Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:47:50.491064+00:00

Muxaddes Kitap: Ayup

Muxaddes Kitap: Ayup

1. Alǵí sóz

1. Ayup

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Ayup

Ayup

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

Alǵí sóz

Ayup kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Ayup kitabında sóz etilgen waqıyalar qaysı dáwirde júz bergeni belgisiz. Bul kitaptıń tiykarında barlıq zamanlar ushın tiyisli bolǵan mınaday soraw jatadı: Ne ushın Quday haq adamlardıń azap shegiwine jol qoyadı?

Ayup júdá bay adam bolıp, shın júrekten Qudayǵa sıyınadı. Ol tek jaqsı insan ǵana emes, al Qudayǵa sadıq, haq adam boladı. Biraq shaytan Ayuptı Qudayǵa jamanlap, Ayup Qudaydan alıp atırǵan bereketi sebepli Oǵan xızmet etip atır, dep aytadı. Sonnan keyin, Quday shaytanǵa Ayuptı sınap kóriwine ruxsat beredi. Ol shaytanǵa Ayuptı baylıǵınan, perzentlerinen hám densawlıǵınan ayırıwǵa ruxsat beredi. Sonda da Ayup Qudayǵa sadıq qaladı.

Ayuptıń basına awır kún túskende, úsh dostı onı jubatıwǵa keledi. Olar densawlıq hám abadanshılıq – Qudaydıń jarılqawınıń belgisi, dep isenedi. Ayup densawlıǵınan da, abadan ómirinen de ayırılǵanı ushın, olar Ayupqa, Quday seni qanday da bir gúnań ushın jazalap atır, dep aytadı. Ayup bolsa óziniń ayıpsızlıǵın aytıp, doslarınıń sózlerin orınsız dep biledi. Ayup dosları menen kóp tartısadı, degen menen, eki tárep te bir-biriniń sózleriniń nadurıs ekenin tastıyıqlay almaydı. Aqırı olar tartısıwdı toqtatadı. Tartısıw dawamında qattı azap shegip atırǵan Ayup bir neshe ret Qudayǵa jalbarınıp, óziniń ne ushın qıynalıp atırǵanın túsindiriwdi talap qıladı. Biraq Quday onıń bul sorawına juwap bermeydi. Kerisinshe, Ayupqa kórinip, Óziniń ullı isleri haqqında aytadı.

Kitaptıń aqırında Ayuptıń abadanshılıǵı, jáne perzentler kóretuǵını hám aldınǵıdan eki ese kóp baylıq arttırǵanı haqqında sóz etiledi. Nátiyjede Ayup basınan keshirgen azap-aqıretler arqalı Qudaydıń pútkil barlıqtıń ústinen jalǵız húkimdar ekenin bilip aladı, hár qanday sharayatta da tek Qudayǵa sıyınıw kerekligin tán aladı.

Bul kitap bizlerge ómirimizdiń eń awır demlerinde de jalǵız Qudayǵa úmit baylawdı hám tek ǵana Oǵan súyenip jasawdı úyretedi.

1

Ayup hám onıń shańaraǵı

1^1Us úlkesinde Ayup atlı bir adam jasaytuǵın edi. Ol minsiz hám ádil bolıp, Qudaydan qorqatuǵın, jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam edi+. 2Ayuptıń jeti ulı hám úsh qızı bar edi. 3Ol jeti mıń qoy, úsh mıń túye, bes júz jup ógiz, bes júz urǵashı eshek, sonday-aq, júdá kóp xızmetshilerge iye bolıp, shıǵıs xalıqları arasında eń bay adam edi+.

4Ayuptıń ulları úylerinde gezek penen zıyapat berip, ózleri menen iship-jew ushın, úsh apa-sińlisin de mirát etetuǵın edi. 5Zıyapat tamam bolǵannan keyin, Ayup balaların shaqırtıp alıp, pákleniw rásiminen ótkeretuǵın edi. Ol ullarım ishlerinen Qudayǵa til tiygizip, gúna islep qoyǵan bolıwı múmkin, dep oylap, azan menen olardıń hár biri ushın jandırılatuǵın qurbanlıq beretuǵın edi. Ayup bárqulla usılay isleytuǵın edi+.

Ayuptıń dáslepki sınalıwı

6Bir kúni iláhiy barlıqlar Jaratqan Iyeniń aldına kelgende, olar menen birge shaytan da kelgen edi+. 7Jaratqan Iye shaytannan:

– Sen qay jerden kiyatırsań? – dep soradı.

Shaytan Jaratqan Iyege:

– Men jer betin gezip, onıń hámme jerin aylanıp shıqtım, – dep juwap berdi+.

8Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Qulım Ayupqa ser saldıń ba? Jer betinde ol sıyaqlı minsiz, ádil, Mennen qorqatuǵın hám jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam joq, – dedi.

9Sonda shaytan Jaratqan Iyege bılay dep juwap berdi:

– Ayup Sennen biykardan-biykarǵa qorqadı dep oylaysań ba? 10Onıń ózin, úy-ishin hám barlıq iyeligin qorǵap júrgen Óziń emesseń be? Sen onıń qolı tiygen hár bir iske bereket berip atırsań. Onıń pada hám súriwleri pútkil úlkege jayılǵan+. 11Biraq qolıńdı sozıp, oǵan tiyisli bolǵannıń hámmesin joq qılsań, onda ol júzińe tik qarap, Saǵan nálet aytadı+.

12Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Yaqshı, Ayupqa tiyisli bolǵannıń hámmesin seniń qolıńa beremen, biraq onıń ózine zıyan tiygizbe, – dedi.

Solay etip, shaytan Jaratqan Iyeniń dárgayınan ketti.

13Bir kúni Ayuptıń ulları menen qızları úlken ájaǵasınıń úyinde zıyapat berip, sharap iship otırǵan edi. 14Sonda bir xabarshı juwırıwı menen Ayupqa kelip, bılay dedi:

– Ógizlerińiz jer aydap, eshekler olardıń qasında otlap júrgen edi. 15Birden shebalı basqınshılar hújim jasap, xızmetshilerińizdiń hámmesin qılıshtan ótkerdi hám mallardı aydap alıp ketti. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana qashıp qutıldım+.

16Ol sózin tamamlap úlgermey-aq, basqa bir xabarshı kelip, bılay dedi:

– Aspannan Qudaydıń jalını túsip, qoylarıńız benen shopanlarıńız janıp, kúlge aylandı. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana aman qaldım+.

17Sol adam sózin tamamlap úlgermey-aq, úshinshi xabarshı jetip kelip bılay dedi:

– Kaldeyler úsh topar bolıp kelip, túyelerdiń padasına taslandı. Olar barlıq padashılardı óltirip, túyelerdi aydap ketti. Bul xabardı sizge jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana qashıp qutıldım+.

18Ol usı sózlerdi aytıp turǵanda, basqa bir xabarshı kelip, bılay dedi:

– Siziń ul-qızlarıńız úlken ájaǵasınıń úyinde awqatlanıp, sharap iship otırǵan edi. 19Birden shól tárepten kúshli dawıl kóterilip, jaydı tórt tárepinen soqqılay basladı. Úy qulap, onıń ishindegilerdiń hámmesi óldi. Bul xabardı jetkiziw ushın, jalǵız men ǵana aman qaldım.

20Sonda Ayup ornınan turdı da, qayǵıdan shapanın jırttı hám shashın aldırıp tasladı. Keyin et betinen jerge jıǵılıp, sıyındı+. 21Ol bılay dedi:

– Anamnıń qursaǵınan jalańash shıqqan edim,
Bul dúnyadan da jalańash qaytaman.
Jaratqan Iye berdi, Jaratqan Iye aldı,
Jaratqan Iyeniń atına alǵıslar bolsın!+

22Sonsha is bolıp ótse de, olardıń hesh birinde Ayup gúna islemedi, Qudaydı da ayıplamadı.

2

Ayuptıń ekinshi ret sınalıwı

2^1Basqa bir kúni iláhiy barlıqlar Qudaydıń aldına jáne kelgende, Onıń dárgayında turıw ushın, shaytan da olar menen birge kelgen edi+. 2Sonda Jaratqan Iye shaytannan:

– Sen qay jerden kiyatırsań? – dep soradı. Shaytan Jaratqan Iyege:

– Men jer betin gezip, onıń hámme jerin aylanıp shıqtım, – dep juwap berdi.

3Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Qulım Ayupqa ser saldıń ba? Jer betinde ol sıyaqlı minsiz, ádil, Mennen qorqatuǵın hám jamanlıqtan awlaq júretuǵın adam joq. Qara, ol ele minsizliginde bekkem turıptı. Al sen bolsań, ayıpsızdan ayıpsız onı joq qılıw ushın Meni iytermelediń, – dedi.

4Sonda shaytan:

– Etke et degenindey, adam óz janı ushın qolındaǵısınıń bárin beredi. 5Qolıńdı sozıp, et penen súyegine zıyan tiygizip kór, sonda Ayup júzińe tik qarap, nálet aytadı, – dedi.

6Jaratqan Iye shaytanǵa:

– Yaqshı, onı seniń qolıńa beremen, tek onıń janın alma, – dedi.

7Solay etip, shaytan Jaratqan Iyeniń dárgayınan shıǵıp ketti hám Ayuptı basınan ayaǵınıń ushına deyin awırtatuǵın jara menen qaplap tasladı+. 8Sonda Ayup kúldiń ortasında otırıp, gúzeniń sınıǵı menen jaraların qasıp otırǵan edi+.

9Hayalı oǵan kelip:

– Sen ele minsiz bolıwǵa tırısıp atırsań ba? Onnan da Qudaydı náletlep, keyin ólip qala ǵoysesh, – dedi.

10Ayup oǵan:

– Sen aqılsız hayallar sıyaqlı sóylep tursań. Sonda ne, bizler Qudaydan tek jaqsılıqtı qabıl etip, jamanlıqtı qabıl etpewimiz kerek pe? – dep juwap berdi.

Sonshama azap shekse de, Ayuptıń awzınan gúna bolǵanday sóz shıqpadı+.

Ayuptıń úsh dostısı

11Ayuptıń úsh dostısı: temanlı Elifaz, shuwaxlı Bildad hám naamalı Sofar Ayuptıń basına túsken baxıtsızlıqları haqqında esitkende, jasap turǵan jerlerinen shıqtı hám bir jerde ushırasıp, jolǵa atlandı. Olar Ayuptıń qayǵısın bólisip, oǵan táselle beriw ushın onıń janına keldi+. 12Dosları Ayuptı uzaqtan kórip, onı zorǵa tanıdı. Sonda olar zar eńirep jıladı, kiyimlerin jırtıp, aspanǵa qaray topıraq shashıp, onı baslarına da septi+. 13Dosları jeti kún, jeti tún Ayup penen birge qara jerde otırdı. Hesh biri oǵan bir awız sóz sóylemedi, olar Ayuptıń sonshelli qattı qıynalıp atırǵanın kórip turǵan edi+.

3

Ayuptıń tilge kiriwi

3^1Aqırı Ayup tilge kirip, óziniń dúnyaǵa kelgen kúnin náletledi. 2Ol bılay dedi:

3– Joq bolsın men tuwılǵan kún,
«Boyına bala pitti» degen tún!+
4Sol kún túnekke aylanıp qalsın!
Aspandaǵı Quday da ol kúndi eslemesin,
Jarıq ta sol kúnge sáwle shashpasın.
5Sol kúndi tas túnek qarańǵılıq iyelep alsın,
Júzin qara bultlar qaplap alsın,
Qarańǵılıq sol kúnniń húreyin ushırsın.

6Awa, sol túndi tas túnek qarańǵılıq jutıp jibersin,

Ol jıl kúnleri arasında sanalmasın,

Aylardıń birewine de kirmesin.

7Sol tún qısır bolsın,

Onda hesh bir shadlıq hawazı esitilmesin.

8Kúnlerdi náletleytuǵınlar,

Liwyatandı[*] oyata alatuǵınlar,

Sol túndi ǵarǵasın.

9Onıń tań juldızları sónip qalsın.

Jarıqlıqtı kútsin, biraq ol kelmesin,

Tań shuǵlasın kórmesin.

10Óytkeni usı azaptı kózlerim kórmewi ushın,

Sol tún anamnıń qursaǵın jappadı.

11Ne ushın tuwılıp atırıp, ólmedim eken?

Yamasa tuwıla sala, demim tawısılmadı eken+?

12Meni nege dizesine alıp otırdı?

Nege meni emizdi eken?

13Solar bolmaǵanda, házir tınısh jatqan bolar edim,

Uyıqlap tınım tapqan bolar edim.

14Qarabaqanalardı ózlerine qayta tiklep alǵan,

Dúnya patshaları hám keńesgóyleri menen birge bolar edim.

15Yamasa úylerin gúmiske toltırǵan,

Altınǵa bay húkimdarlar menen birge bolar edim.

16Yamasa ne ushın óli tuwılǵan bópe sıyaqlı,

Kún nurın kórmegen náreste sıyaqlı kómilmedim+?

17Ol dúnyada zalımlar jamanlıq qılıwdı toqtatadı,

Harıqqanlar da tınım tabadı.

18Ol jerde tutqınlar da tınıshlıqtan ráhát aladı,

Qadaǵalawshılardıń baqırısların esitpeydi.

19Ullı da, kishi de bardur ol jerde,

Qul bolsa, xojayınınan azat.

20Ne ushın azap shegip júrgenge nur,
Al qayǵıǵa batqanǵa ómir beriledi eken+?
21Olar ólimin kútedi, biraq ol kelmes,
Ájelin kómilgen ǵáziyneden de beter izler+.
22Eger ájelin tapsa,
Olar quwanıshqa bólenip, shadlanar edi+.
23Jolın kóre almaytuǵın adamǵa,

Quday aynala dógeregin qarańǵılıq penen qorshaǵan adamǵa,

Ne ushın ómir beriler eken+?

24Nan jewdiń ornına gúrsinemen,

Ahıw-nalam suw kibi aqpaqta.

25Neden qorqqan bolsam, sol júz berdi,

Neden qáweterlengen bolsam, sol basıma tústi+.

26Maǵan tınıshlıq ta, tınım da, ráhát te joq,

Basıma ǵawasatlı kún tuwdı.

4

Elifazdıń birinshi sózi

4^1Sonda temanlı Elifaz Ayupqa bılay dedi:

2– Eger birew saǵan sóz aytpaqshı bolsa,

Saǵan awır batpay ma?

Aqırı, kim sóylewden ózin tıyıp tura aladı?

3Eslep kór, sen kóplerge tálim berer,

Hálsizlerdi jigerlendirip, kúsh berer ediń+.

4Seniń sózleriń jıǵılǵanǵa tirek bolıp,

Dizeleri qaltırap, hálsiregenlerge kúsh beretuǵın edi.

5Al endi sol nárseler óz basıńa túskende,
Túskinlikke túsip qalıpsań,
Óziń baxıtsızlıqqa ushıraǵanda,
Ruwxıń túsip ketipti.
6Qudaydan qorqıwıń – isenimińniń,
Minsiz jasawıń – úmitińniń belgisi emes pe+?

7Oylap kórshi: qashan ayıpsız adam nabıt bolıp,

Ádil adam joq qılınǵan edi+?

8Meniń kórgenim mınaw: kim jawızlıqtı shúdigarlap,

Ǵam-qayǵı tuqımın ekse, sonı orıp aladı+.

9Olar Qudaydıń úplegen deminen nabıt boladı,

Onıń ǵázebiniń dawılınan joq boladı+.

10Arıslanlar aqırıp, ırıldassın,

Biraq Quday jırtqısh arıslanlardıń tislerin sındıradı.

11Sonda arıslan oljasız ólip ketedi,

Jetim qalǵan balaları tarap ketedi.

12Maǵan jasırınsha bir sóz keldi,

Sıbırlısı qulaǵıma shalındı.

13Túngi táshiwishli tústen tuwǵan oylar ishinde,

Adamlar qattı uyqıǵa shúmgen waqıtta,+
14Meni qorqıw biylep alıp, qaltıratpa bastı,
Pútkil denem lárzege keldi+.
15Samal betimdi sıypap ótti,
Sonda tóbe shashım tik turdı.
16Bir súlder turǵanday boldı,
Biraq men onıń ne ekenin túsinbedim.
Kóz aldımda bir tulǵa payda boldı,

Tınıshlıq húkim súrdi hám men ólpeń dawıstı esittim:+

17«Adamzat Qudaydıń aldında ádil bola ala ma?

Adam óz Jaratıwshısınıń aldında pák bola ala ma+?

18Quday, hátte, Óziniń aspandaǵı xızmetshilerine de isenbeydi,

Hátte, perishtelerinen de kemshilik tabadı+.
19Sonda tiykarı topıraqtan bolǵan,
Ílaydan jaratılǵan,

Jánliktey ańsat jenshilip qalatuǵınlarǵa ne boladı?

20Olar kún shıqqannan ımırt jabılǵanǵa shekemgi aralıqta nabıt boladı,

Olardıń máńgige joq bolǵanın bayqamay da qalasań.

21Olardıń shatırlarınıń ishindegi jipleri úzilgen,

Danalıqtan xabarsız ólip ketedi»+.

5

Elifaz sózin dawam etedi

5^1– Al endi, Ayup, shaqırǵıń kelse, shaqır!

Saǵan juwap bergendey, birew bar ma eken?

Perishtelerdiń qaysısınan járdem soramaqshısań+?

2Ashıw-ǵázep aqmaqtı nabıt qılar,
Kúnshillik sadanı óltirer,+
3Men aqmaqtıń tamır jayǵanın kórdim,

Biraq tosattan onıń úy-ishi ǵarǵısqa ushıradı.

4Onıń balaları amanlıqtan awlaq bolar,

Húkim waqtında eziler,

Biraq olardı jaqlaytuǵın hesh kim bolmas.

5Onıń zúráátin ashlar jep qoyar,

Hátte, tikenler arasında óskenlerin de.

Ashkózler mal-múlkin de alıp keter.

6Jawızlıq jerden ósip shıqpaydı,

Ǵam-qayǵı da atızda óspeydi.

7Degen menen, ot ushqınınıń joqarı qarap ushqanı sıyaqlı,

Azap shegiw ushın tuwılar insan.

8Biraq men Qudaydı izlegen,

Dawa-arzımdı Oǵan tapsırǵan bolar edim.

9Ol aqılǵa sıymaytuǵın, ullı islerdi islep,

Sansız káramatlar kórseter+.

10Ol jer betine jawın jawdırıp,

Atızlardı suwǵarar+.

11Ol tómen awhaldaǵılardı joqarı kóterip,

Qayǵıǵa batqanlardı qáwipsizlikke shıǵarar+.

12Ol hiylekerlerdiń niyetlerine tosqınlıq jasap,

Olardı tabıstan mahrum eter.

13Ol danalardı ózleriniń mákkarlıǵı arqalı qolǵa túsirip,

Hiylekerlerdiń oyların pushqa shıǵarar+.

14Kúndiz olar qarańǵılıqqa tap bolar,

Tal túste de túndegidey sıypalanıp júrer+.

15Quday jarlını jamanlardıń ashshı sózlerinen,

Kúshlilerdiń qolınan qutqarar+.

16Solay eken, kámbaǵallarda úmit bar,

Nahaqlardıń awzı jabılar+.

17Quday eskertip, dúzetetuǵın adam qanday baxıtlı!

Sonlıqtan Qúdireti kúshli Qudaydıń úgit-násiyatın pisent etpey júrme+.

18Ol jaralaydı hám Ózi onı tańadı,

Ol zıyan keltiredi, biraq Óz qolı menen shıpalaydı+.

19Ol seni altı baxıtsızlıqtan qutqaradı,

Jetinshi apat ta saǵan zıyan keltire almaydı+.

20Asharshılıqta ólimnen,

Urısta qılıshtan saqlaydı+.

21Ol seni til bálesinen qorǵaydı,

Apat kelgende qorqpaytuǵın bolasań+.

22Wayranshılıq hám ashlıq ústinen kúletuǵın bolasań,

Jabayı haywanlardan da qorqpaytuǵın bolasań.

23Daladaǵı taslar menen til tabısasań,

Jabayı haywanlar da seniń menen tatıw boladı.

24Sen úyińniń qáwipsizlik ishinde ekenin bileseń,

Súriw hám padalarıńdı kózden ótkergenińde,
Hesh nárseńniń joǵalmaǵanın kóreseń.
25Seniń sansız balalarıń boladı,

Urpaǵıń jer betindegi shóp sıyaqlı mol boladı+.

26Óz waqtında buwılǵan biyday bawı kibi,

Jasarıńdı jasap, qábirińe kireseń+.

27Mine, bizler bunı izertledik, hámmesi haqıyqat eken,

Usılardı tıńlap, qabıl qıl.

6

Ayuptıń juwabı

6^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Ah, eger meniń shegip atırǵan qayǵım ólshenip,

Men kórgen apatshılıq tárezige tartılsa edi!

3Olar teńiz qumınan da awır bolar edi.

Sonlıqtan oylanbay sóyledim+.

4Qúdireti kúshli Qudaydıń oqları deneme qadaldı,

Ruwxım olardıń záhárin ishpekte,

Quday jibergen qorqınısh maǵan qarsı sapqa dizilgen+.

5Qulannıń jaylawda otı mol bolsa, ańqırar ma edi?

Yamasa ógiz aqırınıń basında móńirer me edi?

6Awqattıń duzsız dámi bola ma?

Yamasa máyektiń aq uwızında dám bar ma?

7Bunday awqatlardan dám tatqım kelmeydi,

Onday awqatlardan júregim aynıydı.

8Eger tilegim orınlanıp,
Quday ármanıma jetkizse edi!
9Quday meni ezip taslasa edi,
Qolın sozıp janımdı alsa edi!+
10Sonda men jubanısh tabar edim,
Qattı awırıp atırsam da, quwanar edim.

Sebebi men muxaddes Qudaydıń sózlerinen júz burmadım.

11Kúshti qaydan tabaman kútetuǵınday?

Aqıbetim ne bolar sabır qılatuǵınday?

12Meniń kúshim tastan ba edi?

Yamasa denem temirden be edi?

13Ózime ózim járdem bergendey kúshim qaldı ma?

Tabıs ta meni tárk etti.

14Dostına miyrim kórsetiwden bas tartqan adam,

Qúdireti kúshli Qudaydan qorqıwdan waz keshken adam boladı.

15Doslarım, sizler de qurıp qalǵan say kibi turaqsızsız,

Aǵıp ketetuǵın say suwlarına uqsaysız+.

16Olar muz erigende ılaylanıp tasıp,

Qar suwlarına tolıp ketedi.

17Biraq qurǵaq máwsimde olardıń suwları tartılıp,

Íssıda joq bolıp ketedi.

18Kárwanlar suw izlep, baǵıtın ózgerter,

Shólge kirip ketip, nabıt bolar.

19Tema jurtınıń kárwanları suw izler,

Sheba jurtınıń sawdagerleri úmit penen qarar+.

20Olar óz úmitine aldanar,
Sol jerge kelip, albırap qalar.
21Sizler de men ushın sol saylar sıyaqlısız,

Meniń qorqınıshlı awhalımdı kórip, húreyińiz ushıp ketti.

22Men sizlerden sawǵa sorap pa edim?

Yamasa men ushın baylıǵıńızdan tólem tóleń dedim be?

23Meni dushpan qolınan qutqarıń dep jalındım ba?

Yamasa qaraqshılardıń qolınan meni satıp alıń dedim be?

24Maǵan úyretiń, úndemey turayın,

Kórsetińler, men nede aljastım?

25Tuwrı sóz qanday ashshı!

Biraq sizlerdiń ayıplawlarıńız neni dálilleydi?

26Sizler meniń sózlerimdi dúzetpekshimisiz?

Ezilgen adamnıń sózlerin itibarǵa ılayıqsız dep sanaysızlar ma+?

27Sizler, hátte, jetimler ushın shek taslawdan,

Doslarıńızdı sawdaǵa salıp, satıwdan tayınbas edińiz.

28Endi ótinemen, maǵan qarańlar,

Betińizge qarap, ótirik sóylemeymen ǵoy.

29Raydan qaytıń, endi ádalatsız bolmańlar,

Raydan qaytıń, men haqpan!

30Yamasa awzımnan ádalatsız sózler shıqqan ba edi?

Yaki tilim apatshılıqtıń dámin ayıra almay ma?

7

Ayuptıń ómirden nalıwı

7^1Adamnıń jerdegi turmısı awır miynetten ibarat emes pe?

Onıń kúnleri kúnlikshiniń kúnine uqsamay ma+?

2Adam keshki kóleńkeni ańsaǵan qulǵa,

Miynet haqısın kútken kúnlikshige uqsaydı+.

3Sol sıyaqlı, úles etip mánissiz aylar berildi,

Payıma azaplı kesheler tiydi.

4Jatqanımda: «Qashan turar ekenmen?» – dep aytaman,

Biraq tún uzaqqa sozılıp,

Tań atqansha, órden-ıqqa awnap shıǵaman+.

5Denemdi qurt penen jara basqan,

Terim tesilip, iriń aqpaqta.

6Kúnlerim toqıwshınıń mákisinen de tezirek ótpekte,

Biraq úmitsiz juwmaqlanbaqta+.

7Quday, ómirimniń bir dem sıyaqlı ekenin umıtpa,

Kózim endi qaytıp jaqsılıqtı kórmeydi.

8Meni kórip turǵan kózleriń keyin meni kórmeydi,

Kózleriń meni izleydi, biraq men joq bolaman+.

9Bulttıń serpilip, joq bolıp ketkenindey,

Óliler mákanına ketken adam da qaytıp kelmeydi.

10Ol úyine qaytıp kelmeydi,

Jasaǵan jeri de endi onı eske almaydı+.

11Sonıń ushın awzıma erk beremen,
Óz dártimdi bayan etemen.
Janımnıń azabı ishinde shaǵım etemen.
12Qudayım, Sen maǵan saqshı qoyatuǵınday,
Men ne, teńiz yamasa teńiz aydarhası ma edim?
13Tósegim maǵan táselle berer,
Jatsam, dártim jeńilleser, dep oylasam,
14Meni túsler arqalı qorqıtıp,
Ayanlar arqalı zárremdi ushırasań.
15Bul denede jasaǵannan góre,
Buwılıp, ólgenim jaqsı edi.

16Men jasawdan toydım, máńgi jasawdı qálemeymen,

Meni tınısh qoy, ómirim ózi bir demdey ǵana+.

17Insan kim ózi, onı sonsha qádirlep,
Oǵan dıqqat qoyasań,+
18Hár tańda onı tekserip,
Hár sátte onı sınaysań+?
19Qashanǵa shekem mennen kóz úzbeyseń?

Túkirigimdi jutıp alǵansha da, meni tınısh qoymaqshı emespiseń+?

20Eger gúna islegen bolsam, Saǵan ne tásiri bar, adamzattıń Baqlawshısı?

Ne ushın meni Ózińe nıshan qılıp qoydıń?

Men Saǵan sonshelli júk boldım ba+?

21Ne ushın qılmıslarımdı keshirip,

Gúnalarımdı mennen alıp taslamaysań?

Sebebi tez arada topıraqqa qaytaman.

Meni izleyseń, biraq men joq bolaman.

8

Bildadtıń birinshi sózi

8^1Sonda shuwaxlı Bildad Ayupqa bılay dedi:+

2– Qashanǵa deyin usı sózlerińdi dawam eteseń?

Awzıńnan shıqqan sózleriń dawılǵa uqsaydı.

3Quday ádillikti burmalay ma?

Qúdireti kúshli Quday haqıyqattı burmalay ma+?

4Balalarıń Oǵan qarsı gúna isledi.

Sonlıqtan Quday da olardı gúnaları ushın jazalaǵan.

5Biraq, sen eger Qudaydı shaqırıp,
Qúdireti kúshli Qudayǵa jalbarınsań,
6Eger sen pák hám ádil bolsań,
Onda Ol saǵan járdemge kelip,
Seni ılayıqlı orınǵa qaytaradı+.
7Sonda baslanıwı kishkene bolsa da,
Keleshegiń ullı boladı.

8Ótinemen, ótken áwladlardan sorap kór,

Olardıń ata-babalarınıń nelerdi izlep bilgenin qarap kór+.

9Bizler keshe tuwıldıq, hesh nárse bilmeymiz,

Bizlerdiń jer betindegi kúnlerimiz kóleńkedey ótkinshi+.

10Olar saǵan úyretip, násiyat beredi,

Júreklerindegi sózlerin sóylep beredi.

11Batpaqlıq joq jerde papirus[*] óse me?

Suwsız jerde qamıs boy soza ma?

12Hátte, olar kógerip turıp, ele orılmay atırıp-aq,

Hámme shóplerden burın quwrap qaladı+.

13Qudaydı umıtqanlar da keleshekte sol kúyge túsedi,

Qudaysızlardıń úmiti de solay qurıydı+.

14Olardıń isengeni mort,

Súyengeni órmekshiniń awınday+.

15Sonday adam óz úyine súyense, úy tura almaydı,

Bekkem uslasa da, ol shıdam bere almaydı+.

16Qudaysız adam quyash astında suwı mol jerde,

Ósip turǵan ósimlikke uqsaydı,
Onıń shaqaları baǵ ústinde jayılıp turadı.
17Tamırları tas úyindilerin orap alıp,
Taslardıń arasına ornalasıp aladı.
18Al eger ósimlik sol jerden julıp taslansa,

Sol jerdiń ózi onnan tanıp: «Seni hesh qashan kórmedim», – deydi+.

19Onıń ómiriniń quwanıshı mine, usılay ayaqlanadı!

Al topıraqtan bolsa, basqa ósimlikler ósip shıǵadı.

20Quday minsiz adamdı tárk etpeydi,

Jawızlıq islegenlerdi de qollamaydı.

21Ol jáne, seniń awzıńdı kúlkige,

Erinlerińdi shadlıq hawazına toltıradı+.

22Sonda dushpanlarıń uyatqa qaladı,

Zalımlardıń shatırı wayran boladı+.

9

Ayuptıń juwabı

9^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Awa, ıras, bunıń sonday ekenin men de bilemen,

Biraq insan Qudaydıń aldında qalay aqlana aladı+?

3Eger adam Quday menen tartıspaqshı bolsa da,

Ol bergen mıń sorawdan birewine de juwap bere almas edi+.

4Qudaydıń danalıǵı tereń, qúdireti kúshli,

Onıń menen qasarısıp, Kim aman qala aldı?

5Aldın ala eskertpey-aq, Ol tawlardı jıljıtar,

Ǵázeplengende, olardı awdarıp taslar.

6Ol jerdi ornınan qozǵap, silkiter,

Onıń tireklerin titireter+.

7Ol quyashqa buyrıq berse, quyash uyasınan shıqpay qoyar,

Juldızlardı da qulıplap qoyar.

8Onıń jalǵız Ózi kóklerdi jayǵan,

Ol teńiz tolqınları ústinde júrer+.

9Ol Jeti qaraqshını, Oriondı,

Úrkerdi hám qubladaǵı juldızlardıń hámmesin jarattı+.

10Ol aqılǵa sıymaytuǵın, ullı islerdi islep,

Sansız káramatlar kórseter+.

11Eger Ol qasımnan ótip ketse de, men Onı kórmeymen,

Jaqınlap ótip ketse de, men Onı bayqamayman.

12Eger Ol alıp qoysa, Onı kim toqtata aladı?

Kim Oǵan: «Sen ne qılıp atırsań?» – dep ayta aladı?

13Quday Óz ǵázebin tutıp turmaydı,

Rahabtıń[*] járdemshileri de Onıń ayaǵına jıǵıladı+.

14Solay eken, men qalay Oǵan juwap bere alaman?

Oǵan aytıw ushın sózlerdi qaydan tabaman?

15Ayıpsız bolsam da, Oǵan juwap bere almas edim,

Men tek Qazımnan rehim etiwin ǵana sorap jalbarınar edim+.

16Eger Onı dawıslap shaqırsam, Ol da maǵan juwap berse edi.

Biraq, meniń dawısıma qulaq salatuǵınına isenbeymen.

17Ol meni dúbeley menen soqqılap, azap bermekte,

Ayıpsızdan ayıpsız jaralarımdı kóbeytpekte.

18Ol dem alıwǵa da jol qoymaydı,

Júregimdi qayǵıǵa toltırıp atır.

19Eger kúsh sınalsa, Ol kúshli!

Eger ádalat soralsa, Onı kim qazıxanaǵa alıp kele aladı+?

20Ayıpsız bolsam da, óz awzım meni ayıplı eter,

Eger, hátte, minsiz bolsam da, Ol meni nahaqqa shıǵarar+.

21Men minsizben, biraq endi maǵan bári bir,

Óz ómirimnen túńilip turman+.

22Awa, bári bir eken. Sonlıqtan men bılay deymen:

«Quday ayıpsızdı da, ayıplını da nabıt qıladı»+.

23Baxıtsızlıq tosattan ólim keltirse,

Ol ayıpsızlardıń basına túsken apatqa kúledi.

24Jer júzi zalımlardıń qolına berilgen,

Ol onıń qazılarınıń kózin jawıp qoyǵan.

Eger bunı Ol islemegen bolsa, onda basqa kim eken+?

25Kúnlerim juwırıwshıdan da tez juwırıp ótpekte,

Olar jaqsılıq kórmey-aq, ótip ketpekte+.

26Olar qamıs qayıq sıyaqlı,

Oljaǵa taslanǵan búrkit sıyaqlı, tez kózden ǵayıp boladı.

27Eger men: «Shaǵımımdı umıtayın,

Qayǵılı túrimdi ózgertip, kúlimsireyin», – desem de,

28Bári bir kóretuǵın azabımnan qorqar edim.

Bilemen, Sen meni ayıpsız dep sanamaysań.

29Eger ayıplı dep tabılǵan ekenmen,

Onda bostan-bosqa gúresip ne qılaman?

30Hátte, qar suwına juwınsam da,

Qollarımdı sabın menen juwsam da,+

31Bári bir Sen meni ılay shuqırǵa taslaysań,

Hátte, kiyimlerim de mennen jerkenedi.

32Quday men sıyaqlı insan bolmaǵanlıqtan,

Men Oǵan juwap bere almayman,

Onıń menen birge qazıxanaǵa da bara almayman+.

33Qolın ekewimizdiń ústimizge qoyıp, jarastıratuǵın,

Aramızda bir dáldalshı bolsa edi!

34Hasasın ústimnen alıp taslasa edi Quday,

Qorqınıshı da meni qorqıtıwdı toqtatsa edi!

35Sonda men Onnan qorqpastan, Onıń menen sóyleser edim,

Biraq bul awhalda hesh nárse qıla almayman.

10

10^1Ómirden toydım!

Endi arzımdı erkin aytaman,

Ishimdegi ashshı dárt penen sóyleymen+.

2Men Qudayǵa bılay deymen: «Meni ayıplama.

Meni ne ushın ayıplap atırǵanıńdı ayt+.

3Yamasa meni eziw,

Yaǵnıy Óz qollarıń jaratqannan bas tartıw,

Zalımlardıń niyetlerin qollaw Saǵan unay ma?

4Seniń kózleriń insannıń kózlerindey me?

Yamasa Sen de olar qaraǵanday qaraysań ba+?

5Seniń kúnleriń de insannıń kúnlerindey me?

Jıllarıń adamnıń jıllarınday ma?

6Ne ushın meniń gúnamdı izlep,

Ayıbımdı tabıwǵa asıǵasań?

7Biraq Sen meniń ayıpsız ekenimdi,

Seniń qolıńnan meni hesh kimniń qutqara almaytuǵının bileseń+.

8Seniń qollarıń meni soǵıp, jarattı,

Biraq endi meni pútkilley joq qılmaqshımısań+?

9Meni ılaydan qalay soqqanıńdı esle.

Endi meni jáne topıraqqa qaytarmaqshımısań+?

10Sen emes pe, meni anamnıń qursaǵına sút kibi quyǵan,

Sol jerde meni irimtik kibi qoyıltqan,+
11Meni teri hám dene menen kiyindirip,
Súyek hám sińirler menen biriktirgen?

12Sen maǵan ómir sıylap, miyrimińdi kórsettiń,

Seniń ǵamxorlıǵıń meniń ruwxımdı qorǵadı.

13Biraq, mine, Sen júregińde mına nárselerdi jasırıp qoydıń,

Seniń niyetińniń ne ekenin bilemen:

14Gúna islesem, meni gúzetip turǵan bolasań,

Bunı jazasız qaldırmaysań.

15Eger ayıplı bolsam, maǵan hásiret bolsın!

Biraq haq bolsam da, basımdı kótere almay atırman,

Uyatqa qaldım, dártim awır.
16Eger basımdı kótersem,
Arıslan kibi maǵan taslanasań,

Qorqınıshlı kúshińdi qaytadan maǵan qarsı isleteseń.

17Maǵan qarsı jańadan gúwalar alıp keleseń,
Maǵan degen ǵázebińdi arttırasań,
Shabıwıl ústine shabıwıl qılasań+.

18Ne ushın tuwılıwıma jol qoydıń?

Hesh kim meni kórmesten aldın, ólgenim jaqsı edi+.

19Hesh dúnyaǵa kelmegendey bolıp,

Anamnıń qursaǵınan tuwrı qábirge qoyılǵanımda edi.

20Meniń ómir kúnlerim qısqa emes pe?

Meni tınısh qoy, bir sát táselle tabayın+.

21Sebebi men qaytıp kelmes jolǵa,

Tas túnek qarańǵılıq húkim súrgen jerge atlanaman+.

22Qoyıw qarańǵılıqqa shúmgen jerge,
Tártipke keltirilmegen ólim túnegi eline,
Jaqtılıǵı da tas túnek bolǵan jerge ketemen».

11

Sofardıń birinshi sózi

11^1Sonda naamalı Sofar bılay dedi:+

2– Sonsha kóp sóz juwapsız qala ma?

Kóp sóylegen adam aqlana ma?

3Mıljıń gápleriń adamlardıń tilin tıyıp qoysın ba?

Masqaralaǵanıńda, seni hesh kim uyaltpasın ba?

4Sen: «Tálimim minsiz,

Ózim de Qudaydıń aldında pákpen», – deyseń+.

5Qáne, endi Quday juwap berip,

Saǵan qarsı til qatıp,

6Danalıqtıń sırların bildirse edi!

Sebebi danalıq kóp qırlı ǵoy.

Bilip qoy, Quday gúnalarıńnıń bazıların jeńil jazalaydı.

7Qudaydıń tereń sırların túsine alasań ba?

Qúdireti kúshli Qudaydıń shegine jete alasań ba?

8Qudaydıń danalıǵı aspannan da biyik, sen ne qıla alasań?

Óliler mákanınan da tereń, ne bile alasań+?

9Onıń ólshemi jerden de uzın,

Teńizden de keń.

10Eger Quday kelip, zindanǵa taslasa,

Húkim etiw ushın shaqırsa, kim Oǵan tosqınlıq qıla aladı+?

11Ol ótirikshilerdi biledi,

Ol jawızlıqtı kórip, onı itibarsız qaldıra ma?

12Qulannan adam tuwılmaytuǵını sıyaqlı,

Miyi joq adam da dana bola almaydı.

13Biraq, sen eger Oǵan júregińdi qayta baǵıshlap,

Qollarıńdı jayıp, duwa etseń,+

14Eger jawızlıq islegen bolsań, onı ózińnen uzaqlastırsań,

Shatırıńnan nahaqlıqtı quwıp shıǵarsań,+
15Sonda uyalmastan basıńdı kóterip,
Qorqpastan tikke turatuǵınıń sózsiz.
16Azabıńdı umıtıp,
Onı aǵıp ketken suwlar kibi yadqa alasań.

17Ómiriń tústegi kúnniń nurınan da jarıq bolar,

Ondaǵı qarańǵılıq ta tań nurına aylanar+.

18Úmitiń bolǵanlıqtan, arqayın bolarsań,

Átirapıń qorshalǵanlıqtan, qáwipsiz dem alasań.

19Jatqanıńda, seni qorqıtatuǵın hesh kim bolmaydı,

Kópler sennen miyrim izlep keledi+.

20Biraq zalımlardıń kózleri talıp,

Bas sawǵalaytuǵın jeri de bolmaydı,

Úmitleri tek sońǵı demin beriw bolıp qaladı.

12

Ayuptıń juwabı

12^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Álbette, sizler hámmesin bilesiz,

Danalıq ta sizler menen birge ólip ketse kerek!

3Biraq mende de sizlerdegidey aqıl bar,
Men de sizlerden kem emespen,
Sizler aytıp atırǵanlardı kim bilmeydi?

4Men óz doslarıma kúlki boldım.

Qudaydı shaqırǵanımda, Ol maǵan burın juwap beretuǵın edi.

Ádil hám minsiz bolsam da, kúlkige qalıp otırman!+

5Qayǵısızlar baxıtsızlıqqa ushıraǵandı mensinbeydi,

Súrnikkendi iyterip jiberedi.

6Qaraqshılardıń shatırında tınıshlıq húkim súrgen,

Qudaydıń ǵázebin keltirgenler qáwip-qátersiz jasap atır,

Tap Quday olardıń qolında sıyaqlı+.

7Biraq haywanatlardan sora, olar saǵan úyretedi,

Kóktegi quslardan sora, olar saǵan aytıp beredi.

8Jer menen sóyles, ol saǵan tálim beredi,
Teńizdegi balıqlar saǵan bildiredi.
9Olardıń qaysısı bilmes,

Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń qolı menen islengenin?

10Hár bir jaratılıstıń ómiri de,

Hár bir adamnıń janı da Onıń qolında+.

11Awız awqattıń dámin ajıratqanınday,

Qulaq ta sózlerdiń mánisin ayıra almay ma+?

12Danalıq jası úlkenlerde bolmay ma?

Aqıl uzaq ómir súrgenlerde bolmay ma+?

13Biraq Qudayda danalıq ta, kúsh te bar,
Másláhát penen aqıl da Oǵan tiyisli.
14Ol qulatqan nárse qayta tiklenbeydi,

Ol qamaqqa taslaǵandı, hesh kim bosata almaydı+.

15Quday suwlardı toqtatsa, qurǵaqshılıq bolar,

Eger jiberse, dúnyanı suw alar.

16Kúsh-quwat penen jeńis te Oǵan tiyisli,

Aldanǵan da, aldaǵan da Onıń qolında.

17Ol másláhátshilerdi jalańayaq aydatıp,

Biylerdi aqmaqqa aylandıradı+.

18Ol patshalardıń sánli belbewlerin sheship alıp,

Bellerine arqan baylap qoyadı+.

19Ruwxaniylerdi de jalańayaq aydatıp,

Kúshlilerdi awdarıp taslaydı.

20Ol isenimli másláhátshilerdi tilden ayıradı,

Aqsaqallardı aqılınan juda qıladı.

21Ol aqsúyeklerdi shermende qıladı,

Kúshlilerdi kúshinen ayıradı+.

22Ol qarańǵılıqtıń tereń sırların ashadı,

Tas túnekti de jarıqqa shıǵaradı+.

23Xalıqlardı ullı qılatuǵın da, joq qılatuǵın da Ol,

Olardı kóbeytetuǵın da, tarqatıp jiberetuǵın da Ol+.

24Jer betindegi xalıq basshıların aqılınan ayıratuǵın da Ol,

Jolsız shólde gezdirip qoyatuǵın da Ol+.

25Olar tas túnek qarańǵılıqta sıypalanıp júredi,

Olardı más adamday teńseldirip qoyadı+.

13

13^1Mine, bulardıń hámmesin kózlerim kórdi,

Qulaqlarım menen esitip, túsindim.

2Sizlerdiń bilgenlerińizdi men de bilemen,

Men sizlerden kem emespen.

3Biraq men Qúdireti kúshli Quday menen sóylesip,

Dawamdı Quday menen tartısqım keledi+.

4Al sizler meni ótirik penen ılaslaysız,

Hámmeńiz paydasız táwiplerge uqsaysız.

5Qáne, hámmeńiz dım úndemey otırsańız,

Bul sizler ushın danalıq bolar edi+.

6Endi meniń arzımdı tıńlap,

Keltiretuǵın dálillerime qulaq salıń.

7Quday ushın nahaq sózlerdi aytıp,

Ol ushın ótirik sóylewińiz kerek pe?

8Eki júzlilik penen Qudaydı jaqlap,

Onıń sózin sóylemekshimisiz?

9Eger Quday sizlerdi tekserse, jaqsı bola ma?

Adamlardı aldaǵanday, Onı da aldaysızlar ma+?

10Eki júzlilik etip, jasırınsha Onı jaqlasańız,

Ol sizlerdi sózsiz jazalaydı.

11Onıń ullılıǵı sizlerdi qorqıtpay ma?

Onıń aybatı sizlerge hújim qılmay ma?

12Eskertiwlerińiz kúl sıyaqlı paydasız naqıllardan ibarat,

Dálillerińiz ılaydan islengen qalqanday hálsiz.

13Úndemeńler, men sóyleymen,

Keyin ne bolsa, bolar.

14Sonlıqtan táwekelge bel baylap,

Janımdı qáterge qoyıp atırman.

15Qarańlar, Ol meni óltirmekshi, úmitim qalmadı,

Biraq men jollarımdı Onıń aldında qorǵayman.

16Sol arqalı qutqarılaman,

Qudaysız adam Onıń aldına barıwǵa júrek ete almaydı.

17Sózlerimdi dıqqat penen tıńlań,

Gáplerim qulaqlarıńızǵa kirsin.

18Mine, men dawa-arzımdı tayarladım,

Aqlanatuǵınımdı bilemen.

19Meniń menen tartısatuǵın adam bar ma?

Eger birew meni ayıplı dep tapsa, úndemey ólip ketemen+.

Ayuptıń duwası

20Tek mına eki nárseni sorayman, Quday,
Sonı qılsań, men Sennen artıq jasırınbayman:
21Mennen qolıńdı tart,
Hám aybatıń menen meni qorqıtpa+.
22Sońınan meni shaqır, juwap beremen,

Yamasa maǵan sóylewge ruxsat berip, Óziń juwap ber+.

23Meniń qansha ayıp hám gúnalarım bar?

Maǵan qılmıslarım menen gúnamdı kórset.

24Ne ushın júzińdi jasırasań?

Nege meni dushpanım dep sanaysań+?

25Sen samal ushırǵan japıraqtı qorqıtpaqshımısań?

Quwrap qalǵan qawıqtı quwdalamaqshımısań+?

26Sen men tuwralı ashshı ayıplar jazıp qoyıp,

Balalıǵımdaǵı gúnalarımdı maǵan miyras etip, berip atırsań+.

27Ayaqlarımdı buǵawlap,
Jollarımdı gúzetip,
Izimnen hesh qalmaysań+.

28Sonlıqtan shirigen nársedey,

Kúye jegen kiyimdey ıdırap joq bolmaqtaman+.

14

14^1Hayaldan tuwılǵan insannıń,
Ómiri qısqa, azapqa tolı boladı+.
2Ol gúl sıyaqlı ósedi, solıp qaladı,

Kóleńke sıyaqlı tez ótip ketedi, turıp qalmaydı+.

3Sonday insan bolǵan maǵan názerińdi úzbey qaraysań ba?

Húkim qılıw ushın meni dárgayıńa alıp keleseń be?

4Kim haram nárseden hadal nárse shıǵara aladı?

Hesh kim!+
5Insannıń kúnlerin belgilep,
Aylarınıń sanın sanap,
Asıp ketpeytuǵın shek te qoyǵan ekenseń,

6Endi onnan názerińdi alıp, onı tınıshına qoy.

Ol da kúnlikshiniń jumıs kúniniń ayaqlanǵanına quwanǵanınday, ómirinen ráhátlensin+.

7Hátte, aǵashta da úmit bar,
Onı kesip taslasa, ol qayta ósedi,
Ósiwin toqtatpaydı.
8Tamırları qartayıp qawsap,
Túbiri topıraqta shirip ketse de,
9Suw iyisin alıp-aq, jaynap ketedi,
Jas terek sıyaqlı shaqaların jayadı.
10Biraq insan ólse, bar kúshinen ayırıladı,

Sońǵı demin shıǵarǵannan soń, ol qay jerde boladı?

11Kóldiń suwı qurıp qalǵanday,
Dárya suwı tartılıp, kewip qalǵanday,+
12Ólgen adam da jatadı, qaytıp turmaydı,
Aspan joǵalıp ketpegenshe, ol oyanbaydı,
Uyqısınan hesh turmaydı+.

13Qáne, Sen meni óliler mákanına jasırıp qoysań edi,

Ǵázebiń basılǵansha, saqlap qoysań edi!
Men ushın bir waqıt belgilep,
Sońınan meni eske alsań edi!+
14Adam ólgennen soń, qayta tirile me?
Eger sonday bolsa, azat etilgenimshe,

Azaplı kúnlerimniń barlıq kúnlerinde qayta tiriliwdi kúter edim+.

15Sonda meni, Óziń jaratqan jaratılısıńdı,
Kórgiń kelgende, shaqırar ediń,
Men de juwap berer edim+.
16Sonda Sen adımlarımdı sanap, gúzeter ediń,
Biraq gúnalarımnıń esabın almas ediń+.
17Qılmıslarımdı dorbaǵa salıp mórlep,
Islegen gúnalarımdı jasırar ediń.

18Biraq tawlar qulap, maydalanıp,
Jartaslar óz ornınan qozǵalǵanday,
19Suwdıń tastı jalmap,
Aǵıstıń topıraqtı aǵızıp ketkenindey,
Sen de insannıń úmitin joq qılasań.

20Sen onı aqırına shekem ezeseń, ol joq boladı,

Ólgeninde júzin ózgertip, uzaqqa jibereseń.

21Ulları húrmetke miyasar bolar, bunnan onıń xabarı bolmas,

Jerge urılar, bunı bilmes+.

22Ol tek óz denesiniń azabın sezer,

Tek ózi ushın qayǵırar.

15

Elifazdıń ekinshi sózi

15^1Sonda temanlı Elifaz bılay dep juwap berdi:+

2– Qarnın ıssı samalǵa toltırǵanday,

Dana adam bunday hawadan alınǵan sózler menen juwap bere me+?

3Paydasız sózler menen aytısıp,

Mánissiz gápler aytıp, tartısar ma edi?

4Haqıyqattan da, sen Qudaydan qorqıwdı shetke ısırıp qoydıń,

Onıń aldında duwa etiwdi de bolar-bolmas nárse dep sanadıń.

5Gúnalarıń awzıńa sóz salıp tur,

Hiylekerlerdiń tili menen sóylep tursań.

6Seni ayıplap atırǵan men emes, al óz awzıń,

Tiliń ózińe qarsı gúwalıq berip tur+.

7Sen ne adamzattıń tuńǵıshımısań?

Yamasa tóbeler jaratılmastan da burın tuwılǵanbısań+?

8Qudaydıń májilisine qatnasıp, Onı tıńlap pa ediń?

Yamasa dana adam tek jalǵız ózińbiseń+?

9Sen bilip, biz bilmeytuǵın ne nárse eken?

Sen túsinip, biz túsinbeytuǵın ne nárse eken+?

10Aramızda aq shashlılar da, ǵarrılar da bar,

Olardıń jası seniń ákeńnen de úlken.

11Qudaydıń tásellesi sen ushın az boldı ma?

Saǵan aytqan jaǵımlı sózleri kemlik qıldı ma?

12Ne ushın júregiń seni alaǵada qıladı?

Ne ushın kózlerińde ǵázep otı lawlap tur?

13Ne ushın Qudayǵa ashıwlanıp,

Awzıńa sonshelli erk bereseń?

14Adam qalay pák bola aladı?

Hayal zatınan tuwılǵan bende qalay ádil bola aladı+?

15Quday Óz perishtelerine de isenbeydi,

Hátte, aspan da Onıń názerinde pák emes+.

16Solay eken, nahaqlıqtı suw kibi ishetuǵın,

Iplas hám buzıq insan onnan beter emes pe+?

17Qulaq sal, men saǵan túsindiremen,
Ózim kórgenimdi aytıp beremen.
18Danalardıń aytqanların,

Ata-babalarınan úyrenip, jasırmay úyretkenlerin aytıp beremen+.

19Jer tek olardıń ata-babalarına berilgen edi,

Olardıń arasında jat adamlar joq edi.

20Zalım adam ómir boyı azap shegedi,

Eziwshilerge berilgen jıllar sanawlı.

21Qorqınıshlı dawıslar olardıń qulaqlarınan ketpeydi,

Tınıshlıq waqtında da basqınshılardıń hújimine ushıraydı.

22Olar qarańǵılıqtan qutılıwǵa úmit etpeydi,
Olardıń táǵdirine qılıshtan óliw jazılǵan.
23Olar bir tislem nan izlep sergizdan bolar,
Qarańǵılıq kúniniń jaqınlasqanın da biler.
24Azap hám qayǵı olardı qorqınıshqa salar,

Urısqa tayar turǵan patsha sıyaqlı qorqınısh olardı jeńer.

25Olar qolların Qudayǵa qarsı kóterip,

Qúdireti kúshli Qudaydı maydanǵa shaqırar.

26Qalıń, bekkem qalqanın kóterip,

Ójetlenip, Oǵan qarsı juwırar.

27Zalım adamnıń betin may qaplap,

Bókselerine may jıynalǵan+.

28Olar qarabaqanaǵa aylanǵan qalalarda jasaydı,

Qulap keteyin dep turǵan,
Qańırap qalǵan úylerde jasaydı.
29Olar bayımaydı, baylıǵı uzaqqa sozılmaydı,
Mal-múlki jer betine jayılmaydı.
30Olar qarańǵılıqtan qutıla almaydı,
Olar shaqaları janǵan terekke uqsaydı,
Qudaydıń demi olardı ushırıp jiberedi+.
31Bos nársege úmit baylap, ózin aldamasın,
Olardıń sıyı boslıq boladı.
32Waqtı-saatı kelmey shawıp taslanadı,
Shaqaları endi qaytıp kógermeydi+.

33Olar kókley miywesi tógilgen júzim aǵashına,

Gúlleri tógilip, miywesiz qalǵan záytún aǵashına uqsaydı.

34Qudaysızlardıń toparı násilsiz boladı,

Paraxorlardıń shatırların ot jalmap, joq qıladı+.

35Olar qayǵıǵa hámiledar bolıp, jawızlıqtı tuwadı,

Júrekleri jalǵanǵa tolı boladı+.

16

Ayuptıń juwabı

16^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Men bunday nárselerdi kóp esittim,

Sizlerdiń hámmeńiz qanday biyshara jubatıwshısızlar!

3Bos sózlerińizdiń aqırı bar ma ózi?

Tartısıwǵa sizlerdi ne májbúrlep tur+?

4Eger sizler meniń ornımda bolǵanıńızda,

Men de sizlerdiń aytqanıńızdı ayta alaman.

Sizlerge qarsı sóz toqıp aytıp,

Basımdı shayqay alaman.

5Biraq men sózlerim menen táselle berer edim,

Ernimniń qıymıldısı menen dártińizdi jeńilleter edim.

6Al házir sóylesem de, azabım jeńillenbeydi,
Sóylemesem de, ol basılmaydı.
7Eh, Quday, Sen meni jenship tasladıń,
Pútkil úy-ishimdi qırıp tasladıń!+
8Júzimdi ájim menen qapladıń,
Olar maǵan qarsı gúwalıq bolmaqta,
Azǵınlıǵım da maǵan qarsı turıp,
Maǵan qarsı gúwalıq bermekte.
9Quday meni jek kórip,
Ǵázep penen tilkim-tilkim etpekte,
Tislerin qayrap maǵan,
Dushpan kózi menen qarap, meni tespekte+.
10Adamlar awızların kerip ashıp,
Meni masqaralap, shekeme urdı,
Olar maǵan qarsı birikti+.
11Quday meni jawızlardıń qolına tapsırdı,
Zalımlardıń qolına taslap qoydı.
12Men tınısh jasap atır edim,
Biraq Ol meni maydalap tasladı,
Jelkemnen uslap alıp, jerge urdı.
Meni Ózine nıshan qıldı+.
13Onıń sadaqshıları meni qorshap aldı,
Ayamay bótekelerimdi tesip,
Ótimdi jerge tókti+.

14Quday denemdegi tesiktiń ústin qayta-qayta tesip,

Jawınger ásker kibi ústime topılmaqta.

15Men ústime aza kiyimin tiktim,

Ayaq astı bolıp, topıraqta otırman.

16Jılaǵannan júzim qızardı,

Qabaqlarım qarayıp ketti.

17Biraq qollarım jawızlıq islemedi,

Duwam da taza.

18Topıraq, sen meniń qanımdı jasırma,

Páriyadım hasla tınbasın.

19Mine, házir meniń Gúwam aspanda,

Joqarıda meniń Qorǵawshım bar+.

20Doslarım meni mazaq qılmaqta,

Kóz jaslarım Qudayǵa qaray aqpaqta.

21Birewdiń dosları arasında táwelleshi bolǵanınday,

Quday menen meniń aramda da bir táwelleshi bolsa edi!

22Ómirimniń aqırı jaqınlap qaldı,

Qayta kelmes jolǵa atlanaman.

17

17^1Ruwxım túsken, ómirim az qalǵan,
Qábir meni kútip turıptı.
2Mazaq qılıwshılar átirapımdı orap alǵan,

Olardıń qalay xorlıq kórsetip atırǵanın kórip turman+.

3Quday, Óziń maǵan kepil bola gór,

Sennen basqa kim bar meni jaqlaytuǵın+?

4Sen meniń doslarımnıń aqıl-sanasın túsinbeytuǵın etip jawıp qoydıń,

Sonlıqtan Sen olardıń jeńiske erisiwine jol qoymaysań.

5Óz paydasın gózlep, dosların satqan adamnıń,

Soqırlıǵınıń kesapatı balalarına tiyedi.

6Quday meni adamlar tilindegi ápsanaǵa aylandırdı,

Olar betime túkirdi+.

7Qayǵıdan kózlerim qarawıtıp,

Denemniń súlderi qaldı.

8Ádil adamlar bunı kórip shorshıp keter,

Ayıpsızlar qudaysızlarǵa qarsı ǵázep atına miner.

9Sonda da ádil adamlar óz jollarına berik qalar,

Qolları taza bolǵanlar bekkemlenip bara berer.

10Qáne, sizler jáne bir háreket etip kóriń,

Bári bir arańızdan dana adam taba almaspan.

11Meniń kúnlerim ótip ketti,

Niyetlerim de shilpárshe boldı.

Júrektegi qálewlerim de óldi+.

12Doslarım túndi kúndizge aylandıradı,

Qarańǵı bassa da: «Házir jarıq túsedi», – deydi+.

13Eger óliler mákanı meniń úyim bolsa,
Tósegimdi qarańǵılıqqa salayın dep atırsam,+
14Qábirge: «Sen meniń ákemseń», – desem,

Qurtlarǵa: «Sizler meniń anam hám apa-qarındaslarımsız», – desem,

15Onda meniń úmitimniń qayda bolǵanı?

Kim meniń úmitimdi kóre aladı?

16Úmitim meniń menen birge óliler mákanına bara ma?

Meniń menen birge topıraq qoynına kire me?

18

Bildadtıń ekinshi sózi

18^1Sonda shuwaxlı Bildad bılay dep juwap berdi:+

2– Bunday sózlerdi aytıwdı qashan toqtatasızlar?

Aqılǵa kelińler, sońınan sóylesemiz.

3Ayup, sen ne ushın bizlerdi haywan dep sanap tursań?

Ne ushın kózińe aqmaq bolıp kórinip turmız+?

4Ǵázep penen óz janıńdı jaraqatlap atırsań,

Seni dep jer beti qańırap qalıp,

Jartaslar óz ornınan qozǵalıwı kerek pe?

5Durıs, zalımnıń otı sónedi,

Hátte, ushqını da qalmaydı+.

6Shatırındaǵı jaqtılıq qarańǵılıqqa aylanadı,

Joqarısında turǵan shırası da óship qaladı.

7Keń qádemleri qısqarıp,

Óz jobalarınıń qurbanına aylanadı+.

8Óz ayaqları onı torǵa jetelep,

Ózi barıp, shuqırǵa túsedi+.

9Duzaq onı tabanınan qısıp alıp,

Tor onı bekkem uslap aladı.

10Ol ushın jerge bir duzaq jip qoyılǵan,

Jolında onı qaqpan kútpekte.

11Ján-jaǵınan qorqınısh onıń zárresin ushırıp,

Hár adımında izinen quwıp júredi+.

12Onıń kúshi ashlıqtan tawısılıp,

Súrnikken jerinde apat ta kútip turadı.

13Kesellik onıń terisin kemiredi,

Awır qástelik onıń múshelerin jep taslaydı.

14Onı qáwipsiz shatırınan suwırıp alıp,

Qorqınısh patshasınıń aldına alıp baradı.

15Zalımnıń shatırın órt jalmaydı,

Ol jasaǵan úyge ıssı kúkirt jawadı+.

16Onıń tamırları qurǵap, kewip,

Shaqaları quwrap qaladı.

17Jer betinde ol eske alınbay,

Kóshelerde onıń atı óshedi+.

18Ol jarıqtan túnekke aydalıp,

Bul dúnyadan quwıp jiberiledi.

19Xalıq arasında onnan ul da, aqlıq ta qalmaydı,

Ol jasaǵan jerde hesh kimi qalmaydı+.

20Batıstaǵılar onıń táǵdirinen qorqınıshqa túsedi,

Shıǵıstaǵılardı qorqınısh biylep aladı.

21Awa, jawızlardıń jasaytuǵın jeri usı awhalǵa túsedi,

Qudaydı tanımaytuǵınlardıń mákanı usınday boladı+.

19

Ayuptıń juwabı

19^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Qashanǵa shekem meni qıynap,
Sózlerińiz benen meni ezesiz?
3Mine, meni on márte kemsittińiz,
Azar bere beriwge uyalmaysızlar ma?
4Eger meniń qáteleskenim ıras bolsa,
Onda ol meniń moynımda.
5Ózlerińizdi mennen joqarı qoyıp,
Shermende bolǵanımdı betime bassańız,

6Onda bilip qoyıń: Quday maǵan nahaqlıq qıldı,

Óz torın ústime tasladı.

7Men: «Bul – zorlıq», – dep baqırsam da,

Hesh kim juwap bermeydi.

Járdemge shaqıraman, biraq ádalatlıq joq+.

8Quday jolıma bóget qoydı, óte almayman,

Soqpaqlarımdı qarańǵılıqqa búrkedi+.

9Ol meni abırayımnan jurday qılıp,

Basımnan tajımdı sheship aldı+.

10Meni ján-jaqtan qırıp joydı, tamam boldım,

Aǵashtı suwırǵanday etip, úmitimdi túp-tamırı menen suwırıp aldı.

11Onıń ǵázebi maǵan qarsı qaynamaqta,
Ol meni dushpan dep sanaydı+.
12Onıń láshkerleri de maǵan qarsı atlanıp,
Meni qamal qılıw niyetinde,
Shatırım átirapına orda qurdı+.

13Quday tuwısqanlarımdı mennen uzaqlastırıp,
Jaqınlarımdı jat qıldı+.
14Aǵayin-tuwǵanlarım mennen júz burdı,
Doslarım meni umıttı.
15Qonaqlarım da, shorılarım da,
Meni jat sanap,
Ózge adamday qarasadı.
16Xızmetshimdi shaqırsam, juwap bermeydi,
Oǵan jalınıwım kerek.
17Hayalım demimnen tiksinedi,
Tuwısqanlarım mennen jerkenedi+.
18Hátte, kishkene balalar da meni kemsitedi,
Ornımnan tursam, ústimnen kúledi+.
19Jaqın doslarım mennen jerkenedi,
Súygenlerim mennen júz burdı.
20Et-terim súyegime jabısqan,
Tánimde shıqpas janım ǵana bar.

21Maǵan ashınıń, háy doslarım, maǵan ashınıń!

Meni Quday urdı!+

22Nege Quday sıyaqlı sizler de izimnen qalmaysızlar?

Etime ele toymadıńız ba?

23Qáne endi, sózlerim jazıp qoyılsa,
Orama kitapqa jazıp qaldırılsa!+
24Temir qálem hám qorǵasın menen,
Tasqa oyılıp máńgige qalsa!+
25Biraq men bilemen, Ámeńgerim tiri,

Aqırında Ol men ushın jer betine kelip turadı+.

26Denem buzılıp ketkennen keyin bolsa da,
Usı denem menen Qudaydı kóremen,+
27Onı men ózim kóremen!

Onı kóretuǵın basqanıń emes, meniń óz kózlerim boladı.

Júregim qanamnan shıǵıp baratır!

28Eger sizler: «Bizler onı qalay quwdalaymız,

Aqırı, máseleniń túp-tamırı onda ǵoy», – deseńiz,

29Onda qılıshtan qorqıń,

Sebebi Qudaydıń ǵázebi basıńızǵa qılısh dóndiredi,

Sonda húkim etiwshiniń bar ekenin kóresiz+.

20

Sofardıń ekinshi sózi

20^1Sonda naamalı Sofar Ayupqa bılay dedi:+

2– Qáweterli pikirlerim meni juwap beriwge májbúr etpekte,

Men qattı tınıshsızlanıp turman.

3Men kewlime tiyetuǵın ayıplawlarıńdı esitip turman,

Sonlıqtan aqılım men ushın juwap bermekte.

4Bilmes pe ediń áyyemnen beri,
Adamzat dúnyaǵa kelgenli beri,+
5Zalımnıń shadlıǵı uzaqqa sozılmadı,
Qudaysızdıń quwanıshı bir sátlik ǵana.
6Onıń kókiregi kóklerge jetip,
Bası bultlarǵa tiyse de,+
7Ol óziniń dáreti kibi máńgige joq boladı.

Onı kórgenler: «Ol qay jerde?» – dep soraydı+.

8Ol tús sıyaqlı ǵayıp boladı, onı hesh kim taba almaydı,

Túnde kóringen elestey joǵalıp ketedi+.

9Onı kórgen kózler endi kórmeydi,

Úy-ishindegilerge qaytıp kórinbeydi+.

10Onıń balaları kámbaǵallardan mehir kútedi,

Urpaqları tartıp alǵan mal-dúnyasın qaytarıp beredi.

11Denesin toltırǵan jaslıq jigeri,

Onıń menen birge topıraqta jatadı.

12Jamanlıq onıń awzında tatlı kórinip,
Onı tiliniń astına jasırsa da,+
13Onı qádirlep, jibermey,
Awzında uslap tursa da,
14Ol asqazanda aynıp,
Ishinde jılannıń uwına aylanadı.
15Ol jutqan baylıqların qaytarıp qusadı,
Quday olardı asqazanınan shıǵarıp aladı.
16Ol jılannıń uwın sorıydı,
Záhárli qara jılan onı shaǵıp óltiredi.

17Aǵar suwlardıń, sút hám pal aǵıp turǵan dáryalardıń,

Ráhátin kóre almaydı.

18Miynet penen eriskenlerin jemey atırıp, qaytarıp beredi,

Sawdadan tapqan paydasınan lázzet almaydı.

19Sebebi ol kámbaǵallardı ezip, olardı kózge ilmedi,

Ózi salmaǵan úylerdi tartıp aldı.

20Nápsiqawlıǵı tınıshlıq bermegenlikten,

Ózi unatatuǵın nárselerdiń hesh qaysısın saqlap qala almaydı.

21Ashkózliginen hesh nárse qaldırmaydı,
Sonlıqtan abadanlıǵı uzaqqa sozılmaydı.
22Dáwletli waqtında basına apat keledi,
Apatshılıqlar onı joq qıladı.
23Qarnın qampaytıp toltırıp bolǵanda,
Quday oǵan lawlaǵan ǵázebin shashıp,
Ústine ǵázebin jawınday jawdıradı.
24Zalım temir quraldan qashıp ketse de,
Onı qola oq tesip ótedi.
25Atılǵan oq arqasınan shıǵadı,
Ótin tesip ótken ushı jıltırap turadı,
Ólim qáwpi onı biylep aladı+.
26Qara túnek onıń ǵáziynelerin kútpekte,
Adam jaqpaǵan ot onı jalmaydı,

Shatırında qalǵan sońǵı nárselerin de jaǵıp joq qıladı+.

27Aspan onıń ayıbın áshkara etedi,
Jer oǵan qarsı bas kóteredi.
28Onıń úyindegi baylıǵı joq boladı,

Qudaydıń qáhárlenip, jazalaytuǵın kúni hámmesi seldey bolıp aǵıp ketedi.

29Mine, zalımnıń Qudaydan alatuǵın payı usı,

Qudaydıń oǵan beretuǵın miyrası usı+.

21

Ayuptıń juwabı

21^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Sózlerimdi dıqqat penen tıńlań,

Usı sizlerdiń maǵan bergen táselleńiz bolsın.

3Sabır qılıń, men de sóyleyin,

Sóylep bolǵanımnan keyin mazaq qılarsız+.

4Maǵan kelsek, men ne adamǵa arız qılıp atırman ba?

Ne ushın shıdamsızlanbayın?

5Jaǵdayıma qarańlar, deneńiz túrshigedi,

Awzıńızdı qollarıńız benen jawıń+.

6Jaǵdayımdı oylasam, qorqınısh biylep aladı,

Denemdi qaltıratpa basadı.

7Zalımlar ne ushın jasawın dawam etedi,

Qartayıp, hátte, kúsh-ǵayratı arta beredi+?

8Balaları saw-salamat dógereginde,

Urpaqları kóz aldında júredi.

9Úyleri qáwip-qáterden awlaq boladı,

Qudaydıń hasası ústine dónbes.

10Buǵalarınıń tól qoyıwı hesh bosqa ketpes,

Sıyırları buzawlaydı, hesh ish taslamas.

11Balaların súriw kibi shıǵarıp jiberer,

Perzentleri ayaq oyınǵa túser.

12Dáp hám lira[*] sestine qosılıp, qosıq aytar,

Sıbızǵı sestine qosılıp, kewil kóterer.

13Ómirleri zawqı-sapa menen ótip,

Óliler mákanına tınıshlıq penen keter.

14Sonda da zalımlar Qudayǵa bılay dep aytar: «Bizlerdi tınısh qoy!

Seniń jollarıńdı biliwdi qálemeymiz,+

15Saǵan xızmet etetuǵınday Qúdireti kúshli Quday, Sen kim bolıpsań?

Saǵan duwa etiwden bizge ne payda?»+

16Degen menen, olardıń abadanlıǵı óz qolınıń isi emes,

Zalımlardıń oy-qıyalları mennen awlaq bolsın!+

17Qashan zalımlardıń shıraǵı sóngen edi?

Qashan olardıń basına apat dóngen edi?

Qashan Quday olarǵa ǵázeplenip, jazalaǵan edi+?

18Qashan olar jel ushırǵan sabanday,

Yamasa dawıl ushırǵan qawıqtay bolǵan edi+?

19Sizler: «Olardıń gúnaları ushın balaların jazalaydı», – deysizler,

Onnan da, Quday olardıń ózlerin jazalasın,

Bul olarǵa sabaq boladı+.

20Olar opat bolǵanların óz kózleri menen kórsin,

Qúdireti kúshli Qudaydıń ǵázebin tatsın+.

21Ómiri tawısılǵannan keyin,

Izinde qalǵan xojalıǵına ne bolsa da, olarǵa bári bir emes pe?

22Biraq, eń joqarıdaǵılardı da húkim etetuǵın Qudayǵa,

Kim aqıl úyrete aladı+?
23Birew ólgeninshe, kúshke tolısar,
Tınısh hám qayǵısız jasar,
24Denesin may basıp,
Súyekleri kemik bolar.
25Ekinshisi qayǵıǵa batıp,
Ómirden jaqsılıq kórmey ótip keter.
26Aqırında, olar topıraqta birge jatar,
Ekewi de qurtqa jem bolar.

27Awa, men sizlerdiń oyıńızdı bilemen,

Niyetińiz maǵan zıyan keltiriw ekenin de bilemen.

28Sizler: «Sol aqsúyek adamnıń úyi qay jerde?

Zalımlardıń shatırları qay jerde?» – deysizler.

29Jolawshılardan soramadıńız ba?

Olar bergen gúwalıqlardı qabıllamadıńız ba?

30Zalım adam bále kelgen kúni aman qaladı,

Ǵázep kúni oǵan qutılıw ushın jol ashıladı+.

31Júrgen jolın kim onıń betine aytadı,

Qılmısları ushın kim oǵan jaza beredi+?

32Ol qábirge qoyılǵanda,

Qábiriniń basında gúzetshi turadı.

33Hámme adamlar onıń izine eredi,

Aldında júrgenlerdiń de san-sanaǵı joq.

Górdiń topıraǵı da oǵan jaǵımlı boladı.

34Bos gáplerińiz benen meni qalay jubatasız?

Bergen juwaplarıńızdıń hámmesi jalǵan.

22

Elifazdıń úshinshi sózi

22^1Sonda temanlı Elifaz bılay dedi:+

2– Adam Qudayǵa payda keltire ala ma?

Hátte, eń aqıllı adam da Oǵan payda keltire alar ma edi?

3Seniń ádilligińnen Qúdireti kúshli Quday ne lázzet aladı?

Pák ómir tárizińnen Oǵan ne payda+?

4Qudaydıń seni jazalawı, húkim etiwi,

Onnan qorqqanıń ushın ba?

5Kerisinshe, seniń jawızlıǵıń ullı,

Qılmıslarıń sheksiz bolǵanlıqtan emes pe?

6Sen tuwısqanlarıńnan jónsiz kepillik aldıń,

Kiyimlerin sheship alıp, jalańash qaldırdıń+.

7Shóllegenge suw bermediń,

Ash bolǵanǵa nan bermediń+.

8Bilegińniń kúshi menen úlkege iyelik ettiń,

Húrmetli adam bolıp jasadıń.

9Biraq jesir hayallardı qurı qol qaytardıń,

Jetimlerdiń qol-qanatın qayırdıń+.

10Sonlıqtan átirapıńdı duzaqlar orap alǵan,

Tosattan seni qorqınısh baspaqta+.

11Qarańǵılıq ishindeseń, kóre almaysań,

Seller seni ǵarq qılmaqta+.

12Quday kóklerden de joqarıda emes pe?

Juldızlarǵa qara, olar qanshelli biyikte!+

13Biraq sen: «Quday ne biledi?

Tereń qarańǵılıq ishinen húkim ete ala ma+?

14Qoyıw bultlar Onı jasırıp tur, Ol bizlerdi kórmeydi,

Ol aspan gúmbezinde aylanıp júr», – deyseń.

15Sen ne, zalımlar júrgen,

Eski joldı tutpaqshımısań?

16Olar waqtınan burın joq qılındı,

Tiykarların sel aǵızıp ketti+.

17Olar Qudayǵa: «Bizlerdi tınısh qoy!

Qúdireti kúshli Quday bizlerge ne qıla alar edi?» – dedi+.

18Biraq olardıń úylerin bereketke toltırǵan Quday edi ǵoy!

Al men bolsam, zalımlardıń niyetinen awlaq bolaman+.

19Ádiller olardıń qulaǵanın kórip, quwanar,
Ayıpsızlar olardıń ústinen kúlip, bılay der:+
20«Dushpanlarımız joq qılındı,
Mal-múlki janıp, kúl boldı».

21Quday menen jaras, tınıshlıqta bol,

Sonda bereket tabarsań.

22Qudaydıń awzınan shıqqan kórsetpelerin qabıl etip,

Sózlerin júregińde saqla+.

23Eger sen Qúdireti kúshli Qudayǵa qayta júz bursań,

Eski halıńa qaytarsań.
Shatırıńdı nahaqlıqtan tazalasań,+
24Altındı jerdegi topıraqtay,
Ofir altının saydaǵı taslarday kórseń,+

25Onda Qúdireti kúshli Qudaydıń Ózi seniń altınıń,

Qımbatbaha gúmisiń boladı.

26Sonda Qúdireti kúshli Qudaydan zawıq alarsań,

Qudayǵa basıńdı kóterip qaray alarsań+.

27Oǵan duwa et, Ol seni esitedi,

Sen de óziń wáde etip ataǵanlarıńdı bereseń+.

28Sonda neni niyet etseń, orınlanar,

Jollarıńa nur tógiler+.

29Eger birew ayaq astı bolsa, sen: «Onı qollay gór», – dep aytasań,

Sonda Quday kemkewillilerdi qutqaradı.

30Ol, hátte, ayıplılardı da qutqaradı,

Olar seniń qollarıńnıń pákligi sebepli qutqarılar+.

23

Ayuptıń juwabı

23^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Búgin de aytar shaǵımım ashshı,

Zarlaǵanıma qaramastan, Quday awır jazalawın dawam etpekte.

3Ah, eger Onı qay jerden tabıwdı bilsem edi!

Ol taxtta otırǵan jerge bara alsam edi!

4Arzımdı Onıń aldında bayan etip,

Awzımdı toltırıp, dálillerimdi aytar edim+.

5Onıń maǵan beretuǵın juwabın bilip,

Ne aytajaǵın túsiner edim.

6Ol ullı kúshi menen maǵan qarsı shıǵar ma edi?

Yaq, Onıń Ózi meni tıńlaǵan bolar edi.

7Ádil adam Onıń menen pikir talasıp biler edi,

Men de Qazım tárepinen máńgige aqlanar edim.

8Biraq shıǵısqa barsam, ol jerde Quday joq,

Batısqa barsam da, Onı taba almayman.

9Arqada bir nárse islese, men Onı kóre almayman,

Qublaǵa aylansa da, Onı bayqamayman.

10Biraq Quday men tutqan joldı jaqsı biledi,

Ol meni sınaqqa salǵanda, altınday pák bolıp shıǵaman+.

11Sebebi ayaqlarım adımba-adım Onıń izinen júrdi,

Hesh jaqqa burılmay, Onıń jolın tuttım.

12Awzınan shıqqan buyrıqlarınan júz burmadım,

Onıń sózlerin kúndelikli tamaǵımnan da ústin qoydım.

13Quday qarar shıǵaradı, kim Oǵan qarsı shıǵa aladı?

Ol neni qálese, sonı qıladı+.

14Men ushın shıǵarǵan qararın Ol aqırına shekem orınlaydı,

Bunday nárseler Onda ele kóp.

15Sonlıqtan Onıń dárgayında húreyim ushadı,

Bul haqqında oylasam, Onnan qorqaman.

16Quday meni qoyan júrek qılıp qoydı,

Qúdireti kúshli Quday meni qorqınıshqa salıp qoydı.

17Biraq júzimdi qaplaǵan tas túnek qarańǵılıq ta,

Meniń dawısımdı sóndire almadı.

24

24^1Ne ushın Qúdireti kúshli Quday húkim ushın waqıt belgilemeydi?

Ne ushın Onı tanıǵanlar bul kúnlerdi hesh kórmeydi?

2Zalımlar shegara belgilerin jıljıtıp,

Ózlestirip alǵan súriwlerin sol jaylawlarda baǵadı+.

3Jetimlerdiń eshegin tartıp aladı,
Jesirlerdiń ógizin kepillikke aladı.
4Jarlılardı joldan quwıp shıǵaradı,

Úlkedegi barlıq kámbaǵallar bolsa, olardan jasırınıwǵa májbúr boladı+.

5Sonlıqtan kámbaǵallar shóldegi qulanlar sıyaqlı, erte iske shıǵıp,

Balaları ushın qula dúzden awqat izleydi.

6Olar azıqların basqalardıń atızlarınan toplaydı,

Zalımlardıń júzim baǵınan qalǵan-qutqanların terip aladı.

7Túndi kiyimsiz, jalańash ótkeredi,
Suwıqta jamılatuǵın hesh nársesi joq+.
8Tawda jawǵan jawınnan ústi-bası sel bolıp,

Baspanası bolmaǵanlıqtan, jılınıw ushın jartaslarǵa tıǵıladı.

9Zalımlar jetimdi kókirek sútinen ayıradı,

Jarlınıń balasın qarızı ushın tartıp aladı.

10Olar kiyimsiz, jalańash sandalıp júredi,

Ash qarınǵa biyday dástelerin tasıydı.

11Diywallap qorshalǵan jerde záytúnnen may shıǵaradı,

Iskenjede júzim sıǵadı, biraq ózleri shólden harıǵan.

12Qalalarda ólip baratırǵanlar nala shekpekte,

Jaraqatlanǵan janlar járdem sorap, páriyad etpekte,

Biraq, sonda da Quday olardıń jalbarınıwlarına kewil bólmeydi+.

13Nurǵa qarsı bas kóteretuǵınlar da bar,
Olar nurdıń jolın tanımas,
Onıń soqpaqlarınan da júrmes+.
14Jarlı hám kámbaǵaldı óltiriw ushın,
Qanxor kún batqanda ayaqqa turar,
Túnde bolsa, urlıq qılar.

15Buzıqshılıq qılıwshınıń kózi ımırt jabılıwın kúter,

Ol: «Meni hesh kim kórmeydi», – dep oylap,
Júzin jawıp alar+.
16Qarańǵılıqta urılar úylerdi tonap,
Al kúndizleri óz úylerine tıǵılıp alar,
Olar nurdıń ne ekenin bilmes.
17Olar ushın azan ólimdey qoyıw qarańǵılıq,
Al túnektiń qorqınıshları – olardıń dostı.

18Biraq onday adamlar suw betindegi kóbiktey tez joq boladı,

Olardıń jer betindegi úlesine nálet jawǵan,

Hesh kim olardıń júzim baǵına ayaq baspas.

19Íssı hawa hám qurǵaqshılıq qar suwların sorıp alǵanday,

Óliler mákanı da gúnakarlardı óz qushaǵına aladı.

20Olardı, hátte, qursaǵına kótergen ana da umıtadı,

Qurtlar olardı ház etip jeydi,

Olardı endi hesh kim eslemeydi,

Solay etip, nahaq adamlar aǵash kibi sındırıladı+.

21Zalımlar perzenti joq, qaqsal hayalǵa zulımlıq qılar,

Jesirge hesh jaqsılıq qılmas.

22Biraq Quday Óz kúshi menen kúshlilerdi joq qılar,

Olar bekkem ornalasıp alsa da, ómiri ushın úmiti bolmas.

23Quday olarǵa qáwipsizlik berer, olar Oǵan súyener,

Biraq Qudaydıń kózleri olardıń jollarında.

24Olar bir demge kóterilip, keyin joq bolar,

Tómenletiler, basqalar kibi ólip keter,

Masaq sıyaqlı quwrap qalar+.

25Solay emes pe? Jalǵan dep, kim meni ayıplay aladı?

Kim meniń gáplerimniń bos ekenin kórsete aladı?

25

Bildadtıń úshinshi sózi

25^1Sonda shuwaxlı Bildad bılay dedi:+

2– Qudayda biylik bar hám Ol aybatlı!

Ol Óziniń biyik aspanında tınıshlıq ornatqan.

3Onıń láshkerlerin sanawǵa san jete me?

Ol jaqtılıǵın kimniń ústine túsirmeydi+?

4Sonda insan Qudaydıń aldında qalay ádil bola aladı?

Hayal zatınan tuwılǵan qalay pák bola aladı+?

5Hátte, Qudaydıń názerinde ay da jarıq emes,

Juldızlar da pák emes.

6Solay eken, insan Qudaydıń kózine qurt sıyaqlı,

Adam balası kúye qurtı sıyaqlı kóriner+.

26

Ayuptıń juwabı

26^1Sonda Ayup bılay dep juwap berdi:

2– Ah, hálsizge sen qalay járdem berdiń!

Kúshsizge qalay mádet berdiń!

3Aqılsızǵa qalay másláhát berdiń!

Danalıqtı qalay tereń túsindire aldıń!

4Bul sózlerdi aytıwǵa saǵan kim járdem berdi?

Sen arqalı sóylegen kimniń ruwxı?

5Suwlardıń hám olardaǵı tirishiliktiń astında mákan basqan,

Ólilerdiń ruwxları titireydi.

6Óliler mákanı Qudaydıń aldında jalańash,

Nabıt bolıw mákanınıń da japqıshı joq+.

7Quday kóklerdiń arqa tárepin boslıqqa jayıp qoydı,

Jerdi de boslıqqa asıp qoydı+.

8Ol suwlardı Óz bultlarınıń ishine salıp qoydı,

Biraq bultlar suwlardıń awırlıǵınan jırtılıp ketpeydi+.

9Ol taxttıń ústin jawıp qoyıp,
Ústine Óz bultların jaydı.
10Suwlardıń betin shegaralap sızıp,
Jaqtılıqtı qarańǵılıqtan ayırdı+.
11Quday abay etkende,
Aspannıń sútinleri qaltırasıp, titiresedi+.
12Ol Óz kúshi menen teńizdi tınıshlandırdı,

Óz aqılı menen teńiz aydarhası Rahabtı joq qıldı+.

13Óz demi menen bultlardı quwıp, aspandı ashıq qıldı,

Qolları menen qashıp baratırǵan úlken jılandı joq qıldı+.

14Bul Onıń isleriniń kishkene bir bólegi ǵana,

Ol haqqında esitkenlerimiz sıbırlap aytılǵanday júdá az.

Onıń qúdiretiniń gúrkirewin kim túsine aladı?

27

27^1Ayup sózin dawam etip, bılay dedi:

2– Huqıqımnan mahrum etken tiri Quday haqı,

Janımdı hásiretke toltırǵan Qúdireti kúshli Quday haqı ant ishemen:+

3Gewdemde janım bar eken,
Quday bergen dem murnımda eken,+
4Awzımnan nahaq sóz shıqpaydı,
Tilim jalǵan sóz aytpaydı.
5Sizlerdi hesh qashan haq dep tán almayman,
Ólgenimshe, pákligimnen bas tartpayman.

6Ádilligimde bekkem turıp, onnan hasla júz burmayman,

Tiri ekenmen, hújdanım meni ayıplamas.

7Dushpanımnıń basına zalımnıń kúni,

Qarsılasımnıń basına nahaqtıń kúni tússin.

8Quday qudaysızdıń janın alıp, onı joq qılǵanda,

Onda qanday úmit qaladı+?

9Qudaysızdıń basına apatshılıq túskende,

Quday onıń dad salıp jılaǵanın esite me+?

10Ol qúdireti kúshli Qudaydan zawıq ala ma?

Bárqulla Qudaydı shaqıra ala ma?

11Qudaydıń qúdireti haqqında sizlerge úyretemen,

Qúdireti kúshli Qudaydıń niyetin sizlerden jasırmayman.

12Haslında, bulardıń hámmesin ózlerińiz kórdińiz,

Onda nege hámmeńiz mánissiz sózlerdi sóyley beresiz?

13Zalım adamnıń Qudaydan alatuǵın úlesi,

Qısım kórsetiwshiniń Qúdireti kúshli Qudaydan alatuǵın miyrası mınaw:+

14Onıń balaları qanshelli kóp bolsa da,
Olar qılıshtan qırılıp ketedi,
Urpaqlarınıń jetkilikli tamaǵı bolmaydı+.
15Tiri qalǵanları kesellikten ólip, kómiledi,

Jesir qalǵan hayalları joqlaw aytıp, jılamaydı+.

16Jawız adam jerdiń shańınday mol gúmis jıynasa da,

Ílayday mol kiyim-kenshek toplasa da,+
17Onıń toplaǵanların ádiller kiyedi,
Ayıpsızlar gúmislerdi bólisip aladı+.
18Jawızdıń salǵan úyi órmekshiniń awınday,
Qarawıldıń shertegindey hálsiz boladı+.

19Ol bay bolıp, uyqıǵa ketedi, biraq artıq onday bolmaydı.

Kózin ashqanda, baylıǵı joq bolıp shıǵadı+.

20Qorqınısh onı sel kibi basadı,

Túnde dúbeley ushırıp ketedi.

21Shıǵıs samalı onı ushırıp alıp ketip,

Ol kózden ǵayıp boladı.

Onı óz ornınan sıpırıp taslaydı+.

22Samal ayawsız oǵan taslanar,

Ol samaldıń kúshinen qashıwǵa urınadı.

23Samal onıń ústinen kúlip, qolların shappatlap,

Óz ornınan onıń izinen ısqıradı+.

28

Danalıq haqqında jır

28^1Mine, gúmis qazıp alınatuǵın kánler,

Altındı tazartatuǵın orınlar bar.
2Temir jerden qazıp alınadı,
Mıs ta tastan balqıtıp alınadı.
3Kánshi qarańǵılıqqa shek qoyadı,
Jer astınıń uzaq shetine barıp,

Túnek hám qoyıw qarańǵılıqtan qazılma izleydi.

4Ol adam jasaytuǵın jerlerden uzaqta,

Adam ayaq baspaytuǵın jerlerde qudıq qazıp,

Hámmeden uzaqta jipke asılıp, terbelip turadı.

5Jer betine kelsek, onnan azıq-awqat ónip shıǵadı,

Al jer astı bolsa, jandırılǵanday astan-kesten bolıp atır.

6Onıń tasları lazurittiń mákanı,

Topıraǵında altın bar.

7Jırtqısh qus kánge baratuǵın jollardı bilmeydi,

Suńqardıń kózi oǵan túspeydi.
8Jabayı haywanlar ol jerlerge ayaq baspaǵan,
Arıslan da ol jerlerden júrmegen.
9Adam jartaslardı sındırıp,
Tawlardı túp-tamırı menen qoparıp taslaydı.
10Ol jartaslar arasınan jol ashadı,
Kózleri hár bir bahalı nárseni kóredi,
11Adam dáryalardıń saǵasın tabadı[*],
Jasırın bolǵanlardı jaqtılıqqa shıǵaradı.

12Biraq danalıqtı qayaqtan tabıwǵa boladı?

Aqıldıń mákanı qay jerde eken+?

13Adamzat onıń qádirin bilmes,

Tiriler áleminen onı taba almas+.

14Tereń suwlar: «Ol mende emes», – der,

Teńiz de: «Ol meniń janımda da emes», – der.

15Onı sap altınǵa da satıp ala almaysań,

Qunın gúmis penen de tóley almaysań+.

16Danalıq Ofir altını menen de,

Qımbatbaha oniks hám lazurit penen de bahalanbas+.

17Ol altın menen de, kristall menen de salıstırılmas,

Sap altın buyımǵa da almastırılmas.

18Marjan hám yashmanı aytpay-aq qoyayıq,

Danalıq yaqıttan da qımbat turadı+.

19Xabashstan xrizoliti de oǵan salıstırılmas,

Sap altın menen de onıń qunı ólshenbes.

20Danalıq qaydan keledi?

Aqıldıń mákanı qay jerde eken?

21Ol barlıq tiri janlardıń kózinen jasırılǵan,

Kóktegi quslardan da sır saqlanǵan.

22Nabıt bolıw mákanı hám ólim:

«Biz ol haqqında tek mısh-mısh esittik», – deydi.

23Danalıqqa baratuǵın jol Qudayǵa ayan,
Onıń mákanın tek Ol biledi.
24Ol jerdiń shetlerine deyin kóz saladı,
Kóklerdiń astındaǵılardıń hámmesin kóredi.
25Ol samalǵa kúsh berip,
Suwlardıń ólshemin belgilep bergende,
26Ol jawın ushın qarar shıǵarıp,
Jıldırım ushın jol belgilegende,+
27Ol danalıqtı kórip, onı bahaladı,
Onı tekserip, tastıyıqladı+.
28Sońınan adamǵa:
«Haqıyqattan da, Iyeden qorqıw – bul danalıq,

Jawızlıqtan awlaq bolıw – bul aqıllılıq», – dedi+.

29

Ayuptıń ótken ómirin ańsawı

29^1Ayup sózin dawam etip bılay dedi:

2– Qáne endi, ótken aylar,

Quday meni qorǵap-saqlaǵan kúnler qaytıp kelse edi!

3Sol waqıtları Onıń shırası tóbemde jarqırap,

Onıń nurı menen qarańǵılıqtı qáwipsiz kesip óter edim!+

4Awa, ónip-ósken kúnlerim,

Qudaydıń doslıǵı shatırımdı qorǵap turǵan kúnler qaytıp kelse edi!

5Sol kúnleri Qúdireti kúshli Quday ele meniń menen birge bolıp,

Balalarım da átirapımda edi+.

6Úyimde aǵarǵanım mol bolıp,

Jartas men ushın záytún mayın dárya qılıp aǵızar edi+.

7Qala dárwazası aldına barıp,
Maydandaǵı ornıma otırmaqshı bolǵanımda,
8Jaslar meni kórip jol berer,
Jası úlkenler de ornınan turar edi.
9Basshılar da sóylewin toqtatıp,
Qolları menen awızların basar edi.
10Aqsúyeklerdiń de dawısı sónip,
Tilleri tańlayına jabısıp qalar edi+.
11Meni tıńlaǵanlar maǵan raxmet aytar edi,
Meni kórgenler meni maqtar edi.
12Men nala shekken jarlını da,
Járdemge mútáj jetimdi de qutqarar edim+.

13Ólim tóseginde jatırǵanlar maǵan pátiyasın berer edi,

Jesir hayallardıń júregi de men bergen járdemnen quwanıshqa tolar edi.

14Ádillikti kiyim kibi kiyip aldım,
Ádalatlıq shapanım hám sállemdey edi+.
15Soqırǵa kóz,
Mayıpqa ayaq boldım.
16Jarlılarǵa ákelik qıldım,

Ózim tanımaǵan adamnıń dawın da ádillik penen sheship berdim+.

17Nahaqlardıń jaqların sındırıp,

Oljasın awzınan tartıp alar edim+.

18Sonlıqtan men bılay oylar edim: «Kúnlerim qum kibi kóp boladı,

Men óz oshaǵımnıń basında jan beremen,

19Men tamırı suwǵa tiyip turǵan,

Shaqalarına tún boyı shıq túsip turatuǵın terek yańlıman.

20Ataq-abırayım óse beredi,

Qolımdaǵı oq jay jańalana beredi».

21Adamlar maǵan sabırlılıq penen qulaq salıp,

Keńeslerimdi únsiz tıńlar edi.

22Meniń sózlerimnen keyin hesh kim gáp qospas edi,

Sózlerim olarǵa mayday jaǵar edi.

23Olar meni jawındı kútkendey kúter edi,

Sózlerimdi báhárdegi jawındı simirgen jer sıyaqlı simirer edi+.

24Olarǵa kúlip qarasam, kózlerine isenbes edi,

Júzimdegi nurdan olar jigerlener edi.

25Olarǵa bas bolıp, jol kórsetip otırar edim,

Láshkerleri arasındaǵı patsha sıyaqlı,

Jılaǵanlardı jubatatuǵın adam bolıp jasadım.

30

Ayuptıń óziniń xorlanıp atırǵanı haqqında aytıwı

30^1Mine endi, ózimnen jası kishi bolǵanlar ústimnen kúlip otır.

Olardıń ákelerin súriwimdi qorıytuǵın iytlerdiń janına qoyıwǵa da ılayıq kórmes edim+.

2Olardıń qollarındaǵı kúshten maǵan ne payda?

Olar kúsh-quwattan ayırılǵan.

3Joqshılıq penen ashlıqtan qurıǵan,

Olar túnde shólde hám elsiz jerlerde shóp tamırın kemiredi.

4Putalardıń túbinen ashshı shópler teredi,
Terektiń tamırı – olardıń awqatı.
5Olar xalıq arasınan quwıp jiberilgen,

Urılarǵa baqırǵanday, olardıń izinen baqıradı.

6Olar saylardıń jıralarında,

Jerdegi shuqırlarda hám jartaslardaǵı úńgirlerde jasawǵa májbúr.

7Olar putalar arasında ulısıp,

Shatlı putalar astında toplanadı.

8Olar aqmaq, ata tegi belgisiz adamlardıń ulları,

Olardı elden qamshılap quwıp shıqqan.

9Endi bolsa, men olardıń balalarınıń qosıǵına aylandım,

Olar ushın kúlki boldım+.

10Olar mennen tiksinip, janıma jolamaydı,

Betime túkiriwden de tartınbaydı+.

11Quday meniń oq jayımnıń jibin bosatıp jiberip,

Meni jerge urǵanı ushın,

Olar meniń aldımda ózlerin jılawlay almaytuǵın boldı.

12Bul gázzaplar meniń oń qaptalımnan hújim qılıp,

Ayaqlarımnan shalıp,

Ózleriniń nabıt qılatuǵın jolın maǵan qarsı tayarlaydı+.

13Olar jolımdı tosıp,
Basıma túsetuǵın apatshılıqtı tezletedi,
Olardı toqtatatuǵın hesh kim joq.

14Olar omırılǵan úlken tesikten japırılıp kirip,

Topan suwınday ústime bastıradı.

15Meni qorqınısh basqan,

Abırayım samalǵa suwırılǵanday ushıp ketti,

Dáwletim de bult kibi ótip ketti+.

16Endi janım meni tárk etpekte,

Qayǵılı kúnler meni qorshap aldı.

17Túni menen súyeklerim sırqırap,

Azarı tınımsız janımdı jeydi.

18Quday qáhár menen kiyimimnen uslap,

Shapanımnıń jaǵası sıyaqlı meni qılqındıradı.

19Quday meni ılayǵa ılaqtırdı,

Men shań hám kúlge aylandım.

20Quday, Saǵan jalbarınaman, maǵan juwap bermeyseń,

Ayaqqa tursam, maǵan tek qarap turasań.

21Maǵan rehimsiz bolıp kettiń,

Óz kúsh-quwatıń menen meni quwǵın qılıp atırsań.

22Quyın menen meni kóterip alıp, ılaqtırıp,
Dawıldıń ishinde anda-mında zıńǵıtasań+.
23Awa, meni ólimge,

Barlıq tiri jan ushın tayınlanǵan úyge alıp barajaǵıńdı bilemen.

24Azap shegip, járdem sorap, páriyad etkenge,

Hesh kim qarsı qol kótermes!

25Kúni awır bolǵanlar ushın men jılamadım ba?

Jarlılar ushın janım ashımadı ma?

26Biraq men jaqsılıqtan úmit qılsam, jamanlıq keldi,

Jaqtılıqtı kútsem, túnek keldi+.

27Júregim astan-kesten, tınım bilmeydi,

Basıma qayǵılı kúnler túsken.

28Qarayıp kettim, biraq quyashtan emes,

Jıyın arasında turıp, járdem sorap, páriyad etemen.

29Men saǵallardıń tuwısqanı,
Úkilerdiń joldası boldım.
30Terim qarayıp, túlep túspekte,
Súyeklerim ıssılıqtan kúymekte+.
31Liramnıń dawısı joqlaw aytqanlardıń,

Sıbızǵımnıń dawısı jılaǵanlardıń dawısına aylandı.

31

Ayuptıń sońǵı ret óz ayıpsızlıǵın aytıwı

31^1Qızlarǵa qumarlanıp qaramaw ushın,

Kózlerim menen kelisim dúzdim+.

2Aspandaǵı Qudaydan alatuǵın payım ne boladı?

Joqarıdaǵı Qúdireti kúshli Qudaydan berilgen miyrasım ne boladı+?

3Ol ádalatsızlardıń basına apat,

Jawızlıq qılǵanlardıń basına bále jawdırmay ma?

4Ol meniń jollarımdı kórip,

Hár bir adımımdı sanamay ma+?

5Eger men jalǵan joldan júrip,
Ayaǵım hiylege asıqsa,
6Quday meni tuwrı tárezige tartsın,
Hám Ol meniń pákligimdi bilsin+.
7Eger ayaqlarım tuwrı joldan tayǵan,
Júregim kózlerime boysınǵan,
Yamasa qollarım haramlanǵan bolsa,
8Onda ekken eginimniń ónimin basqalar jesin,
Eginlerim tamırı menen suwırılıp qalsın+.

9Eger bir hayal arqalı júregim azǵırılsa,

Qońsımnıń qapısı aldında onıń hayalın ańlıǵan bolsam,+

10Onda meniń hayalım basqanıń biydayın tartsın,

Basqa erkekler onıń menen jatsın+.

11Aqırı, bul uyatsız is,

Húkim qılınatuǵın gúna.

12Sonday isler nabıt bolıw mákanına deyin jandırıp baratuǵın ot bolıp,

Pútkil eginimdi tamırı menen kúydirip jiberer edi+.

13Eger qul hám shorılarım maǵan arız qılǵanda,

Men olarǵa ádalatsızlıq qılǵan bolsam,

14Onda Quday ornınan turǵanda, men ne qılaman?

Ol esap soraǵanda, Oǵan ne dep juwap beremen?

15Meni anamnıń qursaǵında jaratqan, olardı da jaratpadı ma?

Bizlerge qursaqta pishim bergen bir Quday emes pe+?

16Eger men jarlılardıń tilegin orınlamaǵan,
Jesirlerdiń úmitin pushqa shıǵarǵan bolsam,
17Yamasa nanımdı bir ózim jep,
Jetimler menen bólispegen bolsam,+
18Jaslıǵımnan jetimlerge ákelik qılıp keldim,
Ómir boyı jesirlerge ǵamxorlıq qıldım+.

19Eger kiyimi bolmaǵanı ushın jan berip atırǵandı,

Yamasa jamılatuǵın nársesiz qalǵan jarlını kórip,

20Olarǵa qoylarımnıń júninen kiyim kiygizbegen bolsam,

Olar da júrekten maǵan alǵıs aytpaǵan bolsa,+

21Qazıxanada sózimniń ótetuǵınına kózim jetip,

Jetimge qol kótergen bolsam,+
22Onda qollarım iynimnen julınıp túsip,
Buwınlarınan bólinip qalsın.

23Men Qudaydan keletuǵın apattan qorqatuǵın edim,

Qudaydıń ullılıǵın bile tura, onday is qıla almas edim.

24Eger altınǵa úmit baylaǵan bolsam,

Yamasa sap altınǵa: «Sen – meniń úmitimseń», – degen bolsam,+

25Baylıǵımnıń mollıǵına,

Kóp nársege qol jetkizgenime maqtanǵan bolsam,+

26Jarqırap turǵan quyashqa qarap,
Jımıńlaǵan aydıń júrgenine qarap,
27Júregim jasırın azǵırılıp,

Qollarımdı súyip, olarǵa qaray jayıp tabınǵan bolsam,+

28Bul da húkimge ılayıqlı gúna bolar edi.

Sebebi men kóktegi Qudayǵa opasızlıq qılǵan bolar edim.

29Eger dushpanımnıń jıǵılǵanın kórip, súyingen,

Apatshılıqqa duwshar bolǵanın kórip, quwanǵan bolsam,+

30Olardı ǵarǵaw arqalı,

Awzıma gúna islewge jol qoymadım+.

31Eger shatırımdaǵılar: «Ayup bergen góshten jep,

Qarnın toyǵızbaǵan bar ma?» – dep soramaǵan bolsa,

32Hesh bir jolawshı kóshede túnemes edi,
Qapım olar ushın bárqulla ashıq edi+.
33Eger basqalarǵa uqsap, qılmısımdı jasırǵan,
Ayıplarımdı sır saqlaǵan bolsam,+
34Onda men alamannan qorqqanım ushın,
Urıwlaslarımnıń qıynawınan qorqqanım ushın,
Úndemey, qapıdan sırtqa shıqpaǵan bolar edim.

35Qáne, meni tıńlaytuǵın birew bolsa edi!

Mine, men aytqanlarımdı tastıyıqlap, mórledim.

Qúdireti kúshli Quday maǵan juwap bersin!

Qáne endi, dushpanım ayıplawın jazıp, qolıma berse edi!+

36Sózsiz, onı iynimde kóterip,

Basıma tajday etip, kiyip júrer edim!

37Men Qudayǵa atqan hár bir adımımnıń esabın berer edim,

Xanzada kibi Oǵan jaqınlasar edim.

38Jerim maǵan qarsı páriyad etken bolsa,
Onıń qarıqları da birge nala qılǵan bolsa,
39Pulın tólemey zúráátin alǵan bolsam,

Onıń iyeleriniń ólimine sebepshi bolǵan bolsam,

40Onda biyday ornına tiken,

Arpa ornına jabayı shópler ósip shıqsın.

Solay etip, Ayuptıń sózi aqırına jetti+.

32

Elihudıń birinshi sózi

32^1Ayup óz názerinde haq bolǵanlıqtan, úsh dostısı onıń menen tartısıwdı toqtattı. 2Biraq Ayup ózin aqlap, Qudaydı ayıplaǵanı ushın, Ram áwladınan, Buz tiyresinen bolǵan Baraxel ulı Elihudıń Ayupqa ashıwı keldi+. 3Sonday-aq, Ayuptı ayıplaǵanı menen, oǵan jónli juwap qaytara almaǵanı ushın, onıń úsh dostısına da ashıwı keldi. 4Elihu Ayup penen sóylesiw ushın óziniń gezegin kútti. Óytkeni basqalardıń jası onnan úlkenirek edi+. 5Biraq sol úsh adamnıń basqa gápi joqlıǵın kórgende, Elihu ashıwǵa mindi.

6Solay etip, Buz tiyresinen bolǵan Baraxel ulı Elihu sózin baslap, bılay dedi:

– Meniń jasım kishi, sizler bolsańız jası úlkensizler,

Sonlıqtan batına almadım, óz bilgenimdi sizlerge aytıwǵa qorqtım.

7Jası úlkenler sóylesin,

Kóp jasaǵanlar danalıqtan sabaq bersin, dedim+.

8Biraq adamǵa ishindegi ruwx,
Qúdireti kúshli Qudaydıń demi aqıl beredi+.
9Sonlıqtan tek jası úlkenler dana bolmaydı,

Tek kóp jasaǵanlar ǵana neniń durıs ekenin túsine bermeydi.

10Sonlıqtan bılay deymen:

Meni tıńlań, men de óz bilgenimdi bayan eteyin.

11Sizler sóylegenińizde, men kúttim,

Sizler ne aytıwdı izlep atırǵanıńızda,

Aqıllı sózlerińizge qulaq túrdim.

12Sizlerdi bar dıqqatım menen tıńladım.

Biraq hesh birińiz Ayuptıń nahaqlıǵın dálilley almadıńız,

Hesh birińiz onıń sózlerine juwap bermedińiz.

13«Bizler dana joldı taptıq:

Ayuptı adam emes, al Qudaydıń Ózi jeńsin», – demeńler.

14Ayup maǵan qarata sóylemedi,

Eger sóylegende de, oǵan sizlerdiń sózlerińiz benen juwap bermegen bolar edim.

15Sizler irenjip, sóz tappay otırsızlar,
Aytatuǵın sózińiz de qalmadı.
16Sizler úndemey, juwap bermey tura berseńiz,
Men de kútip tura beriwim kerek pe?
17Meniń de aytar sózim bar,
Men de óz bilgenimdi bayan etpekshimen.
18Ishim sózlerge tolǵan,
Ishimdegi ruwx meni zorlamaqta.
19Júregim ashılmaǵan sharap kibi,

Jańa sharap quyılǵan mes kibi, jarılıp keteyin dep tur.

20Sóyleyin, janım jay tapsın,
Awız ashıp, juwap bereyin+.
21Men hesh kimniń bet-júzine qaramayman,
Hesh kimge jaǵımpazlıq qılmayman.
22Men jaǵımpazlıq qılıwdı bilmeymen,

Bolmasa, Jaratıwshım meni dárriw joq qılǵan bolar edi.

33

33^1Endi Ayup, aytajaǵımdı tıńlap,
Barlıq sózlerime qulaq salıń!
2Mine, awzımdı ashtım,
Sózlerim tilimniń ushında dizilip tur.
3Sózlerim pák júregimnen shıǵadı,
Tilim bilgenin ashıq aytadı.
4Qudaydıń Ruwxı meni jarattı,

Qúdireti kúshli Qudaydıń demi maǵan ómir berdi+.

5Qolıńızdan kelse, maǵan juwap beriń,

Aldımda turıp, dáliller keltiriń.

6Qudaydıń aldında men de sizdeymen,

Men de ılay bóleginen jasalǵanman+.

7Sonlıqtan mennen qorqpasańız da boladı,

Qısqıǵa alıwım sizge awır batpasın+.

8Gáplerińizdi óz qulaqlarım menen esittim,

Olar ele qulaqlarımda jańlap tur.

9Siz bılay dedińiz: «Men pákpen hám gúnasızban,

Minsiz hám ayıpsızban+.

10Sonda da, Quday maǵan qarsı sebep izlep atır,

Meni Óz dushpanı dep sanamaqta+.

11Ol ayaqlarıma buǵaw salıp,

Jollarımdı gúzetpekte»+.

12Biraq sizge aytayın: bul jerde siz nahaqsız,

Quday adamzattan ullı.

13«Hesh bir sózime juwap bermedi», – dep turıp,

Nege Onıń menen tartısıp atırsız+?
14Quday hár qıylı jol menen sóyleydi,
Al bunı adamlar ańlamaydı da.
15Adamlar tereń uyqıǵa shúmgende,
Tóseklerinde qalǵıp ketkende,
Túslerinde, kórgen ayanlarında,+
16Quday olardıń qulaqların ashıp,
Eskertiwleri menen olardı qorqıtadı+.

17Usılayınsha, Ol adamdı jaman islerinen qaytaradı,

Menmenlikten saqlaydı.

18Janın qábirden,

Ómirin qılıshtan qutqaradı.

19Yamasa adam tósek tartıp jatqarılıp,

Súyekleri tınımsız sırqıraw menen jazalanadı+.

20Sonda ol nanǵa da qaray almaytuǵın bolıp qaladı,

Hátte, eń mazalı taǵamlarǵa da ishteyi bolmaydı+.

21Azıp-tozıp, tek súlderi qaladı,

Kórinbegen súyekleri endi anıq kózge taslanadı.

22Onıń janı qábirge,

Ómiri jan alıwshı perishtelerge jaqınlasadı.

23Al eger mıń perishteniń ishinde adamdı jaqlaytuǵın,

Oǵan ózi ushın neniń tuwrı ekenin bildiretuǵın bir perishte bar bolsa,+

24Onıń miyrimi túsip: «Onı qábirge túsiwden aman saqlap qala gór!

Men onıń qunın óteytuǵın tólem taptım», – dese,+

25Sonda adamnıń denesi jas balanikindey bolıp,

Onıń jaslıq shaǵı qaytıp keledi+.

26Sońınan adam Qudayǵa duwa etedi hám Quday onı qabıl etedi.

Ol quwanısh penen Qudaydıń dárgayına keledi,

Quday onıń ádilligin tikleydi+.

27Sonda adam adamlar aldında qosıq aytıp, bılay deydi:

«Men gúna islep, haqıyqattı burmaladım,

Biraq onıń jazasın tartpadım.

28Ol janımdı qábirden qutqardı,

Men jaqtı dúnyanı kórip turman»+.

29Mine, Quday bul nárselerdiń hámmesin,
Eki emes, úsh emes, qayta-qayta tákirarlaydı.
30Bunı adamnıń janın qábirden qaytarıw,

Oǵan ómirdiń nurın kórsetiw ushın solay isleydi+.

31Dıqqat qılıń, Ayup, meni tıńlań,

Úndemeń, men sóyleyin.

32Eger aytatuǵın gápińiz bolsa, aytıń,

Men siziń aqlanıwıńızdı qáleymen.

33Eger bolmasa, onda meni tıńlań,

Úndemeń, men sizge danalıqtı úyreteyin.

34

Elihudıń ekinshi sózi

34^1Elihu sózin dawam etip, bılay dedi:

2– Sózlerimdi tıńlań, háy danıshpanlar!

Maǵan qulaq salıń, háy bilimpazlar!

3Awızdıń awqattıń dámin ajıratqanınday,

Qulaq ta sózlerdiń mánisin ayıradı+.

4Kelińler, durıs nárseni tańlap,

Jaqsı nárseni birgelikte anıqlap alayıq.

5Mine, Ayup: «Men ayıpsızban,
Biraq Quday meni huqıqımnan mahrum etti+.
6Meniki durıs bolsa da, jalǵanshı sanaldım,

Men jazıqsız bolsam da, dártime em joq», – dedi.

7Ayupqa uqsaǵan adam bar ma?

Ol ushın mazaq qılıw suw ishkendey nárse!+

8Ol jamanlıq islewshiler menen dos tutınıp,

Jawızlar menen júredi+.

9Ol bılay deydi: «Qudayǵa unaytuǵın islerdi islew,

Adamǵa hesh qanday payda keltirmeydi»+.

10Háy, sanalı adamlar, meni tıńlańlar!

Quday jawızlıq islewden awlaq,

Qúdireti kúshli Quday nahaqlıq islewden awlaq!+

11Ol adamnıń isine say tólem tóleydi,
Júrgen jolına say qaytaradı+.
12Haqıyqattan da, Quday jamanlıq qılmaydı,

Qúdireti kúshli Quday ádillikti burmalamaydı+.

13Jer ústinen húkimdarlıq qılıwdı Oǵan kim berdi?

Kim Onı pútkil dúnyaǵa húkimdar qılıp qoydı?
14Eger Quday Óz ruwxın,
Demin qaytarıp alıwdı qarar qılsa,
15Pútkil tiri janlar birge nabıt bolar,
Adamzat jáne topıraqqa qaytqan bolar edi+.

16Aqılıńız bolsa, mınanı tıńlań,

Sózlerime qulaq salıń.

17Ádalattı jek kóretuǵın adam húkimdar bola ala ma?

Ádil hám qúdiretli Qudaydı ayıplamaqshımısız?

18Ol patshaǵa: «Sen jaramassań», – dep,

Aqsúyeklerge: «Sizler zalımsızlar», – deydi.

19Ol basshılarǵa jaramsaqlanbaydı,

Baydı jarlıdan artıq kórmeydi.

Olardıń hámmesin Óz qolları menen jaratqan+.

20Olar tún ortasında kózdi ashıp-jumǵansha ólip ketedi,

Qaltıratpa tiyedi de, jan beredi.

Kúshliler de adam qolı tiymey-aq, joq qılınadı+.

21Qudaydıń kózleri adamnıń jolın gúzetip turadı,

Ol adam basqan hár bir adımdı kóredi+.

22Jawızlıq islewshiler jasırınıw ushın,

Qarańǵılıq ta, túnek te joq+.

23Hár qanday adamdı húkim qılıw ushın,

Quday waqıt belgilewi shárt emes.

24Ol teksermey-aq, kúshlilerdi maydalap taslaydı,

Olardıń ornına basqalardı qoyadı+.

25Quday olardıń islerin biledi,

Sonlıqtan túnde olardı awdarıp taslaydı, olar joq boladı.

26Olardı zalımlıǵı ushın,

Hámmeniń kóz aldında jazalaydı.

27Olar Qudaydıń izine ermedi,

Onıń jolların itibarǵa almadı.

28Olar sebepli jarlılardıń nalası Oǵan jetip keldi,

Ol azap shekkenlerdiń páriyadın esitti+.

29Eger Quday úndemese, kim Onı ayıplay aladı?

Eger Ol júzin jasırsa, kim Onı kóre aladı?

Quday hár bir millet ushın da, hár bir adam ushın da birdey.

30Ol, qudaysızlardıń húkimdarlıq qılıp,

Xalıqqa duzaq qurıwınan saqlaydı.

31Qudayǵa: «Men jazamdı aldım,
Endi jamanlıq qılmayman.
32Kórmegenimdi maǵan úyret,

Nahaqlıq qılǵan bolsam, endi islemeymen», – deytuǵınıńız bar ma?

33Sózlerimnen júz burǵanıńız ushın,
Quday sizdi sıylıqlawı kerek pe?
Men emes, siz tańlawıńız kerek,
Ne bilesiz, aytıń.
34Sanalı adamlar,
Meni tıńlap turǵan danalar maǵan:
35«Ayup bilmegenlikten, solay sóylep tur,
Onıń gápleriniń mánisi joq», – deydi+.
36Jawız adam sıyaqlı sóylegeni ushın,
Ayup, siz aqırına deyin sınalsańız edi!
37Siz gúnańızǵa qozǵalańdı da qostıńız,
Aramızda qol shappatlap,
Qudayǵa qarsı gápti balalattıńız+.

35

Elihudıń úshinshi sózi

35^1Elihu sózin bılay dawam etti:

2– Ayup, siz: «Qudaydıń aldında haqpan», – deysiz.

Usı durıs dep oylaysız ba?

3Jáne de: «Mende qanday artıqmashlıq bar?

Gúna islemew arqalı men nege eristim?» – dep soraysız+.

4Men sizge hám doslarıńızǵa juwap beremen.

5Kóklerge kóz jiberip, qarańlar,

Bultlarǵa kóz jiberiń, olar sizlerden biyik+.

6Eger gúna isleseńiz, bunnan Qudayǵa qanday zıyan keledi?

Eger qılmısıńız kóbeyse, Oǵan qanday tásiri bar?

7Eger ádil bolsańız, bunnan Qudayǵa ne payda?

Yamasa Ol sizlerdiń qolıńızdan ne aladı+?

8Jawızlıǵıńız ózlerińizge uqsaǵan adamlarǵa zıyan keltiredi.

Al ádilligińiz bolsa, tek adam balası ushın tásir etedi.

9Eziwshiliktiń hádden tıs kópliginen adamlar páriyad etedi,

Kúshlilerdiń qolınan qutqarıwdı sorap, jalbarınadı+.

10Biraq hesh kim: «Túnde qosıqlar inam etken,

Meniń Jaratıwshım – Quday qayda eken+?

11Ol bizlerge jer betindegi haywanlarǵa qaraǵanda kóbirek úyretken,

Bizlerdi kóktegi quslardan aqıllıraq etip jaratqan», – demeydi.

12Jawız adamlardıń menmenligi sebepli,

Adamlar páriyad etedi, biraq Quday juwap bermeydi+.

13Awa, Quday bos sózlerge qulaq salmaydı,

Qúdireti kúshli Quday onı itibarǵa almaydı.

14Ayup, siz: «Onı kórip turǵan joqpan», – deysiz,

Biraq dawa-arzıńız Onıń aldında. Onı kúte turıń!+

15Endi siz: «Ol qáhárlenip, jaza bermedi,
Qılmıs iske de kewil bólmeydi», – deysiz.
16Usılayınsha, siz mıljıń gáplerdi aytasız,

Hesh nárse bilmey turıp, gápti kóbeytip atırsız+.

36

Elihudıń eń keyingi sózi

36^1Elihu sózin dawam etip, jáne bılay dedi:

2– Biraz sabır qılıńlar, men sizlerge kórseteyin,

Ele Quday ushın aytatuǵın sózlerim bar.

3Men bilimimdi túrli dereklerden topladım,

Jaratıwshımnıń ádilligin dálillep bereyin.

4Shınında, sózlerim de jalǵan emes,

Qarsıńızda bilimi jetik bir adam tur+.

5Álbette, Quday qúdiretli,
Biraq Ol hesh kimdi pás kórmeydi,
Onıń qúdireti de, danalıǵı da sheksiz.
6Ol zalımlardıń jasay beriwine jol qoymaydı,
Al jarlılarǵa ádalatlıq qıladı+.
7Ol ádillerden kózlerin ayırmaydı,
Olardı patshalar sıyaqlı taxtqa otırǵızıp,
Máńgige mártebeli qıladı+.
8Eger ádiller shınjır menen baylanǵan,
Azap duzaǵına túsirilgen bolsa,+
9Onda Quday olardıń gúnaların,

Menmensip islegen qılmısların ózlerine kórsetedi.

10Tálim alsın dep, olardıń qulaqların ashadı,

Hám jawızlıqtan bas tartıwdı buyıradı+.

11Eger olar Qudayǵa boysınıp, Oǵan xızmet etse,

Onda olardıń qalǵan kúnleri baxıtqa,

Jılları shadlıqqa tolı boladı.

12Al eger olar Qudayǵa boysınbasa, qılıshtan ótkerilip,

Bilim almastan, ólip ketedi+.

13Qudaysızlardıń ishi ǵázepke tolı boladı,

Quday olardı kisenlese de, járdem soramaydı.

14Olar jaslay óledi,

Ómiri shermendelik penen ayaqlanadı.

15Quday qıynalǵanlardı shekken azapları arqalı qutqaradı,

Mashqalalarǵa duwshar etiw arqalı Ózin tıńlaytuǵın qıladı.

16Ol sizdi de dártten azat etip,

Qáwipsiz, sheklenbegen keńislikke alıp shıǵar,

Dasturxanıńızdı lázzetli taǵamlarǵa toltırar edi+.

17Biraq siz ayıplılar alatuǵın jazanı tolıq alǵansız,

Húkim hám ádalat jaǵańızǵa asılıp alǵan.

18Ǵázepleniwden saqlanıń, baylıq sizdi azǵırmasın,

Mol para da sizdi joldan urmasın.

19Baylıǵıńız, kúsh-qúdiretińiz,

Sizdi dártten qutqara ala ma+?

20Sonlıqtan xalıqlar óz ornınan,

Joq qılınatuǵın túndi ańsamań.

21Jawızlıqqa júz burıwdan saq bolıń,

Siz apattan góre, gúnanı tańlaǵan kórinesiz.

Elihudıń Ayupqa Qudaydıń qúdiretin esletiwi

22– Bilip qoyıńız, Qudaydıń qúdireti ullı,

Ol kibi tálim beretuǵın ustaz bar ma?

23Kim Oǵan júretuǵın jolın belgilep beredi?

Yamasa kim Oǵan: «Mına isiń nadurıs», – dep ayta aladı?

24Qudaydıń islerin alǵıslawdı umıtpańız,

Adamlar sol haqqında táriyiplew qosıqların aytadı.

25Barlıq adamlar Onıń islerine tań qalıp,

Hár bir adam olarǵa uzaqtan qaraydı.

26Awa, Quday ullı, bizler Onı túsine almaymız,

Onıń ómir jıllarınıń sanı da aqılǵa sıymaydı+.

27Ol suw puwların kóterip alıp,
Olardı jawın tamshılarına aylandıradı+.
28Bultlar suw tamshıların tógedi,
Ol adamlardıń ústine nóser bolıp quyadı.
29Bultlardıń qalay jayılatuǵının,

Onıń shatırınan shıqqan gúldirmamanıń qalay gúrkireytuǵının kim túsine aladı?

30Quday kókte shaqmaǵın shaqtırǵanda,

Onı teńizdiń túbinen kóriwge boladı.

31Quday xalıqlarǵa usılay biylik júrgizip,

Mol azıq-awqat beredi.

32Ol shaqmaqtı Óz qollarında saqlap,

Nıshanǵa barıp tiyiwge buyrıq beredi+.

33Gúrkirew dawıldan xabar beredi,

Hátte, mallar da dawıldıń bolatuǵının sezedi.

37

37^1Bunnan júregim dirildep,

Qanasınan shıǵıp keteyin deydi.

2Tıńlańlar! Onıń gúrkiregen dawısına,

Awzınan shıqqan sestine qulaq túrińler!

3Ol pútkil aspan astı boylap shaqmaq shaqtıradı,

Shaqmaqtıń jaltıldısı jerdiń tórt tárepine jetip baradı+.

4Bunnan keyin, Qudaydıń dawısı gúrkirep shıǵadı,

Ol ájayıp dawısı menen gúrkireydi,

Onıń dawısı esitilgende, úzliksiz shaqmaq shaǵadı+.

5Qudaydıń dawısı ájayıp tárizde gúrkireydi,

Ol bizlerdiń aqılımız jetpeytuǵın ullı islerdi isleydi+.

6Ol qarǵa: «Jerge jaw!» – deydi.

Al nóser jawınǵa: «Nóser bolıp quy!» – deydi+.

7Sonda hár bir adam isin toqtatadı,

Barlıq adamlar bulardıń Onıń isi ekenin biledi.

8Jabayı haywanlar óz inlerine kirip,
Uyaların panalaydı+.
9Dawıl óz mákanınan shıǵıp,
Kúshli samal ayaz alıp keledi.
10Qudaydıń deminen muz payda boladı,
Sheksiz suwlar muzlap qaladı+.
11Qoyıw bultlardı ıǵal menen toydıradı,
Olar arqalı shaqmaǵın shaqtıradı.
12Bultlar Onıń basqarıwında aylanıp júredi,
Pútkil jer betin aylanadı,

Bulardıń hámmesin Quday ózlerine buyırǵanı ushın isleydi+.

13Ol geyde adamlardı jazalaw ushın,

Al geyde jer júzin suwǵarıp,

Súyispenshiligin kórsetiw ushın jawın jawdıradı+.

14Ayup, mınalardı tıńlań,

Toqtap, Qudaydıń ullı isleri haqqında oylap kóriń.

15Qudaydıń bultlardı qalay basqaratuǵının,

Óz bultlarınan shaqmaqtı qalay shaqtıratuǵının bilesiz be?

16Bultlardıń aspanda qalay qalqıp júretuǵının,

Bilimi jetik Qudaydıń káramatlı islerin bilesiz be+?

17Qubla samalı esip, jer beti quwrap qalǵanda,

Kiyimlerińiz sizdi terletkende,
18Qola ayna sıyaqlı qattı aspandı,
Siz de Quday sıyaqlı jayıp jibere alasız ba+?

19Qudayǵa ne aytıwımız kerekligin bizlerge úyretiń,

Qarańǵılıqta bolǵanlıǵımız sebepli, biz isimizdi qorǵay almaymız+.

20Meniń sóylespekshi bolǵanım tuwralı Oǵan birew xabarlay ma?

Kim óziniń nabıt bolıwın qáleydi?

21Samal esip, aspandaǵı bultlardı serpip taslaǵanda,

Jarqıraǵan kún nurına hesh kim qaray almaydı.

22Quday arqadan altın nur taratıp kelmekte,

Ol ájayıp saltanatqa bólengen.

23Bizler Qúdireti kúshli Qudayǵa jete almaymız,

Onıń qúdireti hám ádilligi ullı,

Ádalatlıǵı sheksiz, Ol hesh nahaqlıq qılmaydı.

24Sonlıqtan, háy adamlar! Onnan qorqıńlar!

Ózin dana dep bilgenlerge Ol itibar bermeydi+.

38

Jaratqan Iyeniń Ayup penen sóylesiw ushın keliwi

38^1Sonnan keyin, Jaratqan Iye quyın ishinen Ayupqa bılay dedi:+

2– Bilimsiz sózleriń menen,

Danalıq sheshimlerime gúman keltiretuǵınday, sen kim bolıpsań+?

3Erkek kibi belińdi bekkem buw,

Men sorayman, sen juwap ber+.

4Men jerdiń negizin ornatqanda, sen qay jerde ediń?

Biletuǵın bolsań, maǵan ayt+.

5Onıń ólshemin belgilegen kim?

Onıń ústinen jip tartqan kim? Sen onı bileseń-ǵo!

6Jerdiń tiykarları neniń ústine qoyılǵan?

Onıń irgetasın qoyǵan kim+?

7Sol waqıtta tań juldızları shadlanıp baqırısıp,

Iláhiy barlıqlar quwanısh penen qıshqırısqan edi+.

8Teńiz jer túbinen atılıp shıqqanda,

Oǵan qapılar qoyıp, bóget basqan kim edi+?

9Men oǵan bultlardı kiyim,

Qara túnekti jórgek qıldım.

10Shegaralar belgilep,

Teńizge támbilengen qapılar qoydım.

11Sońınan oǵan: «Mına jerge deyin keleseń, onnan ótpeyseń,

Seniń órkókirek tolqınlarıń usı jerde toqtaydı», – dedim.

12Sen ómirińde bir márte bolsa da, tańǵa buyrıq berdiń be?

Yamasa tań shuǵlasına ornın belgilep berdiń be?

13Oǵan jerdiń túp-túpkirlerine jetip barıp,

Zalımlardı jasırınǵan jerinen silkip shıǵarıwdı buyırdıń ba?

14Jer júzi ılayǵa mór basılǵanday bolıp, ózgeredi,

Kiyim kiygendey bolıp bezenedi.

15Zalımlar kún nurınan mahrum etiledi,

Kóterilgen qolları sındırıladı+.

16Sen teńizdiń suw kózlerine túsip kórdiń be?

Yamasa teńiz túbin izertlep kórdiń be?

17Saǵan óliler mákanınıń dárwazaları kórsetilip pe edi?

Yamasa qara túnektiń dárwazaların kórip pe ediń?

18Jer keńisligin túsindiń be?

Eger bulardıń hámmesin bilgen bolsań, onda túsindir!

19Nurdıń mákanına alıp baratuǵın jol qayda?

Al qarańǵılıqtıń mákanı qay jerde?

20Olardı óz ornına qaytara alasań ba?

Olardıń úyine baratuǵın joldı bileseń be?

21Awa, sen bileseń! Sen olardan burın tuwılǵansań!

Júdá uzaq ómir kórip atırsań!

22Sen qar saqlanatuǵın jerge kirdiń be?

Yamasa burshaq saqlanatuǵın jerdi kórdiń be+?

23Men olardı apat kúnleri ushın,

Urıs hám sawash kúnleri ushın saqlap qoyıppan+.

24Jaqtılıqtıń qay jerden kelip,

Shıǵıs samalınıń qay jerden baslanatuǵının bileseń be?

25Kim nóser jawın ushın arna,

Jıldırım ushın jol ashtı+?

26Adam jasamaytuǵın jerlerge,

Bos qalǵan shóllerge jawın jawdıratuǵın kim+?

27Kereksiz quw shóldi suwǵa qandırıp,

Ol jerlerge shópler ósiretuǵın kim?

28Jawınnıń ákesi bar ma?

Shıq tamshıların dúnyaǵa keltirgen kim+?

29Muz kimniń qursaǵınan shıqtı?

Aspannan túsken qırawdı kim tuwdı+?

30Suwlar tastay bolıp qatıp qaladı,

Teńizdiń beti muzlap qaladı+.

31Úrkerdiń shınjırların baylay alasań ba?

Yamasa Orionnıń jiplerin sheshe alasań ba+?

32Juldızlar toparın óz waqtında shıǵara alasań ba?

Yamasa Jeti qaraqshını balaları menen birge jeteley alasań ba+?

33Sen aspanǵa tiyisli qaǵıydalardı bileseń be?

Yamasa sol nızamlardı jer betinde ornata alasań ba+?

34Ústime nóser jawın jawsın dep,

Bultlarǵa baqırıp, buyrıq bere alasań ba?

35Shaqmaqlarǵa shaǵıwdı buyıra alasań ba?

Olar saǵan: «Bizler seniń xızmetińdemiz», – der me eken?

36Júrekke danalıq,

Aqılǵa túsinik bergen kim?

37Bultlardı sanawǵa kimniń danalıǵı jetedi?

Kim aspandaǵı suw meslerin awdarıp taslay aladı?

38Sonda shań ılayǵa aylanıp,

Kesekler bir-birine jabısadı.

39-40Jas arıslanlar uyasında jasırınıp,

Urǵashı arıslan olja ańlıp, puta astında jatırǵanda,

Sen urǵashı arıslanǵa olja tutıp bere alasań ba?

Yamasa jas arıslanlardıń qarnın toydıra alasań ba++?

41Ǵarǵanıń balaları ashlıqtan qańǵıp júrip,
Qudayǵa jalınǵanda,
Olardı azıq penen támiyinleytuǵın kim+?

39

39^1Sen taw eshkisiniń qashan tuwatuǵının bileseń be?

Yamasa suwınnıń balalaǵanına qarap turǵanbısań+?

2Olardıń qansha ay buwaz bolıp júretuǵının bileseń be?

Olardıń balalaytuǵın waqtın she?

3Olar tolǵatqanda, júresine otırıp,

Balasın dúnyaǵa keltiredi.

4Olardıń balaları ashıq jaylawlarda ósip, kúshke toladı,

Keyin ketip, qaytıp kelmeydi.

5Qulanǵa erkinlik bergen kim?

Jabayı eshektiń arqanın sheship taslaǵan kim?

6Men shól dalanı oǵan úy,

Shorlı jerlerdi mákan qılıp berdim.

7Ol qaladaǵı shawqım-súren ústinen kúledi,

Mal aydawshınıń baqırısın esitpeydi.

8Ol otlaw ushın tawlardı sharlap,

Ózine kók jaylaw izleydi.

9Jabayı buǵa saǵan xızmet etiwge ırazı bolıp,

Seniń qorańdaǵı aqırıńnıń janında túner me eken?

10Jerińdi aydatıw ushın,

Onı júwenlep, gúndege qosa alasań ba?

11Kúshli dep, oǵan isene alasań ba?

Awır islerińdi oǵan tapsıra alasań ba?

12Jabayı ógizdiń eginińdi tasıp,

Qırmanıńa alıp keletuǵınına iseneseń be?

13Túyequs qanatların gárdiyip qaqsa da,
Ol láylektiń qanat hám párine jetpeydi.
14Túyequs máyeklerin jerge qaldırıp ketedi,
Al qum olardı jılıtadı.
15Máyekler ayaq astında qalıp, eziledi,

Jabayı haywan olardı basıp ketpey me, bunı hesh oylamaydı.

16Túyequs óz balalarına basqaniki sıyaqlı qatal,

Miynetiniń kúyip ketiwinen qáweterlenbeydi+.

17Óytkeni Men onı danalıqtan mahrum etkenmen,

Oǵan aqıl da bermegenmen.

18Biraq túyequs qanat jayıp juwırǵanda,

At hám shabandozdı izde qaldırıp, ústinen kúledi.

19Atqa kúsh bergen,

Onıń jelkesine jal ósirgen,

20Onı shegirtke kibi sekiretuǵın qılǵan sen be ediń?

Onıń pısqırıp kisnegeniniń ózi qorqınıshlı+.

21At tuyaqları menen jer tepsinip, óz kúshine quwanıp,

Dushpannıń ústine qaray shabadı.

22Ol qorqınısh ústinen kúlip qarap, hesh nárseden seskenbeydi,

Qılıshtan da qaymıqpaydı.
23Oq salınǵan qap ústinde shıńǵırlaydı,
Nayza hám semser jaltıldaydı.
24Ǵázep penen rehimsiz jerdi tepkilep,
Kárnay sestin esitkende, bir jerde turmaydı,+
25Kárnay shertilgen sayın kisnep,
Sawashtıń iyisin alıstan sezedi,
Sárkárdalardıń shawqım-súrenlerin esitedi.

26Qarshıǵanıń qublaǵa qaray qanat jayıp,

Biyiklep ushatuǵını seniń danalıǵıńnıń arqası ma?

27Búrkit seniń buyrıǵıń menen kóterilip ushıp,

Biyiklikke uya sala ma?

28Ol jartaslar ústine mákan basıp, sol jerde jasaydı,

Jartastıń usha bası – onıń qorǵanı.

29Ol sol jerde turıp, ań awlaydı,

Onıń kózleri oljasın uzaqtan kóredi.

30Palapanları qan sorıydı,

Ólik qay jerde bolsa, ol da sol jerde boladı.

31Jaratqan Iye sózin dawam etip, Ayupqa bılay dedi:

32– Qúdireti kúshli Quday menen tartısıp atırǵan adam,

Endi Onı jolǵa salmaqshı ma?

Qudaydı ayıplap atırǵan adam juwap bersin+.

33Sonda Ayup Jaratqan Iyege bılay dep juwap berdi:

34– Men sanda joq bir adamman,

Saǵan ne dep juwap bereyin?

Endi awzıma bek bolaman+.

35Bir ret sóyledim, biraq juwap bere almadım,

Ekinshi ret sóyledim, biraq endi sóylemeymen.

40

40^1Sonnan keyin, Jaratqan Iye quyın ishinen Ayupqa bılay dedi:+

2– Erkek kibi belińdi bekkem buw,

Men sorayman, sen juwap ber+.

3Sen Meni ádalatsızlıqta ayıplamaqshımısań?

Ózińdi aqlaw ushın meni qaralamaqshımısań+?

4Sende Qudaydıń, yaǵnıy Meniń qúdiretimdey qúdiret bar ma?

Dawısıń Meniki sıyaqlı gúrkirey ala ma+?

5Eger solay bolsa, onda ózińdi dańq hám bálent mártebe menen beze,

Ullılıq hám saltanatqa bólen.

6Ǵázebińdi tógip, shash,

Tákabbirlerge kóz salıp, olardı boysındır.

7Tákabbirlerge názer salıp, olardı diz shóktir.

Jawızlardı turǵan jerinde mıljalap tasla.

8Olardıń hámmesin birge topıraqqa kóm,

Júzin kepinge orap, qarańǵı dúnyaǵa baylap qoy.

9Sonda oń qolıńnıń seni qutqarǵanın,

Men de moynıma alayın+.

10Mına begemotqa qara,

Seni jaratqanım sıyaqlı, onı da Men jarattım.

Ol ógiz sıyaqlı shóp jeydi+.

11Onıń belinde ne degen kúshi bar,

Qarnındaǵı bulshıq etleri qanday bekkem!

12Onıń quyrıǵı kedr aǵashı sıyaqlı mıqlı,

Jambasındaǵı sińirleri órim-órim.

13Súyekleri qola bórenelerge,

Qabırǵaları temir baqanlarǵa uqsaydı.

14Begemot Meniń jaratqanlarım ishindegi eń ájayıbı,

Jaratqannıń Ózi ǵana oǵan qılısh kótere aladı.

15Tawlar oǵan azıq beredi,

Ol jerde barlıq jabayı haywanlar oynaqlap júredi.

16Begemot lotos japıraǵı astında,
Batpaqlıqta ósken qamıslar arasında jatadı.
17Lotos japıraqları oǵan kóleńke túsirip,
Dárya boyındaǵı tallar onı orap turadı.
18Dárya burqasınlap aqsa da, ol qorqpaydı,

Iordan tasıp, awzına kelse de, oǵan tásir etpeydi.

19Kim onı kózine túspey, tuta aladı?

Kim onıń murnınan ilmek ótkere aladı?

20Al Liwyatandı[*] she, balıq uslaytuǵın qarmaq penen uslap,

Tilin jip penen baylay alasań ba?

21Onıń murnınan jip ótkizip,

Jaǵına qarmaq ildire alasań ba?

22Ol saǵan qayta-qayta jalınıp-jalbarınıp,

Seniń menen jıllı sóyleser me eken?

23Saǵan máńgige qul bolıw ushın,

Seniń menen kelisim dúzer me eken+?

24Qus penen oynaǵan sıyaqlı, onıń menen oynay alasań ba?

Yamasa ermek qılıwı ushın, qızlarıńa onı baylap bere alasań ba?

25Balıqshılar onıń ushın sawdalasa ma?

Sawdagerler onı óz ara bólisip ala ma?

26Onıń terisin nayza menen,

Basın balıqshınıń shanıshqısı menen tese alasań ba?

27Qolıńdı oǵan tiygizip kór,

Ekinshi márte tiygizbeytuǵın bolasań,

Bul sawashtı da hesh qashan umıtpaytuǵın bolasań.

41

41^1Liwyatandı tutıwǵa úmit etiw paydasız,

Onıń qarası kóriniwden-aq, qorqınıshtan adamnıń júregi jarıladı+.

2Onı qozǵawǵa hesh kimniń batılı barmaydı.

Solay eken, onda kim Meniń aldımda tura aladı?

3Oǵan qarızdar bolıp qalatuǵınday, kim Maǵan bir nárse berdi eken?

Aspan astındaǵı hámme nárse – Meniki+.

4Men Liwyatannıń dene aǵzaları,

Ullı kúshi hám ájayıp denesi haqqında aytıp bereyin.

5Kim onıń terisin sılıp ala aladı?

Kim onıń eki qabat sawıtın tesip zaqımlay aladı?

6Kim onıń awzın ashıp kóre aladı?

Onıń awzındaǵı tisleri qorqınıshlı.

7Arqası qatar-qatar qalqannan islengen,

Olar mór basılǵanday etip, bir-birine tıǵız bekkemlengen.

8Olardıń bir-birine jaqın jaylasqanı sonshelli,

Arasınan hawa da ótpeydi.

9Olar bir-birine tıǵızlanıp, jabıstırılǵan,

Olardı ajıratıw múmkin emes.

10Liwyatan túshkirgende, ot shashadı,

Onıń kózleri tań nurı sıyaqlı jaynap turadı.

11Awzınan jalın lawlap,

Ot ushqınları shashıraydı.

12Murnınan shıqqan tútin,

Janıp turǵan qamıs ústinde qaynap turǵan qazannıń puwına uqsaydı.

13Demi kómirdi alıstıradı,

Awzınan jalın shashadı.

14Onıń kúshi moynında,

Onıń aldında qorqınısh oyınǵa túsedi.

15Etiniń qabatları bir-birine bekkem jabısqan,

Quymaǵa uqsaydı, hesh terbelmeydi.

16Júregi tastay,

Digirmannıń astınǵı tasınday qattı.

17Ol ornınan turǵanda, kúshlilerdiń de húreyi ushadı,

Qorqınıshtan artqa sheginedi.

18Onı qılısh ta kespeydi,

Oǵan nayza da, qanjar da, oq ta ótpeydi.

19Temir oǵan saban kibi,

Qola shirigen terek kibi kórinedi.

20Atılǵan oqlar onı qashıwǵa májbúrley almaydı,

Saqpannan atılǵan tas ol ushın qawıqtay nárse.

21Shoqmar menen urǵan oǵan saban menen urǵanday,

Ózine ılaqtırılǵan semserlerdiń sestine kúledi.

22Denesiniń astınǵı teńgeleri gúzeniń ótkir sınıqlarına uqsaydı,

Ílaydıń ústinde jatsa, túyek aydalǵanday iz qaldıradı.

23Túpsiz tereń iyirimdi ol qazan kibi qaynatadı,

Teńizdi qaynap turǵan may kibi tastıradı.

24Ol izinde nurlı iz qaldıradı,

Kórgenler teńizdiń aq shashı bar dep oylaydı.

25Jer betinde onıń teńi-tayı joq,

Ol qorqınıshtı bilmeytuǵın etip jaratılǵan.

26Ol barlıq tákabbirlerge pás názer menen qaraydı,

Hám barlıq menmenlerdiń patshası.

42

Ayuptıń táwbe etiwi

42^1Sonda Ayup Jaratqan Iyege bılay dep juwap berdi:

2– Men bilemen, Seniń qolıńnan hámme nárse keledi,

Niyetińe kesent etiw de múmkin emes+.

3Sen: «Bilimsizlik penen Meniń qararımdı qaralap atırǵan,

Mına adam kim ózi?» – dep soraǵan ediń.

Awa, men ózim túsinbegen nárseler haqqında,

Hasla túsiniwge aqılım jetpeytuǵın ullı isler haqqında sóyledim+.

4Sen jáne: «Sen dıqqat penen tıńla, Men sóyleyin,

Men sorayın, sen juwap ber», – degen ediń+.

5Burın men Sen tuwralı tek qulaqlarım menen esitken edim,

Al házir Seni óz kózlerim menen kórip turman.

6Sonlıqtan burınǵı aytqanlarıma ókinip,

Táwbe qılıp, topıraq penen kúlde otırman+.

Jaratqan Iyeniń qararı

7Jaratqan Iye Ayup penen sóylesip bolǵannan soń, temanlı Elifazǵa til qatıp, bılay dedi:

– Meniń saǵan hám seniń eki dostıńa qáhárim keldi. Sizler Men tuwralı qulım Ayup sıyaqlı durıs sóylemedińler+. 8Endi jeti buǵa hám jeti qoshqar alıp, qulım Ayupqa barıńlar hám ózlerińiz ushın jandırılatuǵın qurbanlıq usınıńlar. Qulım Ayup sizler ushın duwa etedi. Men onıń duwasın qabıl etemen hám aqmaqlıǵıńız ushın sizlerdi jazalamayman. Sizler Men tuwralı qulım Ayup sıyaqlı durıs sóylemedińler+.

9Solay etip, temanlı Elifaz, shuwaxlı Bildad hám naamalı Sofar Jaratqan Iyeniń aytqanların orınladı. Jaratqan Iye de Ayuptıń duwasın qabıl etti+.

Qudaydıń Ayuptı qayta jarılqawı

10Ayup dosları ushın duwa etkennen soń, Jaratqan Iye onıń hal-jaǵdayın burınǵı abadanshılıǵına qaytarıp, burın bolǵan nárseleriniń hámmesin eki ese qılıp qaytarıp berdi+. 11Ayuptıń aǵa-inileri, apa-qarındasları hám onı burın tanıǵannıń hámmesi onıń úyine kelip, Ayup penen birge awqatlandı. Olar Jaratqan Iyeniń basına salǵan barlıq sınaqları ushın Ayupqa kewil ayttı hám táselle berdi. Olardıń hár biri Ayupqa bir kesita[*] gúmis hám bir altın sırǵadan sıyǵa berdi+.

12Jaratqan Iye Ayuptıń sońǵı kúnlerin burınǵısınan da beter jarılqadı. Endi onda on tórt mıń qoy, altı mıń túye, bir mıń jup ógiz hám mıń urǵashı eshek boldı. 13Jáne de, Ayuptıń jeti ul hám úsh qızı boldı+. 14Ol birinshi qızına Emima, ekinshisine Kesia, úshinshisine Keren-Happux dep at qoydı. 15Úlkeniń hesh bir jerinde Ayuptıń qızlarınday sulıw qızlar bolmadı. Ákesi Ayup qızlarına aǵa-inileri menen birdey miyras ajıratıp, enshige berdi+.

16Bunnan keyin, Ayup jáne bir júz qırıq jıl jasap, tórt áwlad kórdi+. 17Solay etip, Ayup uzaq hám mazmunlı ómir súrip, dúnyadan kóz jumdı.

* 3:8 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

* 8:11 Papirus – batpaqlıq jerlerde ósetuǵın qamısqa uqsaǵan ósimlik.

* 9:13 Rahab – Liwyatannıń (3:8) basqa atı.

* 21:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* Ayup 28:11 dáryalardıń saǵasın tabadı – Áyyemgi grekshe hám latınsha awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «dáryalardı bógetleydi».

* 40:20 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

* 42:11 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

+ 1:1 Jar 22:21, Erm 25:20, Joq 4:21, Ezk 14:14, Ezk 14:20, Yaqp 5:11, Jar 6:9, Zab 17:22-24

+ 1:3 Biy 6:3
+ 1:5 1Pat 16:5, Jar 8:20
+ 1:6 Ayup 2:1, Ayup 38:7
+ 1:7 1Pet 5:8
+ 1:10 Zab 127:2
+ 1:11 Rut 1:13, Ayup 19:21
+ 1:15 3Pat 10:1
+ 1:16 4Pat 1:10
+ 1:17 Biy 7:16, 1Pat 11:11, 4Pat 24:2
+ 1:20 Jar 37:29, Jar 37:34

+ 1:21 Jar 3:19, Waz 3:10, Waz 5:14, 1Tim 6:7, Zab 112:2

+ 2:1 Ayup 1:6
+ 2:7 Shıǵ 9:9, Nzm 28:35
+ 2:8 Ezk 27:30, Yuns 3:6
+ 2:10 Zab 38:2

+ 2:11 Hkm 17:17, Jar 36:15, Erm 49:7, Jar 25:2

+ 2:12 Jar 37:29, Ezk 27:30
+ 2:13 Joq 2:10, Ezk 3:15
+ 3:3 Erm 20:14-18
+ 3:11 Ayup 10:18-19
+ 3:16 Zab 57:8, Waz 6:3
+ 3:20 Erm 20:18
+ 3:21 Erm 8:3, Ayan 9:6
+ 3:22 Waz 3:20
+ 3:23 Ayup 19:8
+ 3:25 Hkm 10:24, Iysh 66:4
+ 4:3 Iysh 35:3
+ 4:6 Ayup 1:1
+ 4:7 Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hkm 10:3
+ 4:8 Hkm 22:8, Gal 6:7-8

+ 4:9 Shıǵ 15:8, Zab 17:16, Ayup 15:30, Iysh 30:33

+ 4:13 Jar 15:12, Ayup 33:15
+ 4:14 Zab 118:120
+ 4:16 3Pat 19:12

+ 4:17 Ayup 9:2, Ayup 25:4, Zab 142:2, Waz 7:20

+ 4:18 Ayup 15:15
+ 4:21 Ayup 36:12
+ 5:1 Ayup 15:15, Zab 88:6, Zxr 14:5
+ 5:2 Hkm 29:11
+ 5:9 Ayup 9:10, Ayup 37:5
+ 5:10 Zab 64:10, Zab 146:8
+ 5:11 1Pat 2:7
+ 5:13 Ayup 18:7, 1Kor 3:19
+ 5:14 Nzm 28:29, Ayup 12:25, Iysh 59:10
+ 5:15 Zab 34:10
+ 5:16 Zab 62:12, Zab 106:42
+ 5:17 Zab 93:12, Hkm 3:11
+ 5:18 Nzm 32:39, Iysh 30:26, Hosh 6:1
+ 5:19 Zab 33:20, Hkm 6:16, Hkm 30:18
+ 5:20 3Pat 17:6, Zab 32:19, Zab 36:19
+ 5:21 Zab 30:21
+ 5:25 Zab 71:16
+ 5:26 Jar 15:15, Jar 25:8
+ 6:3 Hkm 27:3
+ 6:4 Nzm 32:23, Zab 37:3, Joq 3:13
+ 6:9 3Pat 19:4, Yuns 4:3
+ 6:15 Zab 40:10, Erm 15:18

+ 6:19 Jar 25:15, Iysh 21:14, Erm 25:23, 3Pat 10:1

+ 6:26 Ayup 15:2
+ 7:1 Ayup 14:6, Ayup 14:14
+ 7:2 Leb 19:13
+ 7:4 Nzm 28:67
+ 7:6 Ayup 9:25, Iysh 38:12, Ayup 17:11
+ 7:8 Ayup 20:9
+ 7:10 Zab 36:10, Zab 102:16

+ 7:16 Ayup 9:21, Ayup 10:1, Ayup 10:20, Waz 1:2, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Zab 143:4

+ 7:17 Zab 8:5, Zab 143:3
+ 7:18 Zab 10:5
+ 7:19 Ayup 14:6, Zab 38:14
+ 7:20 Ayup 16:12, Joq 3:12
+ 8:1 Ayup 2:11
+ 8:3 Ayup 34:12
+ 8:6 Hkm 3:33
+ 8:8 Nzm 32:7
+ 8:9 Zab 101:12, Waz 6:12
+ 8:12 Zab 128:6

+ 8:13 Zab 9:18, Ayup 27:8, Hkm 10:28, Hkm 11:7

+ 8:14 Iysh 59:6
+ 8:15 Ayup 27:18
+ 8:18 Ayup 7:10
+ 8:21 Zab 125:2
+ 8:22 Zab 108:29
+ 9:2 Ayup 4:17, Ayup 15:14, Ayup 25:4
+ 9:3 Ayup 10:2
+ 9:6 Iysh 2:19, Iysh 13:13, Xag 2:6

+ 9:8 Ayup 26:7, Zab 103:2, Iysh 40:22, Erm 10:12, Erm 51:15

+ 9:9 Ayup 38:31-32, Amo 5:8
+ 9:10 Ayup 5:9
+ 9:13 Ayup 26:12, Zab 88:11, Iysh 51:9
+ 9:15 1Kor 4:4
+ 9:19 Erm 49:19, Erm 50:44
+ 9:20 Ayup 15:6

+ 9:21 Ayup 1:1, Ayup 1:8, Ayup 7:16, Ayup 10:1

+ 9:22 Waz 9:2, Ezk 21:3
+ 9:24 Ayup 12:17
+ 9:25 Ayup 7:6
+ 9:30 Erm 2:22

+ 9:32 Ayup 33:13, Ayup 39:32, Waz 6:10, Iysh 45:9, Rim 9:20

+ 10:1 Ayup 7:16, Ayup 9:21
+ 10:2 Ayup 9:3
+ 10:4 1Pat 16:7
+ 10:7 Ayup 2:3, Nzm 32:39, Iysh 43:13
+ 10:8 Zab 118:71
+ 10:9 Ayup 4:19, Ayup 33:6, Iysh 64:8
+ 10:10 Zab 138:13
+ 10:17 Ayup 19:12
+ 10:18 Ayup 3:11-12, Erm 20:14-18
+ 10:20 Ayup 14:1, Ayup 7:16
+ 10:21 Zab 87:7, Zab 87:13, Zab 38:14
+ 11:1 Ayup 2:11
+ 11:4 Ayup 10:7
+ 11:8 Zab 138:8
+ 11:10 Ayup 9:12, Ayup 12:14
+ 11:13 Zab 142:6
+ 11:14 Ayup 22:23

+ 11:17 Ayup 22:28, Hkm 4:18, Iysh 60:3, Dan 12:3

+ 11:19 Hkm 3:24

+ 12:4 Zab 90:14, Ayup 16:10, Ayup 17:2, Ayup 30:1

+ 12:6 Ayup 21:7
+ 12:10 San 16:22, Dan 5:23, Elsh 17:28
+ 12:11 Ayup 34:3
+ 12:12 Ayup 32:7
+ 12:14 Waz 7:13, Ayup 11:10
+ 12:17 Ayup 9:24
+ 12:18 Dan 2:21, Dan 5:20
+ 12:21 Zab 106:40, Iysh 40:23
+ 12:22 Dan 2:22, Waz 12:14, 1Kor 4:5
+ 12:23 Iysh 9:3, Iysh 26:15
+ 12:24 Zab 106:40
+ 12:25 Nzm 28:29, Ayup 5:14, Zab 106:27
+ 13:3 Ayup 23:4
+ 13:5 Hkm 17:28
+ 13:9 Gal 6:7
+ 13:19 Iysh 50:8
+ 13:21 Zab 38:11, Ayup 33:7
+ 13:22 Ayup 14:15
+ 13:24 Ayup 19:11, Ayup 33:10
+ 13:25 Zab 82:14
+ 13:26 Zab 24:7
+ 13:27 Ayup 33:11
+ 13:28 Iysh 50:9, Yaqp 5:2
+ 14:1 Ayup 15:14, Ayup 25:4, Jar 47:9

+ 14:2 1Jln 29:15, Zab 101:12, Zab 143:4, Waz 6:12, Waz 8:13

+ 14:4 Ayup 15:14
+ 14:6 Ayup 7:19, Ayup 7:1-2
+ 14:11 Iysh 19:5
+ 14:12 Zab 88:30
+ 14:13 Ayup 21:13
+ 14:14 Iysh 26:19, Ayup 7:1
+ 14:15 Ayup 13:22
+ 14:16 Ayup 31:4, Ayup 34:21
+ 14:21 Waz 9:5
+ 15:1 Ayup 2:11
+ 15:2 Ayup 16:3, Ayup 6:26
+ 15:6 Ayup 9:20, Luk 19:22
+ 15:7 Hkm 8:25, Zab 89:3
+ 15:8 Erm 23:18
+ 15:9 Ayup 12:3, Ayup 13:2

+ 15:14 Ayup 4:17, Ayup 9:2, Ayup 14:1, Ayup 25:4-6, Zab 50:7

+ 15:15 Ayup 4:18, Ayup 5:1, Zab 88:6, Zxr 14:5

+ 15:16 Ayup 34:7, Hkm 19:28, Ayup 25:6
+ 15:18 Zab 77:4
+ 15:27 Zab 72:7
+ 15:30 Ayup 4:9
+ 15:32 Ayup 22:16, Zab 54:24
+ 15:34 Ayup 20:26, Zab 20:10
+ 15:35 Zab 7:15, Iysh 59:4, Yaqp 1:15
+ 16:3 Ayup 15:2
+ 16:7 Ayup 1:15-19
+ 16:9 Zab 34:15, Zab 36:12

+ 16:10 Ayup 12:4, Ayup 17:2, Ayup 30:1, Iysh 50:6

+ 16:12 Ayup 7:20
+ 16:13 Ayup 20:25
+ 16:19 Zab 88:38
+ 17:2 Ayup 12:4, Ayup 16:10, Ayup 30:1
+ 17:3 Zab 118:122, Hkm 22:26
+ 17:6 Nzm 28:37, Ayup 30:9
+ 17:11 Ayup 7:6
+ 17:12 Iysh 5:20
+ 17:13 Waz 12:5
+ 18:1 Ayup 2:11, Ayup 8:1
+ 18:3 Zab 72:22
+ 18:5 Ayup 21:17, Hkm 13:9, Hkm 24:20
+ 18:7 Ayup 5:13
+ 18:8 Zab 9:16, Zab 139:6
+ 18:11 Ayup 15:21, Ayup 20:25, Ayup 27:20
+ 18:15 Jar 19:24, Zab 10:6, Ezk 38:22
+ 18:17 Ayup 24:20, Zab 33:17, Hkm 10:7
+ 18:19 Zab 20:11
+ 18:21 Biy 2:10, Erm 9:3, 2Sal 1:8
+ 19:7 Ayup 24:12, Xab 1:2
+ 19:8 Ayup 3:23, Joq 3:9
+ 19:9 Zab 88:40
+ 19:11 Ayup 13:24, Ayup 33:10
+ 19:12 Ayup 10:17, Ayup 30:12, Joq 3:5

+ 19:13 Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 19:17 Ayup 2:9
+ 19:18 4Pat 2:23
+ 19:21 Rut 1:13, Ayup 1:11
+ 19:23 Iysh 30:8
+ 19:24 Erm 17:1
+ 19:25 Hkm 23:11, Iysh 43:14
+ 19:26 Zab 16:15, 1Yuxn 3:2
+ 19:29 Waz 12:14
+ 20:1 Ayup 2:11, Ayup 11:1
+ 20:4 Jar 2:7, Nzm 4:32
+ 20:6 Iysh 14:13-14
+ 20:7 Zab 82:11
+ 20:8 Iysh 29:7
+ 20:9 Ayup 7:8, Ayup 7:10
+ 20:12 Zab 9:28
+ 20:25 Ayup 16:13
+ 20:26 Ayup 15:34, Zab 20:10, Evr 12:29
+ 20:29 Ayup 27:13, Ayup 31:2
+ 21:3 Ayup 16:20
+ 21:5 Hkm 30:32, Mix 7:16

+ 21:7 Ayup 12:6, Zab 72:3-4, Waz 8:14, Erm 12:1, Mal 3:15

+ 21:14 Ayup 22:17
+ 21:15 Shıǵ 5:2
+ 21:16 Ayup 22:18, Zab 1:1
+ 21:17 Ayup 18:5-6, Hkm 13:9, Hkm 24:20
+ 21:18 Zab 1:4, Zab 82:14, Hkm 10:25
+ 21:19 Shıǵ 20:5

+ 21:20 Zab 74:8, Iysh 51:17, Erm 25:15, Obd 1:16, Ayan 14:10

+ 21:22 Iysh 40:14, Rim 11:35, 1Kor 2:16, Ayup 4:18, Ayup 15:15

+ 21:30 Hkm 16:4
+ 21:31 Nzm 7:10
+ 22:1 Ayup 2:11, Ayup 4:1, Ayup 15:1
+ 22:3 Ayup 35:7
+ 22:6 Shıǵ 22:6, Nzm 24:13
+ 22:7 Ayup 31:17
+ 22:9 Ayup 31:21, Iysh 10:2, Ezk 22:7
+ 22:10 Ayup 18:8
+ 22:11 Yuns 2:4
+ 22:12 Ayup 35:5
+ 22:13 Zab 72:11, Zab 93:7
+ 22:16 Ayup 15:32
+ 22:17 Ayup 21:14
+ 22:18 Ayup 21:16
+ 22:19 Zab 51:8, Zab 57:11
+ 22:22 Hkm 2:6
+ 22:23 Ayup 11:14
+ 22:24 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4
+ 22:26 Zab 36:4, Iysh 58:14
+ 22:27 Zab 49:14, Waz 5:3

+ 22:28 Ayup 11:17, Hkm 4:18, Iysh 60:3, Dan 12:3

+ 22:30 Yaqp 5:15
+ 23:4 Ayup 13:3, Ayup 16:21
+ 23:10 Zab 138:3, Zab 65:10, 1Pet 1:7
+ 23:13 Hkm 19:21, Iysh 14:26, Dan 4:32
+ 24:2 Nzm 19:14, Hkm 22:28, Hkm 23:10
+ 24:4 Amo 2:7, Hkm 28:28
+ 24:7 Shıǵ 22:26-27
+ 24:12 Xab 1:2
+ 24:13 Yuxn 3:19-20
+ 24:15 Hkm 7:9
+ 24:20 Ayup 18:17
+ 24:24 Zab 36:10
+ 25:1 Ayup 2:11, Ayup 8:1, Ayup 18:1
+ 25:3 Mat 5:45

+ 25:4 Ayup 4:17, Ayup 9:2, Ayup 15:14, Zab 142:2

+ 25:6 Ayup 15:16, Zab 21:6, Iysh 41:14
+ 26:6 Zab 138:8, Hkm 15:11
+ 26:7 Ayup 9:8
+ 26:8 Hkm 30:4
+ 26:10 Jar 1:9, Jar 1:10, Hkm 8:29
+ 26:11 Zab 103:7
+ 26:12 Ayup 9:13, Zab 88:11, Iysh 51:9
+ 26:13 Iysh 27:1
+ 27:2 Ayup 34:5
+ 27:3 Ayup 33:4
+ 27:8 Ayup 8:13

+ 27:9 Zab 17:42, Zab 65:18, Hkm 1:28, Hkm 28:9, Yuxn 9:31

+ 27:13 Ayup 20:29
+ 27:14 Iysh 1:22
+ 27:15 Zab 77:64
+ 27:16 Zxr 9:3
+ 27:17 Zab 38:7, Hkm 13:22
+ 27:18 Ayup 8:15
+ 27:19 Zab 48:18
+ 27:21 Ayup 30:22
+ 27:23 Joq 2:15
+ 28:12 Hkm 16:16, Waz 7:24
+ 28:13 Zab 26:13, Iysh 53:8, Ezk 26:20
+ 28:15 Hkm 3:14-15

+ 28:16 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24

+ 28:18 Hkm 8:11
+ 28:26 Ayup 38:25
+ 28:27 Hkm 8:22

+ 28:28 Zab 110:10, Hkm 1:7, Hkm 9:10, Hkm 3:7, Hkm 14:16

+ 29:3 2Pat 22:29, Zab 17:29, Zab 118:105
+ 29:5 Ayup 1:2
+ 29:6 Jar 49:12
+ 29:10 Zab 136:6
+ 29:12 Zab 81:5, Hkm 31:8
+ 29:14 Zab 131:9
+ 29:16 Hkm 14:21, Hkm 29:7

+ 29:17 Zab 3:7, Zab 13:4, Zab 57:7, Hkm 30:14

+ 29:23 Zab 118:129
+ 30:1 Ayup 12:4, Ayup 16:10, Ayup 17:2
+ 30:9 Nzm 28:37, Ayup 17:6
+ 30:10 Zab 87:9
+ 30:12 Ayup 19:12
+ 30:15 Ayup 18:11
+ 30:22 Ayup 27:21
+ 30:26 Erm 8:15, Erm 14:19
+ 30:30 Joq 4:8, Zab 101:3
+ 31:1 Hkm 6:25, Mat 5:28
+ 31:2 Ayup 20:29
+ 31:4 2Jln 16:9, Hkm 15:3, Zxr 4:10
+ 31:6 Dan 5:27
+ 31:8 Leb 26:16
+ 31:9 Ayup 24:15
+ 31:10 Nzm 28:30, Erm 8:10
+ 31:12 Hkm 6:27-29
+ 31:15 Hkm 22:2
+ 31:17 Ayup 22:7
+ 31:18 Yaqp 1:27
+ 31:20 Ayup 29:13
+ 31:21 Ayup 22:9
+ 31:24 Mrk 10:22, Mrk 10:24
+ 31:25 Zab 61:11
+ 31:27 Nzm 4:19
+ 31:29 Hkm 24:17-18
+ 31:30 Mat 5:44, Rim 12:14
+ 31:32 Biy 19:20-21
+ 31:33 Ayup 28:13
+ 31:35 Ayup 13:22
+ 31:40 Jar 3:18
+ 32:2 Jar 22:21
+ 32:4 Ayup 15:10
+ 32:7 Ayup 12:12
+ 32:8 Ayup 33:4, Zab 118:100
+ 32:20 Zab 38:4, Erm 6:11, Erm 20:10

+ 33:4 Jar 2:7, Ayup 27:3, Ayup 32:8, Zab 103:30, Elsh 17:25

+ 33:6 Ayup 4:19, Ayup 10:9, Iysh 64:8

+ 33:7 Ayup 13:21

+ 33:9 Ayup 9:21, Ayup 10:7, Ayup 12:4, Ayup 16:17, Ayup 27:5-6, Ayup 32:1

+ 33:10 Ayup 13:24, Ayup 19:11
+ 33:11 Ayup 13:27, Ayup 14:16
+ 33:13 Ayup 9:32, Ayup 39:32
+ 33:15 San 12:6, Ayup 4:13
+ 33:16 Ayup 36:10
+ 33:19 Ayup 30:17
+ 33:20 Zab 101:5, Zab 106:18
+ 33:23 Zab 33:8
+ 33:24 Zab 48:8
+ 33:25 4Pat 5:14
+ 33:26 Zab 16:15
+ 33:28 Zab 15:10, Iysh 38:17
+ 33:30 Zab 55:14
+ 34:3 Ayup 12:11
+ 34:5 Ayup 27:2, Ayup 33:9
+ 34:7 Ayup 15:16, Hkm 19:28
+ 34:8 Zab 1:1
+ 34:9 Ayup 9:22, Ayup 21:16
+ 34:10 Jar 18:25, Zab 91:16
+ 34:11 Hkm 24:12, Zab 61:13
+ 34:12 Ayup 8:3

+ 34:15 Jar 3:19, Zab 89:4, Zab 103:29, Waz 3:20, Waz 12:7

+ 34:19 Ayup 31:15, Hkm 22:2
+ 34:20 Dan 8:25
+ 34:21 Ayup 14:16, Ayup 31:4
+ 34:22 Zab 138:12
+ 34:24 Zab 2:9
+ 34:28 Ayup 35:9
+ 34:35 Ayup 35:15
+ 34:37 Ayup 27:23, Joq 2:15
+ 35:3 Ayup 9:22, Ayup 21:16
+ 35:5 Ayup 22:12
+ 35:7 Ayup 22:2-3

+ 35:9 Shıǵ 2:23, Ayup 34:28, Waz 4:1, Waz 5:7

+ 35:10 Zab 41:9
+ 35:12 Ayup 27:9
+ 35:14 Ayup 9:11, Ayup 23:9

+ 35:16 Ayup 34:35, Ayup 34:37, Ayup 38:2, Ayup 42:3

+ 36:4 Ayup 37:16
+ 36:6 Ayup 34:28
+ 36:7 Zab 33:16, 1Pat 2:8
+ 36:8 Zab 106:10
+ 36:10 Ayup 33:16
+ 36:12 Iysh 1:19-20, Ayup 4:21
+ 36:16 Zab 4:2
+ 36:19 Zab 48:8, Hkm 11:4
+ 36:26 Zab 101:28
+ 36:27 Hkm 3:20
+ 36:32 Xab 3:4
+ 37:3 Ayup 36:30, Ayup 36:32
+ 37:4 2Pat 22:14, Zab 17:14, Zab 28:3-4
+ 37:5 Ayup 5:9
+ 37:6 Zab 148:8
+ 37:8 Zab 103:22
+ 37:10 Ayup 38:29-30
+ 37:12 Zab 148:8
+ 37:13 Shıǵ 9:18, 3Pat 18:45
+ 37:16 Ayup 36:4
+ 37:18 Iysh 44:24
+ 37:19 Iysh 60:2
+ 37:24 Hkm 15:33
+ 38:1 Ayup 40:1, Zxr 9:14
+ 38:2 Ayup 35:16, Ayup 42:3
+ 38:3 Ayup 40:2
+ 38:4 Zab 103:5, Hkm 8:29
+ 38:6 1Pat 2:8
+ 38:7 Jar 6:2, Ayup 1:6, Ayup 2:1
+ 38:8 Jar 1:9, Zab 32:7, Zab 103:9, Erm 5:22
+ 38:15 Ayup 18:5
+ 38:22 Zab 134:7
+ 38:23 Eshu 10:11, Iysh 30:30
+ 38:25 Ayup 28:26
+ 38:26 Zab 106:35, Iysh 35:6, Iysh 41:18
+ 38:28 Ayup 5:10
+ 38:29 Ayup 37:10, Zab 147:5
+ 38:30 Ayup 37:10
+ 38:31 Ayup 9:9, Amo 5:8
+ 38:32 Ayup 9:9
+ 38:33 Erm 31:35
+ 38:39 Zab 103:21
+ 38:40 Zab 16:11
+ 38:41 Zab 146:9
+ 39:1 Zab 103:18
+ 39:16 Joq 4:3
+ 39:20 Erm 8:16
+ 39:24 Erm 4:19, Amo 3:6
+ 39:32 Ayup 9:32, Ayup 33:13
+ 39:34 Ayup 42:6
+ 40:1 Ayup 38:1
+ 40:2 Ayup 38:3
+ 40:3 Ayup 32:2
+ 40:4 Ayup 37:4
+ 40:9 Zab 97:1, Iysh 59:16
+ 40:10 San 22:4
+ 40:23 Eshu 9:15, Eshu 9:27

+ 41:1 Ayup 3:8, Ayup 40:20, Zab 73:14, Zab 103:26, Iysh 27:1

+ 41:3 Shıǵ 9:29, Zab 23:1
+ 42:2 Jar 18:14, Erm 32:17, Mat 19:26
+ 42:3 Ayup 38:2
+ 42:4 Ayup 38:3, Ayup 40:2
+ 42:6 Ayup 2:8
+ 42:7 Ayup 2:11

+ 42:8 San 23:1, 1Jln 15:26, Jar 20:7, Yaqp 5:16

+ 42:9 Ayup 2:11
+ 42:10 Iysh 40:2, Iysh 61:7
+ 42:11 Ayup 19:13
+ 42:13 Ayup 1:2
+ 42:15 San 27:1-8
+ 42:16 Jar 50:23

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Ayup

Alǵí sóz

Ayup

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi