Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:51:57.726596+00:00

Muxaddes Kitap: Iyshaya

Muxaddes Kitap: Iyshaya

1. Alǵí sóz

1. Iyshaya

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Iyshaya

Iyshaya

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Alǵí sóz

Iyshaya payǵambardıń kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Iyshaya payǵambar shama menen qırıq jıl dawamında xızmet etedi. Usı dáwirde Yahuda patshalarınan tórtewi birinen keyin biri húkimdarlıq qıladı (1:1). Iyshaya Erusalimde jasap, Qudaydıń sózin Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa jetkizedi. Ol jasaǵan dáwirde Izrail, yaǵnıy arqa patshalıq qulap, xalqı Assiriyaǵa tutqın etip alıp ketiledi. Hoshea hám Mixa payǵambarlar Iyshaya payǵambardıń zamanlasları edi.

Bul kitaptı úsh bólimge bóliwge boladı. Kitaptıń birinshi bóliminde (1–35 baplar) Iyshaya payǵambar Yahuda xalqınıń gúnaların ashıp beredi. Eldegi buzıqshılıq hám húkim súrgen ádalatsızlıqtı tilge aladı. Yahuda xalqınıń gúnaları Qudaydıń ǵázebin oyatadı. Kitaptıń bul bóliminde avtor Qudaydıń muxaddesligine ayrıqsha itibar berip, Onı pútkil álemniń Patshası, sheksiz kúsh-qúdiret Iyesi sıpatında súwretleydi.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (36–39 baplar) tariyxta júz bergen waqıyalar, Patsha Xizkiyaniń zamanında Assiriyanıń Yahuda eline bastırıp kelgeni hám Erusalimdi qamal qılǵanı haqqında sóz etiledi. Sol waqıtta Assiriya tabısqa erispegen edi. Biraq Iyshaya patsha Xizkiyanı aldın ala eskertip, Babiloniya patshalıǵınıń kúsheyetuǵının hám keleshekte Yahuda elin basıp alatuǵının aytadı.

Kitaptıń úshinshi bólimi (40–66 baplar) uzaq keleshekke baylanıslı ayanlardan ibarat bolıp, xalıqqa úmit baǵıshlaydı. Babiloniya patshalıǵı Yahuda elin wayran qılıp, xalıqtı tutqınlıqqa alıp ketkennen soń, Quday Ózi belgilegen waqıtta olardı óz eline qaytarıp alıp keledi. Olardı jubatıp, abadan ómirge alıp shıǵadı. Bul kitaptıń negizi mınadan ibarat: Quday dúnyada júz berip atırǵan waqıyalardı basqaradı, Ol tek ǵana Óz xalqına emes, al basqa milletlerge de jaqsılıqtı rawa kóredi. Quday dúnyadaǵı barlıq xalıqlarǵa Yahuda xalqı arqalı bereket beredi.

1

1^1Yahuda patshaları Uzziya, Iotam, Axaz hám Xizkiya húkimdarlıq qılǵan dáwirde Amos ulı Iyshayanıń Yahuda hám Erusalim tuwralı kórgen ayanı:+

Jaratqan Iyeniń Yahuda xalqına eskertiwi

2Háy kókler, tıńlań! Háy jer, qulaq túr!

Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men balalardı tárbiyalap, ósirdim,

Biraq olar Maǵan qarsı bas kóterdi+.

3Mal óz iyesin,

Eshek iyesi qoyǵan aqırdı tanıydı.

Biraq Izrail Meni tanımaydı,

Xalqım Meni túsinbeydi»+.

4Wah, gúnalı millet,
Jazıǵı awır xalıq,
Jawızlıq islewshi áwlad,
Buzǵın balalar, hásiret shegesizler!
Sizler Jaratqan Iyeni tárk ettińiz,
Izraildıń Muxaddesin mensinbedińiz,
Oǵan arqańızdı qarattıńız.

5Ne ushın sizler ele jazalana beresiz?

Nege bas kóteriwdi dawam ete beresiz?

Basıńız pútkilley jaralanǵan,

Júregińiz tolıq hálsiregen.

6Ayaǵıńızdıń ushınan basıńızǵa shekem saw jerińiz joq,

Tek jaraqatlar, kesikler, ashıq jaralar.

Juwılmaǵan, baylanbaǵan, may jaǵılmaǵan+.

7Elińiz wayran bolǵan,

Qalańız janıp kúl bolǵan.

Jat jerliler kóz aldıńızda jerińizdi talan-taraj etedi,

Wayran etip, onı qarabaqanaǵa aylandıradı+.

8Qız Sion jalǵızlanıp, júzim baǵındaǵı sayaman,

Palız atızındaǵı shertek,
Qamaldaǵı qala sıyaqlı bolıp qaladı.
9Eger Álemniń Jaratqan Iyesi,

Bizler ushın bir qansha adamdı aman qaldırmaǵanda,

Bizler Sodomday bolar,

Gomoraǵa megzer edik.[*]+

10Háy, Sodom basshıları,
Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!
Háy, Gomora xalqı,
Qudayımızdıń Nızamına qulaq salıń!+

11«Qurbanlıqlarıńızdıń kóp bolǵanınan Maǵan ne payda?!

– deydi Jaratqan Iye. –

Jandırılatuǵın qurbanlıqqa bergen qoshqarlarıńızǵa,

Semirtilgen mallarıńızdıń maylarına ábden toydım.

Buǵa, toqlı hám eshkilerdiń qanınan lázzet almayman+.

12Aldıma xızmet etiw ushın kelgenińizde,

Kim sizlerden bulardıń hámmesin alıp keliwdi soradı?

Meniń háwlimdi basqılamań,+

13Bunnan bılay mánissiz sadaqalarıńızdı usınbań!

Xosh iyisli tútetkilerińiz de Maǵan jerkenishli.

Jańa ay bayramlarıńızdaǵı, Shabbat kúnlerińizdegi,

Basqa da jıynalıslarıńızdaǵı jawızlıqlarǵa taqatım joq+.

14Jańa ay bayramıńızdı hám belgilengen bayram kúnlerińizdi,

Janım jek kóredi.

Olar Men ushın júk boldı,

Olardı kóterip júriwden sharshadım.

15Sizler qol jayıp, Maǵan jalbarınǵanıńızda,
Kózimdi sizlerden jasıraman,
Qanshama kóp duwa etseńiz de,
Men tıńlamayman.
Qollarıńız qanǵa batqan+.
16Juwınıń, tazalanıń,
Islegen jawız islerińizdi kózimnen joq qılıń,
Jamanlıq qılıwdı toqtatıp,+
17Jaqsılıq islewdi úyreniń!
Ádalatlıqtı izleń,
Eziwshini jolǵa salıń,
Jetimdi qorǵań,
Jesirdi jaqlań+.

18Kelińler, máseleni birge talqılayıq!

– deydi Jaratqan Iye. –

Gúnalarıńız qıp-qızıl bolsa da,

Olar qarday appaq boladı.

Olar shım qızıl bolsa da,

Aq júndey boladı+.

19Eger boysınıp, tıńlasańız,

Jer óndirgen jaqsı nárselerdi jeysiz+.

20Al eger qasarısıp, bas kóterseńiz,

Sizlerdi qılısh jalmaydı».

Bular Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan sózler+.

Quday Erusalimdi húkim etedi

21Erusalim! Qalayınsha sadıq qala buzıq hayalǵa aylandı?

Ol ádalatqa tolı edi,
Onda ádillik mákan basqan edi,
Endi bolsa, qanxorlarǵa tolǵan!+
22Gúmistey ediń ǵawajaqqa aylandıń,
Jaqsı sharaptay ediń endi suw aralastı+.
23Húkimdarlarıń qulaqsızlıq etti,
Urılarǵa sherik boldı.
Olardıń hámmesi paranı jaqsı kóredi,
Sawǵa dáme etedi.
Olar jetimlerdi qorǵamaydı,
Jesirlerdiń arzın tıńlamaydı+.

24Sonlıqtan Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Izraildıń Kúshli Qudayı bılay deydi:
«Dushpanlarıma ǵázebimdi tógip,
Jawlarımnan óshimdi alaman!+
25Qolımdı saǵan qarsı kóterip,
Ǵawajaǵıńdı silti menen tazartaman,
Barlıq qosımtalardı sennen alıp taslayman+.
26Burınǵıday, biylerińdi qayta tiklep,

Basında bolǵanınday, másláhátshilerińdi qayta qoyaman.

Sonda seni „Ádillik qalası,

Sadıq paytaxt“ dep ataydı+.

27Sion ádalatlıq penen,

Táwbe qılǵan turǵınları ádillik penen qutqarıladı.

28Biraq óshegiskenleri menen gúnakarları birge qırıp taslanıp,

Jaratqan Iyeni tárk etkenler joq qılınadı+.

29Zawıqlanıp sıyınǵan kiyeli terebinf aǵashlarıńız ushın uyatqa qalıp,

Sıyınıw ushın ózlerińiz saylap alǵan baǵlarıńız ushın shermende bolasız+.

30Sizler japıraǵı tógilgen terebinf aǵashına,

Suwsız qalǵan baǵqa uqsaysız+.

31Kúshliler qawıqqa,

Olardıń isleri ushqınǵa aylanadı.

Kúshliler isleri menen birge janadı,

Bul ottı hesh kim óshirmeydi»+.

2

2^1•Amos ulı Iyshayaǵa Yahuda hám Erusalim haqqında ayan arqalı bildirilgen sóz mınaw:

2Aqırǵı kúnler kelgende,

Jaratqan Iyeniń Úyi qurılǵan taw,

Barlıq tawlardan joqarı bolıp,

Hámme tóbeshiklerden mártebeli boladı.

Pútkil milletler oǵan qaray aǵıladı.

3Kóplegen xalıqlar kelip, bılay deydi:

«Júrińler, Jaratqan Iyeniń tawına,

Yaqıptıń Qudayınıń Úyine kóterileyik.

Ol bizlerge Óz jolların úyretsin,

Bizler de Onıń soqpaqlarınan júreyik».

Óytkeni Nızam Sionnan,

Jaratqan Iyeniń sózi Erusalimnen shıǵadı+.

4Jaratqan Iye milletler arasında qazılıq etip,

Kóplegen xalıqlardıń arızın sheshedi.
Endi olar qılıshlarınan pazna,
Nayzalarınan oraq soǵadı.
Millet milletke qarsı qılısh kótermeydi,
Artıq urısıwdı da úyrenbeydi+.
5Yaqıptıń urpaqları,
Keliń, Jaratqan Iyeniń nurında júreyik!+

Jaratqan Iyeniń kúni

6Sen Óz xalqıńdı, Yaqıptıń urpaqların tárk ettiń,

Óytkeni olardıń ishi shıǵıstıń úrp-ádetlerine tolı.

Olar filistler kibi pal ashadı,
Jat elliler menen qol qısısadı.
7Jeri bolsa, gúmis hám altınǵa tolı,
Ǵáziynesiniń esap-sanı joq.
Eli atlarǵa tolı,
Arbalarınıń esap-sanı joq+.
8Olardıń jeri jalǵan qudaylarǵa tolı,
Olar óz qollarınıń isine,
Barmaqları menen soqqan nársege tájim etedi+.
9Insan ayaq astı boldı,
Hár biri diz shókti,
Quday, olardı keshirme!

10Jaratqan Iyeniń qorqınıshlı qáhárinen,
Onıń saltanatınıń ullılıǵınan,
Jartaslarǵa kirip alıń,
Topıraq astına jasırınıń+.
11Adamnıń menmen názeri tómen qaratılıp,
Tákabbirligi jerge urıladı.

Tek jalǵız Jaratqan Iye sol kúni joqarılatıladı+.

12Álemniń Jaratqan Iyesiniń bir kúni bar,

Sol kúni Ol barlıq menmenlerge,

Tákabbirlerge hám barlıq maqtanshaqlarǵa qarsı shıǵıp,

Olardı jerge uradı.

13Lebanonnıń barlıq biyik hám asqınlaǵan kedr aǵashlarına,

Bashannıń barlıq emenlerine,+
14Barlıq biyik tawlarǵa,
Barlıq bálent tóbeshiklerge,
15Hár bir biyik minaraǵa,
Hár bir bekkem diywalǵa,
16Barlıq úlken sawda kemelerine,
Barlıq ájayıbatlarǵa qarsı turıladı+.
17Adamzattıń menmenligi qulatılıp,
Insan maqtanıshı jerge urıladı.

Tek jalǵız Jaratqan Iye sol kúni joqarılatıladı.

18Jalǵan qudaylar birotala joq boladı.

19Jaratqan Iye jerdi lárzege keltiriw ushın turǵanda,

Onıń qorqınıshlı qáhárinen,
Saltanatınıń ullılıǵınan,
Adamlar jartaslardıń jarıqlarına,
Jerdiń tesiklerine kirip ketedi+.
20Sol kúni adamlar ózleri sıyınıw ushın,
Gúmis hám altınnan islegen jalǵan qudayların,
Górtıshqan hám jarǵanatlarǵa taslaydı+.

21Jaratqan Iye jerdi lárzege keltiriw ushın turǵanda,

Onıń qorqınıshlı qáhárinen,
Saltanatınıń ullılıǵınan qashıp,
Jartaslardıń jarıqlarına,

Tawlardıń tesiklerine kiriw ushın solay isleydi.

22Demi murnında bolǵan adamzattan úmit etiwdi toqtatıń!

Ol kim bolıptı+?

3

Yahuda hám Erusalim ústinen shıǵarılǵan húkim

3^1Mine, Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,

Erusalimnen hám Yahudadan tirek hám súyenishlerin:

Barlıq nan hám suw dereklerin,+
2Batırların hám jawıngerlerin,
Biylerin hám payǵambarların,
Palkerlerin hám aqsaqalların,
3Eliwbasıların hám abıraylı adamların,

Másláhátshilerin, sheber ustaların hám kózbaylawshıların tartıp aladı.

4Ol bılay deydi:
«Men óspirimlerdi olarǵa basshı etip qoyaman,
Olarǵa gódekler húkimdarlıq etedi.
5Adamlar bir-birine qısım jasap,
Qońsı qońsısın jábirleydi.
Jaslar jası úlkenlerdi,
Qarapayımlar abıraylılardı sıylamay qoyadı+.
6Sonda adamlar óz ákesiniń xojalıǵındaǵı,
Tuwısqanına jabısıp:
„Seniń ústińde kiyimiń bar eken,
Sen bizlerge basshı bolıp,

Mına wayran bolǵan úyindilerdi qol astıńa al!“ – deydi.

7Biraq sol kúni ol baqırıp:

„Men jarańızdı tańa almayman!

Úyimde awqat ta, kiyim de joq.

Meni basshı qılıp qoymańlar“, – deydi».

8Erusalim qıyradı,

Yahuda quladı.

Olardıń sózleri hám isleri Jaratqan Iyege qarsı bolıp,

Onıń saltanatın masqara qıldı.

9Júz kórinisleri ózlerine qarsı gúwalıq beredi,

Sodom sıyaqlı gúnaların ashıq aytadı, hesh jasırmaydı.

Olardıń sorı qurıydı!

Sebebi olar óz basına ózleri apat keltirdi+.

10Ádillerge aytıń, olar jaqsılıq kóredi,

Olar óz isleriniń miywesin tatadı+.

11Zalımlardıń sorı qurıydı!

Olar jaqsılıq kórmeydi,

Qolı menen islegen isiniń esesin aladı.

12Jas balaları xalqımdı ezedi,

Hayalları olarǵa húkimdarlıq etedi.

Xalqım, jetekshileriń sizlerdi joldan urdı,

Júrer jolıńızdan adastırdı.

13Jaratqan Iye dawa ashıw ushın ornınan qozǵalıp,

Xalıqlardı húkim etiw ushın ayaqqa turdı+.

14Jaratqan Iye Óz xalqınıń aqsaqalların hám basshıların húkim etiwge kirisip:

«Sizler júzimzarlarımdı wayran ettińiz,

Úylerińiz jarlılardan talap alǵan oljaǵa tolı+.

15Sizler nege Meniń xalqımdı ezip,

Jarlılardı qısqıǵa ala beresiz?» – deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi+.

16Jaratqan Iye bılay deydi:
«Sion qızları tákabbir,
Murnın aspanǵa kóterip,
Kózlerin súzip júredi,
Ayaqlarındaǵı halqaların shıńǵırlatıp,
Kerilip qádem basadı»+.

17Sonlıqtan Iyemiz Sion qızlarınıń bas kiyimlerin julıp alıp,

Eńbegin ashıp taslaydı.

18Sol kúni Iyemiz olardıń ayaqlarındaǵı halqalardı,

Shashbawların, yarım ay kórinisindegi bezeniw buyımların,+

19Sırǵaların, bileziklerin, oramalların,

Oraypeklerin, tobıǵındaǵı shınjırlardı, iyin japqıshların,

Átir shiyshelerin, tumarların,

20Mór júziklerin, árebeklerin,

21Sánli kiyimlerin, jegdelerin, shekpenlerin, shıjlanların,

22Siyledey juqa kiyimlerin, zıǵır kiyimlerin,
Túrmelerin, jawlıqların tartıp aladı.
23Sonda átirdiń ornın sasıq iyis,
Belbewdiń ornın jip,
Áshekóylengen shashtıń ornın taqır bas,
Sánli kiyimniń ornın aza kiyimi,

Sulıwlıqtıń ornın shermendelik tamǵası basadı.

24Erkeklerińiz qılıshtan óledi,

Jawıngerlerińiz sawash maydanında qaza tabadı.

25Sionnıń dárwazaları jılap, aza tutadı,

Bosap qalıp, paytaxt taqır jerde otırıp qaladı+.

4

4^1Sol kúni jeti hayal bir erkekke jabısıp, oǵan:

«Bizler óz nanımızdı jep, óz kiyimimizdi kiyemiz,

Bizlerdi óz nekeńe alıp,

Shermendelikten qutqarsań bolǵanı», – deydi.

Erusalimniń keleshegi

2Sol kúni Jaratqan Iye otırǵızǵan nál gózzal hám saltanatlı boladı. Jerdiń miywesi de Izraildıń aman qalǵanlarına maqtanısh hám dańq boladı+. 3Sionda qalǵanlar, Erusalimde aman qalǵanlar – Erusalimde tiri qalıw táǵdirine jazılǵan hár bir adam «muxaddes» dep ataladı+. 4Iyemiz Sion qızlarınıń napákligin juwıp taslaǵanda, Erusalimde tógilgen qandı da húkim ruwxı hám ot ruwxı menen tazalaydı+. 5Sońınan Jaratqan Iye Sion tawınıń hámme tárepiniń ústine hám ol jerge jıynalǵanlardıń ústine kúndiz bult hám tútin, túnde jalınlaǵan ottıń jaqtısın jaratadı. Pútkil saltanat ústi qaplanǵan bolıp,+
6ol kúndizgi ıssıda shatır, dawıl menen jawında pana hám qorǵanısh boladı+.

5

Júzimzar tuwralı jır

5^1Men súyiklimniń júzimzarı tuwralı jır aytıp bereyin:

Topıraǵı ónimdar bir tóbede,

Súyiklimniń júzimzarı bar edi+.

2Ol jerdi awdarıp, tastan tazalap,

Saylandı nállerdi ekti.

Onıń ortasına gúzet minarasın ornatıp,

Júzim sıǵatuǵın shuqır qazdı.

Ol baǵınan jaqsı júzim kútti,

Biraq baǵ jabayı júzim berdi.

3Sonlıqtan súyiklim bılay deydi:

«Endi, háy Erusalim turǵınları, Yahuda xalqı!

Meniń menen júzimzarım ortasında qazılıq etiń.

4Júzimzarım ushın jáne ne qılayın?
Men oǵan islemegen ne qaldı?
Men jaqsı júzim kútken edim,
Ol nege jabayı júzim berdi?
5Al endi men sizlerge,
Júzim baǵıma ne qılatuǵınımdı aytayın:
Onıń qorǵanların alıp taslayman,
Baǵ jalmap jep qoyılsın,
Diywalların buzıp taslayman,
Ol basqılap taslansın+.
6Men baǵdı wayran qılaman,
Ol putalmaydı, topıraǵı awdarılmaydı,
Onı shat tiken hám jantaq basıp ketedi.

Ústine jawın jawmasın dep, bultqa buyrıq beremen»+.

7Álemniń Jaratqan Iyesiniń júzimzarı – Izrail xalqı,

Yahuda xalqı – Onıń otırǵızǵan súyikli baǵı.

Ol ádalatlıq kútti,

Biraq, qannan basqa hesh nárse kórmedi.

Ol ádillik kútti,

Biraq japa shekkenlerdiń páriyadınan basqa hesh nárse esitpedi+.

Zulımlıq qılıwshılardıń shegetuǵın hásireti

8Úy ústine úy, atız ústine atız qosıp atırǵanlar,

Hásiret shegesizler!

Basqalarǵa jer qaldırmay,

Jer betinde jalǵız ózińiz jasamaqshısızlar+.

9Álemniń Jaratqan Iyesiniń mına sózleri qulaǵıma shalındı:

«Sózsiz, kóp úyler wayran qılınadı,

Záwlim hám kórkem jaylar iyesiz qaladı.

10On súrim jerdegi júzimzardan tek bir bat[*] sharap shıǵadı,

Bir xomer[*] tuqım tek bir efa[*] ónim beredi».

11Erte tańda turıp, ótkir ishimlik izinen quwǵanlar,

Ímırt jabılǵansha sharap iship más bolǵanlar, hásiret shegedi!+

12Olardıń zıyapatlarında lira[*] hám arfa,

Dáp hám sırnay shertilip, sharap ishiledi,

Biraq olar Jaratqan Iyeniń islerine kewil bólmeydi,

Onıń qolları menen jaratılǵanlarǵa itibar bermeydi+.

13Sonlıqtan xalqım nadanlıǵı sebepli súrgin qılınadı.

Abıraylı adamları ashlıqtan ólip,

Qarapayım xalıq shólden qırıladı+.

14Buǵan qosa, óliler mákanınıń ishteyi ashılıp,

Awzın qattı kerip ashadı,

Erusalimniń abıraylıları hám qarapayım xalqı,

Olardıń shawqım-súrenleri hám shadlıǵı sol jerge kiredi+.

15Adamzat boysındırılıp, hár bir adam dize búgedi,

Menmenniń kózi tómen qaraydı+.

16Biraq Álemniń Jaratqan Iyesi ádalatlıqta mártebege erisip,

Muxaddes Quday ádillikte Óz muxaddesligin kórsetedi.

17Sonda qoylar óz jaylawlarındaǵıday jayılıp júredi,

Qozılar baylar taslap ketken qarabaqanalar arasında otlaydı.

18Qılmısın jalǵan qosıp esilgen arqan menen,

Al gúnanı arbanıń jibi menen tartıp júrgenler, hásiret shegedi!

19Hátte, olar: «Quday asıqsın, isin tezirek islesin,

Biz de kóreyik.

Izraildıń Muxaddesiniń maqseti tezirek ámelge assın,

Biz de onı bileyik», – deydi+.

20Jamandı jaqsı, jaqsını jaman,

Túnekti jaqtı, jaqtını túnek,

Ashshını mazalı, mazalını ashshı degenler, hásiret shegedi!+

21Ózin dana dep sanap,
Ózin aqıllı bilgenler, hásiret shegedi!+
22Sharap ishiwde qaharman bolǵanlar,

Ótkir ishimlikti aralastırıp ishiwde batırlar,

23Para alıp, ayıplını aqlaǵanlar,
Haqtı huqıqınan ayırǵanlar hásiret shegedi!+
24Ottıń sabandı jalmaǵanı,
Jalınnıń pishendi órtegeni sıyaqlı,
Olardıń tamırı da shirip ketedi,
Gúlleri shań-tozań kibi kókke suwırıladı.

Sebebi olar Álemniń Jaratqan Iyesiniń Nızamınan júz burıp,

Izraildıń Muxaddesiniń sózin názerge ilmedi+.
25Sol sebepli Jaratqan Iyeniń ǵázebi,
Óz xalqına qarsı lawladı,
Qolın kóterip, olardı jazalaydı.
Sonda tawlar titiresedi,

Olardıń óli deneleri taslandı sıyaqlı kóshelerde jatadı.

Sonda da Onıń ǵázebi basılmaydı,

Qolı kóteriliwin dawam etedi+.

26Ol alıslardaǵı milletlerge belgi beredi,

Jer shetinde jasap atırǵanlardı ısqırıp shaqıradı,

Mine, olar da tez, asıǵıp-úsigip jetip keledi+.

27Birde birewi sharshamaydı, súrnikpeydi,
Múlgimeydi, uyıqlamaydı,
Belinen belbewi sheshilmeydi,
Ayaq kiyiminiń bawı úzilmeydi.
28Olardıń oqları ushqırlanǵan,
Oq jayları tartılǵan,
Atlarınıń tuyaqları shaqmaq tasqa,
Arbalarınıń dóńgelekleri quyınǵa megzeydi+.
29Olardıń aqırıwı arıslanǵa uqsaydı,
Olar jırtqısh arıslan kibi aqıradı,
Írıldap, oljasın tutıp, alıp ketedi,
Hesh kim onı qutqara almaydı+.
30Sol kúni olar olja ústinde,
Teńiz tuwlawı kibi ırıldasadı.
Eger birew jerge názer salsa,
Áne, qara túnek penen azaptı kóredi,
Nur qara bultlar menen qaplanǵan boladı+.

6

Jaratqan Iyeniń Iyshayanı shaqırıwı

6^1Patsha Uzziya ólgen jılı men biyik hám saltanatlı taxt ústinde otırǵan Iyemizdi kórdim. Onıń kiyiminiń etekleri Ibadatxananı toltırıp turǵan edi+. 2Onıń joqarısında seraflar[*] turǵan bolıp, hár biriniń altı qanatı bar edi. Olar eki qanatı menen júzin, eki qanatı menen ayaqların jawıp, al qalǵan ekewi menen ushıp turǵan edi+. 3Olar bir-birine dawıslap bılay dep aytıp turdı:

«Álemniń Jaratqan Iyesi,

Muxaddes, muxaddes, muxaddes!

Pútkil álem Onıń saltanatına tolǵan»+.

4Olardıń dawısınan qapınıń jaqlawları qozǵalıp, Ibadatxana tútinge toldı+.

5Sonda men:

– Sorım qurısın! Qurıp qaldım! Óytkeni men awzı haram adamman hám awzı haram adamlar arasında jasap atırman. Degen menen, Patshanı – Álemniń Jaratqan Iyesin kózlerim kórdi, – dedim.

6Bunnan soń, seraflardıń biri maǵan qaray ushtı. Onıń qolında tútetki tútetiletuǵın orınnan átóshkir menen alınǵan qoz bar edi. 7Ol qozdı awzıma tiygizip:

– Mine, bul qoz erinlerińe tiydi. Endi qılmıslarıń alıp taslandı, gúnalardan páklendiń, – dedi+. 8Sońınan Iyemizdiń:

– Kimdi jibereyin? Bizler ushın kim baradı? – degen dawısın esittim.

– Mine, meni jiber, men baraman, – dedim men.

9Ol bılay dedi:

– Barıp, bul xalıqqa:

«Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,

Qarap turasız, biraq mán bermeysiz», – dep ayt+.

10Solay etip, bul xalıqtıń júregin sezimsiz qıl,

Qulaqların awırlastır,
Kózlerin gúńgirtlestir.
Olar kózleri menen kórmesin,
Qulaqları menen esitpesin,
Júrekleri menen sezbesin,
Maǵan qaytıp kelip, shıpa tappasın+.

11Men Onnan:

– Iyem, bul qashanǵa deyin dawam etedi? – dep soradım.

Ol bılay dep juwap berdi:

– Qalalar qıyrap, qańırap bosap,
Úyler adamsız qalǵansha,
Jerler qańırap, wayran bolǵansha,

12Men, Jaratqan Iye hámmesin uzaqlarǵa quwıp jiberip,

Elde taslap ketilgen jerler kóbeygenshe.

13Eger de elde xalıqtıń onnan biri qalsa da,

Onı qaytadan joq qılaman.

Biraq kesip taslanǵanda túbiri qalǵan,

Terebinf yamasa emen aǵashı sıyaqlı,

Muxaddes tuqım da túbirden qayta shıǵadı+.

7

Patsha Axazǵa berilgen belgi

7^1Uzziyanıń aqlıǵı Iotamnıń ulı Axaz Yahudaǵa patshalıq qılǵan dáwirde Aram patshası Resin menen Izrail patshası Remaliya ulı Peqax Erusalimge urıs ashtı, biraq basıp ala almadı+.

2Dawıttıń urpaǵı Aramnıń Efrayım[*] menen birleskenin esitkende, Axazdıń hám onıń xalqınıń júregi toǵaydaǵı dawıl terbetken terekler kibi shayqalıp, dirildedi. 3Sol arada Jaratqan Iye Iyshayaǵa bılay dedi:

– Ulıń Shear-Yashub[*] penen birge kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerge barıp, Axazdı qarsı al+. 4Oǵan bılay dep ayt: «Abaylı bol, tınıshlıq saqla, qorqpa! Pısqıp, shala janıp turǵan eki otın qaldıǵınan – Aram patshası Resinniń hám Remaliyanıń ulınıń lawlaǵan ǵázebinen ruwxıń túspesin. 5Aram Efrayım hám Remaliyanıń ulı menen saǵan qarsı jaman joba dúzip: 6„Keliń, Yahudaǵa shabıwıl jasayıq, onı qorqıtıp, basıp alayıq hám Tabeeldiń ulın patsha etip qoyayıq“, – deydi.

7Biraq Quday Iye bılay deydi:

„Bul ámelge aspaydı,
Júz bermeydi de,+
8Damask tek Aramnıń paytaxtı,
Resin bolsa tek ǵana Damasktiń bası.

Efrayım alpıs bes jıl ishinde xalıq bolıwdan qaladı.

9Samariya tek Efrayımnıń paytaxtı,

Al Remaliyanıń ulı bolsa tek ǵana Samariyanıń bası.

Eger isenimińizde bekkem turmasańız,

Sizler de hesh qashan bekkem tura almaysız“».

10Jaratqan Iye Axazǵa qaytadan:

11– Qudayıń Jaratqan Iyeden belgi sora. Belgi óliler mákanınan tereńde, aspannan biyikte bolsa da soray ber, – dedi.

12Biraq Axaz:

– Men soramayman, Jaratqan Iyeni sınamayman, – dedi.

13Sonda Iyshaya bılay dedi:

– Onda tıńlań, háy Dawıttıń urpaqları! Adamlardıń shıdamın sınaǵanıńız az bolǵanday, endi Qudayımnıń da shıdamın sınamaqshımısız? 14Solay etip, Iyeniń Ózi sizlerge belgi beredi: Mine, qız hámiledar bolıp ul tuwadı. Onıń atın Immanuel[*] dep qoyadı+. 15Ol jamannan qashıp, jaqsını tańlay bilemen degenshe, qatıq iship, pal jeydi. 16Sebebi bala jamannan qashıp, jaqsını tańlay bilemen degenshe, seni qorqıtqan sol eki patshanıń jeri shólge aylandırıladı. 17Biraq Jaratqan Iye Assiriya patshası arqalı seniń, xalqıńnıń hám ata-babalarıńnıń urpaqlarınıń basına Efrayımnıń Yahudadan ayırılǵan kúninen beri bolıp kórilmegen awır kúnlerdi saladı+.

18Sol kúni Jaratqan Iye Mısır dáryalarınıń ayaq ushlarındaǵı shıbınlardı hám Assiriya jerlerindegi hárrelerdi ısqırıp shaqıradı+. 19Olar ushıp kelip, dárya jaǵasındaǵı oypatlıqlarǵa, jartaslardıń jarıqlarına, barlıq tikenekli putalarǵa hám barlıq jaylawlarǵa ornalasıp aladı.

20Sol kúni Iyemiz Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵınan jallap alınǵan páki – Assiriya patshası arqalı shashıńızdı, ayaqlarıńızdaǵı túklerdi, hátte, saqallarıńızdı da alıp taslaydı+. 21Sol kún kelgende kim de kim bir qashar hám eki qoydı saqlap qala alsa, 22olar bergen mol sútten, sol adam qatıq ishedi. Elde qalǵan hár bir adam qatıq iship, pal jeydi.

23Sol kúni bahası mıń shekel[*] gúmiske teń bolǵan mıń júzim náli otırǵızılǵan hár bir baǵdı shat tiken hám jantaq qaplap ketedi. 24Pútkil eldi tiken hám jantaq qaplap ketkenlikten, adamlar ol jerge oq jay hám oqları menen ańǵa keledi+. 25Bir waqıtları islew berip paydalanǵan tóbeshiklerdiń hesh birine endi tiken hám jantaqlardan qorqıp, bara almaysızlar. Ol jerler sıyır baǵılıp, qoy basqılaytuǵın jerge aylanadı.

8

Assiriya patshasınıń urısı

8^1Jaratqan Iye maǵan:

– Úlken bir taxta al da, oǵan anıq etip: «Maher-Shalal-Xash-Baz»[*] dep jaz+. 2Men ruwxaniy Uriya menen Eberexiya ulı Zexariyanı isenimli gúwalar etip tayınlayman, – dedi+.

3Keyin men payǵambar hayalım menen jattım. Ol hámiledar bolıp, ul tuwdı. Sonda Jaratqan Iye maǵan:

– Atın Maher-Shalal-Xash-Baz qoy. 4Bala «aǵa, apa» dep aytıp úlgermesten aldın, Assiriya patshası Damasktiń baylıǵın hám Samariyadan tartıp alǵan oljaların alıp ketedi, – dedi+.

5Jaratqan Iye sózin dawam etip maǵan bılay dedi:

6– Bul xalıq tınısh aǵıp turǵan Shiloax suwlarınan waz keship, Resin hám Remaliyanıń ulına quwandı+. 7Sonlıqtan, Iyeńiz bolǵan Men Evfrattıń mol hám burqasınlaǵan suwın – Assiriya patshasın hám onıń pútkil qúdiretin ústińizge baslap kelmektemen. Ol barlıq kánarlarınan shıǵıp, pútkil jaǵanı basıp ketedi+. 8Suw tasqını Yahudanı basıp, alqımına keledi. Immanuel, onıń jayılǵan qanatları pútkil elińdi qaplaydı!+

9Háy xalıqlar, jıynalıńlar, nabıt bolasızlar! Qulaq túrińler, háy uzaqtaǵı ellerdiń hámmesi! Bellerińizdi buwıńlar, biraq nabıt bolasızlar! Bellerińizdi buwıńlar, biraq nabıt bolasızlar! 10Birge másláhát qurıń, biraq ol pushqa shıǵadı. Sóz sóyleysiz, biraq ol ámelge aspaydı. Sebebi Quday bizler menen birge!+

Jaratqan Iyeniń eskertiwi

11Jaratqan Iyeniń kúshli qolı ústimde bolıp, bul xalıqtıń jolınan júrmewdi qatań eskertip, maǵan bılay dedi:

12«Bul xalıqtıń til biriktiriw dep ataǵanınıń hesh qaysısın,

Til biriktiriw dep atamań.

Olar qorqqan nárseden qorqpań, húreyińiz de ushpasın+.

13Álemniń Jaratqan Iyesin muxaddes dep húrmet qılıń.

Onnan qorqıń,
Onnan zárreńiz ushsın,
14Ol Muxaddesxana boladı.
Biraq Izraildıń eki patshalıǵı ushın,
Ol súrniktiretuǵın tas, jıǵıltatuǵın jartas,
Al Erusalim turǵınları ushın,
Duzaq hám tor boladı+.
15Olardıń kópshiligi súrnigip, jıǵılıp,
Mılja-mılja boladı,
Duzaqqa túsip, tutqın boladı».
16Bul xabardı jazıp, orap bayla,

Shákirtlerim arasında tálimattı mórlep, olarǵa saqlatqızıp qoy+.

17Men júzin Yaqıptıń urpaqlarınan jasırǵan,
Jaratqan Iyeni kútemen,
Úmitim tek Onnan+.

18Minekey, men hám Jaratqan Iye maǵan bergen balaları menen birge usı jerdemen. Bizler Sion tawında mákan qurǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń Izraildaǵı nıshanı hám belgisimiz+.

19Birewler sizlerge: «Sıbırlap hám sandıraqlap árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardan sorań. Xalıq óz qudaylarınan sorawı kerek emes pe? Tiriler ushın ólilerden soraw kerek emes pe?» – deydi+. 20Qudaydıń tálimatına hám xabarına júz burıń! Eger kim de kim bularǵa say sóylemese, ol jerde tań nurı bolmaydı+. 21Ol ash hám ábiger bolıp jer beti boylap, posıp júredi. Olar ash bolǵanda, ǵázeplenip, óz patshasın hám óz Qudayın náletleydi. Olar joqarıǵa qarasa da,+
22jerge qarasa da, tilekke qarsı, tek qayǵı-hásiret, qarańǵılıq hám qorqınıshlı túnekti kóredi hám qoyıw qarańǵılıqqa shúmip ketedi+.

9

Tınıshlıq patshası

9^1Degen menen, qayǵı ishindegiler qoyıw qarańǵılıqta bolmaydı. Burın Iyemiz Zebulon jeri menen Naftaliy jerin masqara qılǵan edi, al keleshekte Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı teńizge baratuǵın joldaǵı basqa milletler jasaytuǵın Galilanı dańqqa bóleydi+.

2Túnekte júrgen bul xalıq,
Ullı nurdı kórdi,
Tereń qarańǵılıq elinde jasaǵanlardıń,
Ústine nur shashıldı+.
3Jaratqan Iye, Sen milletlerdi kóbeyttiń,
Olardıń quwanıshın arttırdıń.
Olar jıyın-terim waqtında quwanǵanday,
Olja bólisip atırǵanda shadlanǵanday,
Seniń aldıńda quwanıshqa bólenedi+.
4Midyanlardı jeńgen kúndegi sıyaqlı,[*]
Sen olardıń awır moyıntırıǵın,
Jawırınına tiyetuǵın juwan tayaqtı,
Eziwshilerdiń qolındaǵı qamshını sındırdıń+.
5Áskerlerdiń sawashta kiygen etikleri,
Qanǵa bılǵanǵan barlıq kiyimleri,
Jaǵıp jiberilip, otqa jem boladı+.
6Sebebi bizler ushın bir náreste tuwıldı,
Bir ul inam etildi!
Húkimdarlıq onıń jelkesine júklenedi,
Onıń atı: Ájayıp Másláhátshi, Kúshli Quday,
Máńgilik Áke, Paraxatshılıq Kósemi boladı+.
7Onıń húkimdarlıǵı tınımsız ósip,
Tınıshlıq sheksiz húkim súredi.
Ol Dawıttıń taxtına otırıp,
Onıń patshalıǵında húkimdarlıq etedi.
Házirden baslap máńgige,
Ádalatlıq hám tuwrılıq penen,
Patshalıqtı tastıyıqlap, bekkemleydi,
Álemniń Jaratqan Iyesi jan kúydirip,
Bunı iske asıradı+.

Jaratqan Iyeniń Izrailǵa qarsı ǵázebi

8Iyemiz Yaqıpqa qarsı sóz jiberdi,

Ol Izrailǵa kelip tústi.

9Pútkil xalıq – Efrayım hám Samariya turǵınları bunı bildi.

Biraq olar menmenlik hám tákabbirlik penen bılay deydi:

10«Gerbish penen salınǵan úyler quladı,
Ornına jonılǵan taslardan úy quramız,
Jabayı ánjir aǵashları kesip taslandı,
Ornına kedr aǵashların tigemiz».

11Solay etip, Jaratqan Iye Resinniń dushpanların,

Olarǵa qarsı qozǵap,

Dushpanlardı háreketke keltirdi+.

12Shıǵıstan aramlar, batıstan filistler,

Awzın ashıp, Izraildı jutıp jiberdi.

Biraq, sonda da Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,

Qolı kóteriliwin dawam eter+.

13Xalıq ózlerin jazalaǵanǵa júz burmadı,

Álemniń Jaratqan Iyesin izlemedi+.

14Sonlıqtan Jaratqan Iye Izraildıń basın da, quyrıǵın da,

Palma aǵashlarınıń shaqaların da, qamısın da,
Bir kúnde kesip taslaydı+.
15Aqsaqallar hám abıraylı adamlar – bul bas,
Jalǵan payǵambarlar – bul quyrıq+.
16Jol kórsetkenler bul xalıqtı adastırdı,

Olarǵa ergenler bası berik kóshege kirip qaldı.

17Sonlıqtan Iyemiz olardıń jasları ushın quwanbas,

Jetim hám jesirine janı ashımas.

Sebebi hár biri qudaysız hám jawız,

Hámmesiniń awzınan aqmaq sóz shıǵar.

Biraq, sonda da, Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,

Qolı kóteriliwin dawam eter+.

18Jawızlıq ot kibi janıp,
Tiken hám jantaqlardı jalmap jiberer,
Toǵaydaǵı qalıń aǵashlardı ot alıp,
Tútin sútin bolıp álaspanǵa kóteriler.

19Álemniń Jaratqan Iyesiniń ǵázebinen jer janar,

Adamlar ot ushın otın bolıp,

Hesh kim tuwısqanın ayamas+.

20Olar oń tárepten tutıp jer, biraq ashlıǵı basılmas,

Shep tárepten alıp jer, biraq qarnı toymas.

Hár kim óz jaqınınıń etin jer+.

21Menashshe Efrayımnıń,

Efrayım Menashsheniń etin jer,

Keyin ekewi birigip, Yahudaǵa hújim eter.

Biraq, sonda da Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,

Qolı kóteriliwin dawam eter+.

10

10^1Ádalatsız qaǵıydalar shıǵarıp,

Jábirlewshi pármanlar jazǵanlar, hásiret shegesizler!+

2Sizler jarlılardı huqıqınan ayırıp,

Xalqımnıń hálsizlerin ádalattan mahrum etesiz,

Jesirlerdi tonap,

Jetimlerdi oljaǵa aylandırasız+.

3Sizler jaza kúni,

Uzaqtan apat kelgende ne qılasız?

Járdem sorap kimge juwırasız?

Baylıǵıńızdı qayaqqa qaldırasız?

4Tutqınlar arasında dize búgiwden,

Yamasa sawashta ólip ketiwden basqa sharańız joq.

Bári bir, Jaratqan Iyeniń ǵázebi basılmas,

Qolı kóteriliwin dawam eter+.

Qudaydıń Assiriyaǵa shıǵarǵan húkimi

5«Ashıwımnıń tayaǵı bolǵan Assiriya, hásiret shegedi!

Qolındaǵı tayaǵı – Meniń ǵázebim+.

6Onı qudaysız xalıqqa,

Ǵázebim kelgen xalıqqa qarsı jiberemen.

Onı talan-taraj qılıp, oljalawdı,

Kóshedegi ılay sıyaqlı, ayaq astı qılıwdı buyıraman+.

7Biraq Assiriya patshası bulay niyet etip,

Bulay oylamaydı da.

Onıń oyı kóplegen milletlerdi qırıp, joq qılıw+.

8Ol bılay deydi:

„Meniń láshkerbasılarımnıń hámmesi patshalar emes pe?

9Kalno qalası Karkemish sıyaqlı,
Xamat qalası Arpad sıyaqlı,
Samariya Damask sıyaqlı joq bolǵan emes pe+?

10Butları Erusalim menen Samariyanikinen de úlken bolǵan,

Butqa iseniwshi patshalıqlarǵa qolım jetti.

11Samariya hám onıń butlarına islegenimdi,

Erusalim hám onıń butlarına da islemeymen be?“»+

12Iyemiz Sion tawına hám Erusalimge qarsı barlıq islerin tamamlap bolıp, bılay deydi: «Assiriya patshasın maqtanıp kókirek kótergeni hám tákabbir názer taslap júrgeni ushın jazalayman+. 13Sebebi Assiriya patshası bılay deydi:

„Bunı óz qollarımnıń kúshi menen,
Óz danalıǵım menen isledim.
Óytkeni men aqıllıman.
Men xalıqlardıń shegaraların alıp taslap,
Ǵáziynelerin taladım,

Qúdiretli birewdey, olardıń patshaların taxttan qulattım+.

14Uya tapqan sıyaqlı,
Milletlerdiń baylıǵın taptım,
Qarawsız qaldırılǵan máyeklerdi jıynaǵanday,
Pútkil dúnyanı jıynadım.
Qanat qaǵıp, awzın ashıp,
Aybat etken bolmadı“».

15Balta ózi menen shawıp atırǵanǵa maqtana ma?

Yamasa jarǵı ózi menen kesip atırǵanǵa ózin maqtay ma?

Tayaq ózin uslap turǵandı kótere ala ma?

Yamasa aǵashtan bolmaǵan tiri jandı shoqmar kóterip silke ala ma?

16Sonlıqtan Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Assiriyanıń mıqlı jawıngerlerine,
Júdetetuǵın kesellik jiberedi.

Onıń saltanatı astında alısıp atırǵan órt kibi,

Jalın tutanadı+.
17Izraildıń nurı otqa,
Onıń Muxaddesi jalınǵa aylanıp,
Assiriyanıń tikenzar hám jantaqların,
Bir kúnde jandırıp, jalmap jiberedi+.

18Onıń sawlatlı toǵayları menen ónimdar jerlerin,

Pútkilley joq qıladı Jaratqan Iye,
Janı da, táni de nabıt boladı,
Awır dártke jolıqqan adam kibi.
19Toǵaydaǵı tereklerdiń az qalǵanı sonshelli,

Hátte, jas balalar da olardı sanap, jaza aladı.

Izraildıń aman qalǵanları

20Sol kúni Izraildıń qalǵanları,

Yaqıptıń urpaǵınıń aman qutılǵanları,

Bunnan bılay ózlerin jazalaǵanlarǵa arqa súyemey,

Sadıqlıq penen Jaratqan Iyege,

Izraildıń Muxaddesine arqa súyeydi.

21Aman qalǵanlar, Yaqıptıń urpaǵınıń aman qalǵanları,

Kúshli Qudayǵa qaytıp keledi.

22Izrail, seniń xalqıń teńizdiń qumınday kóp sanlı bolǵan bolsa da,

Tek olardan aman qalǵanları ǵana qaytadı.

Joq qılınıw qarar etilgen,

Ol ádillik penen iske asırıladı+.

23Qarar qılınǵanınday, Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,

Pútkil jer júzinde joq qılınıwdı ámelge asıradı+.

Iyemizdiń Assiriyanı jazalawı

24Sonlıqtan Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Háy, Sionda jasap atırǵan xalqım!

Mısırlılardıń islegeni sıyaqlı,

Assiriyalılar sizlerge shoqmar kóterip,

Tayaq penen urǵanda, olardan qorqpańlar+.

25Kóp ótpey, Meniń sizlerge degen ǵázebim basılıp,

Qáhárim assiriyalılardı joq qılıwǵa qaray dónedi.

26Men, Álemniń Jaratqan Iyesi,

Midyanlardı Oreb jartasında qırǵanım sıyaqlı,[*]

Olarǵa qarsı qamshımdı kóteremen.
Mısırda qılǵanım sıyaqlı,
Hasamdı suwlar ústine sozaman.[*]+

27Sol kúni assiriyalılardıń júgi eńseńizden túsip,

Moyıntırıǵı moynıńızdan alıp taslanadı.

Kúshke tolǵanıńız sebepli, moyıntırıq sındırıladı»+.

28Assiriyalılar Ayyat qalasına júris qıldı,
Migrondı kesip ótip,
Júklerin Mixmasta qaldırdı+.
29Qıyın joldan asıp ótip, Gebada túnedi,
Rama qalası lárzege keldi,

Gibada jasaytuǵın Shauldıń xalqı qashıp ketti+.

30Páriyad qıl, háy, Gallim qızı!

Qulaq túr, háy, Laysha!

Juwap ber, háy, Anatot!+

31Madmena xalqı qashıp ketti,

Gebim turǵınları pana izlep, ushtı.

32Bul kúni dushpanlar Nobta toqtaydı,

Qız Sionnıń tawına,

Erusalimniń tóbeshigine mush kóteredi+.

33Mine, Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,
Qorqınıshlı kúshi menen shaqalardı kesip,
Sawlatlı aǵashlardı shawıp taslaydı,
Biyik terekler sozılıp jerge qulaydı+.

34Toǵaydaǵı qalıń jerlerdi Ol balta menen shawıp taslaydı,

Lebanonnıń qalıń toǵayları da qulaydı.

11

Tınısh patshalıq

11^1Ishaydıń[*] túbirinen bir putaq ósip shıǵıp,

Onıń tamırınan ósip shıqqan shaqa miywe beredi.

2Jaratqan Iyeniń Ruwxı:
Danalıq hám aqıl-parasat ruwxı,
Másláhát hám kúsh-qúdiret ruwxı,
Jaratqan Iyeni biliw hám Onnan qorqıw ruwxı,
Onıń ústinde boladı+.
3Ol Jaratqan Iyeden qorqıwdan lázzet alar.
Ol kózi kórgenine qarap, húkim qılmas,
Qulaǵı esitkenine qarap, sheshim qabıllamas.
4Ol jarlılardı ádillik penen húkim qılıp,

Jer betindegi kámbaǵallar ushın tuwrı qarar shıǵarar.

Bir awız sózi menen dúnyanı jazalap,

Demi menen zalımdı óltirer+.

5Ádillik Onıń belindegi,

Sadıqlıq Onıń beldemesindegi qayıs bolar.

6Sonda qozı qasqır menen jasar,

Qaplan ılaq penen jatar,

Baspaq, arıslan hám semirtilgen mallar birge bolıp,

Kishkene balalar olardı jeteklep júrer+.

7Sıyır ayıw menen birge otlar,

Olardıń tólleri birge jatar,

Arıslan buǵa sıyaqlı saban jer.

8Bópe jılan uyasınıń ústinde oynar,

Náreste qolın uwlı jılannıń inine tıǵar.

9Muxaddes tawımnıń hesh bir jerinde,

Zıyan keltirilmes, hesh kim óltirilmes.

Sebebi teńiz suwǵa tolǵanı sıyaqlı,

Jer beti de Jaratqan Iyeniń bilimine tolar+.

10Sol kúni Ishaydan ósip shıqqan tamır xalıqlar ushın belgi boladı. Milletler Onı izlep keledi, Onıń mákanı saltanatlı boladı+. 11Sol kúni Iyemiz Óz xalqınan aman qalǵanlardı qaytarıw ushın ekinshi ret qolın sozadı. Ol Assiriyadan, Mısırdan, Patrustan, Xabashstannan, Elamnan, Shınardan[*], Xamattan hám teńizdegi atawlardan olardı qaytarıp alıp keledi+.

12Ol milletlerge belgi etip bayraq kóterip,
Izraildıń quwǵın bolǵanların toplar.
Yahudanıń tarqalıp ketkenlerin,
Jerdiń tórt tárepinen jıynar+.
13Efrayımnıń qızǵanshaqlıǵı toqtar,
Yahudanıń dushpanlıǵı joq qılınar,
Efrayım Yahudanı kúnlemes,
Yahuda Efrayımǵa dushpanlıq etpes+.
14Olar batısta filistlerge hújim eter,
Shıǵıstaǵı xalıqlardı birge talar,
Edomǵa hám Moabqa qarsı qol kóterer,
Ammonlar boysınar olarǵa+.
15Mısır teńiziniń qoltıǵın,
Bóleklep taslar Jaratqan Iye.
Ol Evfrat dáryası ústine qolın sozıp,
Kúydiretuǵın samal jiberer,
Onı jeti arnaǵa bóler,
Sandal menen óter adamlar onnan+.
16Mısırdan shıqqan kúni,
Izraillılarǵa shıǵıw jolı bolǵanı kibi,

Jaratqan Iyeniń xalqınıń Assiriyada aman qalǵanları ushın,

Úlken bir shıǵıw jolı boladı+.

12

Alǵıs-maqtaw qosıǵı

12^1Sol kúni sen bılay deyseń:

«Jaratqan Iye! Seni alǵıslayman.
Sen maǵan ǵázeplendiń,
Biraq Óz ǵázebińdi basıp,
Meni jubattıń+.
2Haqıyqattan da, Quday meniń qutqarıwshım,
Oǵan úmit baylayman, endi qorqpayman,

Sebebi Jaratqan Iye bolǵan Quday meniń kúsh-qúdiretim,

Ol meni qutqarıwǵa keldi»+.

3Qutqarılıw bulaqlarınan quwanısh penen suw alasızlar.

4Sol kúni bılay deysizler:
«Jaratqan Iyege minnetdarshılıq bildirip,
Onıń atın aytıp shaqırıńlar,
Xalıqlarǵa Onıń islerin bildirip,
Atınıń ullılıǵın járiyalańlar+.
5Jaratqan Iyege saz shertip, alǵıs aytıńlar,
Sebebi Ol ullı isler isledi,
Bunı pútkil dúnya bilsin!+

6Quwanıshtan qıshqır Sion xalqı, shadlanıp baqır,

Óytkeni arańızdaǵı Izraildıń Muxaddesi ullı!»+

13

Babilonǵa qarsı payǵambarshılıq

13^1Amos ulı Iyshaya kórgen ayanda Babilon tuwralı aytılǵan payǵambarshılıq sóz:+

2Taqır tóbe basına bayraq tigiń,

Shabıwılshılarǵa dawıslap baqırıń.

Aqsúyeklerdiń dárwazalarına kiriwi ushın,

Qol bılǵap, olarǵa belgi beriń+.

3Men Ózimniń tańlap alǵanlarıma buyrıq berdim.

Ǵázebimdi shashıw ushın, jawıngerlerimdi shaqırdım.

Meniń jeńisime quwanatuǵınlardı topladım.

4Tawlardaǵı alamannıń baqırısqan dawısın tıńlań,

Ol sansız xalıqtıń dawısına megzer.

Bir jerge jıynalǵan milletlerdiń,

Yaǵnıy patshalıqlardıń qıshqırısqan dawısın tıńlań!

Álemniń Jaratqan Iyesi sawashqa láshker toplamaqta!

5Jaratqan Iye hám Onıń ǵázep quralları,

Pútkil jerdi joq qılıw ushın,

Uzaq jerlerden, aspannıń shetinen kiyatır olar+.

6Páriyad etiń! Jaratqan Iyeniń húkim kúni jaqın qaldı!

Ol keledi Qúdireti kúshli Qudaydıń apatshılıǵı kibi+.

7Sol sebepli qollarda dárman qalmas,
Hár bir adamnıń ruwxı túser+.
8Olardı qorqınısh biylep,
Dárt hám qayǵı basar,
Tolǵaq tutqan hayalday azap sheger,
Bir-birine hayran bolıp qarar,
Júzleri ottay lawlap janar+.

9Mine, Jaratqan Iyeniń húkim kúni kiyatır!
Jer júzin wayran etip,
Ondaǵı gúnakarlardı joq qılıw ushın,

Rehimsiz, qáhárli hám lawlaǵan ǵázepke tolǵan+.

10Kóktegi juldızlar, olardıń toparı,
Jarıqlıq taratpas,
Shıqqan quyash qarawıtıp,
Ay da nurın shashpas+.

11Men dúnyanı jawızlıǵı ushın,
Zalımlardı qılmısları ushın jazalayman.
Menmenlerdiń menmenligine shek qoyaman,
Zalımlardıń tákabbirligin jerge uraman+.
12Men adamlardı sap altınnan da,

Ofir altınınan da siyrek ushıraytuǵın qılaman+.

13Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesiniń,
Meniń ǵázebim lawlaǵan kúni,
Men kóklerdi titiretemen,
Qáhárimnen jer ornınan qozǵalar+.

14Sonda ańshı quwǵan jeyranday,
Shopanı joq qoylarday,
Hár bir adam óz xalqına qaytar,
Hár biri óz eline qashar+.
15Hár bir tutılǵan adam nayzaǵa shanshılar,

Hár bir qolǵa túsken adam qılıshtan ótkeriler.

16Balaları kóz aldında mılja-mılja qılınar,

Úyleri tonalıp, hayallarınıń namısı ayaq astı qılınar+.

17Mine, Men gúmisti qádirlemeytuǵın,
Altındı súymeytuǵın,
Midiyalılardı olarǵa qarsı óshegistiremen+.
18Olardıń oq jayları jas jigitlerdi óltirer,
Bópelerge rehim etpes,
Balalarǵa da ayanısh penen qaramas+.
19Men, Quday patshalıqlardıń eń saltanatlısı,

Kaldeylerdiń jarqın maqtanıshı bolǵan Babilondı,

Sodom hám Gomora sıyaqlı,
Jer menen jeksen etemen+.
20Ol jerde hesh qashan adam jasamas,
Áwladtan-áwladqa mákan basqan adam bolmas,
Kóshpeli arablar ol jerge shatırın tikpes,
Shopanlar da súriwin ol jerge jaymas+.

21Biraq jabayı haywanlar ol jerge mákan basar,

Ol jerdegi úylerdi jabayı ańlar iyeler,
Ol jerde úkiler jasar,
Tekeler sekirip júrer+.
22Qorǵan qalalarında sırtlanlar,
Kórkem saraylarında saǵallar ulır.
Babilonnıń sońı jaqın qaldı,
Onıń kúnleri uzaq bolmas.

14

Jaratqan Iyeniń xalqınıń úyine qaytıwı

14^1Jaratqan Iye Yaqıptıń urpaqlarına rehim eter,

Izraildı jáne tańlap alıp,
Ózleriniń eline ornalastırar.
Jat jerliler olarǵa qosılıp,
Yaqıptıń násiline biriger+.
2Xalıqlar olardı óz jerlerine alıp keler,
Izrail xalqı bolsa, olardı basıp alıp,
Jaratqan Iyeniń jerinde qul hám shorı qılar.
Ózlerin tutqın qılǵandı tutqın qılıp,
Ózlerin ezgenlerge húkimdarlıq qılar+.

3Jaratqan Iye sizlerdi azaptan, qayǵıdan hám qullıqtıń awır júginen qutqarǵan kúni, 4Babiloniya patshasın mazaq qılıp, mına qosıqtı aytıp berersiz:

«Mine, eziwshiniń aqırı keldi!
Tákabbirligi tamam boldı!+
5Jaratqan Iye zalımnıń tayaǵın,
Húkimdardıń hasasın sındırdı.
6Ol ǵázeplenip, xalıqlardı úzliksiz sabap,

Ayawsız ezip, milletlerdi qáhár menen basqarǵan edi.

7Endi pútkil dúnya tınıshlıq hám paraxatshılıq ishinde,

Shadlanıp qosıq aytadı.

8Hátte, Lebanonnıń sárwi hám kedr aǵashları,

Shadlanıp, eziwshiler ústinen bılay deydi:

„Sen jerge qulaǵannan beri,

Hesh kim bizdi shabıwǵa kelmeydi“+.

9Seni kútip alıw ushın,
Óliler mákanı háreketke keledi.
Seni qarsı alıw ushın,
Ol ólilerdiń ruwxların,
Jer júziniń barlıq basshıların oyatadı,
Milletlerdiń barlıq patshaların,
Taxtlarınan turǵızadı.
10Olardıń hámmesi saǵan:
„Sen de bizlerdey hálsiz boldıń,
Bizlerge uqsadıń“, – deydi.
11Saltanatıń da, arfańnıń sesti de,
Óliler mákanına kirdi.
Shıbın qurtları astıńa tóselip,
Jawın qurtları kórpeń boldı.

12Háy, jarqın juldız, tań ulı,
Kóklerden qalay quladıń!
Xalıqlardı ezip kelgen sen,
Endi óziń jerge jıǵıldıń!+
13Sen ishińnen bılay dediń:
„Kóklerge kóterilemen,
Taxtımdı Qudaydıń juldızlarınan,
Joqarıǵa qoyaman.
Qudaylar jıynalatuǵın tawda,
Safon tawında otıraman+.
14Bultlardıń ústine shıǵaman,
Ózimdi Quday Taaladay qılaman“+.
15Biraq sen óliler mákanına,
Tuńǵıyıqtıń túbine ılaqtırılasań+.

16Seni kórgenler tigilip qarap,
Táǵdirińe hayran qalıp, bılay deydi:
„Jerdi terbeltip,
Patshalıqlardı titiretken,
17Dúnyanı shólistanǵa aylandırıp,
Ondaǵı qalalardı qıyratqan,

Tutqınlardı úylerine qaytarmaǵan adam usı ma?“+

18Milletlerdiń patshaları saltanatlı jerlenip,

Hár biri óz qábirinde jatır.

19Al sen kereksiz putaq kibi,

Qábirińnen sırtqa ılaqtırıldıń.

Sen qılısh penen shabılǵan,

Taslı tuńǵıyıqqa taslanǵan,

Óliler arasında jatırsań.

Ayaq astında qalǵan óli denege uqsaysań.

20Sen basqa patshalar kibi jerlenbeyseń.

Sebebi sen jerińdi wayran ettiń,

Xalqıńdı qırdıń.

Jawızlıq qılǵanlardıń násili hasla eske alınbasın!+

21Ata-babaları islegen ayıp ushın,

Ulların bawızlawǵa tayarlań.

Olar qalıp, dúnyanı iyelemesin,

Jer betin óz qalaları menen toltırmasın».

22«Men olarǵa qarsı kóterilemen,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Men Babilonnan onıń atın, tiri qalǵanların,
Urpaqların hám keleshek áwladın joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
23Men onı kirpitikenler iyeligine,
Batpaqlıqqa aylandırıp,
Joq qılıw sipsesi menen sıpırıp taslayman,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi»+.

Assiriyaǵa qarsı payǵambarshılıq

24Álemniń Jaratqan Iyesi bılay dep ant ishti:

«Neni niyet etken bolsam, sol boladı,

Qanday qararǵa kelgen bolsam, sol ámelge asadı.

25Assiriyalılardı Ózimniń elimde sındıraman,

Tawlarımda olardı ayaq astı qılaman.

Olardıń moyıntırıǵı xalqımnan,

Júkleri xalqımnıń iyninen alıp taslanadı+.

26Pútkil dúnya ushın qabıl etilgen qarar bul,

Pútkil milletlerge sozılǵan qol bul».

27Álemniń Jaratqan Iyesi qarar etti,

Onı kim biykar qıla aladı?

Ol qolın sozdı,

Onı kim izge qaytara aladı+?

Filistlerge qarsı payǵambarshılıq

28Patsha Axaz ólgen jılı usı payǵambarshılıq sóz tústi:+

29«Ózlerińizdi urǵan tayaq sındı dep,
Shadlanbańlar, háy Filistiya!
Sebebi jılannıń tuqımınan qara jılan tuwılar,
Jılannıń balası da záhárli jılan bolar.
30Jarlınıń tuńǵıshı toyadı,
Mútájler qáwipsizlikte boladı,
Biraq seniń tuqımıńdı ashlıqtan qurtaman,
Aman qalǵanlarıńızdı da óltiremen.

31Páriyad qıl, háy dárwaza! Dad sal, háy, qala!

Filistiya, qorqınıshtan ruwxıńız tússin!

Arqadan shań-tozań bultı kiyatır,

Dushpan áskerleri sap tartıp kiyatır».

32Millettiń xabarshılarına ne dep juwap beremiz?

Olarǵa: «Jaratqan Iye Siondı qurdı,

Xalqınıń jarlıları sol jerden pana tabadı», – deymiz+.

15

Moabqa qarsı payǵambarshılıq

15^1Moab tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Moabtıń Ar qalası,
Bir túnde qarabaqanaǵa aylanıp,
Moab joq boldı!
Moabtıń Kir qalası,
Bir túnde qarabaqanaǵa aylanıp,
Moab joq boldı!+
2Dibon xalqı jılaw ushın ibadatxanaǵa,
Sıyınıw orınlarına shıqtı.

Moab xalqı Nebo hám Medeba ushın joqlaw aytar,

Hár biri shashın aldırıp, saqalın qırqar+.

3Kóshelerde xalıq aza kiyimin kiyer,

Úydiń tóbelerinde, maydanlarda,

Hámme páriyad etip, zar eńirep jılar.

4Xeshbon menen Elale baqırıp jılar,

Olardıń dawısı Yahasqa deyin esitiler.

Sonlıqtan Moabtıń áskerleri de zar jılar,

Qorqınıshtan júrekleri qaltırar+.

5Júregim Moab ushın jılaydı,
Qashqınları Soarǵa,
Eglat-Shelishiyaǵa qashıp ketedi.

Olar jılawı menen Luxit biyikligine kóterilip,

Xoronayımǵa baratuǵın jolda,
Wayran bolǵanı ushın dad salıp jılaydı+.
6Nimrim suwları qurıp, shópler soladı,
Taza shóp kógermedi, hasla kók shóp qalmadı.
7Jıynap-terip, saqlaǵan baylıǵın,
Olar Arabim sayı arqalı alıp ketedi.
8Moab jeri jılaǵan dawısqa toldı,
Olardıń eńirewi Eglayımǵa,
Nalası Beer-Elimge jetti.
9Dibonnıń suwları qanǵa tolǵan.
Biraq Men Dibonnıń basına,
Bunnan beterin jawdıraman,
Moabtan qashqanlardıń,
Elde qalǵanlardıń ústine,
Arıslan jiberemen.

16

16^1Shól jolı arqalı Seladan,
Qız Sionnıń tawına,
Eldiń húkimdarlarına,
Qozılardı sıyǵa jiberiń+.

2Moab hayalları uyalarınan ılaqtırıp taslanǵan,

Qaltırap qanat qaqqan quslarday,

Arnon sayınıń ótkelinde júredi+.

3Olar Yahuda xalqına bılay deydi:
«Bizge keńes ber, qarar qabıl et,
Kún ortasındaǵı sayańdı,
Tún sıyaqlı bizge túsir.
Quwılǵanlardı jasır,
Qashaqlardı qolǵa berme.
4Moabtan quwılǵanlar,
Mákan bassın arańızda,
Qırǵın qılıwshılardan,
Jasırınatuǵın pana bol!»

Eziwshiler joq bolǵanda,
Wayranshılıq toqtap,
Talanshılar elden ǵayıp bolar.
5Taxt súyispenshilik penen ornatılar,
Onda sadıqlıq penen otırar húkimdar,
Ol Dawıttıń xojalıǵınan kelip shıǵar,

Ádalatlıqtı izler, ádillikti júzege asırıwǵa asıǵar+.

6Moabtıń tákabbirligi,
Asa menmenligi, dańqparazlıǵı,
Kókirekligi hám surbetligi haqqında esittik.
Biraq olar bosqa maqtanadı+.
7Sonıń ushın moablılar zar jılasın,
Hámmesi birge Moab ushın nala sheksin.
Kir-Xaresettiń kishmishlerin qumartıp,
Qayǵırıp, joqlaw aytıń+.
8Xeshbonnıń egin maydanları,
Sibmanıń júzimzarları qurıp qaldı,
Milletlerdiń kósemleri,
Jaqsı júzim aǵashları basqılandı,
Bul aǵashlar Yazerge jetip,
Shólge deyin jayıldı.
Shaqaları uzayıp,
Teńizden de asqan edi+.
9Sonlıqtan Sibmanıń júzimzarları ushın,
Yazer jılaǵanday, men de jılayman.
Xeshbon hám Elale!
Sizlerdi kóz jasım menen suwǵaraman.
Sebebi miywe pisken waqıttaǵı,
Dán oraǵı waqtındaǵı oyın-kúlkińiz toqtadı+.
10Shadlıq hám quwanısh baǵlardı tárk etti,

Júzimzarlarda hesh kim shadlanıp baqırmaydı, qıshqırmaydı da,

Júzim sıǵılatuǵın shuqırlarda júzim sıǵılmaydı,

Quwanıshlı shawqımlarǵa shek qoydım.

11Júregim Moab ushın,

Janım Kir-Xeres ushın lira sıyaqlı nala shegedi+.

12Eger Moab ózleriniń sıyınıw ornında payda bolıp,

Ózlerin talıqtırsa da,

Olar duwa etiw ushın ózleriniń muxaddes orınlarına kelse de,

Bul hesh qanday payda bermeydi.

13Bul Jaratqan Iyeniń Moab haqqında álle qashan aytqan sózi edi. 14Biraq endi Jaratqan Iye bılay deydi: «Jallanǵan isshiniń múddeti kibi, úsh jıldan keyin, Moabtıń saltanatınıń hám kóp sanlı xalqınıń abırayı tógiledi. Xalqınıń aman qalǵanları júdá az hám hálsiz boladı»+.

17

Quday Aramdı hám Izraildı jazalaydı

17^1Damask tuwralı payǵambarshılıq sóz:

«Mine, Damask endi qala dep sanalmas,

Ol qarabaqanaǵa aylanadı+.

2Aroer qalaları tárk etiledi,
Súriwler jatatuǵın jaylawǵa aylanıp,
Olardı úrkitetuǵın hesh kim bolmas+.
3Efrayımda qorǵanlı qala qalmas,
Damaskte patshalıq bolmas,
Aramnıń aman qalǵanları,
Izraildıń saltanatı kibi bolar,
– deydi Álemniń Jaratqan Iyesi. –

4Sol kúni Yaqıptıń dańqı ósher,
Maylı denesi azıp-tozar.
5Oraqshılardıń dándi jıynap alǵanınday,

Óz qolları menen masaqtı terip alǵanınday boladı.

Ol Refaim oypatlıǵında birewdiń masaqlardı jıynap alǵanına uqsaydı+.

6Záytún aǵashınıń miywesi qaǵıp alınǵannan soń,

Eń tóbesinde eki-úsh záytún,

Ónimdar shaqasında tórt-bes záytún qalǵanı sıyaqlı,

Tek bir neshe adam ǵana aman qaladı,

– deydi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye»+.

7Sol kúni xalıq Jaratqanǵa názerin tigedi,

Kózleri Izraildıń Muxaddesin kóredi.

8Endi olar ózleri islegen qurbanlıq orınǵa qaramaydı.

Qolları menen soqqan kiyeli aǵashlarǵa,

Tútetki tútetiletuǵın orınlarǵa názer salmaydı+.

9Sol kúni olardıń bekinisli qalaları,

Izraillılardan qashqan xiwler menen amorlardıń,

Tárk etken qalaları sıyaqlı shólge aylanadı+.

10Sen óz Qutqarıwshı Qudayıńdı umıttıń,

Óz Qorǵanıń bolǵan Jartastı eske almadıń.

Sonlıqtan unamlı ósimlikler ekseń de,

Basqa jaqtan alıp kelip, júzim nállerin otırǵızsań da,+

11Olardı ekken kúni ósirseń de,
Otırǵızıp baslaǵan kúni azanda gúlletseń de,
Hástelik hám dárt kúni kelgende,
Jıynap alar daqıl bolmaydı.

12Kóp milletlerdiń shuwıldısı,
Teńizdiń shuwıldısınday shuwıldaydı!
Xalıqlardıń gúwildisi,
Kúshli tolqınlar kibi gúwildeydi!+

13Milletler kúshli tolqınlardıń gúwildisi kibi gúwildesin,

Biraq Quday olardı áshkaralaǵanda,

Tóbelerde samal ushırǵan qawıq kibi,

Uzaqlarǵa qashıp ketedi.

Dúbeley ushırǵan qańbaqtay aylanadı.

14Keshki waqıt, mine, qorqınısh!

Azanǵa taman olar joq bolıp ketedi!

Bizlerdi tonaǵanlardıń payı,

Bizlerdi talan-taraj qılǵanlardıń táǵdiri usınday boladı.

18

Quday Xabashstandı jazalaydı

18^1Xabashstan dáryalarınıń arǵı jaǵında jasaytuǵın,

Qanatların suwıldatatuǵın el, hásiret shegesiz!

2Sol el qamıstan islengen qayıq penen,
Nil dáryası arqalı óz elshilerin jiberedi.
Háy, júyrik xabarshılar!
Jerleri dáryalar menen bólingen,
Uzın boylı, tegis terili milletke,
Jaqın-alısqa qorqıw salǵan xalıqqa,
Kúshli hám basqınshı milletke qaytıńlar.

3Háy sizler, pútkil dúnya turǵınları,

Jer betinde jasawshılar!

Taw basında urıs jalawı kóterilse, qarańlar,

Kárnay shalınǵanda, esitińler+.

4Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

«Kúnniń háwirli ıssısı sıyaqlı,

Jıyın-terim waqtındaǵı shıqlı bult sıyaqlı,

Men Óz mákanımnan tınısh qarap turaman»+.

5Hasıl jıynalmastan aldın,
Gúllep bolıp, gúl júzimge aylanǵanda,
Ol baǵ qayshısı menen putaqlardı kesip,
Jayılǵan shaqalardı shawıp, ılaqtıradı.
6Hámmesi tawlardaǵı jırtqısh quslarǵa,
Jerdegi jabayı haywanlarǵa qaladı.
Olar jazda jırtqısh quslarǵa,
Qısta jabayı haywanlarǵa jem boladı.

7Sol waqıtta jerleri dáryalar menen bólingen,
Uzın boylı, tegis terili millet,
Jaqın-alısqa qorqıw salǵan xalıq,
Kúshli hám basqınshı millet,
Álemniń Jaratqan Iyesine,
Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı bolǵan jerge,
Sion tawına sawǵalar alıp keledi.

19

Mısır tuwralı payǵambarshılıq

19^1Mısır tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Mine, Jaratqan Iye ushqır bultqa minip alıp,

Mısırǵa keledi.

Onıń aldında Mısır butları titireydi,

Mısırlılardıń ruwxları túsip ketedi+.

2«Men mısırlını mısırlıǵa qarsı kóteremen,

Tuwısqan tuwısqanǵa, qońsı qońsıǵa, qala qalaǵa,

Patshalıq patshalıqqa qarsı urısadı+.

3Mısırlılardıń ruwxı túsedi,

Niyetlerin pushqa shıǵaraman.

Olar butlarınan, óli ruwxlarınan,

Árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardan másláhát soraydı+.

4Men mısırlılardı zalım xojayınlardıń qolına beremen,

Olardıń ústinen rehimsiz patsha húkim súredi»,

– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi.+

5Nildiń suwı qurıp,

Tarmaqları tartılıp, qurǵap qalar+.

6Onıń kanalları pataslanar.

Mısırdaǵı Nildiń tarmaqları qurıp, kewip qalar,

Jekenler hám qamıslar shirip keter+.
7Nildiń jaǵasındaǵı basqa ósimlikler,
Nil dógeregindegi atızlardaǵı eginler quwrap,
Samal menen ushıp, joq bolar.
8Balıqshılar dad salıp, zar jılar,
Nilge qarmaq salıp, kún kórip otırǵanlar,
Suwǵa aw taslaǵanlar túskinlikke túser.
9Zıǵırdıń qabıǵına islew beriwshiler,
Jaqsı zıǵır tawar toqıwshılar uyatqa qalar.
10Kiyim toqıwshılar qayǵıǵa batıp,
Jallanba jumısshılar túskinlikke túser.

11Soannıń xızmetkerleri qanday aqılsız?

Faraonnıń dana keńesshileri aqmaq keńes beredi.

Sizler qalayınsha faraonǵa:

«Men danıshpannıń ulıman,

Áyyemgi patshalar násilinenmen», – dey alasız+.

12Háy faraon, qáne sol dana adamlarıń?

Álemniń Jaratqan Iyesi Mısırǵa qarsı neni maqset qılǵanın,

Olar saǵan aytıp bersin, bildirsin+.

13Soannıń xızmetkerleri aqıldan adastı!

Nof húkimdarları aldandı!

Mısırdı óz urıw basshıları joldan adastırdı+.

14Jaratqan Iye olarǵa aqılınan adastırıw ruwxın jiberdi,

Óz qusıǵına tayıp jıǵılǵan máskúnem qanday bolsa,

Olar da Mısırdı hámme isinde adastırdı+.

15Bas ta, quyrıq ta, palma shaqası da, qamıs ta,

Mısır ushın hesh nárse qıla almadı+.

Mısırlılardıń Jaratqan Iyege boysınıwı

16Sol kúni mısırlılar hayal adamǵa uqsap qalıp, Álemniń Jaratqan Iyesi ózlerine qarsı qol kótermey atırıp, qorqıp, titiresedi+. 17Yahuda eli mısırlılarǵa qáwip tuwdıradı. Yahudanıń atı atalǵanda, Álemniń Jaratqan Iyesiniń Mısırǵa qarsı shıǵarǵan qararınan hár bir mısırlı qorqatuǵın boladı.

18Sol kúni Mısırda bes qala qanan tilinde sóylep, Álemniń Jaratqan Iyesine sadıq bolıwǵa ant ishedi. Olardıń biri Quyash qalası dep ataladı+.

19Sol kúni Mısırdıń ortasına Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurılıp, eldiń shegarasına Oǵan arnalǵan estelik tas qoyıladı+. 20Bul Álemniń Jaratqan Iyesi ushın Mısırda bir belgi hám gúwalıq boladı. Olar eziwshiler sebepli Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, Jaratqan Iye mısırlılarǵa qutqarıwshı jiberip, ǵamxorlıq qıladı hám azat etedi. 21Jaratqan Iye Ózin mısırlılarǵa tanıtadı hám sol kúni mısırlılar Jaratqan Iyeni tanıydı. Olar qurbanlıqlar hám ǵálle sadaqaları menen Jaratqan Iyege sıyınadı, Oǵan wádeler berip, olardı orınlaydı+. 22Jaratqan Iye Mısırdı jazalaydı hám jazalaǵannan keyin Ózi olarǵa shıpa beredi. Mısırlılar Jaratqan Iyege júz buradı, Jaratqan Iye de olardıń jalbarınıwlarına qulaq salıp, olarǵa shıpa beredi+.

23Sol kúni Mısırdan Assiriyaǵa keń jol ashıladı. Assiriyalılar Mısırǵa, mısırlılar Assiriyaǵa baradı. Mısırlılar assiriyalılar menen birge sıyınadı+.

24Sol kúni Izrail Mısır menen Assiriya qasındaǵı úshinshi el bolıp, olar arqalı dúnya jarılqanadı+. 25Álemniń Jaratqan Iyesi: «Xalqım Mısır, Óz qolımnıń isi bolǵan Assiriya hám miyrasım Izrail jarılqansın», – dep olarǵa aq pátiyasın beredi.

20

Mısır hám Xabashstan tuwralı payǵambarshılıq

20^1Assiriyanıń sárkárdası Assiriya patshası Sargonnıń buyrıǵı menen Ashdodqa hújim jasap, qalanı qolǵa kirgizgen jılı,+
2Jaratqan Iye Amos ulı Iyshaya arqalı sóyledi. Ol Iyshayaǵa:

– Barıp, ústińdegi aza kiyimdi hám ayaǵıńdaǵı sandaldı sheship tasla, – dedi. Ol solay islep, jalańash hám jalańayaq júrdi+.

3Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Qulım Iyshayanıń úsh jıl jalańash hám jalańayaq júrgeni Mısır hám Xabashstan ushın belgi hám nıshan boladı+. 4Mısırdı shermende qılıw ushın Assiriya patshası Mısır tutqınların, Xabashstannan súrgin bolǵanlardı, olardıń jasın hám ǵarrısın jalańash, jalańayaq, uyatlı jerleri ashıq halda aydap ketedi+. 5Xabashstanǵa úmit baylap, Mısır menen maqtanǵanlar qorqıp, uyatqa qaladı. 6Sol kúni bul teńiz jaǵasınıń turǵınları bılay deydi: «Qara, Assiriya patshasınan qutılıw ushın járdem kútip, úmit baylaǵanımız ne boldı?! Endi bizler qalay qashıp qutılamız?»

21

Babilon tuwralı payǵambarshılıq

21^1Teńiz jaǵasındaǵı shól[*] tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Qubladan dúbeleylerdiń dúbegeni kibi,

Basqınshı da shólden, qorqınıshlı jurttan keledi+.

2Maǵan bir qorqınıshlı ayan tústi:

Satqan satadı, talawshı talaydı.

Hújim et, Elam! Qamal qıl, Midiya!

Ol sebepli bolǵan nalalardı aqırına jetkeremen+.

3Sol sebepli belim shanshıp,
Tuwatuǵın hayaldıń tolǵaǵı kibi,
Tolǵaq tuttı meni.
Esitkenlerimnen eki búgilip,
Kórgenlerimnen qorqınıshqa tústim+.

4Júregim háwlirip, qorqınısh biylep aldı meni,

Ímırt jabılıwın kútken edim,

Biraq ol meni qorqınıshqa saldı.

5Gilemler tóselip, dasturxan jayılıp,

Jep hám iship atır eken.

Turıńlar, áskerbasılar, qalqanlarıńızdı maylańlar!

6Iye maǵan bılay dedi:

«Barıp, gúzetshi qoy, kórgenin aytsın+.

7Ol sawash arbaların, qos at jegilgen arbaǵa mingenlerdi,

Eshekke, túyege mingenlerdi kórse,

Olarǵa muqıyatlı túrde dıqqat qoysın!»

8Gúzetshi bılay dep baqırdı:

«Mırzam, kún boyı men minarada turaman,

Túnde de óz ornımda náwbetshilikte bolaman+.

9Áne, olar qos at jegilgen sawash arbada kiyatır».

Keyin gúzetshi baqırıp xabarladı:

«Quladı Babilon, quladı!

Onıń qudaylarınıń barlıq músinleri,

Qıyrap jerde jatır»+.

10Qırmanda biyday kibi jenshilgen xalqım!

Álemniń Jaratqan Iyesinen, Izraildıń Qudayınan,

Esitkenlerimdi sizlerge ayan qıldım+.

Edom tuwralı payǵambarshılıq

11Duma[*] tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Birew meni Seirden shaqıradı:

«Gúzetshi, tań atıwǵa qansha qaldı?

Gúzetshi, qashan tún tamam boladı?»

12Gúzetshi bılay deydi:

«Tań atadı, biraq jáne tún qaytıp keledi,

Eger soraǵıńız kelse, qaytıp kelip soray beriń».

Arabstan tuwralı payǵambarshılıq

13Arabstan tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Dedanlılardıń kárwanları!

Arabstan toǵaylarında túneysizler.

14Tema jeriniń turǵınları!

Shóllegenge suw berińler,

Qashqınlarǵa awqat berińler+.

15Olar qılıshtan, jalańashlanǵan qılıshtan,

Kerilgen oq jaydan, ǵıjlaǵan urıstan qashıp keledi.

16Iye maǵan bılay dedi: «Bir jıldan keyin, jallanǵan isshiniń múddeti kibi, Kedardıń pútkil saltanatı aqırına jetedi+. 17Kedardıń sarıjayshı jawıngerlerinen azǵantayı ǵana aman qaladı». Bunı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye ayttı.

22

Erusalim tuwralı payǵambarshılıq

22^1Ayan oypatlıǵı tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Ne boldı sizlerge?

Nege hámmeńiz úsheklerge shıǵıp aldıńız?

2Háy, shawqım-súrenge tolı,

Ǵalmaǵallı hám shadlı qala!

Ólgenlerińiz qılıshtan da ólmedi,

Sawashta da ólmedi+.

3Húkimdarlarıń birgelikte qashıp ketti,

Biraq oq jaylarınan bir oq atpay-aq tutqınǵa tústi.

Olar uzaqqa qashıp ketken edi,

Tabılǵanlardıń hámmesi tutqınǵa alındı.

4Sonda men bılay dedim:

«Meni jalǵız qaldırıń, ókirip jılap alayın.

Xalqımnıń qırǵınǵa ushıraǵanı ushın,

Táselle bermeń maǵan»+.

5Sebebi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesiniń,

Ayan oypatlıǵında ǵawǵalı,

Zorlıq-zombılıqqa tolı hám ala-sapıran kúni boladı.

Sol kúni diywallar qulap,

Járdem soraǵan dawıslar tawlardı jańǵırtadı.

6Elam oq jay hám oǵın alıp,

Sawash arbaları hám atlıları menen keldi.

Kir áskerleri qalqanların tayarladı+.

7Seniń saylandı oypatlıqlarıń sawash arbalarına toldı,

Atlılar qala dárwazası janında sap tartıp tur.

8Jaratqan Iye Yahudanıń bekinislerin kúl-talqan qıldı.

Sol kúni «Lebanon toǵayı» dep atalatuǵın imarattaǵı,

Qural-jaraqqa úmit etip qaradıńız.

9Sizler Dawıttıń qalasınıń diywallarında,

Kóp jarıqlardı kórdińiz.

Tómengi háwizge suw saqlap qoydıńız+.

10Sizler Erusalimdegi úylerdi qarap shıǵıp,

Diywaldı pitew ushın, úylerdi buzdıńız.

11Eski háwizdiń suwları ushın,

Eki diywal arasına suw saqlaǵısh qurdıńız.

Biraq bunı Kimniń oylap qoyǵanına názer salmadıńız,

Bunı Kimniń ázelden joba qılǵanına itibar bermedińiz.

12Sol kúni Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi,

Jılap, aza tutıwǵa,

Shashlarıńızdı aldırıp, aza kiyim kiyiwge shaqırdı+.

13Biraq sizler: «Kelińler, iship-jep qalayıq,
Sebebi erteń ólemiz-ǵo», – dep,
Ógiz soyıp, qoy shalıp,
Gósh jep, sharap iship,
Keypi-sapa qurıp atırsız+.

14Sonda Álemniń Jaratqan Iyesi qulaǵıma:

«Bul gúna ólgenińizshe keshirilmeydi», – dedi.

Bunı Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi ayttı.

Shebnaǵa eskertiw

15Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Qáne, patshanıń oń qolı bolǵan, saray basqarıwshısı sol Shebnaǵa barıp, bılay dep ayt:+
16„Bul jerde ne jumısıń bar? Ózińe qábir oyatuǵınday, bul jerde kimiń bar? Joqarıda ózińe qábir qazıp, jartasqa jasaw ushın úńgir oyıpsań+. 17Háy, kúshli adam! Jaratqan Iye seni ılaqtırıp jiberedi. Ol seni bekkem uslap alıp, 18aylandırıp-aylandırıp, top kibi keń bir elge ılaqtırıp jiberedi. Sen sol jerde óleseń. Ájayıp sawash arbalarıń sol jerde qaladı hám sen mırzańnıń úyin shermende qılasań. 19Men seni óz lawazımıńnan túsirip, ornıńnan alıp taslayman.

20Sol kúni Men qulım Xilkiya ulı Elyakimdi shaqıraman+. 21Seniń kiyimlerińdi oǵan kiygizip, beline belbewińdi baylayman hám hákimshiligińdi oǵan beremen. Ol Erusalim turǵınlarınıń hám Yahuda xalqınıń ákesi boladı. 22Dawıttıń úyiniń giltin onıń moynına asaman. Onıń ashqanın hesh kim jaba almaydı, onıń japqanın hesh kim asha almaydı+. 23Men onı qattı jerge qaǵılǵan qazıqtay etip qaǵaman. Ol óz násili ushın saltanat taxtı boladı. 24Onıń xojalıǵınıń pútkil abırayı: onıń urpaqları hám shaqaları – onıń keseden gúzege shekemgi barlıq ıdısları oǵan júklenedi.

25Sol kúni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, – qattı jerge qaǵılǵan qazıq bosap, suwırılıp, qulap túsedi. Oǵan ilingen barlıq júk te alıp taslanadı. Bunı Jaratqan Iye ayttı“».

23

Tir tuwralı payǵambarshılıq

23^1Tir tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Úlken sawda kemeleri, jılańlar!

Tir qalası wayran boldı,

Úysiz, baspanasız qaldı.

Kittim jerlerinen olarǵa xabar keldi+.

2Teńizden júzip ótkenler arqalı bayıǵan,

Ataw xalqı hám Sidon sawdagerleri, úndemeń!+

3Mol suw jolı arqalı,

Shixordıń dáni, Nildiń zúrááti paydańız edi.

Milletlerdiń sawda orayı edińiz+.

4Uyal, háy Sidon, teńiz jaǵasındaǵı qorǵan!

Teńiz saǵan bılay deydi:

«Tolǵaq ta tutpadı, tuwmadım da,

Ul da tárbiyalamadım, qız da ósirmedim».

5Xabar Mısırǵa jetkende,

Tir haqqındaǵı xabardan Mısır qorqıp, qayǵıǵa túsedi.

6Tarshishke qaray júziń,
Háy, ataw turǵınları, páriyad etiń!
7Haslında ázelden bar bolǵan,
Uzaq úlkelerge ayaǵı jetip, qonıs basqan,
Shadlıqqa bólengen qalańız usı ma?

8Patshalarǵa taj kiydiretuǵın,

Tirge qarsı bul isti kim belgiledi?

Sawdagerleri húkimdarlar bolıp,

Olar dúnyanıń abıraylı adamları edi.

9Menmenliginiń negizi bolǵan pútkil dańq-ataǵın xorlaw,

Dúnyanıń barlıq abıraylı adamların jer qılıw ushın,

Álemniń Jaratqan Iyesi usılay qarar shıǵardı.

10Háy, qız Tarshish!

Nil sıyaqlı elińdi kesip ót,

Ol jerde endi jaǵıs bolmaydı.

11Jaratqan Iye qolın teńiz ústine sozıp,

Patshalıqlardı titiretti.

Qanan qorǵanların qıyratıwdı buyırdı+.

12Ol bılay dedi:

«Háy, ezilgen pák qız Sidon!

Sen endi yoshlanbaysań.

Tur, Kittimge bar,

Ol jerde de ráhát kórmeyseń».

13Kaldeylerdiń jerine qara!

Bul xalıq joq endi.

Assiriyalılar onı jabayı haywanlarǵa berdi.

Olar qalaǵa qarsı aǵash minara tiklep,

Sarayların qıyrattı,

Qalanı qarabaqanaǵa aylandırdı+.

14Jılańlar, úlken sawda kemeleri,

Qorǵanıńız wayran boldı!

15Sol kúnnen baslap Tir jetpis jılǵa, bir patshanıń ómirindey waqıtqa umıtıladı. Usı jetpis jıl tamamlanǵanda, buzıq hayal haqqında aytılǵan mına qosıqtaǵılar Tirdiń basına túsedi:+

16«Háy, umıtılǵan buzıq hayal!

Lira alıp, qalanı aylan,

Jaqsı nama shertip, bir qansha qosıqlar ayt,

Bálkim, seni eslep qalar».

17Jetpis jıldan soń, Jaratqan Iye Tirge jaqsılıq qıladı. Qala óz sawdasına qaytıp, jer betindegi barlıq patshalıqlar menen buzıqshılıq qıladı+. 18Biraq onıń sawdadan hám xızmetten alǵan dáramatları Jaratqan Iyege baǵıshlanadı. Dáramatlar saqlanbaydı da, jıynalmaydı da. Sawdadan alınǵanlar toyǵansha jew, sulıw kiyiniw ushın Jaratqan Iyeniń dárgayında jasaytuǵınlarǵa beriledi.

24

Jaratqan Iye jer betin jazalaydı

24^1Mine, Jaratqan Iye dúnyanı wayran etip, qarabaqanaǵa aylandıradı,

Jer betin kúl-talqan etip, turǵınların tarqatıp jiberedi+.

2Xalıqqa ne bolsa, ruwxaniyge de sol boladı.

Qulǵa ne bolsa, xojayınǵa da sol boladı.

Shorıǵa ne bolsa, biykege de sol boladı.

Qarıydarǵa ne bolsa, satıwshıǵa da sol boladı.

Qarız alıwshıǵa ne bolsa, qarız beriwshige de sol boladı.

Qarızdarǵa ne bolsa, payda alıwshıǵa da sol boladı+.

3Jer beti tolıq wayran etilip, tolıq talan-taraj qılınadı.

Bul sózdi Jaratqan Iye ayttı.

4Jer júzi kewip, qurǵap qaladı,
Dúnya sónip, solıydı,
Dúnyadaǵı kúshliler kúshten taladı+.
5Dúnyada jasaytuǵınlar jerdi haramladı,

Olar nızamlarǵa boysınbadı, qaǵıydalardı ayaq astı qıldı,

Máńgilik kelisimdi buzdı+.
6Sol sebepli dúnyaǵa nálet jawadı,
Turǵınları gúnasınıń jazasına tartıladı.
Jer betinde jasawshılar otqa jaǵılıp,
Tek azǵantay adam qaladı+.
7Taza sharap azayadı, júzim putaları solıydı,
Shadlanıp júriwshiler ah uradı+.
8Dáptiń shadlı hawazı basıldı,
Quwanǵanlardıń sesti tındı,
Liranıń shadlı hawazı da sóndi+.
9Endi qosıq aytıp sharap ishpes,

Ótkir ishimlik dámi de ishkenlerge ashshı túyiler.

10Wayran bolǵan qala qarabaqanaǵa aylanǵan,
Hár bir úy jabılǵan, hesh kim kire almas.
11Kóshelerde sharap ushın nala sheger,
Shadlıq qayǵıǵa aylanǵan,
Quwanısh jer betin tárk etti+.
12Qala qarabaqanaǵa aylanǵan,
Qala dárwazaları kúl-talqan bolǵan.
13Záytún aǵashı qaǵılǵanda,
Yaki júzim jıynap alınǵannan keyin,
Qalǵan miywelerge ne bolsa,
Dúnyadaǵı milletlerge de sol boladı+.

14Aman qalǵanlar dawısların kóterip,
Shadlanıp baqıradı.
Jaratqan Iyeniń ullılıǵın aytıp,
Batıstan baqıradı.
15Sonlıqtan shıǵısta Jaratqan Iyeni,

Teńiz jaǵasında Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atın dańqqa bóleń.

16Jerdiń shetinen alǵıs-maqtaw qosıqların esitemiz:

«Ádil Bolǵanǵa dańq-ataq bolsın!»

Biraq men bılay dedim:

«Qurıp qaldım, qurıp qaldım!

Sorım qurıydı!

Satqınlar satqınlıq qılmaqta,

Satqınlıǵı sheksiz olardıń»+.

17Háy dúnyada jasawshılar!

Qorqıw, shuqır hám duzaq basıńızǵa túsedi+.

18Sonda qorqıw dawısınan qashqan shuqırǵa túsedi,

Shuqırdan shıqqan duzaqqa túsedi.
Aspan qaqpaqları ashılıp,
Jerdiń tiykarı titireydi+.
19Jer bólek-bólek bolıp,
Maydalanıp ketedi,
Ol kúshli silkinedi.
20Jer más adamday súrnigedi,
Dawıldaǵı shertektey shayqaladı,
Qılmısları oǵan awır júk boladı,
Jıǵıladı, qaytıp tura almaydı+.

21Sol kúni Jaratqan Iye joqarıdaǵı, kóklerdegi kúshlerdi,

Jerdegi dúnya patshaların jazalaydı.

22Olar zindandaǵı tutqınlar kibi, bir jerge jıynalıp,

Zindanǵa qamaladı hám bir qansha waqıttan keyin, jazalanadı.

23Sonda ay uyalıp, quyash shermende boladı.
Álemniń Jaratqan Iyesi Sion tawında,
Erusalimde patshalıq etip,

Xalıq aqsaqalları aldında Óz saltanatın kórsetedi+.

25

Alǵıs-maqtaw qosıǵı

25^1Jaratqan Iye, Sen meniń Qudayımsań!

Seni ullılayman, atıńa alǵıs aytaman.

Sebebi Sen ájayıp isler qıldıń,

Ázelden dúzgen rejelerińdi,

Sadıqlıq hám isenim menen júzege asırdıń+.

2Sen qalanı tas úyindisine,

Qorǵan qalanı qarabaqanaǵa aylandırdıń.

Jat jerlilerdiń sarayı bolǵan qalanı joq qıldıń,

Ol endi hesh qashan qayta qurılmas+.

3Sonlıqtan kúshli xalıqlar dańqqa bóler Seni,

Rehimsiz xalıqlar qorqar Sennen.

4Sen jarlılarǵa,

Apatqa ushıraǵanda, kámbaǵallarǵa pana boldıń.

Boranda baspana, jáziyramada saya boldıń.

Rehimsizlerdiń qáhárli demi, diywalǵa urılǵan dawılǵa,+

5Qurǵaq jerdegi ıssıǵa uqsar.

Sen jat jerlilerdiń shawqımın,

Íssını bult sayası menen bastırǵanday bastırdıń,

Rehimsizlerdiń qosıǵı da sóndi.

Quday tayarlaǵan zıyapat

6Sion tawında Álemniń Jaratqan Iyesi,
Pútkil xalıqlar ushın mol taǵamlı,
Jıllaǵan sharaplı, maylı jilikli,
Tazartılǵan sharaplı zıyapat beredi+.

7Bul tawda Ol barlıq xalıqlarǵa jabılǵan párenjelerdi,

Barlıq milletlerge jabılǵan japqıshlardı joq qıladı.

8Ol ólimdi máńgige jutıp jiberedi.

Quday Iye hámmeniń kóz jasın súrtip qoyadı,

Óz xalqınıń shermendeligin pútkil jer júzinen alıp taslaydı.

Bunı Jaratqan Iye ayttı+.

9Sol kúni adamlar bılay deydi:
«Mine, bizlerdiń Qudayımız,
Oǵan úmit baylaǵan edik, bizdi qutqardı,
Bul – biz úmit baylap kútken Jaratqan Iye,
Onıń qutqarǵanına quwanıp, shadlanayıq»+.
10Jaratqan Iyeniń qolı Sion tawın qorǵaydı,

Dáris taslanǵan shuqırda sabannıń ezilgeni kibi,

Moab ta óz elinde ayaq astı boladı+.

11Júziwshi qolın júziw ushın sermegeni sıyaqlı,

Moab ta dáris ishinde qolların sermeydi.

Biraq qansha háreket etse de,

Jaratqan Iye onıń menmenligin basıp qoyadı.

12Biyik hám bekkem diywalların jıǵıp, qulatıp,

Jer menen jeksen qıladı.

26

Alǵıs-maqtaw jırı

26^1Sol kúni Yahuda jerinde mına jır aytıladı:

«Bizde kúshli qala bar!

Qudayımızdıń qutqarıwı,

Diywallar menen qorǵanlar sıyaqlı onı qorǵaydı.

2Dárwazalardı ashıńlar!

Sadıqlıqtı saqlaǵan ádil millet ishke kirsin+.

3Saǵan úmit artqanı ushın,
Pikirin Saǵan baǵıshlaǵandı,
Tolıq tınıshlıqta saqlaysań.
4Jaratqan Iyege máńgige úmit bayla,
Óytkeni Ol máńgilik súyewshi jartas.+
5Ol tákabbirlerdi jerge urar,
Biyik qalanı qulatar,
Jer menen jeksen qılıp, topıraqqa aylandırar.
6Ol qala ayaq astı bolıp,
Jarlılardıń ayaǵı,
Kámbaǵallardıń tabanı menen basqılanar».

7Ádildiń jolı tegis,

Haq Bolǵan, Sen ádildiń soqpaǵın dúziw qılasań+.

8Jaratqan Iye! Húkimlerińe ámel qılıp,

Seni kútemiz.

Atıńdı hám Seni este saqlaw júregimizdiń tilegi.

9Túnde janım Seni ańsaydı,

Ishimdegi ruwxım Seni izleydi.

Jerde húkim júrgizgenińde,

Dúnyada jasawshılar ádillikti úyrenedi+.

10Zalımǵa rehim kórsetilse de,

Olar ádillikti úyrenbes.

Hátte, haqıyqatshıllardıń jerinde nahaqlıq eter.

Jaratqan Iyeniń ullılıǵın kórmes.

11Jaratqan Iye, qolıń kóterilgen,

Biraq olar kórmes.

Olar Seniń xalqıńa degen ıqlasıńdı kórip, uyalsın.

Dushpanlarıńa niyetlegen ot olardı jalmasın+.

12Jaratqan Iye! Sen bizlerge tınıshlıq bereseń.

Islegen barlıq islerimizdi bizler ushın júzege asırǵan Senseń+.

13Qudayımız Jaratqan Iye,

Sennen basqa iyeler bizlerge húkimdarlıq qıldı.

Biraq bizler tek Seniń atıńdı húrmet etemiz+.

14Sol iyeler dúnyadan ótti,

Ólilerdiń ruwxları endi ornınan turmaydı.

Sen olardı jazalap, joq qıldıń,

Endi olardı hesh kim yadqa almas+.

15Jaratqan Iye, sen milletimizdi kóbeyttiń,

Milletimizdi kóbeytip, dańqqa eristiń,

Elimizdiń shegarasın keńeyttiń+.

16Jaratqan Iye, xalqımız qayǵı ishinde Seni izledi.

Sen olardı jazalaǵanda,
Sıbırlap zorǵa duwa etti.
17Jaratqan Iye, bizler de Seniń aldıńda,
Hámiledar hayaldıń tolǵaq azabınan qıynalıp,
Baqırǵanı sıyaqlı qıynaldıq+.
18Bizler hámiledar bolıp, tolǵattıq,
Biraq samaldan basqa hesh nárse tuwmadıq.
Jer betine qutqarılıw alıp kelmedik,
Áwladlardı da dúnyaǵa keltirmedik.

19Biraq ólileriń jasar, deneler tiriler.

Háy, topıraq astında jatırǵanlar,

Oyanıń, shadlanıp baqırıń!

Sebebi Jaratqan Iyeniń shıǵı tań shıǵına megzer,

Jer ólilerdi jasaw ushın shıǵarar+.

20Keliń, háy xalqım, bólmelerińizge kirip,

Ishten qapını jawıp alıń!

Onıń ǵázebi ótip ketkenshe, az-maz jasırınıp turıń+.

21Mine, dúnya turǵınların islegen ayıbına bola jazalaw ushın,

Jaratqan Iye Óz mákanınan shıǵıp kiyatır.

Jer ózine tógilgen qandı áshkara eter,

Óltirilgenlerdi artıq jasırmas+.

27

Izraildıń qutqarılıwı

27^1Sol kúni Jaratqan Iye ǵázepli, ullı hám qúdiretli qılıshı menen,

Qashıp baratırǵan, iyreńlegen jılandı, Liwyatandı[*] jazalaydı.

Ol teńizdegi usı aydarhanı óltiredi+.

2Sol kúni ájayıp júzimzar tuwralı qosıq aytıń:+

3«Men, Jaratqan Iye onıń qarawılıman,
Bárqulla onı suwǵarıp,
Hesh kim zıyan tiygizbesin dep,
Kúni-túni onı qarawıllayman.
4Men ǵázeplenbeymen.
Eger tiken hám jantaqlar Maǵan qarsı shıqsa,
Men olar menen urısıp,
Olardı tolıq jaǵıp jiberemen+.
5Yamasa olar Mennen pana izlep kelsin,
Meniń menen kelisim dúzsin,
Awa, Meniń menen kelisim dúzsin».

6Keleshekte Yaqıptıń urpaǵı tamır jayadı,
Izrail búrtik jarıp, gúlleydi,
Jer betin miywege toltıradı+.

7Jaratqan Iye izraillılardı,

Olardı jazalaǵanlardı jazalaǵanday etip jazaladı ma?

Yamasa izraillılardı,

Olardı óltirgenlerdi óltirgendey etip óltirdi me?

8Jaratqan Iye olardı húkim etti,

Quwıp, súrgin qıldı.

Olardı shıǵıs samalı kibi,

Ǵázepli demi menen quwıp shıǵardı+.

9Solay etip, Yaqıptıń urpaqlarınıń ayıbı alıp taslanıp,

Gúnasınıń óteliwiniń miywesi mınaw boladı:
Qurbanlıq orınnıń barlıq tasların,
Hák tasları kibi sındırǵanda,
Kiyeli aǵashlar da,
Tútetki tútetiletuǵın orınlar da qalmaydı+.
10Qorǵan qala qańırap bosap,
Shólge uqsap tárk etilip,
Taslandı jurtqa aylanadı.
Ol jerde baspaqlar otlaydı,

Aǵash shaqaların sıp-sıydam etip, sol jerde jatadı+.

11Shaqaları quwrap sınadı,
Hayallar kelip, olardı jaǵadı.
Bul xalıq es-aqılınan ayırılǵan,
Sonlıqtan Jaratqanı da olarǵa rehim etpes,
Jaratıwshısı da olarǵa mehir kórsetpes+.

12Sol kúni Jaratqan Iye Evfrat dáryasınan Mısır shegarasındaǵı sayǵa deyin dándi qawıǵınan ayırıp, Izrail xalqın birme-bir jıynap aladı. 13Sol kúni ullı kárnay shalınadı. Assiriyada joq bolǵanlar hám Mısırǵa súrgin etilgenler kelip, Erusalimdegi muxaddes tawda Jaratqan Iyege sıyınadı+.

28

Efrayımnıń hásiret shegiwi

28^1Efrayım máskúnemleriniń maqtanǵan tajı,

Ónimdar oypatlıqtıń eń jaqsı jerindegi sharapqa toyǵanlardıń qalası,

Hásiret shegedi!

Onıń saltanatlı gózzallıǵı, solıp atırǵan gúlge megzeydi.

2Mine, Iyeniń qúdiretli hám kúshli adamı bar,
Ol burshaqlı dawılday, qıyratıwshı quyınday,
Zuwlaǵan topan suwı kibi,
Óz qolı menen qalanı jerge qulatadı+.

3Efrayım máskúnemleriniń maqtanıshı bolǵan tajı,

Ayaq astında qaladı.

4Ónimdar oypatlıqtıń eń jaqsı jerinde jaylasqan,

Saltanatlı gózzallıǵı solıp baratırǵan gúl,

Erte pisken ánjir kibi boladı.

Onı kórgen, dárriw úzip alıp, jep qoyadı.

5Sol kúni Álemniń Jaratqan Iyesi xalqınan aman qalǵanlar ushın saltanat tajı, gózzallıq sheńberi boladı. 6Ol húkim gúrsisinde otırǵanlar ushın ádalatlıq ruwxı, dárwazanı dushpannan qorǵaǵanlar ushın mádet boladı+.

Iyshayanıń eskertiwi

7Mınalar da sharap iship tentireklep, ótkir ishimlik iship teńselip júredi: ruwxaniyler hám payǵambarlar ótkir ishimlik iship tentireklep, sharap iship esten ayırıldı. Olar ótkir ishimlikten teńselip, ayan kórgende shatastıradı, sheshim qabıllaǵanda aljasadı+. 8Pútkil dasturxanları qusıqqa tolǵan, hesh bir taza jeri qalmaydı.

9Olar bılay deydi: «Quday kimge bilim úyretpekshi? Xabardı kimge túsindirmekshi? Endi emshekten shıqqanlarǵa ma yamasa jaqında emiwdi toqtatqanlarǵa ma? 10„Ba-ba-ba, da-da-da“, – dep, olay-bulay bıdırlaydı»+.

11Endi Jaratqan Iye bul xalıqqa shet ellilerdiń awzı menen, túsiniksiz tillerde sóyleydi+. 12Burın olarǵa: «Bul – tınıshlıq jeri, sharshaǵanlar dem alsın. Bul – dem alıw ornı», – degen edi. Biraq olar tıńlamadı. 13Jaratqan Iyeniń sózi olar ushın: «„Ba-ba-ba, da-da-da“, – dep, olay-bulay bıdırlaw» boldı. Solay etip, olar ketip, shalqasına qulap jaraqatlanadı, duzaqqa túsip, alıp ketiledi+.

14Sonlıqtan, Erusalimde bul xalıqqa húkimdarlıq etip otırǵan surbetler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlańlar!+
15Sizler: «Bizler ólim menen kelisim dúzdik, óliler mákanı menen pitim dúzdik. Apatshılıq kelse, bizge tiymey, ótip ketedi. Sebebi bizler ótirikti pana, jalǵandı jasırınatuǵın orın qılıp alǵanbız», – deysizler. 16Sonıń ushın Quday Iye bılay deydi: «Mine, Men Sionǵa tiykar tasın, sınalǵan tastı, qımbatbaha múyesh tasın, isenimli tiykar qoyaman. Oǵan isengenler hesh qashan qáweterge túspeydi+. 17Men ádillikti ólshew jibi, ádalatlıqtı tárezi qılaman. Burshaq jawıp, ótiriktiń panasın sıpırıp alıp ketedi, jasırınǵan ornıńızdı sel basadı+. 18Sizlerdiń ólim menen dúzgen kelisimińiz buzıladı, óliler mákanı menen dúzgen pitimińiz óz kúshin joytadı. Ullı apat kelgende, jer menen jeksen bolasız. 19Apat hár kelgeninde, sizlerdi sıpırıp alıp ketedi. Ol hár kúni azanda, kúndiz-túni keledi».

Bul xabardı túsingenińizde, sizlerdiń húreyińiz ushadı. 20Sozılıwǵa tósegińiz dım qısqa, oranıwǵa kórpeńiz dım ensiz boladı. 21Jaratqan Iye Perasim tawındaǵı sıyaqlı[*] qozǵalajaq, Gibon oypatlıǵındaǵı sıyaqlı[*] ǵázepke minejaq. Ol Óz isin, ádetten tıs isin, Óz háreketin, tań qalarlıq háreketin júzege asıradı+. 22Eger kisenleriń jáne de bekkemirek bolmasın deseńiz, bunnan bılay surbetlikti toqtatıń. Pútkil dúnyanı joq qılıwdı sheshkeni tuwralı Iye, Álemniń Jaratqan Iyesinen esittim+.

23Qulaq túrip, dawısımdı esitiń, dıqqat qoyıp, sózimdi tıńlań! 24Diyxan egin egiw ushın tek jer ayday bere me? Yamasa tek kesek ezip, malalay bere me? 25Ol jerdi tegislep bolıp, anis egip, zire seppey me? Biydaydı qatarlap, arpanı óz tanabına, jazlıq biydaydı shetine aylandırıp egip taslamay ma? 26Qudayı oǵan násiyat berip, usınday tártipke úyretedi. 27Anis túyekke aydalmaydı, zire arbanıń dóńgelegi menen basılmaydı. Anis tayaq penen, al zire shıbıq penen sabalanadı. 28Nanǵa arnalǵan biyday túyeklenedi, biraq ol máńgige ezile bermeydi. Arbanıń dóńgelegi menen ústinen túyekti aydasa da, atlar biydaydı maydalap ezip taslamaydı. 29Bul da Álemniń Jaratqan Iyesinen berilgen. Onıń másláháti ájayıp, danalıǵı ullı+.

29

Erusalimniń hásireti

29^1Dawıttıń mákan basqan qalası Ariel[*], Ariel, hásiret shegeseń!

Jılǵa jıl qos, bayramlarıń dawam ete bersin+.

2Men Arielge azap shektiremen.

Ol jılap, páriyad etedi,

Men ushın qurbanlıq oshaǵı kibi boladı.

3Seni aylanıp, orda quraman,

Láshkerlerdi ornatıp, qamal qılaman.

Qarsıńa minaralar tikleymen+.

4Sen qulatılıp, jerdiń astınan sóyleyseń,

Sózleriń topıraq ishinen esitiledi,

Dawısıń árwaq dawısınday bolıp, jerden shıǵadı,

Sózleriń topıraqtan sıbırlap esitiledi.

5Biraq sansız dushpanlarıń orpań shańǵıt kibi,

Rehimsiz sansız láshkerler suwırılǵan qawıq kibi ushıp ketedi.

Tosattan, bir máwritte,
6Álemniń Jaratqan Iyesi gúldirmama,
Jer qozǵalıwı, ullı shawqım,

Boran, dawıl hám jalmaytuǵın ot jalını menen keledi+.

7Arielge qarsı urısqan barlıq milletler,

Oǵan hám onıń qorǵanlı qalalarına hújim qılıp,

Onı ezgenler,
Túndegi tús kibi, túngi kórinis kibi boladı+.
8Ash adam túsinde awqat jese de,
Oyanǵanda ash boladı,
Túsinde suw ishken adamnıń da,
Ońında shóli basılmaydı.
Sion tawına qarsı urısqan,

Hámme milletlerdiń sansız ordası da usı awhalǵa túsedi.

9Hayran bolıp, tań qalıń,
Ózińizdi gór qılıń, soqır bolıń,
Más bolıń, biraq sharaptan emes,
Súrnigiń, biraq ótkir ishimlikten emes+.
10Jaratqan Iye sizlerge tereń uyqı berdi,
Kózlerińizdi jawıp qoydı, háy, payǵambarlar,
Baslarıńızdı orap qoydı, háy, wáliyler+.

11Bul ayanlardıń hámmesi sizler ushın mórlengen orama qaǵazdaǵı sózlerdey bolıp qaldı. Eger oqıp biletuǵın adamǵa orama qaǵazdı berip: «Mınanı oqıp ber», – deseńiz, ol: «Oqıy almayman, bul mórlengen-ǵo», – deydi+. 12Eger orama qaǵazdı oqıp bilmeytuǵın adamǵa berip: «Mınanı oqıp ber», – deseń, ol: «Men oqıy almayman», – dep juwap beredi.

13Iyemiz bılay deydi:

«Bul xalıq tek sózi menen Maǵan jaqınlap,

Tek awzı menen Meni sıylaydı.

Biraq júregi Mennen alıs.

Adam oylap tapqan parızlar arqalı Maǵan sıyınadı+.

14Sonlıqtan Men bul xalıqtıń arasında jáne bir qúdiretli is,

Tań qalarlıq qúdiretli is isleymen.

Danaları danalıqtan mahrum boladı,

Aqıllıları aqılınan ayırıladı»+.

15Óz niyetlerin Jaratqan Iyeden jasırıwǵa tırısıp,

Islerin qarańǵılıqta qılıp atırǵanlar, hásiret shegedi!

Olar: «Bizdi kim kóredi, kim bizdi biledi?» – deydi+.

16Sizler hámmesin nadurıs túsinip atırsız!

Gúlalshını ılay menen teńlestirip bola ma?

Islengen zat ózin islegenge:

«Ol meni islemedi», – dey me?

Pishimi keltirilgen zat óziniń pishimin islep shıqqanǵa:

«Ol hesh nárseni túsinbeydi», – dep ayta ma+?

17Tez arada ájayıp Lebanon bir jıńǵıllıqqa,

Al jıńǵıllıq bolǵan jerler ájayıp toǵayǵa aylanbay ma?

18Sol kúni gereńler orama qaǵazdıń sózlerin esiter,

Qoyıw qarańǵılıq ishinde soqırlardıń kózleri kórer+.

19Ezilgenler Jaratqan Iyede jańadan quwanısh tabar,

Jarlılar Izraildıń Muxaddesinde shadlanar+.
20Zalımlar joq bolar,
Surbetler ǵayıp bolar,
Jamanlıq tárepdarları joq qılınar.
21Dóhmet qılıp, adamlardı ginalaǵanlar,
Qala dárwazasındaǵı qazıǵa duzaq qurar,

Haqtı jalǵan gúwalıqlar menen huqıqınan mahrum eter+.

22Sonlıqtan Ibrayımdı qutqarǵan Jaratqan Iye,

Yaqıptıń urpaqları tuwralı bılay deydi:

«Bunnan bılay Yaqıptıń urpaǵı masqaralanbas,

Endi júzi qara bolmas+.

23Meniń qollarım jaratqan balaların óz aralarında kórgende,

Atımdı muxaddes sanaydı.

Yaqıptıń Muxaddesin muxaddes sanap,

Izraildıń Qudayınan qorqatuǵın boladı.

24Joldan adasqanlar túsinedi,

Shaǵım etip nalıytuǵınlar tálimdi qabıl etedi».

30

Qozǵalańshı xalıq

30^1«Qozǵalańshı balalar, hásiret shegedi!

– deydi Jaratqan Iye, –

Olar Mennen bolmaǵan oy-niyetlerdi júzege asıradı,

Meniń Ruwxımsız kelisimler dúzedi,
Gúna ústine gúna jamaydı.
2Mennen keńes soramay,
Faraonnıń panasında panalaw,

Mısırdıń sayasına tıǵılıw ushın, Mısırǵa baradı+.

3Faraonnıń panası sizlerdi uyatqa qaldıradı,

Mısırdıń qorǵawshı sayası sizlerdi biyabıray qıladı+.

4Basshıları Soanda bolıp,

Elshileri Xaneske jetken bolsa da,+

5Ózlerine paydası bolmaǵan xalıq sebepli olar uyatqa qaladı.

Sol xalıq járdem de, payda da bermeydi.

Tek olardı uyatqa qaldırıp, shermende qıladı»+.

6Negeb haywanları tuwralı payǵambarshılıq sóz:

Urǵashı hám erkek arıslan,
Záhárli sur hám oq jılanlar jasaytuǵın,
Apatlı hám azaplı úlkeni gezip,
Baylıqların esheklerdiń arqasına,
Ǵáziynelerin túyelerdiń órkeshine artıp,
Paydası joq xalıqqa aǵılıp baradı.
7Mısırdıń járdemi paydasız hám úmitsiz.

Sonlıqtan Men onı: «Biykarshı Rahab[*]» dep atadım+.

8Endi barıp, bunı bir tas taxtaǵa jazıp,
Olarǵa kitap etip ber.
Bul keleshek kúnleri ushın,
Máńgilik gúwalıq bolsın+.
9Bul qozǵalańshı xalıq, hiyleker balalar,

Jaratqan Iyeniń táliminen bas tartatuǵın perzentler.

10Olar kózi ashıqlarǵa: «Ayan kóriwdi qısqartıń!»

Al wáliylerge: «Haqıyqattı aytıp, payǵambarshılıq qılmań,

Bizlerge jaǵımlı sózlerdi aytıp,
Qıyalıy payǵambarshılıq etiń,+
11Joldan shıǵıń, qaytıń bul joldan,

Izraildıń Muxaddesin kózimizden joq qılıń!» – deydi.

12Sonlıqtan Izraildıń Muxaddesi bılay deydi:
«Bul xabardı qabıl etpey,
Zulımlıq hám jalǵannan úmit etip,
Olarǵa súyengenińiz ushın,
13Bul qılmısıńız sizler ushın,

Biyik diywaldaǵı opırılıp atırǵan tesik kibi boladı.

Diywal tosattan, bir sátte qulap, qıyraydı+.

14Ol ılay ıdıs yańlı qıyrap qaladı.

Maydalanǵanı sonshelli,

Oshaqtan kúl alıwǵa da, quyıdan suw alıwǵa da,

Jaraǵanday sınıǵı qalmaydı»+.

15Sonlıqtan Quday Iye, Izraildıń Muxaddesi bılay deydi:

«Maǵan qaytıp, ráhát tabıń, qutqarılasız.

Eger sizler tınıshlıq penen Maǵan úmit baylasańız, kúshli bolasız.

Biraq sizler bunı qálemedińiz.

16Sizler: „Yaq, bizler atqa minip qashamız“, – dedińiz.

Sonıń ushın qashasız-dá!

Sizler: „Bizler júyrik atqa minip shabamız“, – dedińiz.

Sonıń ushın quwıwshılar da júyrik boladı!

17Bir adamnıń aybatınan mıń adam qashadı,

Besewiniń aybatınan hámmeńiz qashasız.

Qalǵanlarıńız taw tóbesindegi bayraq shıbıǵı,

Tóbeshiktegi bayraq kibi bolasız»+.

18Jaratqan Iye sizlerge miyrim-shápáát kórsetiw ushın kútip turadı,

Sizlerge rehim kórsetiw ushın ornınan turadı.
Sebebi Jaratqan Iye ádalat Qudayı,
Onı kútkenler baxıtlı!+

Jaratqan Iyeniń Óz xalqın jarılqawı

19Háy, Erusalimde jasaytuǵın Sion xalqı,

Endi jılamaysız!

Páriyad etkenińizde, Ol sizlerge miyrim-shápáát kórsetedi.

Esitiwden-aq, Ol sizlerge juwap beredi.

20Iyemiz sizlerge azap shóregin berip,

Apat suwın ishkizgen bolsa da,

Muǵallimińiz endi jasırınbaydı,

Kózińiz benen Onı kóresiz.

21Qulaǵıńız art betten:

«Mınaw durıs jol, sonnan júr», – degen dawıstı esitedi.

Sonda ońǵa burılıw kerek pe, shepke burılıw kerek pe, bilesiz.

22Sonda gúmisiń menen qaplanǵan butlardı,

Altınıń menen qaplanǵan háykellerdi,

Haram dep sanap, haram nársedey kórip, ılaqtırıp taslaysız.

Olarǵa: «Joq bolıńlar!» – deysiz+.

23Iyemiz jerge ekken tuqımıń ushın jawın jawdıradı,

Jerdiń zúrááti mol hám bereketli boladı.

Sol kúni mallarıń keń jaylawda jayılıp júredi+.

24Jer aydaytuǵın ógiz hám eshekler,
Gúrek hám jaba menen samalǵa suwırılǵan,
Saylandı jem jeydi.
25Ullı qırǵın kúni, minaralar qulaǵanda,

Hár bir biyik tawda, hár bir biyik tóbede suwlar aǵıp turadı+.

26Jaratqan Iye Óz xalqınıń jaraların tańıp,
Ózi bergen jaraqattı jazǵan kúni,
Aydıń nurı kún nurınday,
Kúnniń nurı jeti kúnniń nurınday,
Jeti ese jaqtı boladı+.

Jaratqan Iyeniń Assiriyanı jazalawı

27Mine, Jaratqan Iyeniń Ózi uzaqtan,

Lawlaǵan qáhári menen qoyıw bult ishinde kiyatır.

Onıń awzı ǵázepke tolı,

Tili jalmaytuǵın otqa megzeydi+.

28Demi moyınǵa deyin kóteriletuǵın tasqınǵa uqsaydı.

Ol milletlerdi nabıt bolıw eleginen ótkeredi.

Xalıqlardıń awzına olardı joldan azǵıratuǵın júwen saladı+.

29Biraq sizler muxaddes bayramdı nıshanlaǵan túndegidey,

Qosıq aytasız.

Jaratqan Iyeniń tawına, Izraildıń qorǵawshı jartasına,

Sırnay sazı astında shıqqanıńızday,

Júregińiz shadlanadı+.

30Jaratqan Iye aybatlı dawısın esittirip,

Lawlaǵan ǵázebi hám jalmaytuǵın ot jalını menen,

Nóser jawın, dawıl hám burshaq penen,

Bileginiń kúshin kórsetedi+.

31Jaratqan Iyeniń dawısı Assiriyanı qorqıtıp, titiretedi,

Ol hasası menen Assiriyanı uradı.

32Jaratqan Iyeniń jaza hasası menen,

Olardı urǵan hár bir soqqısı,

Dáp hám lira naması astında ámelge asadı.

Jaratqan Iye qol jumsap, olar menen urısadı.

33Deneler jaǵılatuǵın orın álle qashan tayınlandı,

Awa, Assiriya patshası ushın tayın qılıp qoyıldı.

Ol jer tereń hám keń bolıp,

Otın qalap toltırılǵan.

Aǵıp turǵan kúkirt kibi,

Jaratqan Iyeniń demi onı jandıradı+.

31

Mısırǵa úmit baylamaw tuwralı

31^1Járdem sorap Mısırǵa ketkenler,
Atlarǵa isengenler,
Kóp bolǵanı ushın sawash arbalarına,
Júdá kúshli bolǵanı ushın shabandozlarǵa,
Úmit baylaǵanlar, hásiret shegedi!
Olar Izraildıń Muxaddesine júz burmadı,
Jaratqan Iyeden keńes soramadı+.
2Biraq Jaratqan Iye de dana.

Ol baxıtsızlıq jawdırar, Óz sózin qaytarıp almas.

Jawızlıq islewshilerdiń úyine qarsı kóterilip,

Qılmıskerlerge járdem beriwshilerge qarsı shıǵar.

3Mısırlılar – Quday emes, adam,

Olardıń atları – ruwx emes, deneden ibarat.

Jaratqan Iye qolın kóterse, járdem beriwshi súrnigip,

Járdem alıwshı qulap, ekewi de nabıt boladı+.

4Sebebi Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

«Arıslanǵa, awlaǵan awınıń basında ırıldaǵan jırtqısh arıslanǵa,

Bir topar shopan qarsı shıqsa da,
Arıslan olardıń baqırǵanınan qorqpaydı,
Shuwlasqanınan seskenbeydi.
Álemniń Jaratqan Iyesi de urısıw ushın,

Sion tawına hám onıń tóbelerine túsip keledi+.

5Quslardıń qanat jayıp,
Óz palapanların qorǵaǵanı sıyaqlı,
Álemniń Jaratqan Iyesi de,
Erusalimdi qorǵaydı.
Ol onı qorǵaydı, qutqaradı,
Rehim etip, azat qıladı»+.

6Háy izraillılar, ózlerińiz ójetlenip bas tartqan,

Jaratqan Iyege qaytıńlar.
7Sebebi sol kúni hár birińiz,
Óz qollarıńız benen gúnaǵa batıp,

Gúmis hám altınnan islegen jalǵan qudaylarıńızdan júz burasız+.

8«Assiriyalılar adamdiki bolmaǵan qılıshtan qulaydı,

Adamzattiki bolmaǵan qılıshtan óledi.

Olar qılıshtan qashadı,

Jas jigitleri qul boladı+.

9Qorqıwdan jıǵılar olardıń jartası,

Sárkárdaları bayraqtı kórip, titireser».

Otı Sionda,

Oshaǵı Erusalimde bolǵan Jaratqan Iye usılay deydi+.

32

Ádil patsha

32^1Mine, patsha ádillik penen patshalıq etip,

Húkimdarlar ádalatlıq penen basqaradı+.

2Olardıń hár biri samaldan qorǵaytuǵın bastırmaday,

Dawıldan bas sawǵalaytuǵın panaday boladı.

Olar shóldegi aǵın suwǵa,

Kewip shóllegen jerdegi úlken jartastıń sayasına uqsaydı+.

3Endi kóretuǵınlardıń kózleri jumılmaydı,

Esitetuǵınlar qulaq qoyadı+.

4Oysızlar túsiniwdi úyrenedi,

Saqawlar tutlıqpay, anıq sóyley aladı.

5Bunnan bılay, aqmaq hasılzada, dep shaqırılmas,

Hiyleker húrmetke ılayıqlı, dep aytılmas.
6Aqmaq biyádeplik penen sóyleydi,
Niyeti jamanlıq islewden ibarat.
Ol zorlıq isleydi,
Jaratqan Iyege til tiygizedi,
Ashlardı ash qaldırıp,
Shóllegenge suw beriwden bas tartadı+.
7Hiylekerdiń usılı jawız,
Jarlınıń dawası haq bolsa da,
Onı jalǵan sózler menen joq etiw ushın,
Jawız jobalar dúzedi.
8Al hasılzadalar hasıl jobalar dúzip,
Hasıl isler ushın bekkem turadı.

Jazalaw hám qutqarıw

9Háy, erkin jasap atırǵan hayallar,
Ornıńızdan turıp, dawısımdı esitiń!
Háy, biyǵam qızlar,
Meniń sózime qulaq salıń!+
10Háy, biyǵam hayallar,
Biraz jıldan keyin titiresesiz,
Sebebi júzim hasıl bermes,
Miywe jıyın-terimi bolmas.

11Háy, erkin jasap atırǵan hayallar, titiresesiz!

Háy, biyǵam qızlar, qaltırasasız!
Kiyimlerińizdi sheship taslap,
Azalap, belińizdi buwıp alıń.
12Ónimdar atızlar ushın,
Hasılı mol júzim shaqaları ushın,
Kókiregińizdi mushlap urıp, aza tutıń.
13Tiken hám jantaqlar basıp ketetuǵın,
Xalqımnıń jeri ushın,
Quwanıshqa tolı úyler,
Shadlıqqa tolı qalalar ushın jılańlar+.
14Óytkeni saraylar taslap ketilip,
Shawqımlı qala bos qaladı.
Qorǵan hám minaralar máńgige qıyralıp,
Qulanlardıń quwanıshına,
Mallardıń jaylawına aylanadı.
15Ústimizge joqarıdan Ruwx tógilgenshe,
Shól ónimdar atızǵa aylanǵansha,

Ónimdar atız ájayıp baǵ dep sanalǵansha usılay boladı+.

16Keyin shólde ádalat mákan basıp,
Ádillik ónimdar atızda jasaydı.
17Ádilliktiń miywesi tınıshlıq,

Nátiyjesi amanlıq hám máńgilik qáwipsizlik boladı.

18Xalqım tınısh orınlarda,
Qáwipsiz úylerde,
Ráhát baǵıshlaytuǵın jerlerde jasaydı.
19Toǵay pútkilley joq bolsa da,
Qala jer menen jeksen etilse de,+
20Sizler baxıtlı bolasızlar!
Hár bir dárya jaǵasında egin egesiz,
Ógiz hám esheklerdi bos jiberesiz.

33

Járdem sorap jalbarınıw

33^1Háy, ózi wayran etilmegen,
Wayran etiwshi, hásiret shegeseń!
Háy, ózine satqınlıq islenbegen,
Satqınlıq etiwshi, hásiret shegeseń!
Wayran etip bolǵanıńnan keyin,
Óziń de wayran etileseń,
Satqınlıq etip bolǵanıńnan keyin,
Ózińe de satqınlıq islenedi+.

2Jaratqan Iye, bizlerge rehim et!

Bizler Saǵan úmit bayladıq.

Hár tańda bizge kúsh-quwat berip,

Qıyınshılıqqa ushıraǵanımızda qutqara gór!

3Qúdiretli dawısıńnan xalıqlar qashıp keter,

Ornıńnan turǵanıńda, milletler pıtırap qashar.

4Oljańız shegirtkeler jep taslaǵanday joq bolar,

Adamlar úlken shegirtkeler toparınıń topılǵanınday oljaǵa bas salar+.

5Joqarıda mákan qurǵan Jaratqan Iye ullı!

Toltırar Ol Siondı ádalatlıq hám ádillikke+.

6Ol seniń dáwirińniń bekkem tiykarı bolıp,

Mol etip qutqarılıw, danalıq hám bilim berer.

Jaratqan Iyeden qorqıw – bul ǵáziyne.

7Mine, batırları kóshelerde páriyad eter,
Paraxatshılıq elshileri zar eńirep jılar+.
8Úlken jollar bosap qalar,
Jolawshılar ol joldan júrmes.
Pitimler buzılıp, ishken antlarınan tayar,
Adamlar qádirin joytar+.
9Jer qurǵap, kewip barar,
Lebanon toǵayları uyattan quwrap qalar.
Sharon tegisligi shólge uqsap qalıp,

Bashan hám Karmeldegi aǵashlar japıraqların tóger+.

Jaratqan Iyeniń xalıqlarǵa eskertiwi

10«Endi ornımnan turaman,
– deydi Jaratqan Iye, –
Kóterilip, dańqımdı shıǵaraman+.

11Sizler pishenge hámiledar bolıp, saban tuwasız.

Demińiz ózlerińizdi jalmap jutatuǵın otqa aylanadı.

12Xalıqlar janıp kúl boladı,

Kesilip, otqa jaǵılǵan tikendey boladı+.

13Háy uzaqtaǵılar, ne islegenimdi esitiń!

Háy jaqındaǵılar, qúdiretimdi biliń!»

14Siondaǵı gúnakarlar qorqıwǵa túsip,

Qudaysızlardı titirew biylep aldı.

Olar bılay deydi:

«Jalmaytuǵın ottıń janında qaysısımız jasay alamız?

Máńgi janıp turǵan jalın janında qaysısımız ornalasa alamız?»+

15Hadal jasap, tuwrı sóylegen,
Zorlıq penen alınǵan paydadan jerkengen,
Qolın para alıwdan tıyǵan,
Qanxorǵa qulaq túrmegen,
Jamandı kórmew ushın kózlerin jumǵan,+
16Bunday adam biyikliklerde jasaydı.
Jartaslardaǵı qorǵanlar onıń panası boladı,

Onıń nanı mol bolıp, hesh qashan suwsız qalmaydı.

Ullı patshanıń eli

17Kózińiz patshanı pútkil gózzallıǵı ishinde kórip,

Uzaqlarǵa sozılǵan úlkeni sholıp óter.

18Ótken qorqınıshlı kúnler haqqında oylap:

«Salıq jıynaǵan qay jerde?

Salıqtı ólshep alǵan qay jerde?

Minaralardı sanaǵan qay jerde?» – deyseń.

19Bunnan bılay, gápine túsinbeytuǵın,

Basqa tilde sóyleytuǵın,

Sol tákabbir xalıqtı kórmeysiz+.

20Bayramlarımız belgilenetuǵın Sion qalasına qara!

Kózleriń tınısh mákandı,

Bekkem shatır bolǵan Erusalimdi kóredi.

Onıń qazıqları hesh qashan ornınan suwırılmaydı,

Birde bir jibi úzilmeydi.

21Keń dáryalar hám saylar aǵıp turǵan jerde,

Qúdiretli Jaratqan Iye bizler menen birge boladı.

Olardan eskekli kemeler de,
Jelqomlı kemeler de óte almaydı.
22Jaratqan Iye biziń qazımız,
Ol bizlerdiń nızam shıǵarıwshımız.
Jaratqan Iye biziń patshamız,
Ol bizlerdi qutqaradı.
23Házir kemelerińizdegi jipler juqarıp,
Olar órlikti uslap tura almaytuǵın,
Jelqomdı da asha almaytuǵın bolsa da,
Waqtı kelgende úlken olja bólinedi,
Hátte, aqsaqlar da oljasın aladı.

24Sion turǵınlarınıń hesh biri: «Men keselmen» – demeydi,

Ol jerde jasaǵan xalıqtıń gúnası keshiriledi.

34

Milletler ústinen húkim

34^1Háy milletler, jaqınıraq kelip, qulaq salıń!

Háy xalıqlar, dıqqat awdarıń!

Jer hám onı toltırıp turǵanlar,

Dúnya hám onda tuwılǵanlardıń barlıǵı esitsin!+

2Jaratqan Iyeniń pútkil milletlerge qáhári kelip,

Olardıń pútkil láshkerlerine qarsı ǵázebi lawladı.

Ol olardı pútkilley joq qılıp,
Bawızlaw ushın tapsırdı.
3Olardıń ólikleri dalaǵa ılaqtırıp taslanıp,
Shirip, sasıp jatadı,
Tawlar olardıń qanına bılǵanadı+.
4Pútkil aspan deneleri shirip ketedi,
Aspan orama qaǵazday shıyırıladı.
Júzim aǵashınıń japıraǵınday,
Ánjir aǵashınıń japıraǵınday bolıp,
Ondaǵı pútkil barlıq solıp tógiledi+.

5Jaratqan Iye bılay deydi:

«Qılıshım kóklerde qanǵa toydı.

Endi, qılıshım jazalaw ushın Edomnıń ústine,

Pútkilley joq qılıwdı qarar etken xalıqtıń ústine túsedi»+.

6Jaratqan Iyeniń qılıshı qanǵa toyınıp hám mayǵa bılǵanıp,

Qozı menen tekeniń qanına,

Qoshqardıń bóteke mayına toyǵan.

Jaratqan Iyeniń Bosrada qurbanlıǵı bar,

Edom jerinde ullı qırǵın boladı+.

7Jabayı buǵalar, tanalar hám kúshli buǵalar da,

Olar menen birge qulaydı.

Olardıń jeri qanǵa suwǵarıladı,

Topıraǵı mayǵa toyadı+.

8Sebebi bul kún Jaratqan Iyeniń ósh alıw kúni,

Sionnıń dawası ushın ósh alatuǵın jıl boladı+.

9Sonda Edomnıń dáryaları qara mayǵa,

Topıraǵı kúkirtke,

Jeri janıp turǵan qara mayǵa aylanadı+.

10Ol kúni-túni óshpey,

Tútini máńgige kóterilip turadı.

Sol jer áwladtan-áwladqa qańırap, bos qaladı.

Endi hesh qashan ol jerden hesh kim ótpeydi+.

11Uzaqsha hám kirpitikenler ol jerdi iyelep alıp,

Qulaqlı japalaq hám ǵarǵalar mákan basadı.

Jaratqan Iye onıń ústinen tártipsizlik jibin,

Wayran bolıw aspa rejesin tartadı+.

12Aqsúyekleri sol jerde patshalıq joqlıǵın aytadı,

Pútkil húkimdarları joq bolıp ketedi.
13Onıń saraylarına tikenler,
Qorǵanlarına jantaq hám oshaǵanlar ósip,
Saǵallardıń mákanına,
Úkilerdiń baspanasına aylanadı+.

14Ol jerde jabayı haywanlar sırtlanlarǵa dus keledi,

Teke máńirep bir-birin shaqıradı.

Túnde janzatlar sol jerde dem alıp, tınım tabadı+.

15Bayıwlılar sol jerge uya salıp,
Máyek basıp shıǵarıp,
Palapanların qanatı astına jıynaydı.

Shayquslar da sol jerde jup-jubı menen toplanadı+.

16Jaratqan Iyeniń kitabınan oqıp, izleń:

Bulardan hesh biri joǵalmaydı,

Hesh biri jupsız qalmaydı.

Sebebi bul buyrıq Jaratqan Iyeniń awzınan shıqtı,

Onıń Ruwxı olardı jıynaydı.

17Jaratqan Iye olar ushın shek tasladı,

Óz qolı menen jerdi ólshep berdi.

Olar sol jerdi máńgige iyelep,

Áwladtan-áwladqa sol jerde jasaydı.

35

Azat bolǵanlardıń Sionǵa qaytıwı

35^1Shól hám qurǵaq aymaq quwanadı,

Qula dúz shadlanıp, nargiz kibi gúlleydi.

2Jaynap gúllep shadlanadı, shadlanıp baqırısadı.

Oǵan Lebanonnıń dańqı,

Karmel hám Sharonnıń saltanatı beriledi.

Olar Jaratqan Iyeniń dańqın,

Qudayımızdıń saltanatın kóredi+.

3Hálsiz qollarǵa kúsh berip,

Qaltıraǵan dizelerge quwat beriń+.

4Qoyanjúreklerge bılay deńler:

«Márt bolıń, qorqpań!

Qudayıńız ósh alıwǵa,

Esesin qaytarıwǵa kelip,

Sizlerdi qutqaradı»+.

5Sonda soqırlardıń kózleri,

Gereńlerdiń qulaqları ashıladı+.

6Aqsaq adam kiyiktey sekirip,

Gúńelek shadlanıp baqıradı.

Shólden qaynar bulaqlar shıǵıp,

Qula dúzde saylar aǵadı+.

7Qaynaǵan shól kólge aylanıp,

Shóllegen dala bulaqlarǵa toladı.

Saǵallar mákan basqan jerlerde,

Kók shóp, qamıs hám jeken ósedi.

8Sol jerde dárbent jol bolıp,

Ol «Muxaddes jol» dep ataladı.

Napákler onnan ótpeydi,

Aqmaqlar da ol jolǵa ayaq baspaydı.

Ol tek Qudaydıń xalqınıń jolı boladı+.

9Ol jerde arıslan bolmaydı,

Hesh qanday jabayı ańlar da ol jolǵa shıqpaydı,

Olar ol jerden tabılmaydı.

Ol joldan qutqarılǵanlar ǵana júredi.

10Jaratqan Iyeniń azat etkenleri izge qaytadı,

Qosıq aytıp Sionǵa qaytıp keledi.

Olar máńgilik quwanısh tajın baslarına kiyedi.

Quwanısh hám shadlıqqa tolıp tasıp,

Qayǵı hám ǵam-táshiwish qashıp ketedi+.

36

Sanxeribtiń Erusalimdi qorqıtıwı

36^1•Xizkiyanıń patshalıǵınıń on tórtinshi jılında, Assiriya patshası Sanxerib Yahudanıń barlıq qorǵanlı qalalarına hújim jasap, olardı basıp aldı. 2Sońınan Assiriya patshası bas wázirin úlken armiya menen Laxishten Erusalimge, patsha Xizkiyaǵa jiberdi. Ol kelip, kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerde toqtadı+. 3Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax onı qarsı alıwǵa shıqtı+. 4Sonda Assiriya patshasınıń bas wáziri olarǵa bılay dedi:

– Ullı patsha, Assiriya patshasınıń mına sózlerin Xizkiyaǵa jetkiziń: «Neńe úmit artıp tursań? 5Urıs ushın joba hám kúsh bar dep aytasań, biraq sen tek bos sózlerdi aytıp tursań. Sen kimge súyenip, maǵan qarsı bas kóterip tursań? 6Mine, sen ózine súyengenniń alaqanın tesetuǵın sınıq qamıs hasaǵa uqsaǵan Mısırǵa súyenip tursań. Mısır patshası faraon ózine isengenlerdiń hámmesine usınday+. 7Bálkim maǵan: „Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege úmit baylaymız“, – dersizler. Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek mına qurbanlıq orında sıyınıńlar“, – dep sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların joq qılǵan Xizkiya emes pe edi?»+
8Endi sen, meniń mırzam Assiriya patshası menen mawasaǵa kel. Eger men saǵan eki mıń bas at bersem, olarǵa minetuǵın sonsha adam taba alar ma ediń? 9Solay eken, mırzamnıń eń hálsiz áskerbasısın da jeńe almaysań-ǵo. Yamasa Mısırdıń sawash arbaları menen atlılarına isenip tursań ba? 10Qala berse, men bul jerdi wayran etiw ushın Jaratqan Iyeniń erkisiz keldim be? Jaratqan Iye maǵan: «Sol úlkege hújim qılıp, onı wayran et», – dedi.

11Xilkiya ulı Elyakim, Shebna hám Ioax bas wázirge bılay dep juwap berdi:

– Bul qullarıńız benen arameyshe sóylese beriń, túsinemiz. Diywal ústindegi xalıqqa esittirip, bizler menen evrey tilinde sóylespeń+.

12Bas wázir olarǵa:

– Mırzam meni bul sózlerdi tek mırzańa hám saǵan aytıw ushın emes, al sizler menen birge óz dáretin jep, sidigin ishiwge duwshar bolatuǵın diywal ústinde otırǵan adamlarǵa da jetkeriw ushın jiberdi, – dedi. 13Sońınan bas wázir ornınan turıp, evrey tilinde bılay dep baqırdı:

– Ullı patshanıń, Assiriya patshasınıń sózlerine qulaq salıńlar! 14Patsha bılay deydi: «Xizkiya sizlerdi aldamay-aq qoysın. Ol sizlerdi qutqara almaydı. 15Ol: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı, qala Assiriya patshasınıń qolına berilmeydi“, – dep sizlerdi Jaratqan Iyeden úmitlendirmesin».

16Xizkiyaǵa qulaq salmańlar. Sebebi Assiriya patshası bılay deydi: «Meniń menen jarasıp, maǵan kelińler. Sonda hár bir adam óz júziminiń hám ánjir aǵashınıń miywesinen jep, óz suw saqlaǵıshınan suw ishedi+. 17Sońınan men kelip, sizlerdi biydayı, sharabı, nanı, júzimzarları mol bolǵan, óz úlkeńizge uqsaǵan bir úlkege kóshiremen+. 18Xizkiya: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı“, – dep aldamasın. Qaysı xalıqtıń qudayı óz úlkesin Assiriya patshasınıń qolınan qutqara alǵan? 19Xamat hám Arpadtıń qudayları qayda? Sefarwayımnıń qudayları qayda? Samariyanıń qudayları Samariyanı meniń qolımnan qutqara aldı ma+? 20Usı ellerdiń qudaylarınıń qaysı biri óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, Jaratqan Iye Erusalimdi meniń qolımnan qalay qutqaradı?»+

21Xalıq úndemedi, juwap ta qaytarmadı. Óytkeni patsha Xizkiya xalıqqa oǵan juwap bermewdi buyırǵan edi. 22Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax kiyimlerin jırtıp, Xizkiyanıń aldına keldi hám Assiriya patshasınıń bas wáziriniń sózlerin oǵan aytıp berdi.

37

Xizkiyanıń Iyshaya payǵambardan keńes sorawı

37^1•Patsha Xizkiya bulardı esitkende, kiyimlerin jırttı hám aza kiyimlerin kiyip, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı. 2Ol aza kiyimin kiygen saray basqarıwshısı Elyakimdi, xatker Shebnanı hám jası úlken ruwxaniylerdi Amos ulı payǵambar Iyshayaǵa jiberdi+. 3Olar Iyshayaǵa bılay dedi:

– Xizkiya bılay deydi: «Búgingi kún azap, jaza hám masqarashılıq kúni. Sebebi bala shıǵayın dep awızǵa taqalıp turǵanı menen, tuwıwǵa kúshi joq hayalǵa uqsaymız+. 4Bálkim, tiri Qudaydı aqıretlew ushın mırzası, Assiriya patshası jibergen bas wázirdiń barlıq sózlerin Qudayıń Jaratqan Iye esitken shıǵar hám usı esitken sózleri ushın olardı jazalar. Sonlıqtan tiri qalǵanlar ushın duwa et»+.

5Patsha Xizkiyanıń xızmetkerleri patshanıń sózlerin Iyshayaǵa jetkizgende, 6Iyshaya olarǵa bılay dedi:

– Mırzańızǵa bılay dep aytıńlar: «Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshasınıń xızmetkerleriniń Meni masqaralap aytqan sózlerinen, yaǵnıy óziń esitken sózlerden qorqpa+. 7Mine, Men oǵan bir ruwx jiberemen. Sonda ol bir xabar esitip, óz eline qaytıp ketedi. Men onı óz elinde qılısh penen óltirtemen».

8Assiriya patshasınıń bas wáziri izine qaytıp, óz patshasın Libna qalasına qarsı urısıp atırǵan jerinen taptı. Sebebi ol Assiriya patshasınıń Laxishten shegingenin esitken edi+. 9Assiriya patshası Xabashstan patshası Tirhaqanıń ózine qarsı urısqa atlanǵanın esitip, Xizkiyaǵa jáne elshilerin jiberip bılay dedi:

10– Yahuda patshası Xizkiyaǵa bılay dep aytıńlar: «Súyengen Qudayıń seni: „Erusalim Assiriya patshasına táslim bolmaydı“, – dep aldamasın. 11Assiriya patshalarınıń barlıq ellerdi jer menen jeksen etip, neler islegenin esitken shıǵarsań?! Endi sen qutılıp qalmaqshımısań? 12Ata-babalarım wayran etken Gozan, Xaran, Resef hám Telassardaǵı Edende jasaǵan xalıqlardıń qudayları olardı qutqara aldı ma+? 13Xamat hám Arpad patshaları qáne? Sefarwayım, Hena hám Iwwa qalalarınıń patshaları qáne?»+

Xizkiyanıń duwası

14Xizkiya xattı elshilerdiń qolınan alıp oqıǵannan soń, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı hám xattı Jaratqan Iyeniń aldına jayıp qoydı. 15Keyin Jaratqan Iyeniń aldında duwa etip, bılay dedi: 16«Kerublar[*] arasında taxtta otırǵan Izraildıń Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesi! Sen pútkil dúnya patshalıqlarınıń jalǵız Qudayısań! Aspan hám jerdi Sen jaratqansań+. 17Jaratqan Iye, qulaq salıp, esit, kózlerińdi ashıp, kór. Tiri Qudaydı aqıretlew ushın Sanxeribtiń aytıp jibergen sózlerin esit+. 18Jaratqan Iye, ırasında da, Assiriya patshaları xalıqlardı hám olardıń jerlerin wayranladı. 19Olardıń qudayların otqa taslap, joq qıldı. Biraq olar haqıyqatında qudaylar emes, al aǵashtan hám tastan adam qolı menen islengen nárseler edi+. 20Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerdi Sanxeribtiń qolınan qutqara gór. Sonda pútkil dúnya patshalıqları Seniń jalǵız Jaratqan Iye ekenińdi biledi»+.

Iyshayanıń payǵambarshılıǵı

21Sońınan Amos ulı Iyshaya payǵambar Xizkiyaǵa mınaday xabar jiberdi:

«Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Sen Assiriya patshası Sanxerib haqqında Maǵan duwa ettiń. 22Ol tuwralı Men, Jaratqan Iye bılay deymen:

Pák qız Sion, seni kemsitip, ústińnen kúler,

Qız Erusalim, seniń izińnen bas shayqar.

23Sen kimdi aqıretlep, kimdi mazaqladıń?

Kimge dawıs kóterip sóylep, kimge menmensip qaradıń?

Maǵan – Izraildıń Muxaddesine!

24Elshileriń arqalı Meni aqıretlep bılay dediń:

„Sansız sawash arbalarım menen tawlardıń biyik shıńına,

Lebanon tawlarınıń uzaq janbawırlarına shıqtım,

Biyik kedr aǵashların, jaqsı sárwi aǵashların kestim.

Onıń eń tórine, eń qalıń toǵayına bardım+.

25Men qudıqlar qazdım hám jat ellerdiń suwların ishtim,

Mısırdıń barlıq dáryaların tabanım menen qurıttım“.

26Biraq bunıń hámmesin burınnan jobalastırıp,

Áyyemgi kúnlerden oylap qoyǵanımdı esitpegen be ediń?

Házir Men sonı orınladım.

Sonlıqtan sen qorǵanlı qalalardı qarabaqanaǵa aylandıra aldıń+.

27Sonda qol-qanatı qırqıldı qala xalqınıń,

Qorqıp, uyatqa qaldı.

Olar daladaǵı kók shópke, jańa shıqqan názik shópke,

Tamnıń basındaǵı, shıqpay atırıp, órt shalǵan shópke uqsap qaldı+.

28Men seniń otırıs-turısıńdı, qashan kelip-ketetuǵınıńdı,

Maǵan degen ǵázebińdi, hámmesin bilemen+.

29Maǵan degen ǵázebiń ushın,

Tákabbirligiń qulaǵıma jetip kelgeni ushın,

Halqamdı murnıńnan ótkizip,

Suwlıǵımdı awzıńa taǵaman.

Seni kelgen jolıń menen izińe qaytaraman+.

30Háy, Xizkiya! Sen ushın belgi mınaw boladı:

Usı jılı shashılǵan dánnen ósken ónimdi jeysiz,

Kelesi jılı sonıń ornına ósken ónimdi azıq qılasız,

Al úshinshi jılı dán sewip, ónim alasız,

Júzim baǵların otırǵızıp, olardıń miywesinen jeysiz+.

31Yahuda xalqınıń qutılıp qalǵanları jerge tamır jayıp,

Joqarıda miywe beredi+.

32Sebebi tiri qalǵanlar Erusalimnen,

Qutılǵanlar Sion tawınan kelip shıǵadı.

Bunı Álemniń Jaratqan Iyesi,

Óz qızǵanshaqlıǵı menen júzege asıradı+.

33Sonlıqtan Jaratqan Iye Assiriya patshası tuwralı bılay deydi:

Ol bul qalaǵa kirmeydi, oq ta atpaydı,
Qalaǵa jaqınlamas qalqanı menen,
Qala diywalına topıraq ta úydirmeydi+.
34Kelgen jolı menen qaytadı, qalaǵa kirmeydi,
– deydi Jaratqan Iye. –

35Men Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın,

Bul qalanı qorǵap, qutqaraman».

36Sol kúni túnde Jaratqan Iyeniń perishtesi assiriyalılardıń ordasına barıp, bir júz seksen bes mıń adamdı qırıp tasladı. Azanda oyanıp qaraǵanlar hámme jerdiń óliklerge tolıp ketkenin kórdi+. 37Sonda Assiriya patshası Sanxerib ordanı taslap, izine qayttı. Ol Nineviyaǵa qaytıp kelip, sol jerde jasap qaldı+. 38Bir kúni ol óz qudayı Nisroxtıń butxanasında tabınıp atırǵanda, ulları Adrammelex penen Sareser onı qılısh penen óltirdi hám ózleri Ararat úlkesine qashıp ketti. Sanxeribtiń ornına ulı Esar-Xaddon patsha boldı+.

38

Xizkiyanıń kesel bolıwı hám shıpa tabıwı

38^1•Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı. Sonda Amos ulı Iyshaya payǵambar oǵan kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Úy-ishińe wásiyatnamańdı qaldırıp, ırzalasa ber, sebebi táwir bolmaysań, óleseń».

2Xizkiya júzin diywalǵa qaratıp, Jaratqan Iyege duwa etip:

3– O, Jaratqan Iye! Aldıńda meniń shın júrekten sadıqlıq penen jasaǵanımdı hám názerińde tuwrı islerdi islep júrgenimdi esley gór! – dedi hám óksip-óksip jıladı+.

4Sonda Iyshayaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

5– Izińe qaytıp, Xizkiyaǵa mına xabardı jetkiz: «Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Duwańdı esittim, kóz jaslarıńdı kórdim. Ómirińdi on bes jılǵa uzaytaman+. 6Ózińdi de, bul qalanı da Assiriya patshasınıń qolınan qutqarıp, bul qalanı qorǵayman+.

7Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń saǵan Óz sózimdi orınlaytuǵınımdı bildiretuǵın belgi mınaw: 8Axaz soqtırǵan teksheniń ústine túsip turǵan sayanı on adım artqa jıljıtaman».

Sonda teksheniń ústine túsip turǵan saya on adım artqa jıljıdı+.

9Yahuda patshası Xizkiya táwir bolǵannan keyin, mına jırdı jazdı:

10«Men: „Ómirimniń gúllengen shaǵında,

Óliler mákanınıń dárwazasınan ótip ketemen.

Qalǵan ómir jıllarımnan mahrum etildim“, – dedim.

11Jáne: „Tiriler áleminde Jaratqan Iyeni kórmeymen,

Bunnan bılay, insan zatına kózim túspes,

Bul dúnyada jasaǵanlardıń janında da bolmaspan“, – dedim+.

12Úyim shopannıń shatırı kibi,
Suwırılıp, qolımnan alındı.
Ómirimdi toqıwshı sıyaqlı ótkerdim,

Jaratqan Iye meni toqıw úskenesinen kesip alıp tasladı.

Bir kún ishinde ómirimdi aqırına jetkerdiń+.

13Azanǵa shekem tózim berip shıdadım,

Ol arıslan kibi, barlıq súyeklerimdi sındırdı.

Bir kún ishinde ómirimdi aqırına jetkerdiń+.
14Men qarlıǵash yaki tırna kibi baqırdım,
Kepter kibi zarladım.
Joqarıǵa qarawdan kózlerim taldı,
Men zulımlıqqa ushıradım, járdem ber, Iye!+

15Ne deyin? Meniń menen sóylesken de, onı ámelge asırǵan da Ózi.

Qálbimdegi qayǵını eske alıp,

Ómirim boyı, abaylap jasayman.

16Iye, Seniń qararıń adamlarǵa ómir bere aladı,

Meniń ómir jıllarım da maǵan qayta berildi,

Densawlıǵımdı tiklep, ómirimdi saqlap qala gór!

17Mine, shekken azabım men ushın jaqsılıqqa boldı,

Ómirimdi nabıt bolıw shuqırınan qutqardıń.

Barlıq gúnalarımdı artıńa ılaqtırdıń+.

18Óliler mákanı Seni alǵıslamas,

Ólim Saǵan maqtaw aytpas,

Tuńǵıyıqqa túskenler Seniń sadıqlıǵıńa úmit baylamas+.

19Búgin meniń islegenim sıyaqlı,

Tiriler, tek tiriler ǵana Saǵan alǵıs aytar,

Ákeler balalarına Seniń sadıqlıǵıń tuwralı aytıp berer+.

20Jaratqan Iye meni qutqarar,
Pútkil ómirimiz boyı Jaratqan Iyeniń Úyinde,
Tarlı saz ásbapları menen qosıq aytamız».

21Iyshaya patshanıń adamlarına: «Keptirip nıǵızlanǵan ánjir alıp kelip, onı jaraǵa qoyıń, ol sawalıp ketedi», – degen edi. 22Sonda Xizkiya Iyshayadan: «Jaratqan Iyeniń Úyine baratuǵınımdı qanday belgi arqalı bilemen?» – dep soraǵan edi.

39

Babilonnan kelgen elshiler

39^1•Sol arada Xizkiyanıń awırıp, keyin táwir bolǵanın esitken Babiloniya patshası Baladan ulı Merodax-Baladan Xizkiyaǵa xatlar hám sawǵalar jiberdi. 2Xizkiya elshilerdi qabıl etti hám olarǵa óz qaznasındaǵı zatlardıń hámmesin: gúmis hám altınların, xosh iyisli zatların, qımbatbaha mayların, qural-jaraq saqlanatuǵın bólmesin kórsetti. Xizkiyanıń sarayında da, patshalıǵında da olarǵa kórsetilmegen hesh nárse qalmadı+.

3Sonda payǵambar Iyshaya patsha Xizkiyanıń janına kelip, oǵan:

– Bul adamlar sizge ne dedi? Olar qay jaqtan kelipti? – dep soradı. Xizkiya oǵan:

– Olar maǵan uzaq elden, Babiloniyadan kelgen, – dep juwap berdi.

4Iyshaya:

– Olar sarayıńızda ne kórdi? – dep soradı. Xizkiya:

– Sarayımdaǵı hámme nárseni kórdi. Qaznamda olarǵa kórsetpegen hesh nársem qalmadı, – dep juwap berdi.

5Sonda Iyshaya Xizkiyaǵa bılay dedi:

– Onda Álemniń Jaratqan Iyesiniń sózin esitiń: 6«Sarayıńdaǵı hámme nárse hám ata-babalarıńnıń usı kúnge shekem jıynaǵan hámme nársesi Babilonǵa alıp ketiletuǵın kún keledi, hesh nárse qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye+. 7– Seniń násilińnen bolǵan ayırım urpaqlarıń da alıp ketilip, Babiloniya patshasınıń sarayında xızmetker boladı»+. 8Xizkiya Iyshayaǵa:

– Jaratqan Iyeniń siz arqalı aytqan sózleri jaqsı sózler, – dedi. Sebebi ol ishinen: «Hesh bolmaǵanda, meniń zamanımda tınıshlıq hám abadanshılıq boladı», – dep oyladı.

40

Jubatıwshı sózler

40^1Jubatıń, xalqıma táselle beriń!
– deydi Qudayıńız. –+
2Erusalimge jumsaq sózler aytıń,
Sawash múddetiniń tawısılǵanın,
Qılmıslarınıń keshirilgenin,

Barlıq gúnalarınıń jazasın Jaratqan Iyeniń qolınan,

Eki ese etip alǵanın járiyalań+.

3Baqırǵan bir dawıs esitiledi:

«Shól dalada Jaratqan Iyege jol tayarlańlar,

Qula dalada Qudayımız ushın dúziw hám úlken bir jol ashıńlar!+

4Barlıq oypatlıqlar toltırılsın,
Taw-tóbeler páske shóksin,
Qıysıq jerler dúzetilsin,
Budır jerler tegislensin.
5Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı ayan bolıp,
Pútkil adamzat bunı birgelikte kóredi.
Bunı Jaratqan Iye aytadı»+.

6Dawıs: «Baqır», – dedi.

Men: «Ne dep baqırayın?» – dep soradım.

Dawıs bılay dedi:

«Pútkil adamzat shópke,

Onıń pútkil sadıqlıǵı – atızdaǵı gúlge uqsaydı.

7Jaratqan Iye demin úplegende,

Shóp quwraydı, gúl solıydı.

Haqıyqattan da, xalıq – bul shóp.

8Shóp quwraydı, gúl solıydı.

Biraq Qudayımızdıń sózi máńgi turadı»+.

9Háy, Sionǵa xosh xabar alıp keliwshi,

Biyik tawǵa shıq!

Háy, Erusalimge xosh xabar alıp keliwshi,

Bar dawısıń menen baqır!

Dawısıńdı kóter, qorqpa.

Yahuda qalalarına: «Mine, sizlerdiń Qudayıńız!» – dep ayt.

10Mine, Quday Iye qúdiret penen kelip,
Húkimdarlıqtı qolına aladı.
Onıń sıyı Ózi menen birge,
Miynettiń esesin qaytarıw Onıń qolında+.
11Ol Óz súriwin shopan kibi baǵadı,
Qozılardı qolına alıp,
Olardı kóterip, bawırına basadı,

Emiziwli qoylarǵa ǵamxorlıq penen jol kórsetedi+.

Qudaydıń ullılıǵı

12Kim suwlardı alaqanı menen,
Kóklerdi qarısı menen ólshedi?
Kim jerdiń topıraǵın ólshem ıdısına salǵan,
Yamasa tawlardı tárezide,
Tóbelerdi tárezi pállesinde ólshegen+?

13Jaratqan Iyeniń Ruwxına kimniń aqılı jetken,

Yamasa kim Oǵan keńes bergen+?

14Aqıl alıw ushın Ol kimnen másláhát soradı,

Yamasa Oǵan kim ádalat jolın úyretti?

Oǵan bilim berip,

Túsinik jolın kórsetken kim+?

15Mine xalıqlar shelektegi suw tamshısınday,
Tárezilerdegi shań sıyaqlı kórinedi,
Ol atawlardı uwıs topıraq sıyaqlı kóteredi.
16Lebanonnıń otını qurbanlıqtı jaǵıwǵa,

Malları jandırılatuǵın qurbanlıqqa azlıq etedi+.

17Pútkil milletler Onıń aldında hesh nárse emes,

Olar Ol ushın joqtan da, boslıqtan da pás sanaladı+.

18Onda Qudaydı kimge uqsatasız?
Onıń biynesin kimge teńeysiz+?
19Butqa ma? Buttı ónerment quyıp,
Zerger onı altınǵa qaplaydı,
Onıń ushın gúmis shınjır soǵıladı.
20Eger buǵan qurbı jetpese,
Shirimeytuǵın bir aǵashtı saylap alıp,
Qozǵalmaytuǵın but soqtırıw ushın,
Sheber ónermentti izleydi+.

21Bilmeysizler me, esitpedińler me?

Áwel bastan, sizlerge aytılmadı ma?

Dúnya jaratılǵannan beri túsinbedińiz be?

22Quday jer ústindegi aspan gúmbezinde otır,

Jerde jasaytuǵınlar shegirtkelerge megzer.

Ol kóklerdi perde kibi jayıp,

Jasaw ushın olardı shatır kibi tigedi+.

23Ol basshılardı túkke turǵısız etip,

Dúnyanıń húkimdarların kúshinen ayıradı+.

24Olar zorǵa egilip, zorǵa sebilip,

Zorǵa tamır jayǵan gezinde,

Jaratqan Iye demin úpleydi, olar quwrap,

Dawıl olardı qawıq kibi ushırıp ketedi.

25«Meni kimge uqsatasız,

Kim Maǵan teń keledi?» – deydi muxaddes Quday.

26Basıńızdı joqarı kóterip, aspanǵa qarań,

Bulardı kim jaratqan?

Quday juldızlardı birme-bir shaqırıp,

Atpa-at ataydı.

Onıń qúdiretli kúshi hám ullı qúdiretine góre,

Olardıń hesh biri ornınan shıqpay qalmaydı+.

27Háy, Yaqıp, háy, Izrail, qalayınsha sen:

«Jolım Jaratqan Iyeden jasırın,

Qudayım huqıqımdı qorǵamaydı», – deyseń+?

28Bilmeysizler me? Esitpedińiz be?

Jaratqan Iye – máńgilik Quday,

Pútkil dúnyanıń Jaratıwshısı.

Ol sharshamaydı da, talıqpaydı da,

Onıń danalıǵına aqıl jetpes+.

29Ol haldan tayǵandı hállendirip,

Mádetsizlerdiń kúshine kúsh qosadı+.

30Hátte, jaslar da sharshap, talıǵadı,

Jas jigitler de súrnigip, jıǵıladı.

31Biraq Jaratqan Iyege úmit baylaǵanlar,

Jańadan kúsh aladı.

Olar búrkit kibi qanat jayadı.

Juwırsa da, sharshamaydı,

Jortsa da, hesh talıqpaydı+.

41

Quday Izrailǵa kúsh beredi

41^1Jaratqan Iye bılay deydi:

«Háy, atawlar, Meniń aldımda úndemey tıńlań!

Xalıqlar kúsh toplap alsın,

Olar jaqın kelip, sóylesin.

Kelińler, húkim ushın bir jerge jıynalayıq+.

2Shıǵıstan azat etiwshini háreketke keltirgen kim?

Onı Ózine xızmetke shaqırǵan kim?

Milletlerdi onıń qolına bergen,

Patshalardı ayaq astı qılǵan kim?

Ol qılıshı menen olardı shańǵa,

Oq jayı menen suwırılǵan qawıqqa aylandırdı+.

3Ol olardı quwdalaydı,

Ayaq basılmaǵan joldan aman-esen júrip ótedi.

4Bulardı orınlap, júzege asıratuǵın kim?

Áwel bastan áwladlardı shaqırǵan kim?

Men, Jaratqan Iye – basıman,

Aqırında da Men bolaman+.

5Atawlar bunı kórip, qorqadı,

Jerdiń tórt tárepi qaltıraydı.

Olar jaqınlap keledi.

6Hámme bir-birine járdem berip:

„Márt bol“, – deydi.

7Ónerment zergerge,

Urıp tegislewshi tós urıwshıǵa kepseri tuwralı:

„Jaqsı qurastırıldı“, – dep jiger beredi.

Keyin ornınan qozǵalmawı ushın buttı shegeleydi+.

8Biraq sen, háy, qulım Izrail,

Men tańlaǵan Yaqıp,

Dostım Ibrayımnıń urpaǵı!+

9Seni dúnyanıń tórt tárepinen jıynadım,

Uzaq jerlerden shaqırıp:

„Sen Meniń qulımsań,

Seni tańladım, tárk etpedim“, – dedim.

10Qorqpa, Men seniń menen birgemen.

Qáweterlenbe, Men seniń Qudayıńman.

Saǵan kúsh berip, járdemlesemen.

Azat etiwshi oń qolım menen súyeymen.

11Saǵan ǵázeplengenlerdiń hámmesi,

Masqara bolıp, uyatqa qaladı,

Saǵan qarsı shıqqanlar dımı qalmay joq boladı.

12Dushpanlarıńdı izleseń de tappaysań,

Seniń menen urısqanlar da hesh bolmaǵanday joq bolıp ketedi.

13Men, Qudayıń Jaratqan Iye,

Oń qolıńnan uslap, súyep:

„Qorqpa, saǵan járdem beremen“, – deymen.

14Háy, qurt sıyaqlı bolǵan Yaqıp,
Háy, az sanlı Izrail, qorqpa!
Men saǵan járdem beremen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Seniń Ámeńgeriń, Izraildıń Muxaddesi.+
15Mine, Men seni taza, ótkir tisli,
Túyek aydaytuǵın taxta qılaman.
Sen tawlardı bastırıp, talqanlap,
Tóbeshiklerdi qawıqqa aylandırasań.
16Sen olardı suwırasań,
Samal ushırıp, alıp ketedi,
Dúbeley aylandırıp, ushırıp ketedi.
Sen Jaratqan Iyede shadlanasań,
Izraildıń Muxaddesi menen maqtanasań.

17Jarlı hám kámbaǵal suw izleydi,

Biraq suw joq.

Shólden tańlayları kewip qaladı.

Men Jaratqan Iye olarǵa juwap beremen,

Men, Izraildıń Qudayı olardı taslap qoymayman.

18Men taqır tóbeshiklerden dáryalar,

Oypatlıqlardıń ortasınan bulaqlar aǵızaman.

Shóldi kólge, qurǵaq dalanı suwlı bulaqlarǵa aylandıraman+.

19Shólge kedr, akaciya, mirta putaların hám záytún aǵashların,

Quw dalaǵa sárwi, shınar hám qaraǵay aǵashların birge otırǵızaman+.

20Sonda adamlar bunı Jaratqan Iyeniń islegenin,

Izraildıń Muxaddesiniń jaratqanın,

Kóredi, biledi, aqıl juwırtıp, túsinedi».

Jaratqan Iye butlarǵa qarsı

21«Dawańızdı aytıń,
– deydi Jaratqan Iye, –
Dálillerińizdi keltiriń,
– deydi Yaqıptıń Patshası. –
22Butlarıńızdı alıp keliń,
Olar ne bolatuǵının aytıp bersin.
Oylanıp, aqıbetin túsiniwimiz ushın,
Ótmishte bolǵanlardıń mánisin ayan etsin,

Yamasa keleshekte bolatuǵınlardı bizge bildirsin.

23Sizlerdiń quday ekenińizdi biliwimiz ushın,

Bunnan keyin ne bolatuǵının bildiriń.

Kórip, hayran qalıwımız ushın,

Jaqsı yaki jaman bir nárse qılıń.

24Sizler de, islerińiz de hesh nárse emes.

Sizlerdi tańlaǵanlar jerkenishli+.

25Men arqadan birewdi háreketke keltirdim, ol kiyatır.

Meniń atımdı shaqırǵan shıǵıstan kiyatır.

Ol gúlalshınıń ılaydı basqılaǵanı sıyaqlı,

Húkimdarlardı ılayday qılıp basqılaydı+.

26Biliwimiz ushın, kim bunı áwel bastan járiya etti?

„Haqsız“ dep aytıwımız ushın, kim aldın ala xabar berdi?

Hesh kim xabar bermedi, hesh kim járiya etpedi,

Hesh kim sózlerińdi esitpedi+.

27Men birinshi bolıp Sionǵa:

„Olar kiyatır“, – dep bildirdim,

Erusalimge xabarshı jiberdim+.

28Kóz salıp qarasam, arasında keńes beretuǵın da,

Men soraǵanda, juwap beretuǵın da birde birewi joq.

29Mine, olardıń hámmesi jalǵan!

Isleri hesh nársege turǵısız,

Músinleri samal hám boslıqtan ibarat».

42

Jaratqan Iyeniń qulı

42^1«Mine, Men qollaǵan qulım,

Kewlime unaǵan tańlaǵanım!

Men Óz Ruwxımdı Oǵan beremen,

Ol milletlerge ádalat alıp keledi+.

2Ol baqırmaydı, dawısın kótermeydi,

Kóshelerde Onıń sesti esitilmeydi.

3Ol mayısqan qamıstı sındırmaydı,

Pısqıp turǵan pilikti de óshirmeydi,

Sadıqlıq penen ádalattı iske asıradı.

4Jer betinde ádalattı ornatpaǵansha,

Hálsiremeydi, ruwxı da túspeydi.

Atawlar Onıń tálimine úmit baylaydı».

5Kóklerdi jaratıp, onı jayǵan,
Jerdi hám ondaǵılardı jayıp jibergen,
Ondaǵı insanlarǵa dem bergen,
Onda júrgenlerge jan bergen,
Quday Iye bılay deydi:+

6«Men, Jaratqan Iye seni qutqarıwımdı kórsetiw ushın shaqırdım,

Seniń qolıńnan uslap, qorǵayman,
Xalqım menen dúzgen kelisimimdi,
Sen arqalı ámelge asıraman.
Seni milletlerge nur qılaman+.
7Sen soqır kózlerdi ashıp,
Tutqınlardı qamaqxanadan shıǵarıp,
Qarańǵılıqtaǵını zindannan azat eteseń+.

8Men – Jaratqan Iyemen. Meniń atım usı.

Dańqımdı basqaǵa, Ózime aytılatuǵın alǵıstı butlarǵa bermeymen+.

9Mine, burın boljap aytılǵanlar ámelge astı.

Men taza nárselerdi járiyalayman,

Olar júzege aspay turıp,

Aldın ala sizlerge ayan etemen».

Alǵıs-maqtaw jırı

10Teńizde júzip júrgenler hám onı toltırıp turǵanlar,

Atawlar hám olarda jasawshılar,

Jaratqan Iyege arnap taza qosıq aytıń,

Jerdiń eń shetlerinen Oǵan alǵıs-maqtawlar aytıń!+

11Shól hám ondaǵı qalalar,

Kedar xalqı jasaytuǵın awıllar dawısın kótersin!

Sela turǵınları quwanıshtan qosıq aytıp,
Tawlardıń tóbelerinen baqırsın!+
12Olar Jaratqan Iyeni ullılasın,
Atawlarda Oǵan alǵıs-maqtawlar aytsın!
13Jaratqan Iye bahadır jigittey bolıp,
Jawıngerdey ǵázebin shashadı,
Áskeriy uran salıp, baqırıp,
Dushpanlardan ústinligin kórsetedi+.

Jaratqan Iyeniń járdem sózi

14«Men uzaq waqıt úndemedim,

Sabırlılıq penen Ózimdi usladım.

Endi bolsa, tuwayın dep atırǵan hayalday qıshqıraman,

Entigip dem alaman+.

15Men tawlardı hám tóbeshiklerdi wayran etemen,

Pútkil ot-shóplerdi qırıp taslayman.

Dáryalardı atawlarǵa aylandırıp,

Háwizlerdi qurıtaman+.

16Soqırlardı bilmegen jollarınan alıp júremen,

Olardı tanıs bolmaǵan soqpaqlardan jeteleymen,

Aldında qarańǵılıqtı jaqtılıqqa,
Oylı-biyik jerlerdi tegis jerge aylandıraman.
Men bulardı isleymen,
Olardı tárk etpeymen+.
17Oyma butlarǵa isengenler,

Quyma butlarǵa: „Sizler qudayımızsız“, – deytuǵınlar,

Shermende bolıp, olardan júz buradı»+.

Soqır hám gereń Izrail

18«Háy, gereńler, esitińler,
Háy, soqırlar, qarap kórińler!+
19Meniń qulımday soqır bolǵan bar ma?

Men jiberetuǵın xabarshıday, gereń bolǵan bar ma?

Maǵan baǵıshlanǵan birewdey, soqır,

Yamasa Meniń, Jaratqan Iyeniń qulınday, soqır bolǵan bar ma+?

20Sen kóp nárseni kórdiń, biraq itibar bermediń,

Qulaqlarıń ashıq edi, biraq esitpediń»+.

21Óz ádalatı haqı,
Nızamların dańqqa bólep, ullı qılıw,
Jaratqan Iyege unadı.
22Biraq bul xalıq talan-taraj qılınǵan,

Hámmesi zindanǵa taslanıp, qamaqxanaǵa qamalǵan.

Olar oljaǵa aylandı, qutqaratuǵın hesh kim joq.

Talandı, «Qaytarıp ber», deytuǵın hesh kim joq+.

23Arańızda buǵan qulaq túretuǵın,

Dıqqat qoyıp, keleshek ushın tıńlaytuǵın bar ma?

24Yaqıptı talanshılarǵa,

Izraildı qaraqshılarǵa bergen kim?

Bul Jaratqan Iye emes pe?

Oǵan qarsı gúna islemedik pe?

Olar Onıń jolınan júrmedi,

Nızamına qulaq aspadı.

25Sonlıqtan Ol lawlaǵan ǵázebin,

Ǵıjlaǵan urıstı ústine dóndirdi.

Dógeregin ot penen qaplasa da, túsinbedi,

Kúydirse de, júrekke almadı+.

43

Izraildıń qutqarıwshısı

43^1Biraq endi, Yaqıp, seni jaratqan,
Izrail, seni dóretken,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Qorqpa, Men seni azat ettim,
Seniń atıńdı aytıp shaqırdım, sen Menikiseń+.

2Suwlardan ótkenińde, seniń menen birge bolaman,

Dáryalardan ótkenińde, olar seni ıǵızıp ketpeydi.

Ot ishinen júrgenińde janbaysań,
Jalın seni jalmamaydı+.
3Men seniń Qudayıń Jaratqan Iye,
Izraildıń Muxaddesi, seniń Qutqarıwshıńman.
Seniń tólemiń sıpatında Mısırdı,
Seniń ornıńa Xabashstan menen Sebanı berdim+.
4Názerimde qımbatbaha hám qádirli bolıp,
Seni súygenim ushın,
Seniń ornıńa adamlardı,
Seniń ómiriń ushın xalıqlardı beremen.
5Qorqpa, Men seniń menen birgemen,
Urpaqlarıńdı shıǵıstan alıp kelemen,
Ózińdi batıstan jıynap alaman+.
6Arqaǵa: „Olardı ber“,
Qublaǵa: „Olardı uslama“, – deymen.
„Ullarımdı uzaqtan,
Qızlarımdı jerdiń túpkirlerinen,
7Maǵan tiyisli bolǵan hár bir adamdı,
Óz dańqım ushın jaratqanlarımdı,

Pishim berip, dóretkenlerimdi qaytar“, – deymen».

Jaratqan Iyeniń gúwası – Izrail

8Kózi bolsa da, kórmeytuǵın soqırlardı,

Qulaǵı bolsa da, esitpeytuǵın gereńlerdi alıp shıǵıń+.

9Pútkil milletler bir jerge jıynalsın,
Xalıqlar toplansın.
Olardıń arasında qaysısı bulardı járiyalap,

Ótken waqıyalardı aldın ala bizlerge bildire aldı?

Gúwalardı alıp kelip, ózlerin aqlasın,

Basqalar esitip: «Bul durıs», – desin+.

10«Sizler Meniń gúwalarımsız,
– deydi Jaratqan Iye. –
Meni bilip, Maǵan iseniwińiz,
Meniń kim ekenimdi túsiniwińiz ushın,
Saylap alǵan qullarımsız.
Mennen aldın, hesh qanday quday bolǵan emes,
Mennen keyin de bolmaydı+.

11Men, tek jalǵız Men – Jaratqan Iyemen.

Mennen basqa Qutqarıwshı joq+.

12Men aldın ala bildirdim, qutqardım hám járiyaladım.

Arańızda basqa quday joq.

Sizler Meniń gúwalarımsız,

– deydi Jaratqan Iye, –

Men Qudayman.

13Áwel bastan beri, Men Solman.

Men uslaǵandı hesh kim jazdıra almaydı.

Men qılǵandı kim biykarlay aladı?»+

Babilonnan qutılıw

14Ámeńgerińiz, Izraildıń Muxaddesi,

Jaratqan Iye bılay deydi:

«Sizler haqı Babilonǵa birewdi atlanısqa jollayman.

Kaldeylerdi dawrıǵı kókke jetken kemelerine mingizip,

Qashıwǵa májbúr etemen.

15Sizlerdiń Muxaddesińiz, Izraildıń Jaratıwshısı,

Sizlerdiń Patshańız Jaratqan Iye Men bolaman».

16Teńizden jol,

Burqasınlaǵan suwdan soqpaq ashqan Jaratqan Iye,+

17Sawash arbaların, atlardı,

Kúshli áskerlerdi ordası menen alıp shıqqan[*] Ol bılay deydi:

«Olar jıǵılıp, tura almaydı,

Óshirildi, shıraday sóndi.

18Ótkenlerdi umıtıń,

Burınǵılardı eske almań.

19Mine, Men jańa nárse qılaman!

Ol baslandı, nege túsinbeysiz?

Men shólde jol, sahrada dáryalar salaman+.

20Jabayı haywanlar, saǵal hám úkiler,

Meni húrmet qıladı.

Sebebi tańlap alǵan xalqım ishiwi ushın,

Shólde suw, sahrada dáryalar aǵızdım+.

21Maǵan alǵıs-maqtaw aytıwı ushın,

Ózim ushın jarattım bul xalıqtı.

22Biraq sen, Yaqıp, Meni shaqırmadıń,

Izrail, sen Mennen sharshadıń!+

23Jandırılatuǵın qurbanlıq ushın qoylarıńdı alıp kelmediń,

Qurbanlıqlarıń menen Meni sıylamadıń.

Men sadaqalar talap etip, seni qıynamadım,

Xosh iyisli tútetkiler talap etip, awırmanlıq salmadım.

24Sen Maǵan arnap, xosh iyisli qamıs satıp almadıń,

Meni qurbanlıqtıń mayına toydırmadıń.

Kerisinshe, gúnalarıń menen Maǵan júk boldıń,

Qılmıslarıń menen Meni sharshattıń+.

25Ózim ushın qılmıslarıńdı óshiretuǵın Menmen,

Endi qaytıp gúnalarıńdı eslemeymen+.

26Meniń yadıma sal, dawlasayıq,

Aqlanıw ushın, dálillerińdi keltir+.

27Túp atań gúna islegen edi,

Dáldalshılarıń Maǵan qarsı bas kóterdi+.

28Sonlıqtan Ibadatxana basshılarınıń abırayın tóktim,

Yaqıptı pútkilley joq qılıwǵa,

Izraildı ǵarǵısqa húkim ettim».

44

Jaratqan Iye – jalǵız Quday

44^1«Biraq, endi, qulım Yaqıp,
Tańlaǵanım Izrail, qulaq sal!+
2Seni jaratqan, qursaqta seni qáliplestirgen,

Saǵan járdem beretuǵın Jaratqan Iye bılay deydi:

Qorqpa, qulım Yaqıp,
Saylap alǵanım Eshurun[*]!
3Kewip qalǵan jerge suw jiberip,
Qurǵaq jerlerge saylar aǵızaman.
Urpaqlarıńnıń ústine Ruwxımdı,

Perzentlerińniń ústine jarılqawımdı jawdıraman+.

4Olar jasıl jaylawdaǵı otlar,

Aǵın suw jaǵasındaǵı tallar sıyaqlı ósip-ónedi.

5Birewi: „Men Jaratqan Iyege tiyislimen“, – deydi,

Ekinshisi ózin Yaqıptıń atı menen ataydı,

Basqası: „Jaratqan Iyege tiyislimen“, – dep qolına jazıp,

Ózin Izrail dep ataydı».

6Izraildıń Patshası hám Ámeńgeri Jaratqan Iye,

Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Men birinshi hám sońǵıman,

Mennen basqa quday joq+.

7Maǵan uqsaǵanı bar ma? Ol xabar bersin.

Áyyemgi xalqımdı jaratqan kúnnen baslap bolıp ótkenlerdi,

Keleshekte ne bolatuǵının bildirip, bayanlasın.

Endi bolatuǵın nárselerden xabar bersin.

8Qaltıramań, qorqpań!

Sizlerge áwel bastan aytıp, bildirmedim be?

Sizler Meniń gúwalarımsız.

Mennen basqa quday bar ma?

Basqa Jartas joq, basqa birde birewin de bilmeymen»+.

Butqa tabınıwshılarǵa eskertiw

9But soqqanlardıń hámmesi – hesh kim emes,

Olar qádirlegen nárseler – paydasız.

Olardıń ózleri buǵan gúwa,

Sebebi butları kórmeydi de, túsinbeydi de.

Sonlıqtan olar shermende boladı+.

10Payda bermeytuǵın qudaydı kim soǵadı?

Buttı kim quyadı+?

11Qara, soǵan sherik bolǵanlardıń hámmesi uyatqa qaladı.

Ónermentler – barı-joǵı tek adamlar.

Olardıń hámmesi jıynalıp, hámmesi bir jerde tursın.

Olar qorqıp, uyatqa qaladı+.
12Temirshi quralın alıp,
Kómir shoǵında taplaydı,
Shókkish penen islew berip,
Bileginiń kúshi menen pishim beredi.
Temirshi ash bolıp, hálsireydi,
Suw ishpey, haldan tayadı.
13Aǵash ustası aǵashtı jip penen ólshep,
Ushlı qural menen sızıp aladı.
Qashaw menen pishim berip,
Asha tayaq penen tamǵalap,
Adam qálpine keltiredi.
Onı butxanaǵa qoyıw ushın,
Pútkil adam gózzallıǵın beredi.
14Ol kedr aǵashın kesip aladı.
Sárwi yaki emen aǵashın tańlap alıp,

Ósiw ushın toǵaydaǵı terekler arasında qaldıradı.

Yamasa kedr aǵashın otırǵızadı,
Jawın onı ósiredi.
15Keyin aǵash otın boladı,
Adam otınnıń bir bólegin jaǵıp ısınsa,
Basqa bólegi menen nan pisiredi.

Al qalǵanınan ózine bir quday soǵıp alıp, tabınadı,

But soǵıp alıp, aldına jıǵılıp, tájim etedi.

16Otınnıń yarımın jaǵıp, awqat tayarlaydı,

Kábap pisirip, toyǵansha jeydi.

Ol jılınıp, bılay deydi:

«Men jılındım, ottıń háwirin sezdim».

17Awısqan otınnan ol quday, yaǵnıy ózine but islep alıp,

Onıń aldında tájim etedi, oǵan sıyınadı.

Oǵan duwa etip, bılay deydi:

«Meni qutqar, óytkeni sen qudayımsań».

18Bunday adamlar hesh nárseni bilmeydi, túsinbeydi de.

Óytkeni kórmesin dep kózleri,
Túsinbesin dep júrekleri jabılǵan+.
19Hesh kim oylanıp kórmeydi:
«Otınnıń yarımın jaqtım,
Qozına nan pisirdim,
Góshten kábap pisirip jedim,
Endi qalǵanınan jerkenishli nárse soǵayın ba?

Bir bólek aǵashqa tabınayın ba?» – dep aytıwǵa,

Aqıl-parasatı jetpeydi.

20Ol kúldiń izinen quwadı,

Aldanǵan júregi onı joldan adastıradı.

Ol óz janın qutqara almaydı,

«Oń qolımdaǵı nárse jalǵan nárse emes pe?» – dey almaydı+.

21«Yaqıp, bulardı este tut,

Izrail, sen Meniń qulımsań.

Men seni jarattım, sen Meniń qulımsań.

Izrail, Men seni umıtpayman+.

22Seniń qılmıslarıńdı bult kibi,

Gúnalarıńdı azanǵı duman kibi, taratıp jiberemen.

Maǵan qayt, Men sen ushın tólem tóledim»+.

23Háy kókler, quwanısh penen qosıq aytıń,
Sebebi bunı Jaratqan Iye júzege asırdı.
Háy jerdiń tereńlikleri, baqırıń!
Taw hám toǵaylar,
Toǵaydaǵı hámme terekler qosıq aytıń,
Sebebi Yaqıptı Jaratqan Iye azat etti,
Izrailda Ózin dańqqa bóledi+.

24Seni qursaqta qáliplestirgen Ámeńgeriń,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Hámme nárseni jaratqan,
Kóklerdi jalǵız Ózi jayǵan,
Jalǵız Ózi jerdi dóretken,+

25Jalǵan payǵambarlardıń belgilerin pushqa shıǵarǵan,

Palkerlerdi aqmaq qılǵan,
Danalarǵa soqqı berip,
Bilimlerin nadanlıqqa aylandırǵan,+
26Qulınıń sózin tastıyıqlaǵan,
Xabarshılarınıń aytqanların ámelge asırǵan,

Erusalimge: „Ishinde jáne adam jasaydı“, – dep aytqan,

Yahuda qalalarına: „Olar qaytadan qurıladı,

Qarabaqanaların tikleymen“, – degen,+

27Shuqır suwlarǵa: „Qurıp ket, dáryalarıńdı qurıtaman“, – degen,+

28Kirge[*]: „Meniń shopanım, barlıq maqsetlerimdi ol ámelge asıradı“, – degen,

Erusalimge: „Jańadan qurıladı“,
Ibadatxanaǵa: „Qayta tiklenedi“, – degen,
Jaratqan Iye Men bolaman»+.

45

Jaratqan Iyeniń Kirdi tańlawı

45^1Jaratqan Iye maylaǵanına,

Oń qolınan uslaǵanına, yaǵnıy Kirge bılay deydi:

«Aldıńda milletlerdi bas iydiremen,
Patshalardı qurallarınan mahrum etemen.
Aldıńda dárwazalar ashılıp,
Olar jabılmaydı+.
2Men aldıńda júrip, tawlardı tegisleymen,

Qola dárwazalardı buzıp, temir támbilerdi sındıraman+.

3Saǵan qarańǵılıqta jasırınǵan ǵáziynelerdi,

Jasırın jerlerde saqlanǵan baylıqlardı beremen.

Usı arqalı atıńdı aytıp shaqırǵan Men – Jaratqan Iye,

Izraildıń Qudayı ekenimdi bileseń+.

4Sen Meni tanımasań da,

Qulım Yaqıp, tańlaǵanım Izrail haqı,

Seni atıńdı aytıp shaqırdım,

Saǵan húrmetli at qoydım+.

5Men – Jaratqan Iyemen, basqası joq.

Mennen basqa quday joq.

Meni tanımasań da, saǵan kúsh beremen+.

6Shıǵıstan batısqa deyingi adamlar,

Mennen basqasınıń joq ekenin bilip qoysın.

Men – Jaratqan Iyemen, basqası joq+.

7Nurdı dóretken, qarańǵılıqtı jaratqan Men bolaman,

Abadanlıqtı beretuǵın, apatshılıqtı jiberetuǵın da Menmen.

Bulardıń hámmesin isleytuǵın Men, Jaratqan Iyemen+.

8Kókler, sen joqarıdan qutqarılıwdı tók,

Bultlar onı tómenge jawdırsın.

Jer ashılıp, qutqarılıw ósip shıqsın,

Onıń menen birge ádillik te óssin.

Bunı Men, Jaratqan Iye jarattım».

Qúdireti kúshli Quday

9Jaratıwshısı menen dawlasatuǵınlar, hásiret shegesizler!

Topıraqtan jasalǵan gúzeniń sınıǵı!

Ílay gúlalshıǵa: «Ne islep atırsań?»

Yamasa: «Islep atırǵan nárseńniń uslaǵıshı joq», – dep ayta ma+?

10Ákesine: «Meni nege dúnyaǵa keltirdiń?»

Anasına: «Meni nege tuwdıń?» – deytuǵınlar,

Hásiret shegesizler!

11Izraildıń Muxaddesi hám Onıń Jaratıwshısı,

Jaratqan Iye bılay deydi:

«Balalarımnıń keleshegi haqqında sorawǵa tutpaqshımısız?

Qolımnıń isleri tuwralı buyrıq bermekshimisiz?

12Men jerdi dóretip,
Onıń ústine adamdı jarattım,
Óz qollarım menen kóklerdi jaydım,
Aspan denelerine buyrıq berdim+.

13Kirdi ádil niyetimdi ámelge asırıw ushın háreketke keltirdim,

Onıń pútkil jolların tegisleymen.

Ol Meniń qalamdı qayta quradı,

Tutqın bolǵan xalqımdı tólemsiz hám parasız azat etedi», –
deydi Álemniń Jaratqan Iyesi+.

14Jaratqan Iye Izrailǵa bılay deydi:

«Mısırdıń baylıǵı, Xabashstannıń paydası seniki boladı,

Uzın boylı Seba urpaqları saǵan keledi.

Olar saǵan eredi,

Kisenbánt bolıp saǵan kelip,

Tájim etip, jalbarınıp:

„Quday tek seniń menen birge, basqa biri joq,

Onnan basqa quday joq“, – deydi»+.

15Izraildıń Qudayı – Qutqarıwshı,

Haqıyqattan da, Ózin jasırǵan Quday – Senseń!

16But soǵatuǵınlardıń hámmesi uyatqa qalıp, masqara boladı,

Hámmesi birge shermende boladı+.

17Biraq Izrail Jaratqan Iye tárepinen máńgige qutqarıladı.

Sizler máńgige uyatqa qalmaysız,

Masqara bolmaysız+.

18Kóklerdi jaratqan – Ol Quday.

Dúnyanı bina etken,

Oǵan túr-tús berip, onı bekkemlegen,

Onı bos turıw ushın emes,

Al adam jasawı ushın jaratqan,

Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men – Jaratqan Iyemen, Mennen basqası joq.

19Men jasırın da, qarańǵılıqta da sóylemedim.

Men Yaqıptıń urpaqlarına:

„Meni hesh nárse joq jerden izleń“, – demedim.

Men – Jaratqan Iyemen, haqıyqattı aytaman,

Men shınlıqtı bayan etemen»+.

Quday hám Babilonnıń butları

20«Milletlerden qashıp qutılǵanlar,

Kelip, bir jerge jıynalıp, qasıma jaqınlańlar!

Aǵash butlardı kóterip,

Qutqarmaytuǵın qudayǵa sıyınǵanlar,

Hesh nárseni bilmeydi+.

21Aytıń, dawańızdı bayan etiń,

Olar birge másláhátlessin!

Bunı ázelden aytqan kim?

Ótmishte ayan etken kim?

Jaratqan Iye bolǵan Men emespen be?

Mennen basqa quday joq,

Men ádil Qudayman hám Qutqarıwshıman,

Mennen basqası joq+.

22Pútkil dúnya,

Maǵan júz burıń, qutqarılasız!

Men Qudayman, basqası joq.

23Men Ózim haqı ant ishtim,

Awzımnan shıqqan sóz tuwrı,

Ol bosqa shıqpas:

„Hár bir adam Meniń aldımda dize búgedi,

Hár bir til Maǵan ant ishedi“+.

24Olar Men tuwralı: „Ádalat hám kúsh,

Jalǵız Jaratqan Iyede“, – deydi.

Oǵan ǵázeplengenlerdiń hámmesi,
Aldına kelip, uyalıp qaladı.
25Biraq Izraildıń pútkil násili,

Jaratqan Iyede aqlanıp, Onıń menen maqtanadı».

46

46^1Bel degen quday dize búkti,

Nebo degen quday búgildi,

Olardıń butları janıwarlarǵa hám ógizlerge júklendi.

Burın saltanatlı túrde kóterip júrgen nárselerińiz,

Endi sharshaǵan haywanlarǵa júk boldı+.

2Olardıń qudayları búgilip, dize búkti,

Olar júklerdi qutqara almas,

Ózleri súrgin etilip atır+.

3«Yaqıp urpaqları,

Izraildıń aman qalǵanları, Meni tıńlańlar!

Qursaqta waqtıńızda qabıl etip alıp,

Tuwılǵanıńızdan beri, kóterip júrdim+.

4Qartayǵanıńızda da, Men solay isleymen,

Shashıńız aǵarǵanda da, sizlerdi kóteremen.

Men sizlerdi jarattım, Ózim qollayman,

Sizlerdi kóterip júremen, qutqaraman+.

5Meni kimge uqsatıp, kimge teńlestirejaqsız?

Kimge salıstırıp, uqsatajaqsız+?

6Adamlar altındı shıjlanınan shıǵarıp tólep,

Gúmisti tárezide ólshep,

Bir zergerdi jallap aladı.

Zerger olardan bir quday soǵıp beredi,

Adamlar jerge jıǵılıp, oǵan tabınadı+.

7Qudayın iyninde kóterip alıp júredi,

Ornına qoyadı, ol sol jerde tura beredi.

Ornınan qozǵala almaydı.

Oǵan jalbarınsa, juwap bermeydi,

Hesh bir apattan da qutqarmaydı+.

8Háy, gúnakarlar, bunı umıtpań,

Márt bolıń, yadtan shıǵarmań.

9Áyyemgi bolıp ótken islerdi esleń.

Men Qudayman, basqası joq,

Men Qudayman, Maǵan uqsaǵanı joq.

10Men aqırǵı bolatuǵınlardı áwel bastan,

Keleshekte bolatuǵınlardı áyyemnen bildirip kelemen.

Men: „Maqsetlerimdi iske asırıp,

Ózime unaǵan nárselerdiń hámmesin isleymen“, – deymen+.

11Shıǵıstan jırtqısh qustı,
Maqsetimdi orınlaytuǵın bir adamdı,
Uzaq jurttan shaqıraman.
Men aytqanımdı orınlayman,
Jobalastırǵanımdı ámelge asıraman+.

12Júregi qaysarlar,

Jeńisti uzaq dep oylaǵanlar, meni tıńlańlar!

13Jeńisim jaqın, ol uzaq emes,

Qutqarıwım keshikpeydi.

Men Sionǵa qutqarılıw,

Izrailǵa dańqımdı sıylayman»+.

47

Babilonnıń qulawı

47^1«Háy, pák qız Babilon,

Tómenge túsip, topıraqqa otır!

Háy, kaldeylerdiń qızı,

Jerge otır, endi taxtıń joq.

Endi seni: „Názik hám múláyim“, – dep atamaydı+.

2Digirmandı alıp, un tart,

Párenjeńdi alıp tasla, etegińdi túrip,

Baltırıńdı kórsetip, dáryalardı keship ót+.

3Deneń ashılıp, uyatlı jeriń kórinsin.

Men ósh alaman, hesh kimdi ayamayman»+.

4Ámeńgerimiz – Izraildıń Muxaddesi,

Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.

5«Háy, kaldeylerdiń qızı,

Qarańǵıǵa barıp, úndemey otır!

Seni artıq: „Patshalıqlardıń xanımı“, – dep atamaydı.

6Xalqıma qáhárlendim,
Miyrasımdı xorlap,
Seniń qolıńa berdim,
Sen de olarǵa rehim etpediń.
Hátte, ǵarrılarǵa da,
Júdá awır moyıntırıq taqtıń+.
7Sen: „Men máńgige xanım bolaman“, – dediń.
Bularǵa dıqqat bermediń,
Aqıbetiniń ne bolatuǵının oylamadıń+.

8Háy, ráhátti súyetuǵın,
Qáwipsizlikte jasap, ishinen:
„Mine men, maǵan teń keletuǵını joq,
Men hesh qashan jesir bolıp otırmayman,
Perzent daǵın da kórmeymen“, – deytuǵın sen,
Endi mınanı tıńla!+
9Bulardıń ekewi de bir kúnde,
Tosattan basıńa túsedi:
Perzentlerińnen ayırılasań, jesir qalasań.
Sıyqırshılıqtıń kópligine,
Duwaxanlıqtıń ullı kúshine qaramastan,
Olar bári bir basıńa túsedi.
10Sen óz jawızlıǵıńa isendiń,
„Meni hesh kim kórmeydi“, – dep oyladıń.
Danalıǵıń hám bilimiń seni joldan adastırdı.

Ishińnen: „Mine men, maǵan teń keletuǵını joq“, – dediń.

11Sonlıqtan apatshılıqqa ushıraysań,
Sıyqırshılıq penen onnan qutıla almaysań.
Basıńa baxıtsızlıq túsedi,
Tólem menen onı qaytara almaysań.
Oylamaǵan wayranshılıq,
Tosattan ústińe keledi+.
12Jaslıǵıńnan beri shuǵıllanıp kelgen,

Duwaxanlıǵıń hám sansız sıyqırshılıǵıńdı dawam et.

Bálkim, olardan saǵan payda tiyer,

Yaki olar menen birewdi qorqıtarsań.

13Másláhátlerdiń kópligi seni sharshattı.

Juldızlardı izertlewshiler,

Jańa aydıń basında ne bolatuǵının aytatuǵınlar,

Basıńa túsetuǵın nárselerden seni qutqarsın.

14Áne, olar sabanǵa uqsaydı,

Ot olardı jandıradı.

Jalmaǵan órtten ózlerin de qutqara almaydı.

Bul jılınatuǵın qoz da,

Janında otıratuǵın jalın da emes+.

15Usılayınsha seniń menen miynet etip,

Jaslıǵıńnan aldı-sattı islegenlerdiń hár biri,

Bası awǵan tárepke rawana boladı,

Seni hesh kim de qutqarmaydı».

48

Izraildıń qasarısıwı

48^1Tıńla, háy, Yaqıptıń urpaqları!

Izraildıń atı menen atalatuǵınlar,

Yahudanıń belinen óngenler!

Sizler Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishesiz,

Izraildıń Qudayın shaqırasız.

Biraq bunı shın júrekten hám ádillik penen islemeysiz+.

2Sonda da, ózlerińizdi muxaddes qaladanbız dep,

Izraildıń Qudayına súyendińiz.

Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.

3«Bolıp ótkenlerdi Men aldın ala ayttım,
Meniń awzımnan shıqtı, Men olardı bildirdim.
Keyin tosattan olardı isledim,
Olar orınlandı+.
4Sebebi seniń qaysarlıǵıńdı bilemen,
Jelke tamırıń temirdey,
Mańlayıń qoladay qattı+.
5Bulardı saǵan aldın ala bayan ettim,
„Bulardı meniń butlarım isledi,
Aǵash músinlerim hám quyma qudaylarım,
Bulardı buyırdı“, – dep aytpawıń ushın,
Orınlanbastan aldın, olardı saǵan bildirdim+.

6Bulardı esittiń, endi hámmesin kór.

Bulardı moyınlamaqshı emespiseń?

Búginnen baslap, saǵan jańa zatlardı,

Sen bilmegen jasırın zatlardı aytaman+.

7Bular tap házir jaratıldı, ótmishte emes,

Búginge deyin, sen bular tuwralı esitpediń,

Bolmasa: „Bulardı biletuǵın edim“, – deyseń.

8Sen esitpediń de, bilmeyseń de,

Ázelden qulaǵıń ashıq emes edi.

Men seniń satqın ekenińdi bilemen,

Tuwılǵanıńnan beri, qozǵalańshı dep atalasań.

9Óz atım haqı ǵázebimdi tutıp,

Óz dańqım haqı onı tıydım.

Bolmasa, seni joq qılar edim.

10Mine, gúmistey etip bolmasa da, seni tazaladım,

Azap oshaǵında sınadım+.

11Bunı Ózim haqı, Ózim ushın isleymen.

Nege atıma daq túsiwi kerek?

Dańqımdı basqaǵa bermeymen+.

12Háy, Yaqıp, shaqırǵanım Izrail, Meni tıńla!

Men – Solman, birinshi de, sońǵı da Menmen+.

13Qolım jerdiń tiykarın qoydı,

Oń qolım kóklerdi jaydı.

Men olardı shaqırsam,

Hámmesi birge aldımda turadı+.

14Hámmeńiz jıynalıp, tıńlań!

Butlardıń qaysısı bulardı aldın ala bildirdi?

Jaratqan Iyeniń súyiklisi[*],

Onıń Babiloniyaǵa qarsı maqsetin ámelge asıradı,

Onıń qolı kaldeylerge qarsı boladı+.

15Men, awa, Men oǵan ayttım,

Onı Men shaqırdım, Men alıp keldim,

Ol óz isinde tabısqa erisedi+.

16Maǵan jaqınlap, mınanı tıńlańlar!

Bastan-aq, Men jasırın sóylemedim,

Sonnan beri, Men sol jerdemen».

Endi Quday Iye meni hám Ruwxın jiberdi+.

17Ámeńgeriń, Izraildıń Muxaddesi,

Jaratqan Iye bılay deydi:

«Saǵan paydalı nárselerdi úyretetuǵın,

Júriwiń kerek bolǵan joldan jeteleytuǵın,

Qudayıń Jaratqan Iye Men bolaman.

18Eger Meniń buyrıqlarıma qulaq asqanıńda edi!

Abadanshılıǵıń dáryaday,
Ádilligiń teńiz tolqınlarınday bolar edi+.
19Urpaqlarıń teńiz qumınday kóp,

Násilleriń qum qıyırshıqlarınday sansız bolar edi.

Atları da óshirilmes,

Meniń aldımda joq bolmas edi»+.

20Babiloniyadan shıǵıp, kaldeylerden qashıń!

Bunı quwanıshlı dawıs penen járiyalań,

Jerdiń shetlerine deyin xabarlap:

«Jaratqan Iye Óz qulı Yaqıptı azat etti!» – dep jayıń+.

21Olardı shólden alıp ótkende de, shóllemedi,
Olar ushın jartastan suw aǵızdı,[*]
Ol jartastı jardı, suw atılıp shıqtı+.

22«Jawızlar ushın tınıshlıq joq», – deydi Jaratqan Iye.

49

Jaratqan Iyeniń qulınıń xızmeti

49^1Atawlar, meni tıńlań!

Uzaqtaǵı xalıqlar, qulaq túriń!

Jaratqan Iye meni ana qursaǵında bolǵan waqtımda-aq shaqırdı.

Anamnıń ishinde waqtımda-aq atap atımdı qoydı+.

2Ol sózimdi qılıshtay ótkir qıldı,
Meni qolınıń sayasına jasırdı.
Meni ushqır oq qıldı,
Óziniń oq qabında saqladı+.
3Ol maǵan: «Meniń qulımsań,

Izrail, Men sen arqalı dańqqa erisemen», – dedi+.

4Biraq men: «Miynetim zaya ketti,
Bosqa, biyhuda kúshimdi sarpladım,
Bári bir, Jaratqan Iye haqımdı beredi,
Quday miynetimniń esesin qaytaradı», – dedim.

5Yaqıptıń urpaqların Oǵan qaytarıwım,
Izraildı Onıń aldına jıynawım ushın,
Qursaqta meni qáliplestirip,
Ózine xızmetshi qılǵan,
Jaratqan Iye sóyledi.

Men Jaratqan Iyeniń názerinde húrmetke eristim,

Qudayım meniń kúsh-qúdiretim boldı.

6Ol bılay dedi: «Yaqıptıń tiyrelerin qayta tiklew,

Izraildıń tiri qalǵanların qaytarıw ushın,
Qulım bolıwıń jeterli emes,
Seni milletlerge nur qılaman,

Meniń qutqarıwım jerdiń shetine deyin jetip barsın»+.

7Insanlar kemsitip, xalıq jek kórgenge,
Húkimdarlardıń qulına,
Izraildıń Ámeńgeri, Onıń Muxaddesi,
Jaratqan Iye bılay deydi:
«Patshalar seni kórip, ornınan turadı,
Kósemler jıǵılıp, tájim qıladı,
Seni tańlaǵan Izraildıń Muxaddesi,
Sadıq Jaratqan Iye haqı solay qıladı»+.

Izraildıń Jaratqan Iyege júz burıwı

8Jaratqan Iye bılay deydi:

«Miyrimim túsken waqıtta, Men saǵan juwap beremen,

Qutqarılıw kúninde járdem beremen.
Seni qorǵayman,
Xalqım menen dúzgen kelisimimdi,
Sen arqalı ámelge asıraman.
Sen eldi qayta tiklep,
Wayran bolǵan jerlerdi qayta iyeleyseń+.
9Tutqınlarǵa: „Shıǵıńlar!“,
Qarańǵılıqta bolǵanǵa: „Azatsań!“, – deyseń.
Olar jol jaǵalarında otlaydı,
Tap-taqır tóbeshiklerde jaylaw tabadı+.
10Olar ash ta bolmaydı, shóllemeydi de,

Quwratıwshı samal da, quyash ta olarǵa zıyan tiygizbeydi.

Miyrim kórsetiwshi olardı jetekleydi,
Suw kózlerine alıp baradı+.
11Hámme tawlarımdı jolǵa aylandıraman,
Dárbent jollarımdı biyikletemen.
12Mine, olar alıstan,
Kimisi arqadan, kimisi batıstan,
Kimisi Sinim jerlerinen kiyatır»+.

13Kókler, quwanısh penen baqırıń!

Jer, shadlan!

Tawlar, qosıq aytıńlar!

Jaratqan Iye Óz xalqın jubatıp,

Azap shekkenlerge rehim etejaq+.

14«Sion bolsa bılay deydi:

„Jaratqan Iye meni tárk etti,

Iyem meni umıttı“+.

15Ana emiziwli balasın umıta ma?

Ózi tuwǵan balasına rehimi túspey me?

Hátte, ana óz balasın umıtsa da,

Men seni umıtpayman+.

16Qara, atıńdı alaqanlarıma jazdım,

Qıyralǵan diywallarıń bárqulla kóz aldımda.

17Ullarıń asıǵıp keledi,

Seni qırıp, wayran etkenler shıǵıp ketedi.

18Basıńdı kóterip, aylanaǵa qara,

Hámmesi jıynalıp, saǵan kiyatır.

Tiriligim haqı ant ishemen,

– deydi Jaratqan Iye. –

Olardıń hámmesi sen ushın bezeniw buyımınday boladı,

Kelinshektey olardı taǵıp alasań+.

19Awa, jeriń wayranlanıp, bosap qalıp,

Qarabaqanaǵa aylanǵan bolsa da,

Endi jer xalqıńa tarlıq etip,

Seni jalmap kelgenler sennen uzaqlasadı+.

20Tutqın bolǵan waqıtta tuwılǵan balalarıń,

Ele saǵan bılay deydi:

„Bul jer bizlerge tarlıq etip atır,

Jasaw ushın kóbirek jer ber“+.

21Sonda sen ishińnen bılay deyseń:

„Bulardı maǵan kim tuwıp berdi?

Men balalarımdı joytıp, násilsiz bolıp qalǵan edim,

Súrgin etilip, quwıp jiberilgen edim.

Bulardı kim ósirdi?

Men jalǵız ózim qalǵan edim,

Bular qaydan payda boldı?“»

22Quday Iye bılay deydi:

«Men milletlerge qol menen belgi beremen,

Xalıqlarǵa bayraǵımdı kóteremen.

Olar ullarıńdı qolına,

Qızlarıńdı iynine kóterip alıp keledi+.

23Patshalar saǵan ákelik qılıp,

Xanbiykeler saǵan sút beriwshi ana boladı.

Olar aldıńda beti jerge tiygenshe iyilip tájim etedi,

Ayaqlarıńdaǵı shańdı artadı.

Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi,

Maǵan úmit baylaǵanlar uyatqa qalmaytuǵının bilip alasań»+.

24Kúshliden oljasın tartıp alıw múmkin be?

Yamasa zalımnıń qolınan tutqın qutıla ala ma+?

25Biraq Jaratqan Iye bılay deydi:

«Awa, kúshliniń qolınan oljası tartıp alınadı,

Zalımnıń oljaları qaytarıladı.
Saǵan qarsı shıqqanǵa,
Men qarsı turaman,
Balalarıńdı qutqaraman+.
26Seni ezgenlerge óz denesin jegizemen,

Sharap ishkendey, óz qanların iship más boladı.

Sonda pútkil adamzat Meniń Jaratqan Iye ekenimdi,

Seniń Qutqarıwshıń hám Ámeńgeriń ekenimdi,

Yaqıptıń Kúshli Qudayı ekenimdi bilip aladı»+.

50

Izraildıń gúnası

50^1Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men anańızdı quwıp jibergen waqıtta bergen talaq xat qáne?

Sizlerdi qarız alǵan adamımnıń qaysısına satıppan?

Mine, sizler óz jawız islerińiz sebepli satıldıńız,

Sizlerdiń qılmıslarıńız sebepli anańız quwıp jiberildi+.

2Kelgenimde, ne ushın hesh kim joq edi?

Shaqırǵanımda, ne ushın hesh kim juwap bermedi.

Sizlerdi azat etiw ushın qolım sonday-aq qısqa ma edi?

Yamasa sizlerdi qutqarıwǵa Mende kúsh joq pa?

Bir aybat etsem, teńiz qurıydı,

Dáryalardı shólge aylandıraman.

Balıqlar suwsızlıqtan sasıp, shólden óledi+.

3Kóklerge qara kiydiremen,

Aza kiyimin olardıń japqıshı qılaman»+.

Quldıń sózdi tıńlawı

4Sharshaǵanǵa sóz benen mádet bersin dep,
Quday Iye maǵan tálim berip, dana til berdi.
Hár kúni tańda Ol meni oyatıp,

Shákirtlerdey tıńlasın dep, qulaǵımdı ashadı+.

5Quday Iye qulaǵımdı ashtı,

Men qarsı shıqpadım, júz burıp ketpedim.

6Men ózimdi urǵanlarǵa arqamdı,

Saqalımdı julǵanlarǵa júzimdi tuttım.

Masqaralaǵanda da, túkirgende de júzimdi jasırmadım+.

7Quday Iye maǵan járdem bergenlikten,
Men uyatqa qalmadım.
Ózimdi miytindey bekkem tuttım,
Bilemen, shermende bolmayman+.
8Meni aqlawshı janımda,
Meniń menen kim dawlasadı?
Kel, júzleseyik,
Meni kim ayıplay aladı?
Ol janıma kelsin!+
9Maǵan járdem beriwshi – Quday Iye,
Kim meni gúnalıǵa shıǵara aladı?
Olardıń hámmesi kiyimdey tozadı,
Olardı kúye jep qoyadı+.

10Arańızda Jaratqan Iyeden qorqıp,

Onıń xızmetshisiniń dawısına qulaq salǵan bar ma?

Qarańǵılıqta júrgenler, nurı bolmaǵanlar,
Jaratqan Iyeniń atına úmit baylap,
Qudayına súyensin!

11Biraq ot jaǵıp, shıra uslaǵan sizler, hámmeńiz,

Óz otıńızdıń jarıǵında,

Jaqqan shıralarıńızdıń jaqtısında júre beriń.

Meniń qolım sizlerge mınanı qıladı:

Azap ishinde jatasız.

51

Jaratqan Iyeniń Siondı jubatıwı

51^1«Azatlıqqa umtılıp,
Meni, Jaratqan Iyeni izlegenler,
Maǵan qulaq salıńlar!
Ózlerińiz kesip alınǵan jartasqa,

Ózlerińiz qazıp alınǵan tas kánine názer salıń.

2Ákeńiz Ibrayımǵa,
Ózińizdi tuwǵan Saraǵa názer salıń.
Men onı shaqırǵanımda, ol jalǵız edi,
Men onı jarılqap, kóbeyttim+.
3Men, Jaratqan Iye Sionǵa,
Onıń hámme qarabaqanalarına táselle beremen.
Men Sionnıń shóllerin Edendey,

Dalańlıqların Jaratqan Iyeniń baǵınday qılaman.

Onda shadlıq hám quwanısh,

Minnetdarshılıq hám qosıq dawısları esitiledi+.

4Xalqım, Maǵan dıqqat awdarıń,
Milletim, Maǵan qulaq tutıń!
Nızam Mennen shıǵadı,
Ádalatım xalıqlarǵa nur boladı+.
5Azat etiwim tez jaqınlaspaqta,
Qutqarıwım jolǵa shıqtı.
Qollarım xalıqlardı basqaradı,
Atawlar Meni kútpekte,
Qolımnıń kúshine úmit baylamaqta+.
6Basıńızdı kóterip, kóklerge kóz tigiń,
Tómende bolǵan jerge qarań:
Kókler tútindey tarqap ketedi,
Jer kiyim kibi tozadı,
Ondaǵı jasaytuǵınlar shıbınday ólip ketedi.
Biraq Meniń qutqarıwım máńgi boladı,

Meniń azat etiwim hesh qashan tamam bolmaydı+.

7Ádillikti bilgen,
Nızamımdı júreginde saqlaǵanlar,
Meni tıńlań!
Adamlardıń abay etiwinen qorqpań,
Olardıń ǵarǵaǵanınan qáweterlenbeń+.
8Kúye olardı kiyim kibi,
Qurtlar olardı jún kibi jeydi.
Biraq Meniń azat etiwim máńgige boladı,

Meniń qutqarıwım áwladtan-áwladqa dawam etedi»+.

9Oyan, oyan, kúshke tol, Jaratqan Iyeniń qolı!

Áyyemgi waqıtlardaǵıday, áwelgi áwladtaǵıday oyan!

Rahabtı[*] tilkimlegen,

Sol teńiz aydarhasınıń denesin tesken Sen emes pe ediń+?

10Teńizdi, tereń tuńǵıyıqtıń suwların qurıtqan Sen emes pe ediń?

Qutqarılǵanlar ótsin dep,

Teńiz túbin jol qılǵan Sen emes pe ediń+?

11Jaratqan Iyeniń azat etkenleri izge qaytadı,

Qosıq aytıp, Sionǵa qaytıp keledi.

Olar máńgilik quwanısh tajın baslarına kiyedi.

Quwanısh hám shadlıqqa tolıp tasıp,

Qayǵı hám ǵam-táshiwish qashıp ketedi+.

12Jaratqan Iye bılay deydi:

«Sizlerdi jubatatuǵın Menmen.

Ne ushın basında ólimi bar insannan,

Shóptey solıp qalatuǵın adamnıń ulınan qorqasań+?

13Sen ózińdi jaratqan, kóklerdi jayǵan,
Jerdiń tiykarın qoyǵan,
Jaratqan Iyeni, Jaratıwshıńdı nege umıttıń?
Seni joq qılıw niyetinde bolǵan,
Eziwshiniń ǵázebinen nege kúni boyı qorqasań?
Qáne, eziwshiniń ǵázebi qayda+?
14Tez arada tutqınlar azat etiledi,
Olar ólmeydi, qábirge de túspeydi,
Nanǵa da zar bolmaydı.

15Tolqınları shuwıldasın dep, teńizdi shayqaǵan,

Qudayıń Jaratqan Iye Men bolaman.

Meniń atım Álemniń Jaratqan Iyesi+.

16Sózlerimdi awzıńa saldım,

Seni qolımnıń sayasında jasırdım.

Kóklerdi ornatqan,

Jerdiń tiykarın qoyǵan,

Sionǵa: „Sen Meniń xalqımsań“ degen Men bolaman».

Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesi

17Oyan, Erusalim, oyan, ayaqqa tur!

Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesin Onıń qolınan ishtiń,

Túbine deyin iship, tentireklep júrdiń+.

18Óziń tuwǵan ullarıńnıń ishinde,

Seni jetekleytuǵın birewi de joq.

Óziń ósirgen ullarıńnıń ishinde,

Qolıńnan uslap, súyeytuǵın birewi de joq.

19Basıńa qos apat tústi,

Kim saǵan táselle beredi?

Nabıt bolıw, wayranshılıq, ashlıq hám qılısh,

Kim seni jubata aladı+?

20Ullarıń esten tanıp,

Torǵa túsken antilopaday bolıp,

Hár kósheniń basında jatır.

Olar Jaratqan Iyeniń ǵázebine,

Qudayıńnıń qáhárine ushıraǵan.

21Sonlıqtan azap shekken,

Sharapsız más bolǵanlar, mınaǵan qulaq salıń!

22Iyeń, Óz xalqın qorǵaytuǵın Qudayıń Jaratqan Iye bılay deydi:

«Mine, Men seni tentirekletetuǵın keseni qolıńnan aldım,

Bunnan bılay, Meniń ǵázep kesemnen ishpeyseń+.

23Onı seni jábirlegenlerdiń qolına beremen.

Olar saǵan: „Jerge jat, ústińnen basıp óteyik“, – dedi,

Sonda sen arqańdı tutıp, jerdey,

Olar ótetuǵın kóshedey qıldıń».

52

Sionnıń quwanıshı

52^1Oyan Sion, oyan, kúshke tol!

Erusalim, muxaddes qala, ájayıp kiyimlerińdi kiy!

Endi súnnetsizler hám haram adamlar saǵan kirmes hasla+.

2Ústińdegi topıraqtı qaǵıp taslap,

Tur, Erusalim, taxtqa otır.

Moynıńdaǵı shınjırdı úzip tasla,

Tutqın bolǵan qız Sion!

3Jaratqan Iye bılay deydi:

«Sizler pulǵa satılmadıńız,

Pulsız azat etilesiz».

4Quday Iye bılay deydi:

«Xalqım jasap turıw ushın, dáslep Mısırǵa bardı,

Keyin assiriyalılar sebepsiz olardı jábirledi.

5Bul ne awhal?
– deydi Jaratqan Iye. –
Xalqım qurıdan-qurı basıp alındı,
Húkimdarları páriyad etpekte,
– deydi Jaratqan Iye. –
Kúni boyı atıma til tiymekte+.
6Biraq xalqım Meniń atımdı bilip aladı.
Sol kúni olar Meniń sóylegenimdi,
„Mine, Men“ degenniń Men ekenin biledi».

7Tawlar asıp, Xosh Xabar alıp kiyatırǵannıń,
Ayaqları qanday ájayıp!
Ol paraxatshılıqtı járiyalamaqta,
Xosh xabar alıp kelmekte,
Qutqarılıwdı járiya qılmaqta.

Ol Sionǵa: «Qudayıń húkimdarlıq qıladı!» demekte+.

8Tıńlań! Gúzetshileriń dawısın kótermekte,

Birge olar quwanıp baqırmaqta.

Jaratqan Iyeniń Sionǵa qaytıp kelgenin,

Olar óz kózleri menen kóredi.

9Birgelikte shadlıq penen baqırıń,

Erusalimniń qarabaqanaları!

Jaratqan Iye Óz xalqına táselle berdi,

Erusalimdi azat etti+.

10Pútkil milletlerdiń kóz aldında,

Jaratqan Iye muxaddes bilegin túrdi.

Pútkil dúnya,

Qudayımızdıń qutqarıwın kóredi+.

11Ketiń, ketiń, ol jerden shıǵıń!

Haram nárselerge qol tiygizbeń!

Sizler, Jaratqan Iyeniń muxaddes zatların tasıwshılar!

Ol jerden shıǵıp, tazalanıń,+
12Biraq asıǵıs shıǵıp ketpeń,
Qashıp ta júrmeń.
Sebebi Jaratqan Iye aldıńızda júredi,
Izraildıń Qudayı izińizden qorǵap baradı+.

Jaratqan Iyeniń qulınıń azap shegiwi hám ullılanıwı

13«Mine, qulım tabısqa erisedi,

Ol kóterilip, ullılanıp, eń biyikke shıǵarıladı+.

14Kópler oǵan hayran qaldı.

Onıń túr-túsi adamǵa uqsamaytuǵın sıqılsız,

Kórinisi de adam ulına uqsamaytuǵın edi.

15Ol kóp milletlerdi lal qaldıradı,

Patshalar onıń aldında awzın jumadı.

Sebebi olar aytılmaǵan nárselerdi kórip,

Esitpegen nárselerin túsinedi»+.

53

53^1Bizlerge jiberilgen xabarǵa kim isendi?

Jaratqan Iyeniń kúsh-qúdireti kimge ayan boldı+?

2Jaratqan Iyeniń qulı Onıń aldında náldey,
Qurǵaq jerdegi tamırday ósip shıqtı.
Bizler oǵan qaraǵanday,
Onda sın-sımbat ta, ullılıq ta bolmadı,
Ózine tartqanday kórinis te joq edi+.

3Ol adamlar tárepinen kemsitildi, onnan júz burıldı.

Ol qayǵınıń, azap-aqırettiń ne ekenin biletuǵın edi.

Adamlar onnan betin jasıratuǵınday dárejede ol kemsitildi,

Onı biz adam qatarında kórmedik+.

4Haqıyqatında ol, bizlerdiń keselliklerimizdi ózine aldı,

Awırıwlarımızdı kóterdi.

Bizler bolsa, onı Quday tárepinen jazalanıp,

Urılıp, azap shegip atır, dep oyladıq+.

5Al ol bizlerdiń qılmıslarımız ushın jaraqatlandı,

Bizlerdiń jınayatımız ushın azap shekti.

Tınıshlıq alıwımız ushın beriletuǵın jazanı ol aldı,

Onıń jaraları bizlerge shıpa berdi+.

6Bizlerdiń hámmemiz qoylarday joldan adastıq,

Hár birimiz óz jolımızdan kettik.

Jaratqan Iye oǵan hámmemizdiń qılmısımızdı júkledi+.

7Ol ezilip, azap shekse de, awzın ashpadı,

Soyılıwǵa alıp baratırǵan qoy kibi,

Jún qırqıwshınıń aldında únsiz jatqan qoy kibi,

Hesh awzın ashpadı+.

8Ol nahaq húkim menen alıp ketildi.

Xalqımnıń jınayatı ushın azaplanıp,

Tiriler áleminen shıǵarıp taslandı.

Onıń zamanlaslarınan qaysı biri bunı bildi+?

9Ol zalım da bolmaǵan,

Awzınan jalǵan sóz de shıqpaǵan bolsa da,

Onıń qábiri zalımlar janınan belgilendi,

Bay adamnıń qasına qoyıldı+.

10Onıń jábirlenip, azap shegiwi,

Jaratqan Iyeniń qálewi edi.

Onıń janı gúna ushın qurbanlıq etip berilgen waqıtta,

Ol óz urpaqların kórip, ómiri uzayadı.

Ol arqalı Jaratqan Iyeniń erki orınlanadı.

11Jan azabınan soń ol nurdı kóredi,

Óz bilimi arqalı qanaatlanadı.

Meniń ádil qulım kóplerdi aqlaydı,

Olardıń qılmısların ózine aladı+.

12Sonlıqtan ullılar qatarında oǵan pay beremen,

Kúshliler menen olja bólisedi.
Óytkeni ol janın qurban etti,
Jınayatshılar qatarında sanaldı,
Kóplerdiń gúnasın ózine aldı,
Qılmıskerler ushın araǵa tústi.

54

Sionnıń keleshektegi ullılıǵı

54^1«Shadlan, háy, bala kórmegen násilsiz hayal!

Tolǵatıp kórmegen, sen, shadlanıp baqır!
Sebebi taslap ketilgen hayaldıń balaları,
Kúyewi bar hayaldikinen kóp boladı,
– deydi Jaratqan Iye. –+
2Shatırıńnıń ornın keńeyt,
Mákan jayıńnıń perdelerin ayamay sozıp,
Jiplerin uzın etip al, qazıqların bekkemle.
3Sen ońǵa da, solǵa da jayılasań,
Urpaqlarıń milletlerdiń jerlerin iyelep,
Bos qalǵan qalalarǵa ornalasıp aladı.
4Qorqpa, uyatqa qalmaysań,
Ruwxıń túspesin, masqara bolmaysań.
Sen jaslıǵıńdaǵı shermendelikti umıtasań,
Jesirlik hásiretińdi artıq eske almaysań+.
5Sebebi seniń kúyewiń – seniń Jaratıwshıń,
Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi.
Izraildıń Muxaddesi – Ámeńgeriń,
Ol pútkil dúnyanıń Qudayı dep ataladı+.
6Sen kúyewi taslap ketip,
Qálbi jaraqatlanǵan hayalǵa uqsaysań.
Biraq Jaratqan Iye seni shaqıradı,
– deydi Qudayıń. –+
7Men seni bir máwrit tárk ettim,
Biraq ullı mehir menen seni jıynayman+.

8Qáhárlengenimde, sennen bir máwrit júzimdi jasırǵan edim,

Biraq máńgilik súyispenshiligim menen,
Saǵan rehim etemen,
– deydi Ámeńgeriń Jaratqan Iye. –+
9Bul Men ushın Nuxtıń dáwirine uqsaydı.
Nuxtıń dáwirinde topan suwı,

Jer júzinde endi qaytalanbaydı dep ant ishkenim sıyaqlı,

Saǵan da endi qáhárlenip, jazalamayman dep ant ishtim+.

10Tawlar ornınan qozǵalıp, tóbeler shayqalsa da,

Meniń saǵan degen súyispenshiligim terbelmeydi,

Tınıshlıq kelisimim de qozǵalmas,

– deydi saǵan rehim etken Jaratqan Iye. –+

11Azap shegip, dawıl dúbep, jubanısh tappaǵan qala!

Seni periwzadan qurıp,
Tiykarıńdı lazuritten qoyaman.
12Minaralarıńdı rubinnen,
Dárwazalarıńdı gáwhardan,
Diywallarıńdı qımbatbaha taslardan isleymen.

13Balalarıńnıń hámmesi Jaratqan Iyeden tálim aladı,

Olar ullı tınıshlıqqa bólenedi+.

14Sen ádalatlıq penen negiz qurasań,

Eziliwden awlaq bolasań, qorqpaysań.

Qáwip-qáterden jıraq bolasań, ol saǵan jaqınlamas.

15Eger birew saǵan topılsa,

Bul Mennen emes,

Saǵan hújim qılǵannıń hár biri saǵan bas iyedi.

16Qara, kómir shoǵın úplep,

Óz maqseti ushın qural-jaraq soqqan temirshini,

Men jarattım.

Wayran qılsın dep, basqınshını da Men jarattım.

17Saǵan qarsı qollanıw ushın jaratılǵan,

Hesh qanday qural-jaraq tabısqa erispeydi,

Húkimde seni ayıplamaqshı bolǵan hár bir tildi,

Sen ayıplaysań.

Jaratqan Iyeniń qullarınıń miyrası – usı,

Men olardı aqlayman,

– deydi Jaratqan Iye»+.

55

Jaratqan Iyeniń shaqırıǵı

55^1«Shóllegenlerdiń hámmesi, suw kózlerine kelińler!

Aqshası joqlar da kelip, awqat alıp jeńler!
Kelińler, sharap hám sút alıńlar,
Biypul, esheyin!+
2Ne ushın aqshańızdı nan bolmaǵan nársege,

Miynetińizdi ózlerińizdi qanıqtırmaytuǵın nársege sarplaysızlar?

Meni qunt penen tıńlap, jaqsı nárseni jeńler,
Janıńız toyımlı awqatlardan lázzet alsın!+
3Qulaq túrińler hám Maǵan kelińler,
Tıńlańlar, sonda jasaysız.
Dawıtqa bolǵan sadıq súyispenshiligim haqı,
Sizler menen máńgilik kelisim dúzbekshimen+.
4Mine, Men onı xalıqlarǵa gúwa,
Kósem hám sárdar qıldım.
5Sen tanımaǵan xalıqlardı shaqırasań,

Seni tanımaǵan xalıqlar saǵan keliwge asıǵadı.

Sebebi Izraildıń Muxaddesi,
Qudayıń Jaratqan Iye bolǵan Men,
Seni ullılıqqa bólegenmen»+.

6Tabıwǵa pursat barda, Jaratqan Iyeni izleń,
Jaqın jerde eken, Onı shaqırıń+.
7Zalım óz jolınan,
Jawız adam óz niyetinen qaytsın.
Jaratqan Iyege júz bursın,
Jaratqan Iye rehim eter,
Qudayımızǵa qaytsın,
Onıń keshirimi sheksiz!
8«Meniń pikirlerim sizlerdikinen ózgeshe,
Meniń jolım sizlerdikinen basqa,
– deydi Jaratqan Iye. –
9Aspan jerden qansha joqarı bolsa,

Meniń jollarım da sizlerdikinen sonsha joqarı,

Meniń oy-pikirlerim de sizlerdikinen júdá biyik+.

10Aspannan jawǵan jawın menen qar, aspanǵa qaytpaydı.

Al jerdi suwǵarıp, ósimlik kógertip ósiredi,

Egiw ushın dán, jew ushın nan beredi.

11Meniń awzımnan shıqqan sóz de soǵan uqsaydı:

Ol orınlanbay, Maǵan qaytpaydı.

Ol Meniń erkimdi orınlaydı,

Nege jibergen bolsam, sol ámelge asadı»+.

12Sonlıqtan sizler quwanısh penen shıǵasızlar,

Paraxatshılıq penen jetelenesizler.

Tawlar hám tóbeshikler aldıńızda qosıq aytıp,

Daladaǵı barlıq aǵashlar qol shappatlaydı+.

13Tikenli puta ornına sárwi aǵashı,

Tikenektiń ornına mirta aǵashı ósedi.

Bul Jaratqan Iyeniń dańqın asıratuǵın,

Sónbeytuǵın máńgi belgi boladı+.

56

Jaratqan Iyeniń pútkil milletlerdi qabıl etiwi

56^1Jaratqan Iye bılay deydi:
«Ádalattı saqlań, tuwrı bolǵan islerdi isleń,
Sebebi tez arada Meniń qutqarıwım kelip,
Azat qılıwım ayan boladı+.
2Mınanı isleytuǵın adam,

Onı muqıyat orınlaytuǵın adam balası, qanday baxıtlı!

Bunday adam Shabbat kúnine ámel qıladı, onı xorlamaydı,

Qolın jawız islerden tıyadı+.

3Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan jat jerlilerdiń hesh biri:

„Jaratqan Iye meni Óz xalqınan birotala ayırıp taslaydı“, – demesin.

Hesh bir aqta da: „Men tek bir quwrap qalǵan terekpen“, – dep aytpasın»+.

4Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi:
«Shabbatıma ámel qılıwshı,
Maǵan unaǵan nárselerdi tańlawshı,
Kelisimime sadıq bolǵan aqtalarǵa,
5Ibadatxanamda, diywallarımnıń ishinde,
Ullarım menen qızlarımnan da góre jaqsıraq,
Estelik belgi hám at beremen.

Men olarǵa joǵalmaytuǵın, máńgilik bir at beremen.

6Jaratqan Iyege xızmet etiw,
Onıń atın súyiw,
Onıń qulı bolıw ushın,

Jaratqan Iyege ózin baǵıshlaǵan jat jerlilerdi,

Shabbat kúnine ámel qılıp, onı xorlamaǵanlardı,

Kelisimimdi bekkem saqlaǵanlardı,

7Muxaddes tawıma alıp kelemen.

Duwa etetuǵın Úyimde olardı quwanıshqa bóleymen.

Olardıń jandırılatuǵın qurbanlıqları hám basqa qurbanlıqları,

Qurbanlıq ornımda qabıl etiledi.

Meniń Úyim hámme xalıqlar ushın,

Duwa etetuǵın úy dep ataladı»+.

8Izraildıń quwǵın bolǵanların jıynap alatuǵın,

Quday Iye bılay deydi:

«Men jıynaǵanlarıma qosa,

Basqalardı da jıynayman»+.

Izraildıń jawız basshılarınıń húkim qılınıwı

9Háy, daladaǵı jabayı haywanlar,
Háy, toǵaydaǵı jabayı haywanlar,
Kelip, jeńler!+
10Izraildıń gúzetshileri soqır,
Olardıń hámmesi nadan,
Barlıǵı úrmeytuǵın tilsiz iytler,
Olar jatıp alıp, tús kóredi,
Uyqını jaqsı kóredi+.
11Olar toyǵanın bilmeytuǵın ashkóz iytler.
Aqılsız shopanlardıń hár biri,
Óz paydasın gózlep,
Óz jolınan ketedi+.
12Olar: «Keliń, sharap isheyik!
Ótkir ishimlikke toyayıq!
Erteń de búgingidey boladı,
Hátte, bunnan da jaqsıraq bolar», – deydi+.

57

Opasız xalıq

57^1Ádil adam ólip ketip atır,

Biraq hesh kim bunı júrekke jaqın almaydı.

Sadıq adamlar joq bolıp ketip atır,

Sebebin hesh kim túsinbeydi.

Ádil adam jawızlıqtan qutılıp,

2Tınısh jerge kiredi.

Tuwrı joldan júrgenler óz qábirinde tınıǵadı+.

3«Sizler bolsańız, háy, palkerlerdiń balaları,

Neke hadallıǵın buzıwshı hám buzıqlardıń urpaqları,

Berman keliń!+
4Sizler kimniń ústinen kúlip tursız?
Kimdi mazaqlap,
Kimge tilińizdi shıǵarıp tursız?
Sizler qozǵalańshılardıń balaları,
Jalǵanshılardıń zúryadı emessiz be?
5Sizler kiyeli terebinflerdiń arasında,
Hár bir qoyıw japıraqlı terek astında,
Qushtarlıq otında órtendińiz.
Saylarda hám jartastıń quwıslarında,
Balalarıńızdı qurbanlıqqa usındıńız+.

6Seniń payıń – dáryanıń sıypaq tasları arasındaǵı butlar,

Nesiybeń – solar boladı.

Olarǵa ishimlik sadaqaların quydıń,

Ǵálle sadaqasın berdiń.

Bulardan keyin de, seni jazasız qaldırayın ba?

7Biyik hám ullı taw ústine tósegińdi salıp,

Qurbanlıq beriw ushın sol jerge shıqtıń.

8Qapı hám jaqlawıńnıń arǵı jaǵına,

Óz butlarıńnıń músinlerin qoydıń.

Meni taslap ketip, jalańashlanıp, tósegińe kirdiń.

Tósegińdi keń jaydıń.

Kim menen tósekte jaqsı bolsa,

Sonıń menen pitim dúzdiń.

Olardıń jalańash denesine tigilip qaldıń+.

9Xosh iyisli may alıp, Moloxqa bardıń,

Átirlerińdi kóbeyttiń.

Elshilerińdi uzaqlarǵa jolladıń,

Hátte, óliler mákanına jiberdiń.

10Uzaq sapar seni talıqtırdı,

Biraq sonda da úmitińdi úzbediń.

Kúshińdi qayta tiklediń,

Sol sebepli haldan taymadıń.

11Meni aldap, esińnen shıǵaratuǵınday,
Júregińnen Maǵan orın bermeytuǵınday,
Kimnen aybınıp, kimnen qorqtıń?
Uzaq waqıt úndemegenim sebepli,
Mennen qorqpaysań ba+?

12Jalǵan ádilligińdi, islerińdi áshkara qılaman,

Bulardan saǵan payda bolmaydı.

13Páriyad etkenińde,

Jıynap qoyǵan butlarıń qutqarsın!

Olardı samal ushırıp alıp ketedi,

Úplegen jel olardı kóterip ketedi.

Biraq Meni panalaǵan adam jerdi iyeleydi,

Meniń muxaddes tawımdı miyrasqa aladı»+.

Qudaydıń jubatıwshı sózi

14Jaratqan Iye bılay deydi:

«Topıraqtı tegislep, jol salıń,

Xalqımnıń jolındaǵı bógetlerdi alıp taslań».

15Biyik hám bálent Bolǵan,
Máńgi jasaytuǵın,
Atı Muxaddes Bolǵan bılay deydi:
«Men biyik, muxaddes jerde jasayman,

Sonday bolsa da, ruwxı túskenlerdiń ruwxın kóteriw,

Ezilgenlerdiń júregin janlandırıw ushın,

Ezilgenler hám ruwxı túskenler menen birgemen+.

16Men adamlardı bárqulla ayıplap,
Máńgige ǵázeplenbeymen.
Bolmasa, Men jaratqan insanlardıń ruwxı,
Janı aldımda tura almas edi+.
17Haram paydaǵa óshligi ushın ǵázeplenip,
Men olardı jazaladım,
Qáhárlenip, júzimdi jasırdım.
Biraq olar qaytıwdan bas tartıp,
Júregi qálegen joldan ketti+.
18Men olardıń jolların kórdim,
Degen menen, olarǵa shıpa beremen.

Olardı jetelep, qayǵırǵanlardı qayta jubataman+.

19Awızlarına alǵıs-maqtaw sózlerin salaman.

Uzaqtaǵılarǵa da, jaqındaǵılarǵa da tınıshlıq bolsın!

– deydi Jaratqan Iye. –

Men olardı shıpalayman!+

20Biraq jawızlar tolqınlanǵan teńizge uqsaydı,

Ol tınısh tura almaydı,
Suwları ılay menen balshıqtı shıǵara beredi,
21Jawızlar ushın tınıshlıq joq»,
– deydi Qudayım+.

58

Haqıyqıy oraza

58^1«Dawısıńdı qıspay, qattı baqır!
Dawısıń kárnaydıń sestindey bolıp shıqsın!
Xalqıma qılmısların,
Yaqıptıń násiline gúnaların járiyala!+
2Olar hár kúni Meni izler,
Jollarımdı biliwden zawıq almaqshımısh!
Tuwrı is islegen,

Qudaydıń kórsetpelerinen júz burmaǵan xalıq kibi,

Mennen ádil qarar soraydı,

Qudayǵa jaqın bolıwdı árman etedi.

3Olar: „Bizler oraza tuttıq,

Sen nege kórmediń?

Ózimizdi boysındırdıq,

Nege itibar bermediń?“ – deydi.

Mine, sizler oraza tutqan kúnińizdiń ózinde,
Qálegenińizdi qılıp,
Jumısshılarıńızdı ezesiz+.
4Mine, oraza tutıp atırıp daw-jánjel qılasız,
Zorlıq penen mush kóteresiz.
Búgingidey oraza menen,
Dawısıńızdı joqarıǵa esittire almaysız.
5Men qálegen oraza,
Adam ózin boysındırǵan kún usınday bola ma?
Qamıs kibi basıńızdı iyip,
Aza kiyimin kiyip, kúlge jatıwdı,

Oraza, yaǵnıy Jaratqan Iyege unaytuǵın kún dep ataysız ba+?

6Men qálegen oraza,
Ádalatsızlıq shınjırların sheshiw,
Moyıntırıq jiplerin úziw,
Ezilgenlerdi azat etiw,
Hár qanday moyıntırıqtı sındırıw emes pe+?
7Nanıńdı ash penen bólisip jep,
Úysiz jarlılarǵa úyińnen orın beriw emes pe?
Jalańashtı kórgende kiyim berip,
Jaqınlarıńnan járdemińdi ayamaw emes pe+?
8Sonda nurıń shuǵla kibi jarqırap,
Tez shıpa tabasań.
Ádilligiń aldıńda júrip,

Jaratqan Iyeniń saltanatı izińde qorǵanıń boladı+.

9Keyin shaqırsań, Jaratqan Iye juwap beredi,

Páriyad etseń, Ol: „Men mındaman“, – deydi.

Arańızdan moyıntırıqtı alıp taslap,

Barmaq shoshaytıp kórsetiwdi hám ósekti toqtatsań,

10Ashlar ushın janıńdı pidá etseń,
Qıynalǵanlardı mútáj zatı menen támiyinleseń,
Onda qarańǵılıqta nurıń sáwle shashıp,
Tas túnegiń túski waqıttay boladı.
11Jaratqan Iye seni bárqulla jetekleydi,
Qurǵaq jerde de keregiń menen támiyinleydi.
Súyegińe quwat beredi.
Sen suwǵarılǵan baǵ kibi,
Suwı qurımaytuǵın bulaq kibi bolasań+.
12Eski qarabaqanalarıń qayta tiklenedi,
Kóp urpaqlardan qalǵan,
Qarabaqanalardıń tiykarın qayta tikleyseń.
Sen: „Qıyraǵan diywallardı ońlaytuǵın,

Jasaw ushın kóshelerdi qayta tikleytuǵın“, – dep atalasań+.

13Shabbat kúnin ayaq astı qılıwdan,

Muxaddes kúnimde qálegenińdi qılıwdan saqlansań,

Shabbat kúnimdi zawıqlı,

Jaratqan Iyeniń muxaddes kúnin húrmetli dep atasań,

Ózińe unaǵanın islep,
Keypi-sapanı izlemeseń,
Bos sózlerdi sóylemeseń,
Sol kúndi húrmetleseń,+
14Sonda Jaratqan Iyeden zawıq alasań.
Men seni dúnyanıń bálentliklerine shıǵarıp,
Ákeń Yaqıptıń miyrasın saǵan beremen».
Bunı Jaratqan Iye aytadı+.

59

Gúna hám jaza

59^1Bilip qoyıń, Jaratqan Iyeniń qolı qutqara almaytuǵınday qısqa emes,

Qulaǵı da esitpeytuǵınday, awır emes+.

2Degen menen, qılmıslarıńız Qudayıńız benen arańızǵa suwıqlıq saldı,

Gúnalarıńız Onıń júzin sizlerden jasırdı,

Sonlıqtan Ol sizlerdi esitpeydi+.

3Qollarıńız qan menen,

Barmaqlarıńız qılmıs penen haramlandı.

Awzıńız jalǵan aytıp,

Tilińiz ótirik sózler sóyleydi+.

4Hesh kim ádillikke shaqırmaydı,

Hesh kim hadal dawlaspaydı.

Ózleriniń bos sózlerine súyenip, jalǵan sóyleydi,

Buzǵınlıqqa hámiledar bolıp, jawızlıq tuwadı+.

5Olar uwlı jılannıń máyegin qurıq basadı,
Órmekshiniń awın toqıydı.
Olardıń máyegin jegen óledi,
Sınǵan máyekten záhárli jılan shıǵadı.
6Aw toqıǵan menen hesh nársege erispeydi,
Dúzgen jobaları paydasız.
Olardıń isleri jaramas isler,
Qolları zorlıq qıladı+.
7Ayaqları jamanlıqqa juwıradı,
Biygúna qan tógiwge asıǵadı.
Oyları jawızlıqqa tolı,
Talan-taraj hám qırǵın bar jollarında+.
8Sol jollardan júretuǵınlar,
Tınıshlıqtıń ne ekenin bilmeydi.
Ádalat joq jollarında,
Ózlerine qıysıq jollar isledi,
Tınıshlıqtıń ne ekenin bilmeytuǵınlar,
Sol jollardan júredi.

Xalıqtıń óz gúnaların moyınlawı

9Sonlıqtan ádalat bizden uzaqta,
Ádillik bizge jetip kelmedi.
Nurdı kútemiz, biraq tek qarańǵılıq bar,
Jaqtılıq izleymiz, biraq túnekte júremiz.
10Soqırdıń diywaldı sıypalaǵanına uqsap,
Kózli kibi qarmalanamız,
Kúpá-kúndiz ımırt jabılǵanday súrnigemiz,
Kúshliler arasında ólideymiz+.
11Hámmemiz ayıwlar kibi baqıramız,
Kepterler kibi shırıldaymız.
Ádalattı kúttik, biraq ol joq,
Qutqarılıwdı kúttik, biraq ol bizden alısta+.
12Aldıńda qılmıslarımız kóp,
Gúnalarımız bizge qarsı gúwalıq bermekte.
Qılmıslarımız kóz aldımızda,
Ayıplarımızdı ózimiz bilemiz.
13Boysınbay, Jaratqan Iyeni tárk ettik,
Qudayımızdan júz burdıq,
Zulımlıq penen sóyledik, bas kóterdik,
Júregimiz hámiledar bolǵan jalǵandı sóyledik.
14Ádalat quwıldı, ádillik uzaqta qaldı.
Haqıyqat qala maydanında quladı,
Hadallıq aramızǵa kire almaydı.
15Hesh jerde haqıyqat joq,
Zulımlıqtan bas tartqan talanadı.

Jaratqan Iye xalqın qutqarmaqshı

Jaratqan Iye bunı kórip,
Ádalattıń joqlıǵına qapa boldı.
16Jaratqan Iye hesh kimniń joqlıǵın kórdi,

Aralasatuǵın hesh kimniń joqlıǵına hayran qaldı.

Óz qolı Onı jeńiske eristirdi,

Ádilligi Oǵan súyenish boldı+.

17Ol ádillikti sawıt kibi kiydi,

Qutqarılıw duwlıǵasın basına kiydi.

Ósh alıwdı Ol kiyim kibi kiyip alıp,

Ǵázepti shapan kibi jamıldı+.

18Ol hár kimge isine jarasa jaza beredi.

Dushpanlarına qáhárin tógip,

Jawlarına jazasın tartqızadı.

Hátte, shetki atawlarǵa da esesin qaytaradı+.

19Batıstaǵılar Jaratqan Iyeniń atınan,

Shıǵıstaǵılar Onıń dańqınan qorqadı.

Sebebi Jaratqan Iye Óz demi menen quwǵan,

Tasqın suwday bolıp keledi.

20«Men Ámeńgeri sıpatında Sionǵa,

Yaqıptıń urpaqlarınıń táwbe qılǵanlarına kelemen»,

– deydi Jaratqan Iye+.

21«Meniń olar menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye. – Saǵan bergen Ruwxım hám awzıńa salǵan sózim búginnen baslap seniń de, balalarıńnıń da, balalarıńnıń balalarınıń da, – deydi Jaratqan Iye, – máńgige awzınan túspeydi»+.

60

Erusalimniń saltanatlı keleshegi

60^1«Tur, jarqıra, seniń nurıń keldi,

Jaratqan Iyeniń saltanatı ústińe shashıldı+.

2Mine, jer júzin qarańǵılıq,

Xalıqlardı tas túnek qapladı.

Biraq seniń ústińde Jaratqan Iye jarqırap,

Onıń ullılıǵı kórinedi+.

3Milletler seniń nurıńa,

Patshalar tań nurıńnıń shuǵlasına keledi+.

4Basıńdı kóterip, aylanaǵa qara,

Hámmesi jıynalıp, saǵan kiyatır.

Ullarıń uzaqlardan keledi,

Qızlarıńdı qollarında kóterip ákeledi+.

5Sonda olardı kórip, júziń jarqırap,

Shadlıqtan júregiń háwliredi.

Sebebi teńiz arqalı keletuǵın baylıqlar saǵan nesip etip,

Xalıqlardıń baylıqları saǵan keledi+.

6Túye kárwanı jerińdi qaplap ketip,

Midyan hám Efadan kelgen jas túyeler kárwanına tolasań.

Olardıń hámmesi Shebadan keledi,
Altın hám xosh iyisli zatlar alıp kelip,
Jaratqan Iyege alǵıslar aytadı+.
7Kedardıń barlıq súriwleri sende jıynaladı,
Nebayottıń qoshqarları saǵan xızmet etip,

Olar qurbanlıq ornımda qurbanlıqqa qabıl etiledi,

Men saltanatlı Úyimdi dańqqa bóleymen+.

8Bultqa uqsap, uyasına kiyatırǵan kepterge uqsap,

Ushıp kiyatırǵan mınalar kimler+?

9Atawlar meni kútedi.

Qudayıń Jaratqan Iye,

Izraildıń Muxaddesi húrmeti,

Úlken sawda kemeleri birinshilerden bolıp,

Ullarıńdı alıslardan,

Gúmis hám altını menen birge alıp keledi.

Sebebi Jaratqan Iye seni dańqqa bóledi+.

10Jat jerliler diywallarıńdı quradı,

Patshaları saǵan xızmet etedi.

Ǵázeplengenimde, seni jazalaǵan bolsam da,

Miyrimim túskende, rehim etemen+.

11Dárwazalarıń mudamı ashıq bolıp,

Olar kúni-túni jabılmaydı.

Milletler óz patshaları menen súrgin qılınıp,

Baylıqların saǵan alıp kele beredi+.

12Saǵan xızmet etpegen millet hám patshalıq joq boladı,

Bunday xalıqlar pútkilley wayran qılınadı+.

13Muxaddes Úyimdi bezew ushın,

Lebanonnıń sánli aǵashları:

Sárwi, shınar hám qaraǵay aǵashları saǵan alıp kelinedi.

Men ayaq basqan jerimdi saltanatlı qılaman.

14Saǵan jábir qılǵanlardıń balaları kelip,

Saǵan tájim etedi.

Seni kemsitkenlerdiń hámmesi ayaǵıńa jıǵıladı.

Seni Jaratqan Iyeniń qalası,

Izraildıń Muxaddesiniń Sionı dep ataydı+.

15Tárk etilip, jek kórinishli boldıń,
Sen arqalı hesh kim ótpedi.
Biraq Men seni máńgige ullı qılıp,
Áwladtan-áwladqa shadlıqqa bóleymen.
16Milletler seni ana kibi emizer,
Patshalar saǵan kókirek sútin berer.
Sonda sen Meniń Jaratqan Iye – Qutqarıwshıń,

Ámeńgeriń, Yaqıptıń Kúshli Qudayı ekenimdi bileseń+.

17Saǵan qola ornına altın,
Temir ornına gúmis,
Aǵash ornına qola,
Tas ornına temir beremen.
Paraxatshılıqtı hákimiń,
Ádillikti húkimdarıń qılaman.
18Jerińde bunnan bılay zorlıq-zombılıq,

Shegarań ishinde qırǵın hám wayranshılıq esitilmeydi.

Diywallarıńdı „Qutqarılıw“,

Dárwazalarıńdı „Alǵıs“ dep ataysań+.

19Saǵan kúndiz quyash nurı,

Túnde ay sáwlesi hájet bolmaydı.

Óytkeni Jaratqan Iye seniń máńgi nurıń boladı,

Qudayıń seniń ullılıǵıń boladı+.

20Bunnan bılay, quyashıń batpas,

Ayıńnıń da sáwlesi óshpes.

Óytkeni Jaratqan Iye seniń máńgi nurıń boladı,

Qayǵılı kúnleriń tamam boladı+.

21Pútkil xalqıń ádil bolıp,

Jerdi máńgi iyeleydi.

Ullılıǵımdı ayan qılıw ushın,

Men olardı ektim, olar Meniń qollarımnıń isi+.

22Olardıń eń azı – mıń adamǵa,

Eń kishkenesi – kúshli milletke aylanadı.

Men – Jaratqan Iyemen.

Óz waqtında, bunı tez ámelge asıraman».

61

Jaratqan Iyeniń miyrimlilik jılı

61^1Quday Iyeniń Ruwxı meniń ústimde.

Ol meni jarlılarǵa xosh xabar járiyalaw ushın mayladı.

Meni jaralı júreklerdi emlewge,
Tutqınlardıń azatlıqqa,
Qamaqtaǵılardıń erkinlikke shıǵatuǵının,+
2Jaratqan Iyeniń miyrimlilik jılın,
Qudayımızdıń ósh alatuǵın kúnin járiyalawǵa,
Barlıq qayǵıǵa batqanlarǵa jubanısh beriwge,+
3Sionda qayǵı basqanlarǵa ǵamxorlıq qılıwǵa,
Kúl ornına sánli taj,
Qayǵı ornına shadlıq mayın,

Ǵamlı ruwx ornına alǵıs tonın beriwge jiberdi.

Olar Jaratqan Iyeniń dańqın kórsetiw ushın egilgen,

Ádillik terebinfleri dep ataladı+.

4Olar áyyemgi qarabaqanalardı qayta qurıp,

Eski qıyraǵan orınlardı qayta tikleydi.

Áwladtan-áwladqa wayran bolıp,

Qıyrap qalǵan qalalardı abat qıladı+.

5Jat jerliler sizlerdiń súriwlerińizdi baǵıp,
Shet elliler diyxan hám baǵmanıńız boladı.
6Sizler bolsa, Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri,
Qudayımızdıń xızmetshileri dep atalasız.
Sizler milletlerdiń baylıǵınan lázzet alıp,
Olardan alǵan qaznalarǵa maqtanasız+.
7Burın uyatqa qalǵanıńız ushın esesin alasız,

Xorlıq ornına alǵan jer úlesińiz ushın shadlanasız.

Óz jerińizden eki ese úles alasız,

Máńgilik quwanısh sizlerdiki boladı+.

8«Men, Jaratqan Iye ádalattı súyemen,
Talanshılıq hám nahaqlıqtı jek kóremen.
Sadıqlıq penen ılayıqlı sıyın berip,
Olar menen máńgilik kelisim dúzemen+.
9Olardıń áwladları milletler arasında,
Urpaqları xalıqlar arasında tanımalı boladı,
Olardı kórgenlerdiń hár biri,

Jaratqan Iye jarılqaǵan xalıq ekenin ańlaydı»+.

10Men Jaratqan Iyede shadlanaman,

Janım Qudayımda yoshlanar.

Óytkeni Ol maǵan qutqarılıw kiyimin kiygizdi.

Maǵan ádillik shapanın japtı.

Men taj kiygen kúyewge,

Bezeniw buyımların taqqan kelinge uqsayman+.

11Topıraqtıń ósimlikti shıǵarǵanı kibi,

Baǵdıń egilgen nárselerdi ósirgeni sıyaqlı,

Quday Iye de ádillik hám alǵıstı,

Pútkil milletlerdiń kóz aldında ósirdi.

62

Sionnıń taza atı

62^1Ádilligi nur kibi,
Qutqarılıwı shom kibi parlap janbaǵansha,
Sion haqı úndemey qalmayman,
Erusalim haqı tınısh turmayman.
2Milletler ádilligińdi,
Barlıq patshalar ullılıǵıńdı kóredi.
Sen Jaratqan Iye Óz awzı menen qoyatuǵın,
Taza at penen atalasań+.

3Sen Jaratqan Iyeniń qolındaǵı gózzallıq gúltajı,

Qudayıńnıń qolındaǵı patshalıq tajı bolasań+.

4Endi saǵan «Tárk etilgen», dep aytpas,

Jerińdi «Qańırap qalǵan», dep atamas.

Biraq saǵan «Súyiklim»,

Jerińe «Kelinshegim», delinedi.

Sebebi Jaratqan Iye seni súyedi,

Jeriń de xojalıqlı boladı+.

5Jigittiń qızǵa úylengenindey,

Ullarıń da saǵan iyelik etedi.

Kúyewdiń kelin ushın quwanǵanı sıyaqlı,

Qudayıń da sen ushın quwanadı+.

6Háy Erusalim, diywallarıńa gúzetshiler qoydım,

Olar kúni-túni únsiz qalmas.

Háy, Jaratqan Iyeni eske alıwshılar,

Ózlerińizge tınıshlıq bermeń.

7Erusalimdi bekkemlep,

Onı jer júziniń dańqı qılmaǵansha,

Jaratqan Iyege tınıshlıq bermeń.

8Jaratqan Iye oń qolı,

Qúdiretli qolı menen ant ishti:

«Endi ǵálleńdi dushpanlarıńa azıq ushın bermeymen,

Jat elliler miynetiń sińgen sharabıńnan ishpeydi+.

9Zúráátin jıynaǵanlar jep,
Jaratqan Iyege alǵıs aytadı,
Júzimin jıynaǵanlar,
Muxaddes háwlilerimde sharabın ishedi».

10Kelińler, kelińler, dárwazalardan shıǵıńlar!

Qaytıp kiyatırǵan xalıqqa jol tayarlańlar.

Biyik etip jol salıńlar!

Taslardı alıp taslańlar!

Xalıqlar ushın bayraq tigińler!+

11Jaratqan Iye jerdiń tórt tárepine járiyaladı:

«Qız Sionǵa bılay dep aytıńlar:

„Mine, Qutqarıwshıń kiyatır!

Onıń sıyı janında, inamı aldında!“»+

12Turǵınlarıń «Jaratqan Iye qutqarǵan muxaddes xalıq», dep ataladı.

Óziń «Quday izlep tapqan, tárk etilmegen qala», dep atalasań.

63

Jaratqan Iyeniń qúdireti

63^1– Edomnan kiyatırǵan,

Qırmızı kiyim kiyip, Bosradan kiyatırǵan bul kim?

Sánli kiyimler kiyip,

Ullı kúsh penen qádem basqan bul kim?

– Ádillik penen sóyleytuǵın,

Qutqarıwǵa kúshim jetetuǵın bul Menmen+.

2– Iskenjede júzim sıǵıp atırǵan adamdiki kibi,

Kiyimiń ne ushın qıp-qızıl?

3– Men jalǵız ózim iskenjede júzim sıqtım,
Janımda xalıqlardan hesh biri bolmadı.
Men olardı ashıw menen basqılap,
Ǵázep penen jenishtim.
Olardıń qanı kiyimlerime shashırap,
Pútkil ústi-basımdı ılasladı+.
4Men xalqımdı qutqaratuǵın jıl,

Dushpanlarınan ósh alatuǵın kúnim keldi dep uyǵardım+.

5Men názer saldım, kómekshi joq edi,

Súyenish bolatuǵın hesh kimniń joqlıǵına hayran qaldım.

Sonda Óz qolım Maǵan jeńis sıyladı,
Óz ǵázebim Meni qolladı+.
6Qáhárlenip, xalıqlardı ayaqqa bastım,
Ǵázebim menen olardı más qılıp,
Qanın jerge tóktim+.

Miyrim sorap duwa etiw

7Jaratqan Iyeniń súyispenshiligin,
Onıń alǵısqa ılayıqlı islerin,
Bizlerge kórsetken barlıq jaqsılıqların,

Ullı súyispenshiligi hám miyrim-shápááti menen,

Izrail urpaqlarına kórsetken ullı miyrimin eske alaman.

8Jaratqan Iye: «Haslında, olar Meniń xalqım,
Aldamaytuǵın balalarım», – dep,
Olardıń Qutqarıwshısı boldı.
9Olar azap shekkende, Ol qosılıp qıynaldı,
Onnan kelgen perishte olardı azat etti.

Olardı Ol súyispenshiligi hám miyrimi menen qutqardı.

Ázelden olardı qolına kóterip keldi+.

10Biraq olar bas kóterip,

Onıń Muxaddes Ruwxın qapa qıldı.

Keyin Ol olardıń dushpanına aylanıp,

Olar menen Ózi urıstı+.

11Sonda Onıń xalqı áyyemgi kúnlerin,

Onıń qulı Muwsanıń kúnlerin esledi:

«Olardı Óz súriwiniń shopanları menen birge,

Teńizden ótkergen qayda?

Olarǵa Muxaddes Ruwxın bergen qayda+?

12Ullı qolın Muwsanıń oń qolına bergen,

Óziniń atın máńgi dańqqa eristiriw ushın,

Olardıń aldındaǵı suwdı ekige ayırǵan qayda+?

13Xalqın teńiz túbinen alıp ótken qayda?»

Quw dalada shapqılaǵan at kibi,

Súrnikpesten ótken edi olar.

14Otlı oypatlıqqa túsip atırǵan pada kibi,

Olar Jaratqan Iyeniń Ruwxınan ráhátlendi.

Óz atıńdı dańqqa eristiriw ushın,

Óz xalqıńdı usılay jeteklep júrdiń.

15Jaratqan Iye, kóklerden qarap,

Ózińniń muxaddes hám dańqlı ornıńnan názer sal!

Seniń qızǵanıshıń hám kúshiń qayda?

Janashırlıǵıń hám miyrimińdi bizden jıraq tuttıń+.

16Sen bizlerdiń Ákemizseń!
Ibrayım bizlerdi tán almasa da,
Izrail bizlerdi qabıl almasa da,
Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Ákemizseń,
Ázelden atıń «Ámeńgerimiz» boldı+.

17Jaratqan Iye, ne ushın Sen bizlerdi Óz jolıńnan uzaqlastırıp,

Ózińnen qorqpawımız ushın, júreklerimizdi qatallastırdıń?

Óz qullarıń haqı,

Miyrasıń bolǵan urpaqlar haqı izge qayta gór!

18Seniń xalqıń az waqıt muxaddes ornıńdı iyelik etti,

Biraq dushpanlarımız Ibadatxanańdı ayaq astı qıldı.

19Bizler Sen hesh qashan húkimdarlıq qılmaǵan,

Seniń atıń menen atalmaǵan,

Xalıqqa uqsap qaldıq+.

64

64^1Jaratqan Iye, kóklerdi jarıp, tómenge túskenińde edi!

Aldıńda tawlar titireser edi!+

2Atıńdı dushpanlarǵa tanıt.

Jalınnıń otındı jandırıp, suwdı qaynatqanınday,

Milletlerdi aldıńda qaltırat!

3Bizler kútpegen tań qalarlıq islerdi islegenińde,

Jerge tústiń, aldıńda tawlar titiredi!

4Ózinen úmit etkenler ushın,

Sonday islerdi islegen jalǵız Quday Senseń.

Sennen basqa qudaydı ázelden qulaq ta esitpegen, kóz de kórmegen+.

5Tuwrı islerdi shadlıq penen islep,

Seniń jollarıńdı yadında tutqanlardı qarsı alasań.

Biraq bizler gúna isledik, Sen ǵázeplendiń.

Bizler ázelden gúnaǵa batqanbız,

Endi qalay bizler qutqarıla alamız+?

6Hámmemiz haram adamday boldıq,

Tuwrı islerimiz de pataslanǵan kiyimge uqsaydı.

Hámmemiz japıraq kibi solıp atırmız,

Gúnalarımız bizdi samalday ushırıp áketip baratır+.

7Seniń atıńdı aytıp shaqırǵan,

Saǵan ózin tolıq baǵıshlaǵan hesh kim joq.

Sonlıqtan Sen bizlerden júzińdi jasırıp,

Bizlerdi gúnalarımız húkimine tapsırdıń+.

8Sonda da, Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Ákemizseń!

Bizler ılay, Sen – gúlalshımızsań.

Hámmemiz Seniń qolıńnan shıqqanbız+.

9Jaratqan Iye, bizge qattı ǵázeplenbe,

Qılmıslarımızdı bárqulla yadta saqlama.

Bizge názer sala gór, jalbarınaman,

Hámmemiz Seniń xalqıńbız.

10Muxaddes qalalarıń shólge aylandı,

Hátte, Sion da shólge aylandı,

Erusalim qańırap bosap qaldı.

11Muxaddes hám dańqlı Ibadatxanamız,

Ata-babalarımız Saǵan maqtaw aytqan orın,

Órtep jiberildi.

Biz qádirlegen nárseler,

Wayran boldı+.

12Jaratqan Iye, sonda da,

Ózińdi tutıp tura bereseń be?

Úndemey, bizlerge sheksiz azap bere bereseń be?

65

Húkim hám qutqarıw

65^1«Men soramaǵanlarǵa Ózimdi ayan ettim,
Izlemegenler Meni taptı,
Atımdı aytıp shaqırmaǵan milletke:
„Men mındaman, Men mındaman“, – dedim.
2Óz qálewlerine erip,
Nadurıs joldan júrgen,
Qaysar bir xalıqqa,
Kúni boyı qushaǵımdı ashıp turdım+.
3Ol xalıq baǵlarda butlarǵa qurbanlıq berip,
Gerbishtiń ústinde tútetki tútetip,
Júzime tik qarap turıp,
Úzliksiz ǵázebimdi keltiredi+.
4Olar qábirler arasında otırıp,
Túndi sırlı jerlerde ótkeredi.
Shoshqa góshin jep,
Qazanlarında haram gósh qaynatadı+.
5Olar: „Arı tur, maǵan jaqınlama,
Men sen ushın júdá muxaddespen“, – deydi.
Olar murnıma ashshı tútindey bolıp,
Kúni boyı pısqıp janıp turǵan otqa megzeydi.

6Mine, aldımda bılay dep jazılǵan:

Men úndemey qalmayman,

Isine jarasa qaytaraman, sózsiz qaytaraman+.

7Olardı ózleriniń hám ata-babalarınıń gúnaları ushın jazalayman,

– deydi Jaratqan Iye. –
Olar tawlarda tútetki tútetti,
Tóbeshiklerde Meni aqıretledi.

Olardıń islegen islerin ólshep, esesin qaytaraman».

8Jaratqan Iye bılay deydi:

«Júzim solqımında ele shire bar gezde,

Birew: „Onı zayalama, bereket sonda ǵoy“, – deydi.

Men de qullarım haqı solay isleymen,
Hámmesin qırıp taslamayman+.
9Men Yaqıptan jańa áwlad,

Yahudadan tawlarımnıń miyrasxorların órbitemen.

Tańlaǵanlarım olardı miyras etip,
Qullarım sol jerde jasaydı.
10Meni izlegen xalıq ushın,
Sharon súriwlerine jaylaw,

Axor oypatlıǵı mallarına tınıǵatuǵın orın boladı+.

11Biraq sizler, Jaratqan Iyeni tárk etkenler,
Muxaddes tawımdı umıtqanlar,
Tabıs degen qudayǵa dasturxan jayǵanlar,

Táǵdir degen butqa toltırıp sharap quyıp bergenler,

12Men sizlerdiń táǵdirińizge qılıshtı jazaman.

Hámmeńiz qılıshtan qırılasız.

Sebebi shaqırǵanımda, juwap bermedińiz,

Sóylegenimde, qulaq salmadıńız.

Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep,

Maǵan unamaǵan nárselerdi tańlap isledińiz»+.

13Sol sebepli Quday Iye bılay deydi:

«Mine, qullarım jeydi, sizler ash qalasız.

Mine, qullarım ishedi, sizler shólleysiz.

Mine, qullarım shadlanadı,

Sizler bolsańız shermende bolasız+.

14Mine, qullarımnıń júregi shadlanıp, qosıq aytadı,

Sizler júrek dártinen dad salıp,
Ruwxıy azap penen páriyad etesiz+.
15Meniń tańlap alǵanlarım ushın,
Atıńızdı ǵarǵıs sıpatında qaldırasız.
Quday Iye sizlerdi ólimge húkim etip,
Óz qullarına basqa at beredi+.
16Elde pátiya bergen hár bir adam,
Haqıyqat Qudayınıń atı menen pátiya beredi,
Elde ant ishken hár bir adam,
Haqıyqat Qudayı haqı ant ishedi.
Burınǵı qapashılıq umıtılıp,
Qaytıp kózime túspeytuǵın boladı»+.

Jańa aspan hám jańa jer

17«Mine, Men jańa aspan hám jańa jer jarataman.

Burınǵılar endi yadqa alınbas, oyǵa da kelmes+.

18Jaratqanlarıma máńgige quwanıp, shadlanıń.

Óytkeni Men Erusalimdi shadlıq ushın,

Xalqın quwanıshqa toltırıw ushın jarataman.

19Ózim de Erusalim ushın quwanıp,

Xalqım ushın shadlanaman.

Endi ol jerde jılaǵan da, dad salǵan da ses esitilmes+.

20Endi onda náresteler qaza tappas,
Uzaq ómir súrmegen ǵarrı da bolmas.
Júz jasta ólgen jas sanalar,

Júz jasqa jetpey ólgen ǵarǵıs urǵan esaplanar.

21Olar úyler qurıp, onda jasar,
Júzimzarlar otırǵızıp, miywesin jer+.
22Endi olar qurǵan úyde, basqalar jasamas,

Endi olar otırǵızǵan náldiń miywesin basqalar jemes.

Xalqımnıń ómiri tereklerdiń ómirindey uzaq bolar,

Tańlap alǵanlarım óz miynetiniń jemisinen lázzet alar+.

23Olar biyhudaǵa miynet etpes,
Apat ushın bala tuwmas.
Olardıń ózleri de, urpaqları da,
Jaratqan Iye jarılqaǵan xalıq bolar+.
24Meni shaqırmastan-aq, olarǵa juwap beremen,
Aytpay atırıp, esitemen+.
25Qasqır hám qozı birge otlar,
Arıslan ógiz sıyaqlı ot jer,
Al jılan ushın topıraq azıq bolar.
Meniń muxaddes tawımnıń barlıq jerinde,
Hesh kimge zıyan keltirilmes,
Hesh kim joq qılınbas»,
– deydi Jaratqan Iye+.

66

Húkim hám úmit

66^1Jaratqan Iye bılay deydi:

«Kókler – Meniń taxtım,

Jer – Meniń ayaq basarım!

Sonda Maǵan qanday úy qurmaqshısız?

Meniń dem alatuǵın ornım qay jerde boladı+?

2Hámmesi Meniń qolım menen jaratılǵan,

Hámmesi Meniki,

– deydi Jaratqan Iye. –

Sonda da Men kishipeyilge, ruwxıy ezilgenge,
Sózimnen qaltıraytuǵınǵa názer salaman+.
3Buǵanı qurbanlıqqa shalǵan adam,

Solay islep turıp, adamdı da qurbanlıqqa beredi,

Toqlını qurbanlıqqa shalǵan adam,
Solay islep turıp, iyttiń de moynın úzedi,
Ǵálle sadaqasın bergen adam,
Solay islep turıp, shoshqa qanın da usınadı,
Xosh iyisli tútetki tútetken adam,
Solay islep turıp, butqa da sıyınadı.
Olar óz jolların ózleri tańlap aldı,
Jeksurın islerinen lázzet aladı+.
4Men de olar ushın qatal jaza tańlayman,
Ózleri qorqqan nársesin basına salaman.

Óytkeni Men shaqırǵanda, hesh kim juwap bermedi,

Men sóylegende, hesh kim tıńlamadı.

Olar Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep,

Maǵan lázzet baǵıshlamaytuǵın nárselerdi tańlap aldı»+.

5Jaratqan Iyeniń sózinen qaltıraytuǵınlar,
Onıń sózine qulaq salıń:
«Sizlerdi jek kóretuǵın,

Meniń atım sebepli quwdalaytuǵın tuwısqanlarıńız:

„Jaratqan Iye ullılansın,

Biz de siziń quwanıshıńızdı kóreyik!“, – deydi.

Biraq olardıń ózleri uyatqa qaladı».

6Mine, qaladan shawqım esitiledi.

Ibadatxanadan dawıs esitiledi.

Dushpanlarına isine ılayıqlı jaza berip atırǵan,

Jaratqan Iyeniń dawısı bul!

7Hayal tolǵatpay-aq, bosanıp,

Qıynalmay-aq, ul tuwdı+.

8Usındaydı esitken bar ma?

Usındaydı kórgen bar ma?

El bir kúnde tuwıla ma?

Millet bir máwritte dúnyaǵa kele me?

Biraq Sion tolǵata baslaǵannan-aq,

Ulların tuwıp aladı.

9Tuwıw waqtına deyin ákelip,

Tuwdırmay qoyaman ba?

– deydi Jaratqan Iye. –

Tuwıwǵa kúsh berip bolıp,

Qursaqtı bekitip qoyaman ba?

– deydi Qudayıń.

10Erusalim menen birge shadlanıń,
Onı súygenlerdiń hámmesi ol ushın quwanıń,
Ol ushın aza tutqanlar,

Onıń menen birge shadlanıp, quwanıshqa bóleniń.

11Onıń jubanısh beriwshi emsheklerin emip, toyasız,

Qanıp iship, onıń mol dáwletinen lázzet alasız.

12Jaratqan Iye bılay deydi:

«Mine, Men Sionǵa abadanshılıqtı dáryaday,

Milletlerdiń baylıǵın tolıp aqqan sayday etip aǵızaman.

Ol sizlerdi emizip, qollarına kóterip,

Ayaǵına shayqaydı+.

13Ana balasın jubatqanday, Men sizlerdi jubataman.

Sizler Erusalimde jubanısh tabasız»+.

14Bunı kórgende, júregińiz quwanıshqa tolıp,

Deneńiz maysa shóp kibi gúllep ósedi.

Jaratqan Iyeniń qolı Óz qullarınıń ústinde ekeni ayan boladı,

Al Onıń ǵázebi bolsa, dushpanlarına jawadı.
15Qarań, Jaratqan Iye ot ishinde kiyatır,
Onıń sawash arbaları quyınday,
Kúshli ǵázebin qáhár menen,
Ashıwın lawlaǵan jalınday tógejaq+.
16Jaratqan Iye pútkil adamzattı,
Ot hám qılısh penen húkim qıladı.

Jaratqan Iye tárepinen óltiriletuǵınlar kóp boladı+.

17«Ózlerin páklep hám tazalap, basshılarına erip butlardıń baǵlarına kirgenler, shoshqa, tıshqan hám sol sıyaqlı haram nárselerdiń góshin jegenler joq etiledi, – deydi Jaratqan Iye+.

18Men olardıń islerin de, niyetlerin de bilemen.

Pútkil milletlerdi hám barlıq tillerdi bir jerge jıynaw ushın Men kelemen. Olar kelip, ullılıǵımdı kóredi+. 19Men olardıń arasında bir belgi kórsetip, aman qalǵanlarınıń ayırımların milletlerge xızmet etiwge jiberemen. Olar Tarshishke, Pulǵa, sadaqshılardıń eli bolǵan Ludqa, Tubalǵa, Yawanǵa, Men tuwralı esitpegen hám ullılıǵımdı kórmegen alıstaǵı atawlarǵa barıp, ullılıǵımdı milletlerge járiyalaydı. 20Izrail ullarınıń ǵálle sadaqaların hadal ıdıslarda Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelgeni sıyaqlı, olar da barlıq milletler arasınan tuwısqanlarıńızdıń hámmesin toplap, atlarǵa, hár qıylı arbalarǵa, ǵashırlarǵa hám túyelerge mingizip, – deydi Jaratqan Iye, – Meniń muxaddes tawıma, Erusalimge, Jaratqan Iyege sıy retinde alıp keledi+. 21Olardıń ayırımların ruwxaniy hám ayırımların lebiyli xızmetker etip tayınlayman, – deydi Jaratqan Iye+.

22Men jaratatuǵın jańa aspan hám jańa jer aldımda qansha tursa, – deydi Jaratqan Iye, – sizlerdiń násillerińiz benen atıńız da sonsha turadı+. 23Jańa aydan Jańa ayǵa, Shabbattan Shabbatqa pútkil adamlar aldıma kelip, Maǵan sıyınadı, – deydi Jaratqan Iye. 24Sırtqa shıqqanda, Maǵan qarsı bas kótergenlerdiń óli denelerin kóredi. Olardıń denelerin jep atırǵan qurtlar ólmes, olardı jaqqan ot sónbes. Pútkil adamzat olardan jerkenedi»+.

* 1:9 Jar 18:16–19:28.

* 5:10 Bir bat – shama menen 22 l.

* 5:10 Bir xomer – shama menen 220 l.

* 5:10 Bir efa – shama menen 22 l.

* 5:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 6:2 Seraflar – jalınlı aspan barlıqları.

* 7:2 Efrayım – arqa patshalıq, yaǵnıy Izrail názerde tutılǵan.

* 7:3 Shear-Yashub – «tiri qalǵanlar qaytadı» degendi bildiredi.

* 7:14 Immanuel – «Quday bizler menen birge» degendi bildiredi.

* 7:23 Mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 8:1 Maher-Shalal-Xash-Baz – «asıǵıs tonap, tez oljalaw» degendi bildiredi.

* 9:4 Biy 7:1-25.

* 10:26 Biy 7:22-25.

* 10:26 Shıǵ 14:26-28.

* 11:1 Ishay – Dawıt patshanıń ákesi.

* 11:11 Shınar – bul eski Babiloniyanıń atı.

* 21:1 Teńiz jaǵasındaǵı shól – Persiya qoltıǵındaǵı Babiloniyanıń qubla bólegi.

* 21:11 Duma – evreyshe «jım-jırtlıq» degendi bildiredi, biraq bul jerde jeke at sıpatında qollanılıp, arqa Arabiya yamasa edom xalqın bildiriwi múmkin.

* 27:1 Liwyatan – teńizde jasaytuǵın úlken maqluq.

* 28:21 2Pat 5:17-21.

* 28:21 Eshu 10:7-14.

* 29:1 Ariel – mánisi anıq emes. Bul atama bul jerde Erusalimdegi Sion tawınıń titulın bildiredi.

* 30:7 Rahab – teńiz aydarhası. Bul jerde Mısırdıń astarlı ataması.

* 37:16 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 43:17 Shıǵ 14:1-31.

* 44:2 Eshurun – Izrail xalqına berilgen basqa atama bolıp, «Ádil» degen mánisti bildiredi.

* 44:28 Kir – Iysh 41:2; 2Jln 36:22 qarań.

* 48:14 Jaratqan Iyeniń súyiklisi – bul Kirdi ańlatadı.

* 48:21 Shıǵ 17:1-7.

* 51:9 Rahab – Bul at bul jerde Mısırdı bildiredi.

+ 1:1 Hosh 1:1, Amo 1:1, Mix 1:1
+ 1:2 Nzm 32:1, Erm 22:29
+ 1:3 Erm 5:4, Erm 8:7
+ 1:6 Zab 37:4, Luk 10:34
+ 1:7 Nzm 28:51
+ 1:9 Jar 19:24, Rim 9:29
+ 1:10 Jar 18:20, Erm 23:14, Ezk 16:46
+ 1:11 1Pat 15:22, Hkm 15:8, Hosh 6:6
+ 1:12 Shıǵ 23:17, Shıǵ 34:23, Waz 4:17

+ 1:13 Erm 6:20, Amo 5:21-22, Mal 1:10, San 28:1-15

+ 1:15 Erm 4:31, Joq 1:17, 1Pat 8:18, Hkm 1:28, Erm 11:11, Mix 3:4, Hkm 6:17, Iysh 59:3

+ 1:16 Zab 50:4, Erm 4:14, Yaqp 4:8

+ 1:17 Shıǵ 22:22, Erm 21:12, Erm 22:3, Mix 6:8, Zxr 7:9-10, Yaqp 1:27

+ 1:18 Zab 50:9, Iysh 44:22
+ 1:19 Nzm 30:16
+ 1:20 Ayup 27:14
+ 1:21 Leb 17:7, Ezk 16:15, Ezk 23:3
+ 1:22 Erm 6:30, Ezk 22:19-20
+ 1:23 Mix 3:11, Mix 7:3, Erm 5:28, Zxr 7:10
+ 1:24 Nzm 32:41, Erm 46:10
+ 1:25 Ezk 22:18, Zxr 13:9, Mal 3:2-3
+ 1:26 Zxr 8:3
+ 1:28 Zab 1:6
+ 1:29 Iysh 65:3, Iysh 66:17
+ 1:30 Erm 8:13
+ 1:31 Iysh 66:24
• 2:1 Mix 4:1-3

+ 2:3 Iysh 56:7, Iysh 60:3, Iysh 66:20, Mal 1:11, Iysh 27:13, Erm 31:6, Zxr 8:20-22

+ 2:4 Iol 3:10, Ezk 39:9, Hosh 2:18, Zxr 9:10
+ 2:5 Iysh 60:1, 1Yuxn 1:7, Efs 5:8
+ 2:7 Iysh 39:2, Nzm 17:16-17
+ 2:8 Erm 2:28, Iysh 44:9-17
+ 2:10 Sef 2:3, 2Sal 1:9
+ 2:11 Iysh 5:15-16
+ 2:13 Ezk 27:6, Ezk 31:3, Zxr 11:1-2
+ 2:16 Zab 47:8, Ezk 27:25

+ 2:19 Ayup 9:6, Iysh 13:13, Xag 2:6, Ayan 6:15

+ 2:20 Iysh 30:22, Iysh 31:7
+ 2:22 Zab 145:3-4
+ 3:1 Leb 26:26, Ezk 4:16
+ 3:5 Mix 7:3-6
+ 3:9 Jar 13:13, Jar 18:20
+ 3:10 Hkm 12:14, Erm 22:15
+ 3:13 Zab 9:9, Zab 81:1, Iysh 2:4, Iol 3:12
+ 3:14 Hosh 4:1, Mix 6:2, Amo 3:10
+ 3:15 Zab 93:5
+ 3:16 Iysh 32:9, Amo 6:1, Sef 1:12
+ 3:18 Biy 8:21
+ 3:25 Erm 14:2, Ayup 2:3
+ 4:2 Erm 23:5, Erm 33:15, Zxr 3:8, Zxr 6:12
+ 4:3 Obd 1:17
+ 4:4 Ezk 36:25, Iol 3:21
+ 4:5 Shıǵ 13:21, Zxr 2:5
+ 4:6 Iysh 25:4

+ 5:1 Zab 79:9, Erm 2:21, Hosh 9:10, Mat 21:33, Yuxn 15:1

+ 5:5 Erm 5:10, Erm 39:8
+ 5:6 Iysh 7:23-24, 3Pat 17:1
+ 5:7 Zab 79:9
+ 5:8 Mix 2:2
+ 5:11 Hkm 23:20-21
+ 5:12 Zab 27:5
+ 5:13 Iysh 1:3, Hosh 4:6
+ 5:14 Zab 140:7
+ 5:15 Iysh 2:11, Iysh 2:17
+ 5:19 Erm 17:15, Ezk 12:22, 2Pet 3:4
+ 5:20 Ayup 17:12, Mal 2:17
+ 5:21 Hkm 3:7
+ 5:23 Shıǵ 23:7, Hkm 17:15, Hkm 24:24
+ 5:24 Iysh 47:14

+ 5:25 Erm 4:24, Iysh 9:12, Iysh 9:17, Iysh 9:21, Iysh 10:4

+ 5:26 Nzm 28:49, Iysh 11:10, Iysh 11:12
+ 5:28 Erm 4:13
+ 5:29 Erm 2:15, Nax 2:11
+ 5:30 Waz 12:2, Iysh 8:22, Erm 4:23, Joq 3:2

+ 6:1 2Jln 26:23, 3Pat 22:19, Dan 7:9, Ayan 4:2

+ 6:2 Ezk 1:11, Ayan 4:8

+ 6:3 San 14:21, Zab 71:19, Iysh 11:9, Xab 2:14, Ayan 4:8

+ 6:4 3Pat 8:10, Ayan 15:8

+ 6:7 Erm 1:9, Dan 10:16

+ 6:9 Nzm 29:4, Erm 5:21, Mat 13:14-15, Mrk 4:12, Elsh 28:26-27

+ 6:10 Erm 5:21, Yuxn 12:40

+ 6:13 Nzm 7:6

+ 7:1 4Pat 16:1, 4Pat 15:37, 4Pat 16:5, 2Jln 28:5

+ 7:3 4Pat 18:17, Iysh 36:2
+ 7:7 Iysh 8:10
+ 7:14 Iysh 37:30, Iysh 38:7, Mat 1:23
+ 7:17 3Pat 12:16-17
+ 7:18 Iysh 5:26
+ 7:20 4Pat 18:13, Iysh 36:1
+ 7:24 Iysh 5:6, Iysh 32:13
+ 8:1 Nzm 27:8, Iysh 30:8, Xab 2:2
+ 8:2 4Pat 16:10
+ 8:4 Iysh 7:8-9
+ 8:6 Iysh 7:1, Iysh 7:4
+ 8:7 Iysh 7:20
+ 8:8 Iysh 30:28, Dan 11:10
+ 8:10 Iysh 7:7
+ 8:12 1Pet 3:14
+ 8:14 Ezk 11:16, Iysh 28:16, 1Pet 2:8

+ 8:16 Iysh 29:11, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 8:17 Iysh 26:14
+ 8:18 Evr 2:13, Iysh 20:3
+ 8:19 Leb 19:31, Iysh 19:13, 1Pat 28:11-14
+ 8:20 Iysh 60:2
+ 8:21 Shıǵ 22:28
+ 8:22 Iysh 5:30, Nax 1:8
+ 9:1 4Pat 15:29, 2Jln 16:4

+ 9:2 Iysh 42:6-7, Iysh 49:6, Mat 4:15-16, Luk 1:79

+ 9:3 Iysh 26:15
+ 9:4 Biy 7:19-25, Iysh 10:26
+ 9:5 Iysh 2:4, Ezk 39:9, Hosh 2:18, Mix 4:3
+ 9:6 Iysh 26:12, Mix 5:5

+ 9:7 Zab 88:4, Luk 1:32, 2Pat 7:13, 4Pat 19:31, Iysh 37:32

+ 9:11 Iysh 7:1, Iysh 8:6

+ 9:12 4Pat 16:6, 2Jln 28:18, Iysh 5:25, Iysh 10:4

+ 9:13 Erm 2:30
+ 9:14 Nzm 28:13, Iysh 19:15
+ 9:15 Mix 3:5
+ 9:17 Iysh 5:25
+ 9:19 Iysh 24:6
+ 9:20 Leb 26:26
+ 9:21 Iysh 5:25
+ 10:1 Erm 8:8

+ 10:2 Shıǵ 22:31, Shıǵ 23:6, Amo 2:7, Ayup 22:9, Zab 93:6, Ezk 22:7

+ 10:4 Iysh 5:25, Iysh 9:12
+ 10:5 Xab 1:12
+ 10:6 Iysh 9:17
+ 10:7 Mix 4:12
+ 10:9 Amo 6:2

+ 10:11 4Pat 18:33-35, Iysh 36:18-20, Iysh 37:12

+ 10:12 4Pat 19:35-37, Iysh 37:36-38
+ 10:13 Nzm 32:27
+ 10:16 Zab 105:15
+ 10:17 Iysh 27:4, Iysh 33:12
+ 10:22 Jar 22:17
+ 10:23 Iysh 28:22, Rim 9:27-28
+ 10:24 4Pat 19:6, Iysh 37:6

+ 10:26 Biy 7:22, Biy 7:25, Iysh 9:4, Shıǵ 14:27-30

+ 10:27 Nax 1:13
+ 10:28 1Pat 14:2
+ 10:29 1Pat 13:23, 1Pat 7:17, 1Pat 11:4
+ 10:30 1Pat 25:44, Eshu 21:18, Erm 1:1
+ 10:32 1Pat 21:1
+ 10:33 Iysh 10:18, Ezk 31:3, Amo 2:9
+ 11:2 Iysh 42:1, Iysh 61:1, Mat 3:16

+ 11:4 Zab 71:2, Zab 71:4, Ayup 4:9, Zab 138:19, 2Sal 2:8, Ayan 2:16

+ 11:6 Iysh 65:25

+ 11:9 Iysh 65:25, San 14:21, Zab 71:19, Xab 2:14

+ 11:10 Nzm 28:49, Iysh 5:26, Iysh 49:22, Iysh 62:11, Ayan 5:5, Ayan 22:16, Rim 15:12

+ 11:11 Hosh 11:11, Mix 7:12, Zxr 7:10

+ 11:12 Nzm 30:3, Erm 32:37, Ezk 11:17, Sef 3:20

+ 11:13 2Pat 19:41-43, Erm 3:18, Ezk 37:16-17, Hosh 1:11

+ 11:14 Erm 49:28
+ 11:15 Iysh 7:20, Ayan 16:12
+ 11:16 Shıǵ 14:29, Iysh 19:23
+ 12:1 Iysh 11:11
+ 12:2 Shıǵ 15:2, Zab 117:13
+ 12:4 1Jln 16:8, Zab 104:1, Zab 8:2-3
+ 12:5 Shıǵ 15:1

+ 12:6 Sef 3:14, Zxr 2:10, Zxr 9:9, Zab 45:6, Hosh 11:9

+ 13:1 Iysh 21:1, Iysh 47:1, Erm 50:1
+ 13:2 Iysh 5:6
+ 13:5 Erm 50:24
+ 13:6 Ezk 30:3, Iol 1:15, Obd 1:15, Sef 1:7
+ 13:7 Ezk 7:17

+ 13:8 Iysh 42:14, Erm 4:31, Erm 30:6, Mix 4:9-10

+ 13:9 Iysh 24:1

+ 13:10 Iysh 24:23, Ezk 32:7-8, Iol 2:31, Mat 24:29, Ayan 6:12

+ 13:11 Iysh 2:11

+ 13:12 Jar 10:29, 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Zab 44:8

+ 13:13 Ayup 9:6, Xag 2:6

+ 13:14 Erm 50:16

+ 13:16 4Pat 8:12, Zab 136:9, Nax 3:10, Joq 5:11, Zxr 14:2

+ 13:17 Iysh 21:12, Erm 51:11, Erm 51:28, Dan 5:31

+ 13:18 Erm 50:29

+ 13:19 Jar 19:24, Nzm 29:23, Erm 49:18, Sef 2:9

+ 13:20 Erm 51:37, Erm 3:2

+ 13:21 Ayup 30:29, Iysh 34:13, Erm 50:39, Mix 1:8

+ 14:1 Zxr 1:17, Ezk 47:22, Efs 2:12-14
+ 14:2 Iysh 49:22, Iysh 66:20
+ 14:4 Xab 2:6
+ 14:8 Ezk 31:16-17
+ 14:12 Ayan 9:1, Ayan 12:8-9
+ 14:13 Erm 51:53
+ 14:14 Ezk 28:2, 2Sal 2:4
+ 14:15 Ayup 20:6-7, Joq 2:1, Mat 11:23
+ 14:17 Erm 50:33
+ 14:20 Zab 36:28
+ 14:23 Iysh 34:11

+ 14:25 Iysh 10:5, Iysh 37:36, Nax 3:7, Sef 2:13, Iysh 10:27, Nax 1:13

+ 14:27 Ayup 9:13, Ayup 23:13, Dan 4:32
+ 14:28 4Pat 16:20
+ 14:32 Sef 3:12

+ 15:1 Iysh 25:10, Erm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8, San 21:15, Nzm 2:9, Nzm 2:18, Nzm 2:29

+ 15:2 San 21:30, San 32:38, Ezk 7:18
+ 15:4 San 32:37, Erm 48:34
+ 15:5 Erm 48:5
+ 16:1 4Pat 14:7
+ 16:2 Biy 11:18
+ 16:5 Iysh 32:1
+ 16:6 Erm 48:29
+ 16:7 4Pat 3:25, Erm 48:31-34
+ 16:8 San 21:32
+ 16:9 San 32:37, Erm 48:34
+ 16:11 Erm 4:19
+ 16:14 Iysh 21:16, Iysh 21:16, Erm 48:13

+ 17:1 Iysh 7:8-9, Erm 49:23, Amo 1:3, Zxr 9:1

+ 17:2 Nzm 28:26, Erm 7:33
+ 17:5 2Pat 5:18
+ 17:6 Iysh 24:13, Mix 7:1
+ 17:8 Iysh 27:9, Mix 5:13
+ 17:9 Mix 5:11
+ 17:10 Nzm 32:18, Zab 105:21, Erm 2:32
+ 17:12 Zab 64:8
+ 18:3 Iysh 5:26
+ 18:4 Zab 10:4

+ 19:1 Erm 46:2, Ezk 29:2, Iol 3:19, Zab 17:10, Zab 103:3, Shıǵ 12:12, San 33:4

+ 19:2 Biy 7:22
+ 19:3 Zab 32:10, Iysh 8:19
+ 19:4 Erm 46:13, Ezk 29:19
+ 19:5 Ayup 14:11
+ 19:6 Ezk 30:12
+ 19:11 San 13:23, Zab 77:12, Zab 77:43
+ 19:12 3Pat 4:30
+ 19:13 Ezk 30:13
+ 19:14 Erm 48:26
+ 19:15 Iysh 9:14-15
+ 19:16 Erm 50:37, Erm 51:30, Nax 3:13
+ 19:18 Sef 3:9
+ 19:19 Jar 28:18-19
+ 19:21 Yuns 1:16, Zxr 14:16-18
+ 19:22 Erm 46:26, Ezk 29:13
+ 19:23 Iysh 11:16
+ 19:24 Jar 12:2-3
+ 20:1 1Pat 5:1
+ 20:2 1Pat 19:24, Mix 1:8, Mix 1:11
+ 20:3 Iysh 8:18
+ 20:4 Nax 3:10

+ 21:1 Iysh 13:1, Iysh 47:1, Erm 50:1, Erm 51:42, Erm 51:1

+ 21:2 Iysh 24:16, Iysh 33:1, Jar 14:1, Erm 49:34, Ezk 32:24, Dan 8:2, Iysh 13:17, Dan 5:31

+ 21:3 Iysh 13:8
+ 21:6 Erm 6:17, Ezk 3:17, Ezk 33:2, Hosh 9:8
+ 21:8 Xab 2:1
+ 21:9 1Pat 5:4, Erm 50:2, Erm 51:8
+ 21:10 Erm 51:33, Amo 1:3
+ 21:14 Jar 25:15, Ayup 6:19, Erm 25:23
+ 21:16 Iysh 16:14
+ 22:2 Iysh 32:13, Joq 4:9
+ 22:4 Erm 9:1, Mix 1:8
+ 22:6 Iysh 21:2, 4Pat 16:9, Amo 1:5, Amo 9:7
+ 22:9 2Pat 5:7
+ 22:12 Mix 1:16, 2Pat 3:31
+ 22:13 Iysh 56:12, 1Kor 15:32
+ 22:15 4Pat 18:18, Iysh 36:3, Iysh 37:2
+ 22:16 2Jln 16:14
+ 22:20 4Pat 18:18, 4Pat 19:2
+ 22:22 Mat 16:18, Ayan 3:7-8

+ 23:1 Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2, 3Pat 10:22, Yuns 1:3

+ 23:2 Jar 10:15, Eshu 19:28
+ 23:3 Ezk 27:3-36
+ 23:11 Shıǵ 14:21
+ 23:13 Iysh 47:1
+ 23:15 Erm 25:11, Erm 25:22
+ 23:17 Ayan 17:1-2
+ 24:1 Iysh 13:9
+ 24:2 Hosh 4:9
+ 24:4 Erm 4:28, Hosh 4:3, Iol 1:10
+ 24:5 San 35:33
+ 24:6 Nzm 29:27, Zxr 5:3, Iysh 9:19
+ 24:7 Iol 1:10

+ 24:8 Erm 7:34, Erm 16:9, Ezk 26:13, Hosh 2:11

+ 24:11 Iol 1:12
+ 24:13 Iysh 17:6, Mix 7:1
+ 24:16 Iysh 21:2, Iysh 33:1
+ 24:17 Erm 48:43-44, Joq 3:47
+ 24:18 Amo 5:19, Jar 7:11, Zab 17:8
+ 24:20 Ayup 12:25, Zab 106:27, Iysh 29:9
+ 24:23 Zab 92:1, Iysh 13:10
+ 25:1 Shıǵ 15:2
+ 25:2 Erm 9:11
+ 25:4 Iysh 4:6, Iol 3:16
+ 25:6 Iysh 2:2-3
+ 25:8 1Kor 15:54-55, Ayan 7:17, Ayan 21:4
+ 25:9 Zab 9:15

+ 25:10 Iysh 15:1, Erm 48:1, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8

+ 26:2 Zab 23:7, Zab 117:19-20
+ 26:4 Nzm 32:18, Iysh 17:10, Iysh 44:8
+ 26:7 Zab 36:23
+ 26:9 Zab 62:2, 1Jln 16:14, Zab 104:7
+ 26:11 Mix 7:16, Zab 20:10, Evr 10:27
+ 26:12 Iysh 9:6, Mix 5:5
+ 26:13 Shıǵ 1:11, Biy 3:8
+ 26:14 Waz 9:5
+ 26:15 Iysh 9:3
+ 26:17 Iysh 13:8, Yuxn 16:21
+ 26:19 Ezk 37:12, Dan 12:2
+ 26:20 Iysh 2:10, Sef 2:3
+ 26:21 Mix 1:3
+ 27:1 Nzm 32:41
+ 27:2 Iysh 5:7
+ 27:4 Iysh 27:4
+ 27:6 Iysh 37:31, Hosh 14:6
+ 27:8 Shıǵ 15:8, Ayup 4:9, Iysh 11:4
+ 27:9 4Pat 18:4, Iysh 17:8
+ 27:10 Iysh 17:9, Mix 5:11
+ 27:11 Nzm 32:28

+ 27:13 Mat 24:31, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, Iysh 11:11, Mix 7:12

+ 28:2 Iysh 28:17, Ezk 13:11, Ezk 38:22
+ 28:6 3Pat 3:28
+ 28:7 Hosh 4:11
+ 28:10 Erm 6:10
+ 28:11 Nzm 28:49, Iysh 33:19, 1Kor 14:21
+ 28:13 Iysh 8:14-15
+ 28:14 Hkm 3:34, Hkm 21:24

+ 28:16 Zab 86:2, Zab 117:22, Zxr 3:9, Rim 9:33, Rim 10:11, 1Pet 2:6

+ 28:17 Iysh 28:2, Ezk 38:22
+ 28:21 Eshu 10:10, 2Pat 5:20
+ 28:22 Iysh 10:23
+ 28:29 Erm 32:19, Rim 11:33
+ 29:1 2Pat 5:9
+ 29:3 4Pat 25:1, Ezk 4:2
+ 29:6 Shıǵ 19:16-18, 3Pat 19:11-12
+ 29:7 Ayup 20:8
+ 29:9 Iysh 24:20
+ 29:10 Rim 11:8

+ 29:11 Iysh 8:16, Dan 12:4, Ayan 5:1, Ayan 10:4, Ayan 22:10

+ 29:13 Zab 77:36, Erm 12:2, Mat 15:9, Mrk 7:7, Kol 2:22

+ 29:14 1Kor 1:19
+ 29:15 Ezk 8:12, Ezk 9:9
+ 29:16 Iysh 29:16, Erm 18:6, Rim 9:20-24
+ 29:18 Iysh 32:2, Iysh 35:5
+ 29:19 Iysh 61:1
+ 29:21 Amo 5:10
+ 29:22 Iysh 51:2
+ 30:2 Iysh 31:1, Iysh 36:6, Erm 2:18
+ 30:3 4Pat 18:21, Iysh 22:20
+ 30:4 San 13:23, Iysh 19:11
+ 30:5 Erm 2:36
+ 30:7 Iysh 36:6, Erm 46:17

+ 30:8 Nzm 27:8, Ayup 19:23, Iysh 8:1, Xab 2:2

+ 30:10 Erm 11:21, Amo 2:11, Mix 2:6, Ezk 13:8-9

+ 30:13 Hkm 6:15
+ 30:14 Zab 2:9, Waz 12:6, Erm 19:11
+ 30:17 Leb 26:8, 2Jln 24:24
+ 30:18 2Pet 3:9
+ 30:22 Iysh 2:20, Iysh 31:7
+ 30:23 Zab 64:13-14
+ 30:25 Iol 3:18
+ 30:26 Iysh 60:19-20, Nzm 32:39, Ayup 5:18
+ 30:27 Nzm 4:24
+ 30:28 Iysh 8:8, Dan 11:10
+ 30:29 Iysh 26:4
+ 30:30 Eshu 10:11, Zab 17:13

+ 30:33 Ezk 24:9, Ayup 4:9, Ayup 15:30, Zab 17:8, Ezk 20:48

+ 31:1 Iysh 30:2, Erm 2:18, Zab 19:8, Hkm 21:31

+ 31:3 Erm 17:5
+ 31:4 Hosh 11:10, Amo 3:8
+ 31:5 Nzm 32:11
+ 31:7 Iysh 2:20, Iysh 30:22
+ 31:8 Iysh 37:36
+ 31:9 Zab 20:10
+ 32:1 Zab 71:1, Iysh 16:5
+ 32:2 Iysh 4:6, Iysh 25:4
+ 32:3 Iysh 29:18, Iysh 35:5
+ 32:6 1Pat 25:11
+ 32:9 Iysh 3:16, Amo 6:1, Sef 1:12
+ 32:13 Iysh 5:6, Iysh 7:24, Iysh 22:2
+ 32:15 Ezk 39:29, Iol 2:28
+ 32:19 Iysh 28:2, Iysh 28:17
+ 33:1 Iysh 21:2, Iysh 24:16, Erm 30:16
+ 33:4 Iol 2:9
+ 33:5 Iysh 2:17
+ 33:7 Iysh 36:22
+ 33:8 Leb 26:22
+ 33:9 Erm 4:28, Hosh 4:3, Iol 1:10, Nax 1:4
+ 33:10 Zab 67:2
+ 33:12 Iysh 10:17
+ 33:14 Evr 10:31
+ 33:15 Zab 14, Zab 23:3-4
+ 33:19 Nzm 28:49, Iysh 28:11
+ 34:1 Zab 48:1, Mix 1:2
+ 34:3 Iol 2:20

+ 34:4 Iol 2:10, Iol 3:15, Mat 24:29, Ayan 6:13-14

+ 34:5 Nzm 32:41, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 34:6 Jar 36:33, 1Jln 1:44, Iysh 63:1, Sef 1:7, Ezk 39:17

+ 34:7 San 23:22, Zab 21:13
+ 34:8 Iysh 61:2, Iysh 63:4
+ 34:9 Nzm 29:23

+ 34:10 Iysh 66:24, Erm 17:27, Ezk 20:48, Ayan 14:11, Ayan 19:3

+ 34:11 Iysh 14:23, Iysh 13:21-22, Sef 2:14

+ 34:13 Iysh 32:13, Ayup 30:29, Iysh 13:21, Mix 1:8

+ 34:14 Ayan 18:2
+ 34:15 Nzm 14:13
+ 35:2 Iysh 55:12, Iysh 40:5
+ 35:3 Ayup 4:3, Evr 12:12
+ 35:4 Nzm 32:35, Nzm 32:43, Zab 93:1

+ 35:5 Iysh 29:18, Iysh 32:2, Iysh 42:18, Mat 11:5

+ 35:6 Elsh 3:8, Elsh 14:10, Iysh 41:18, Iysh 49:10

+ 35:8 Iysh 40:3, Iysh 52:1
+ 35:10 Iysh 51:11, Iysh 60:20
• 36:1 4Pat 18:13-37, 2Jln 32:1-19
+ 36:2 Eshu 15:39, Iysh 7:3
+ 36:3 Iysh 22:20, Iysh 22:15, Iysh 37:2
+ 36:6 Ezk 29:6, Iysh 30:2
+ 36:7 4Pat 18:4, 2Jln 31:1
+ 36:11 Ezr 4:7, Dan 2:4
+ 36:16 3Pat 4:25
+ 36:17 Nzm 8:7-10
+ 36:19 4Pat 17:24, Iysh 10:9
+ 36:20 Dan 3:15, 4Pat 19:12, Iysh 10:11
• 37:1 4Pat 19, 2Jln 32:20-22
+ 37:2 Iysh 22:15, Iysh 36:3
+ 37:3 Hosh 13:13
+ 37:4 2Pat 16:12
+ 37:6 Iysh 10:24
+ 37:8 Eshu 10:29-30
+ 37:12 Jar 11:31
+ 37:13 4Pat 18:33-34

+ 37:16 Shıǵ 25:22, Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10, Iysh 44:6

+ 37:17 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Jln 6:40, Dan 9:18

+ 37:19 Erm 16:20, 2Jln 32:19
+ 37:20 Zab 82:19
+ 37:24 Zab 19:8
+ 37:26 Iysh 45:7
+ 37:27 Zab 128:6
+ 37:28 Zab 138:2
+ 37:29 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15
+ 37:30 Iysh 7:11
+ 37:31 Iysh 27:6
+ 37:32 Iysh 9:7
+ 37:33 2Pat 20:15
+ 37:36 2Pat 24:16, 1Jln 21:15, Nax 3:3
+ 37:37 Jar 10:11, Yuns 1:2
+ 37:38 Jar 8:4, Erm 51:27, Ezr 4:2
• 38:1 4Pat 20:1-11, 2Jln 32:24-26
+ 38:3 4Pat 18:3
+ 38:5 Zab 38:13
+ 38:6 Iysh 37:35
+ 38:8 Eshu 10:13
+ 38:11 Zab 26:13, Iysh 53:8, Ezk 26:20
+ 38:12 Ayup 7:6
+ 38:13 Joq 3:4
+ 38:14 Ezk 7:16, Nax 2:7, Zab 68:4
+ 38:17 Zab 15:10, Ayup 33:28, Mix 7:19
+ 38:18 Zab 6:6, Waz 9:10
+ 38:19 Nzm 4:9, Nzm 6:7, Zab 77:4
• 39:1 4Pat 20:12-19, 2Jln 32:31
+ 39:2 2Jln 32:27

+ 39:6 4Pat 24:13, 2Jln 36:10, Erm 20:5, Erm 27:19-21, Mix 4:10

+ 39:7 4Pat 24:12, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11
+ 40:1 Iysh 49:13, Zxr 1:17
+ 40:2 Hosh 2:14, Ayup 42:10, Erm 16:18

+ 40:3 Iysh 35:8, Zab 67:5, Mat 3:3, Mrk 1:3, Luk 3:4-6, Yuxn 1:23

+ 40:5 Iysh 35:2
+ 40:8 Zab 118:89, 1Pet 1:24-25, Yaqp 1:11
+ 40:10 Iysh 62:11, Ayan 22:12

+ 40:11 Zab 22:1, Erm 31:10, Ezk 34:15, Mix 5:4, Yuxn 10:11

+ 40:12 Hkm 30:4
+ 40:13 Rim 11:34, 1Kor 2:16
+ 40:14 Ayup 21:22
+ 40:16 Zab 49:10
+ 40:17 Zab 61:10, Dan 4:32
+ 40:18 Iysh 46:5, Elsh 17:29
+ 40:20 Iysh 44:9, Iysh 46:7, Erm 10:3-5

+ 40:22 San 13:34, Ayup 9:8, Ayup 26:7, Zab 103:2, Erm 10:12, Erm 51:15

+ 40:23 Ayup 12:21, Zab 106:40
+ 40:26 Zab 146:4
+ 40:27 Iysh 49:14
+ 40:28 Zab 146:5
+ 40:29 2Kor 12:10
+ 40:31 Zab 102:5
+ 41:1 Iysh 43:9
+ 41:2 2Jln 36:23
+ 41:4 Iysh 44:6, Iysh 48:12, Ayan 1:17
+ 41:7 Iysh 40:19

+ 41:8 Iysh 42:19, Iysh 43:10, Iysh 44:1, Erm 30:10, 2Jln 20:7, Yaqp 2:23

+ 41:14 Ayup 25:6, Zab 21:7
+ 41:18 Iysh 35:6
+ 41:19 Iysh 55:13
+ 41:24 Erm 10:5, 1Kor 8:4
+ 41:25 Iysh 41:2, Erm 1:15, Erm 50:3
+ 41:26 Iysh 46:10, Iysh 48:14
+ 41:27 Iysh 40:9, Iysh 52:7

+ 42:1 Iysh 41:8, Iysh 43:10, Iysh 52:13, Iysh 53:11, Mat 3:17, Mat 17:5, Mrk 1:11, Luk 3:22, Iysh 11:2, Iysh 61:1, Mat 12:17-21

+ 42:5 Zxr 12:1

+ 42:6 Iysh 45:13, Iysh 42:6, Iysh 49:6, Luk 2:3, Luk 2:30-32, Elsh 13:47

+ 42:7 Iysh 9:2, Iysh 35:5, Iysh 49:9, Iysh 61:1

+ 42:8 Iysh 48:11
+ 42:10 Zab 32:3
+ 42:11 Iysh 21:16
+ 42:13 Zab 77:65
+ 42:14 Iysh 13:8
+ 42:15 Iysh 50:2
+ 42:16 Iysh 40:4

+ 42:17 Zab 96:7, Iysh 45:16, Iysh 44:11, Erm 10:14

+ 42:18 Iysh 35:5
+ 42:19 Iysh 41:8
+ 42:20 Erm 6:10, Ezk 12:2
+ 42:22 Erm 50:33
+ 42:25 Hosh 7:9
+ 43:1 Iysh 45:3
+ 43:2 Zab 65:12, Dan 3:25
+ 43:3 Zab 71:10, Iysh 45:14
+ 43:5 Hosh 11:11, Mix 7:12, Zxr 8:7
+ 43:8 Iysh 42:18-19
+ 43:9 Iysh 41:1
+ 43:10 Iysh 41:8, Erm 30:10
+ 43:11 Iysh 45:21, Hosh 13:4
+ 43:13 Nzm 32:39, Ayup 10:7
+ 43:16 Shıǵ 14:21, Iysh 51:10

+ 43:19 Iysh 48:6, 2Kor 5:17, Ayan 21:5, Iysh 35:6-8

+ 43:20 Shıǵ 17:1-7
+ 43:22 Mix 6:3
+ 43:24 Mal 2:17
+ 43:25 Zab 50:3, Erm 31:34
+ 43:26 Iysh 1:18
+ 43:27 Jar 3:6, Erm 5:31
+ 44:1 Iysh 41:8, Erm 30:10
+ 44:3 Ezk 39:29, Iol 2:28, Yuxn 7:38

+ 44:6 Iysh 41:4, Iysh 48:12, Ayan 1:8, Ayan 1:17, Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10

+ 44:8 Nzm 32:18, Iysh 26:4
+ 44:9 Iysh 41:24, Iysh 41:29
+ 44:10 Erm 10:3-5, Xab 2:18
+ 44:11 Iysh 42:17, Iysh 45:16
+ 44:18 Iysh 45:20
+ 44:20 Hosh 12:1
+ 44:21 Iysh 41:8
+ 44:22 Iysh 1:18
+ 44:23 Zab 95:11, Iysh 49:13, Iysh 48:20
+ 44:24 Ayup 37:18, Zab 135:5, Iysh 42:5
+ 44:25 1Kor 1:20, 1Kor 3:19
+ 44:26 2Jln 36:22-23

+ 44:27 Iysh 11:15, Iysh 51:10, Erm 50:38, Erm 51:36

+ 44:28 2Jln 36:22, Ezr 1:1, Iysh 45:1, Dan 6:28, Elsh 13:22

+ 45:1 Nax 2:6
+ 45:2 Zab 106:16
+ 45:3 Iysh 43:1
+ 45:4 Iysh 41:8
+ 45:5 Nzm 4:35
+ 45:6 Shıǵ 15:11
+ 45:7 Joq 3:38, 4Pat 19:25, Iysh 37:26

+ 45:9 Iysh 29:16, Erm 18:6, Rim 9:20-24, Ayup 9:32, Waz 6:10

+ 45:12 Iysh 44:24, Erm 27:5

+ 45:13 Iysh 42:6, Iysh 44:28

+ 45:14 Zab 71:10, Iysh 43:3, Zxr 8:23, 1Kor 14:25

+ 45:16 Iysh 42:17, Iysh 44:11
+ 45:17 Iysh 54:4
+ 45:19 Erm 29:13-14
+ 45:20 Iysh 44:17-18
+ 45:21 Iysh 43:11, Hosh 13:4
+ 45:23 Rim 14:11, Fil 2:10-11
+ 46:1 Erm 50:2, Erm 51:44, 1Pat 5:3
+ 46:2 Erm 48:7
+ 46:3 Nzm 1:31
+ 46:4 Zab 67:20
+ 46:5 Iysh 40:18, Elsh 17:29
+ 46:6 Biy 17:4, Iysh 44:15
+ 46:7 Zab 113:15
+ 46:10 Iysh 41:26
+ 46:11 Iysh 41:2, Erm 12:9
+ 46:13 Iysh 51:5, Iysh 56:1

+ 47:1 Amo 5:2, Iysh 13:1, Iysh 21:1, Erm 50:1

+ 47:2 Biy 16:21
+ 47:3 Erm 13:26, Nax 3:5
+ 47:6 Zxr 1:15
+ 47:7 Ayan 18:7
+ 47:8 Sef 2:15
+ 47:11 Zab 34:8
+ 47:14 Iysh 5:24, Nax 1:10, Mal 4:1
+ 48:1 Nxm 11:1, Erm 7:4, Mix 1:5
+ 48:3 Iysh 41:26
+ 48:4 Shıǵ 32:9
+ 48:5 Erm 44:17
+ 48:6 Iysh 43:19, Erm 33:3

+ 48:10 Ayup 23:10, Zab 65:10, Iysh 1:25, Zxr 13:9, Mal 3:3

+ 48:11 Ezk 20:9, Iysh 42:8

+ 48:12 Iysh 41:4, Iysh 44:6, Ayan 1:8, Ayan 1:17

+ 48:13 Ayup 9:8, Zab 103:2, Iysh 42:5, Erm 10:12, Erm 51:15, Zxr 12:1

+ 48:14 Iysh 41:26, Iysh 41:2, Iysh 46:10
+ 48:15 Iysh 45:1-3
+ 48:16 Iysh 61:1
+ 48:18 Zab 80:14, Luk 19:42
+ 48:19 Jar 22:17

+ 48:20 Iysh 52:11, Erm 50:8, Zxr 2:6-7, Ayan 18:4, Iysh 44:23

+ 48:21 Shıǵ 17:6, San 20:11

+ 49:1 Erm 1:4-5, Gal 1:15-16, Mat 1:21, Luk 1:31

+ 49:2 Iysh 11:4

+ 49:3 Yuxn 17:10

+ 49:6 Iysh 42:6, Erm 1:5, Elsh 13:47, Elsh 26:23

+ 49:7 Zab 21:7, Iysh 53:3
+ 49:8 2Kor 6:2, Iysh 42:6
+ 49:9 Iysh 42:7, Iysh 61:1
+ 49:10 Ayan 7:16-17, Iysh 35:6
+ 49:12 Iysh 43:5
+ 49:13 Zab 95:11, Iysh 44:23, Iysh 40:1
+ 49:14 Iysh 40:27
+ 49:15 Zab 26:10

+ 49:18 Iysh 60:4, Erm 22:24, Ezk 5:11, Ezk 16:48, Sef 2:9, Rim 14:11

+ 49:19 Erm 31:27, Zxr 2:4
+ 49:20 Zxr 10:10
+ 49:22 Iysh 11:10, Iysh 14:2
+ 49:23 Zab 71:9, Mix 7:17, Zab 24:3
+ 49:24 Mrk 3:27
+ 49:25 Zab 34:1
+ 49:26 Ayan 16:6
+ 50:1 Nzm 24:1, Erm 3:8

+ 50:2 Erm 35:17, San 11:23, Iysh 59:1, Shıǵ 14:21-22, Zab 103:7, Zab 105:2, Zab 106:33, Iysh 42:15

+ 50:3 Erm 4:28, Ayan 6:12, Ayan 6:12

+ 50:4 Zab 39:7

+ 50:6 Iysh 53:6, Mat 26:67, Mrk 14:65, Mrk 15:19

+ 50:7 Erm 1:18, Ezk 3:9
+ 50:8 Rim 8:33, Ayup 13:19
+ 50:9 Ayup 13:28, Iysh 51:8
+ 51:2 Jar 12:2, Ezk 33:24

+ 51:3 Iysh 40:1, Iysh 52:9, Jar 2:8, Ezk 28:13, Ezk 36:35

+ 51:4 Iysh 42:6, Iysh 49:6
+ 51:5 Iysh 46:13, Iysh 60:9
+ 51:6 Zab 101:26-27, Mrk 13:31

+ 51:7 Nzm 6:6, Zab 36:28, Erm 31:33, Mat 10:28

+ 51:8 Iysh 50:9

+ 51:9 Ayup 9:13, Ayup 26:12, Zab 88:11, Iysh 30:7

+ 51:10 Shıǵ 14:21, Zab 105:9, Iysh 43:16-17

+ 51:11 Iysh 35:10

+ 51:12 Iysh 40:1, Iysh 66:13, Zab 55:5, Zab 117:6, Mat 10:28

+ 51:13 Iysh 40:12, Iysh 48:14

+ 51:15 Erm 31:35

+ 51:17 Iysh 52:1, Zab 74:8, Erm 25:15, Obd 1:16, Zxr 12:2, Ayan 14:10

+ 51:19 Erm 15:5, Nax 3:7

+ 51:22 Erm 25:17, Nax 3:11

+ 52:1 Iysh 51:17, Nxm 11:1, Iysh 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53, Iysh 35:8, Iol 3:17, Nax 1:15, Ayan 21:27

+ 52:5 Rim 2:24
+ 52:7 Iysh 41:27, Nax 1:15, Rim 10:15
+ 52:9 Iysh 40:1, Iysh 51:3
+ 52:10 Zab 97:3, Luk 3:6
+ 52:11 Iysh 48:20, Zxr 2:7, Ezr 1:7-11
+ 52:12 Iysh 58:8, Mix 2:13
+ 52:13 Iysh 42:1
+ 52:15 Iysh 49:23, Rim 15:21, 1Kor 2:9
+ 53:1 Yuxn 12:38, Rim 10:16
+ 53:2 Iysh 11:1
+ 53:3 Iysh 49:7
+ 53:4 Mat 8:17
+ 53:5 1Pet 2:24-25
+ 53:6 Zab 118:176, Erm 50:6
+ 53:7 Erm 11:19, Iysh 37:14, Elsh 8:32-33

+ 53:8 Zab 26:13, Iysh 38:11, Ezk 26:20, Ezk 32:23

+ 53:9 1Pet 2:22, Mrk 15:46
+ 53:11 Iysh 42:1, Iysh 52:13, Rim 5:16
+ 54:1 1Pat 2:5, Gal 4:27
+ 54:4 Iysh 45:17, Sef 3:11
+ 54:5 Erm 3:14, Hosh 2:7
+ 54:6 Iysh 62:4
+ 54:7 Erm 51:5
+ 54:8 Zab 88:29-30, Iysh 55:3
+ 54:9 Jar 8:21, Jar 9:11

+ 54:10 San 25:12-13, Ezk 34:25, Ezk 37:26, Hosh 2:18

+ 54:13 Erm 31:33-34, Yuxn 6:45, 1Kor 2:13, 1Sal 4:9

+ 54:17 Zab 4:2
+ 55:1 Iysh 44:3, Yuxn 7:37
+ 55:2 Yuxn 6:27

+ 55:3 Iysh 61:8, Erm 32:40, Ezk 16:60, Zab 88:29-30, Iysh 54:6, Elsh 13:34

+ 55:5 2Pat 22:44

+ 55:6 1Jln 28:9, 2Jln 15:2, Erm 29:13, Amo 5:4, Amo 5:6, Sef 2:3

+ 55:9 Zab 102:11
+ 55:11 Nzm 32:2, Ezk 12:25
+ 55:12 Zab 97:8, Iysh 35:2
+ 55:13 Iysh 41:19
+ 56:1 Iysh 46:13, Iysh 51:5
+ 56:2 Shıǵ 20:8

+ 56:3 Shıǵ 12:38, Nzm 23:8, Est 9:27, Iysh 14:1, Zxr 2:11

+ 56:7 Iysh 2:2-3, Iysh 60:3, Iysh 66:20, Mal 1:11, Mat 21:13, Mrk 11:17, Luk 19:46

+ 56:8 Iysh 11:12, Yuxn 10:16
+ 56:9 Erm 12:9, Ezk 39:17, Ayan 19:17-18
+ 56:10 Erm 6:17
+ 56:11 Ezk 34:2
+ 56:12 Hkm 23:35, Iysh 22:13
+ 57:2 Dan 12:13
+ 57:3 Mrk 8:38
+ 57:5 Ezk 16:20-21
+ 57:8 Ezk 16:25, Ezk 23:17
+ 57:11 Zab 49:21
+ 57:13 Erm 11:12
+ 57:15 4Pat 22:19, 2Jln 34:27
+ 57:16 Zab 102:9
+ 57:17 Erm 6:13
+ 57:18 Erm 3:22, Iysh 40:1
+ 57:19 Rim 2:10, Efs 2:17
+ 57:21 Iysh 48:22
+ 58:1 Mix 1:5, Mix 3:8
+ 58:3 Leb 16:29, San 29:7, Mal 3:14
+ 58:5 Leb 16:29, Zxr 7:5, Mat 6:16
+ 58:6 Luk 4:18, Zab 81:4, Hkm 24:11
+ 58:7 Mat 25:35, Luk 3:11, Yaqp 2:15-16
+ 58:8 Zab 36:6, Zab 84:14, Iysh 52:12
+ 58:11 Erm 31:12, Yuxn 7:38
+ 58:12 Ayup 3:14, Iysh 61:4
+ 58:13 Nxm 13:15-21
+ 58:14 Ayup 22:26, Zab 36:4, Nzm 32:13
+ 59:1 San 11:23, Iysh 50:2

+ 59:2 Hosh 5:4, Zab 65:18, Hkm 15:8, Hkm 28:9

+ 59:3 Iysh 1:15, Hkm 6:17
+ 59:4 Ayup 15:35, Zab 7:15, Yaqp 1:15
+ 59:6 Ayup 8:14

+ 59:7 Hkm 1:16, Hkm 6:18, Iysh 59:7, Rim 3:15-17

+ 59:10 Nzm 28:29, Ayup 5:14, Sef 1:17

+ 59:11 Ezk 7:16, Nax 2:7

+ 59:16 Erm 5:1, Ezk 22:30, Zab 97:1, Iysh 63:5

+ 59:17 Efs 6:14, Efs 6:17, 1Sal 5:8
+ 59:18 Nzm 7:10, Erm 51:56
+ 59:20 Rim 11:26-27
+ 59:21 Erm 31:31
+ 60:1 Zab 101:17, Mal 4:2, 1Yuxn 1:7
+ 60:2 Ayup 37:19

+ 60:3 Iysh 2:2-3, Iysh 56:7, Iysh 66:20, Mal 1:11, Ayup 11:17, Ayup 22:28, Hkm 4:18, Dan 12:3, Ayan 21:24

+ 60:4 Iysh 49:18, Iysh 66:20
+ 60:5 Iysh 61:6
+ 60:6 3Pat 10:1, 2Jln 9:1, Mat 2:11

+ 60:7 Zab 119:5, Qsq 1:4, Iysh 21:16, Jar 25:13

+ 60:8 Hosh 11:11

+ 60:9 Iysh 51:5, 3Pat 10:22, Iysh 23:1, Yuns 1:3

+ 60:10 Zxr 6:15
+ 60:11 Ayan 21:25
+ 60:12 Zxr 14:17-19
+ 60:14 Iysh 49:23, Ezk 48:35
+ 60:16 Iysh 66:12, Jar 49:24
+ 60:18 Iysh 11:9
+ 60:19 Iysh 30:26, Ayan 21:23, Ayan 22:5

+ 60:20 Zab 26:1, Iysh 35:10, Iysh 65:19, Ayan 21:4

+ 60:21 Zab 36:9, Ezk 37:25, Mat 15:13

+ 61:1 Iysh 11:2, Luk 4:18-19, Luk 7:22, Iysh 29:19, Leb 25:8-15, Iysh 42:7, Iysh 49:9

+ 61:2 Leb 25:10, Iysh 34:8, Iysh 63:4, Mat 5:4

+ 61:3 Mat 15:13
+ 61:4 Ayup 3:14, Iysh 58:12, Amo 9:14
+ 61:6 Shıǵ 19:6, 1Pet 2:9, Iysh 60:5
+ 61:7 Ayup 42:10, Iysh 40:2, Zxr 9:12

+ 61:8 Zab 10:7, Iysh 55:3, Erm 32:40, Ezk 16:60

+ 61:9 Iysh 65:23
+ 61:10 Zxr 3:4, Erm 2:32, Ayan 21:2
+ 62:2 Ayan 2:17, Ayan 3:12
+ 62:3 Zxr 9:16
+ 62:4 Iysh 54:6, Hosh 1:10, Hosh 2:23
+ 62:5 Erm 32:41, Sef 3:17
+ 62:8 Nzm 28:33, Erm 5:17
+ 62:10 Iysh 11:10, Iysh 49:22
+ 62:11 Iysh 40:10, Ayan 22:12
+ 63:1 Jar 36:33, 1Jln 1:44, Iysh 34:6
+ 63:3 Iol 3:13, Ayan 19:15
+ 63:4 Iysh 34:8, Iysh 61:2
+ 63:5 Iysh 59:16
+ 63:6 Iysh 51:22
+ 63:9 Biy 10:16, Shıǵ 14:9, Shıǵ 23:20
+ 63:10 Zab 77:40, Elsh 7:51, Efs 4:30
+ 63:11 Shıǵ 12:50-51, Zab 76:21, Hosh 12:13
+ 63:12 Shıǵ 14:21

+ 63:15 Jar 11:5, Nzm 26:15, Zab 13:2, Zab 32:14

+ 63:16 Nzm 32:6, Iysh 64:8, Yuxn 8:41
+ 63:19 Erm 14:8
+ 64:1 2Pat 22:10, Zab 17:10, Zab 143:5
+ 64:4 1Kor 2:9
+ 64:5 Elsh 10:35
+ 64:6 Zab 1:4, Zab 89:6
+ 64:7 Iysh 43:22, Hosh 7:7

+ 64:8 Nzm 32:6, Iysh 63:16, Yuxn 8:41, Ayup 10:9, Ayup 33:6, Iysh 45:9, Erm 18:6, Rim 9:20-24

+ 64:11 4Pat 25:9, Xag 1:9, Xag 2:3
+ 65:2 Rim 10:20
+ 65:3 Iysh 1:29, Iysh 66:17
+ 65:4 Leb 11:7
+ 65:6 Zab 149:9, Shıǵ 20:5
+ 65:8 Jar 18:26, Mrk 13:20

+ 65:10 Iysh 33:9, Iysh 35:2, Eshu 7:24, Sef 2:6

+ 65:12 Hkm 1:24, Iysh 66:4, Erm 7:13
+ 65:13 Iysh 55:1, Luk 6:25
+ 65:14 Luk 6:25

+ 65:15 Erm 29:22, Iysh 62:2, Ayan 2:17, Ayan 3:12

+ 65:16 Erm 4:2

+ 65:17 Iysh 66:22, 2Pet 3:13, Ayan 21:1, 1Kor 2:9

+ 65:19 Iysh 35:10, Iysh 60:20, Ayan 21:4
+ 65:21 Erm 31:5, Ezk 28:26
+ 65:22 Zab 21:13
+ 65:23 Nzm 28:41, Zab 113:22, Iysh 61:9
+ 65:24 Dan 9:21
+ 65:25 Iysh 11:6, Jar 3:14, Iysh 11:9

+ 66:1 Ezk 43:7, Mat 5:35, 3Pat 8:27, 2Jln 2:6, Elsh 7:49-50

+ 66:2 Ezr 9:4

+ 66:3 Iysh 1:11

+ 66:4 Ayup 3:25, Hkm 10:24, Hkm 1:24, Iysh 65:12, Erm 7:13

+ 66:7 Iysh 13:8, Ayan 12:5
+ 66:12 Iysh 60:16
+ 66:13 Iysh 40:1, Iysh 51:12

+ 66:15 2Pet 3:7, 2Sal 1:8, Zab 67:18, Xab 3:8

+ 66:16 Nzm 32:41, Erm 25:33

+ 66:17 Iysh 1:29, Iysh 65:3, Leb 11:7, Leb 11:29

+ 66:18 Iysh 2:2, Zxr 14:16

+ 66:20 Iysh 14:2, Iysh 49:22, Iysh 60:4, Iysh 2:2-3, Iysh 56:7, Iysh 60:3, Mal 1:11

+ 66:21 Shıǵ 19:6, Iysh 61:6
+ 66:22 Iysh 65:17
+ 66:24 Iysh 1:31, Mat 18:9, Mrk 9:47

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Iyshaya

Alǵí sóz

Iyshaya

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi