Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:07:18.898307+00:00

Muxaddes Kitap: Evreyler

Muxaddes Kitap: Evreyler

1. Alǵí sóz

1. Evreyler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Evreyler

Evreyler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

Alǵí sóz

Evreylerge jazılǵan xat

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattıń avtorı ózi haqqında hesh qanday maǵlıwmat qaldırmaǵan. Biraq xattıń mazmunınan avtor – Tawrat nızamların jaqsı biletuǵın, masiyxıylardıń arasında abırayǵa erisken yahudiy ekenin kóriwimizge boladı. Avtor bul xattı Iysa Masiyxqa isengen yahudiylerge jollaǵan. Masiyxqa isengen yahudiyler sol dáwirde kóp qarsılıqlarǵa duwshar bolıp, yahudiy dinine qaytpaqshı boladı. Avtor bolsa olardı jigerlendirip, Iysa Masiyxqa bolǵan isenimdi bekkem uslawǵa hám aqırına deyin Oǵan sadıq qalıwǵa shaqıradı.

Xatta Iysa Masiyxtıń ullılıǵına ayrıqsha pát beriledi. Ol perishtelerden de, payǵambarlardan da, Muwsadan da, ruwxaniylerden de ullı hám hár tárepleme joqarı ekenin kórsetedi. Iysa Masiyx Quday tárepinen tańlanǵan máńgi Bas ruwxaniy. Sonıń ushın, avtor oqıwshılardıń barlıq itibarın Bas ruwxaniy Iysa Masiyxqa qaratadı. Óytkeni Ol adamlardı gúnadan azat etiw ushın atanaq aǵashta óldi, keyin qayta tirilip, aspanǵa kóterildi. Ol adamlar ushın Qudaydıń dárgayına jol ashıp berdi, jańa kelisimniń táwelleshisi boldı. Eski kelisim dáwirinde aytılǵan barlıq payǵambarshılıqlar menen Qudaydıń wádeleri usı jańa kelisimde ámelge asqan eken, demek Iysa Masiyx bizlerdi sheksiz jarılqawlarǵa toltıradı.

Masiyxtıń iygiligin tatıp kórgen bolsa da, isenimnen qaytıp, Masiyxtı ayaq astı qılǵan adamlardı avtor qattı eskertedi. Sabaq sıpatında ol ótmishtegi boysınbaytuǵın adamlardıń táǵdirinen mısallar keltiredi, olardıń Qudaydan qanday jaza alǵanın esletip ótedi. Keyin iseniwshilerdi Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı ushın alǵıslaydı. Usı arqalı avtor iseniwshilerdi Masiyxqa sadıq qalıwǵa hám barlıq sınawlarda sabır etiwge shaqıradı.

1

Quday Óz Ulı Iysa arqalı sóyledi

1^1Quday áyyemgi zamanlarda payǵambarlar arqalı kóp mártebe hám hár túrli jollar menen ata-babalarımızǵa sóylegen edi. 2Al bul sońǵı waqıtlarda bolsa, Quday bizlerge Óz Ulı Iysa arqalı sóyledi. Quday Óz Ulın pútkil barlıqtıń miyrasxorı etip belgilep, Ol arqalı pútkil dúnyanı jaratqan edi+. 3Qudaydıń Ulı – Qudaydıń saltanatınıń jarqıraǵan nurı bolıp, Ol Qudaydıń tábiyatınıń haqıyqattan qanday ekenin kórsetedi. Ul Óziniń qúdiretli sózi menen pútkil barlıqtı saqlap tur. Ol Ózin qurban etip, bizlerdi gúnalarımızdan tazalaǵannan soń, joqarıdaǵı qúdiretli Qudaydıń oń jaǵına otırdı+.

Iysa perishtelerden ullı

4Qudaydıń Ulı perishtelerden qanshelli joqarı attı alǵan bolsa, Ol olardan sonshelli ústin turadı+. 5Óytkeni Quday perishtelerdiń qaysı birine:

«Sen Meniń Ulımsań,

Búgin Men Saǵan Áke boldım».[*]

Jáne de:

«Men Oǵan Áke bolaman,

Ol Maǵan Ul boladı»,[*] –

degen edi+? 6Jáne de, Quday tuńǵısh Ulın dúnyaǵa jiberip atırıp bılay degen:

«Meniń barlıq perishtelerim Oǵan sıyınsın».[*]+

7Al perishteler haqqında bolsa, Muxaddes Jazıw bılay deydi:

«Quday Óz perishtelerin samalday,

Xızmetshilerin ottıń jalınınday qıladı».[*]+

8Biraq, Qudaydıń Ulı haqqında Muxaddes Jazıw bılay deydi:

«Quday, taxtıń máńgi-baqıy turar,

Seniń patshalıq hasań – ádalat hasasıdur.

9Sen ádillikti súyip, nızamsızlıqtı jek kórdiń.

Sonıń ushın, Quday, Seniń Qudayıń,
Doslarıńnan góre kóbirek Seni,
Quwanısh mayı menen mayladı».[*]+

10Jáne de, bılay deydi:

«O Iyemiz,

Áwel basta jerdiń tiykarın Sen salǵansań.

Kókler Seniń qollarıńnıń dóretpesi.

11Olar joq boladı, al Sen dawam eteseń.

Olardıń hámmesi de kiyimdey tozıp qaladı.

12Olardı shapan sıyaqlı orap qoyasań,

Olar kiyim sıyaqlı ózgertiledi.

Biraq Sen ózgermeyseń,

Hesh tawısılmaydı Seniń jıllarıń».[*]+

13Quday perishtelerdiń hesh birine de:

«Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,

Meniń oń jaǵımda otır»,[*] –

demegen+. 14Aqırı perishtelerdiń hámmesi qutqarılıwǵa iye bolatuǵınlarǵa xızmet qılıw ushın jiberilgen xızmetshi ruwxlar+.

2

Dıqqat-itibarlı bolayıq!

2^1Sonlıqtan esitkenlerimizden uzaqlap, joldan shıǵıp ketpewimiz ushın, esitkenlerimizge ele de kóbirek dıqqat awdarıwımız kerek. 2Sebebi perishteler arqalı aytılǵan sóz kúshke iye bolıp, hár qanday jınayat hám boysınbawshılıq ushın ádil jaza beriletuǵın edi. 3Solay eken, dáslep Iyemiz tárepinen aytılǵan, sońınan Onnan esitkenler tárepinen tastıyıqlanǵan ullı qutqarılıwǵa itibarsız qarasaq, bizler bul jazadan qalay qashıp qutıla alamız? 4Quday da bul haqqında káramatlı belgiler, tań qalarlıq nárseler hám hár túrli káramatlı isler arqalı, jáne de, Óz qálewi boyınsha Muxaddes Ruwxtıń sıyların úlestiriwi arqalı gúwalıq berdi+.

Qutqarılıwǵa jetelewshi Iysa

5Quday bizler sóz etip atırǵan keleshek zamandı perishtelerge baǵınıshlı qılǵan joq+. 6Kerisinshe, Muxaddes Jazıwdıń bir jerinde birew bılay dep gúwalıq bergen edi:

«Sen adam tuwralı oylaǵanday, ol kim bolıptı?

Sen adamzatqa ǵamxorlıq qılǵanday, ol kim bolıptı?

7Sen Onı perishtelerden az waqıtqa[*] tómenirek qoydıń,

Izzet-húrmet tajın oǵan kiygizdiń.[*]

8Hámme nárseni onıń ayaqlarına bas urǵızdıń».[*]

Quday hámme nárseni adamǵa baǵınıshlı qılıp, oǵan baǵınıshlı bolmaǵan hesh bir nárse qaldırmadı. Degen menen, hámme nárseniń adamǵa baǵınıshlı ekenin bizler elege deyin kórmey atırmız+. 9Biraq bizler perishtelerden az waqıtqa tómenirek qoyılǵan Iysanıń ólim azabın shekkeni ushın, dańq-húrmet tajın kiygenin kórip turmız. Awa, Ol Qudaydıń miyrimi menen hámme adamlar ushın ólimdi basınan keshirgen edi+. 10Hámme nárse Quday ushın hám Quday arqalı bar bolǵan. Usı Quday kóp perzentlerin ullılıqqa eristiriw ushın, olardı qutqarılıwǵa jetelewshi Iysanı azap-aqıretler arqalı minsizlikke jetkiziwdi maqul kórdi+. 11Óytkeni muxaddes qılıwshı Iysa hám Ol muxaddes qılǵan iseniwshilerdiń hámmesi bir Ákeden. Sonlıqtan Iysa olardı «tuwısqanlarım» dep atawǵa uyalmaydı+. 12Iysa Qudayǵa bılay deydi:

«Tuwısqanlarıma Seniń atıńdı járiyalayman,

Jámiyet aldında Saǵan alǵıs-maqtaw aytaman».[*]+

13Jáne basqa jerde bılay delingen:

«Men Qudayǵa súyenemen»[*]

taǵı da:

«Minekey, Men Qudaydıń Maǵan bergen balaları menen birge usı jerdemen».[*]+

14Bul balalar et hám qannan ibarat bolǵanlıqtan, Iysanıń Ózi de olarǵa teńlesip, et hám qannan ibarat bolǵan adamnıń denesine iye boldı. Bunı Ol ólim ústinen biylikke iye bolǵandı, yaǵnıy shaytandı Óz ólimi arqalı nabıt qılıw ushın+
15hám ómir boyı ólim qorqınıshı sebepli qul bolǵanlardıń hámmesin azat qılıw ushın isledi. 16Sebebi, álbette, Iysa perishtelerge emes, al Ibrayımnıń urpaǵınan bolǵanlarǵa járdem etedi. 17Sol sebepten Qudaydıń xızmetinde miyrim-shápáátli hám sadıq bas ruwxaniy bolıp, adamlardıń gúnaların tazalaw ushın, Ol hár tárepleme tuwısqanlarına uqsawı kerek edi+. 18Onıń Ózi sınaqqa túsip, azap shekkenlikten, Ol sınaqqa túskenlerge de járdem ete aladı+.

3

Iysa Muwsadan ullı

3^1Solay etip, bizler menen birge Quday tárepinen shaqırılǵan, muxaddes tuwısqanlarım, Qudaydıń elshisi hám bas ruwxaniyi, dep ózlerimiz ashıq tán alǵan Iysa haqqında tereń oylańlar! 2Muwsa Qudaydıń pútkil shańaraǵında Qudayǵa sadıq bolǵanınday, Iysa da Ózin xızmetke qoyǵan Qudayǵa sadıq boldı+. 3Úydi salǵan salınǵan úyden góre kóbirek húrmetke ılayıqlı bolǵanı sıyaqlı, Iysa da Muwsadan góre joqarıraq ullılıqqa ılayıq tabıldı. 4Hár bir úydiń qurıwshısı bar, al Quday pútkil barlıqtıń jaratıwshısı. 5Muwsa keleshekte aytılatuǵın sózler haqqında gúwalıq beriw ushın, Qudaydıń pútkil shańaraǵında bir xızmetker sıpatında sadıq boldı+. 6Biraq, Masiyx Qudaydıń shańaraǵın basqaratuǵın Ul sıpatında sadıq boldı. Eger ózlerimizdegi úmit sebepli payda bolatuǵın batırlıq hám quwanıshtı aqırına deyin bekkem saqlasaq, bizler – Onıń shańaraǵımız.

Qudaydıń tınıshlıq beretuǵın mákanı

7Sol sebepten Muxaddes Ruwx bılay deydi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,

8Shóldegi sınaq waqtında qozǵalań kótergen ata-babalarıńızday,

Tas qılmańlar júreklerińizdi.

9Olar sol jerde qırıq jıl boyı islegen islerimdi kórgen bolsa da,

Meni sınay berdi.

10Sonlıqtan Men sol áwladqa ǵázeplenip bılay dedim:

„Olardıń júrekleri bárqulla azǵırılǵan,

Olar Meniń jollarımdı bilmedi“.

11Jáne de, Men qáhárlengenimde:

„Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma kirmeydi“, – dep ant ishken edim».[*]+

12Háy tuwısqanlarım, júregińiz isenbey jawız bolıp qalıp, tiri Qudaydan bezip ketiwden saq bolıńlar! 13Kerisinshe, arańızdaǵı hesh birińiz gúnanıń aldawına erip, júregin qaysar qılmawı ushın, hár kúni ele «búgin» dep aytılıp atır eken, bir-birińizdi jigerlendirip barıńlar. 14Óytkeni eger bizler dáslepki isenimimizdi aqırına deyin bekkem saqlasaq, Masiyxqa tiyisli bolǵan hámme nársege sherik bolamız. 15Joqarıda bılay delingen edi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,
Qozǵalań kótergen ata-babalarıńızday,
Tas qılmańlar júreklerińizdi».[*]+

16Qudaydıń sózin esitse de, Oǵan qarsı qozǵalań kótergen kimler edi? Muwsanıń basshılıǵında Mısırdan shıqqanlardıń hámmesi emes pe edi+? 17Quday kimlerge qırıq jıl ashıwlı edi? Gúna islep, súyekleri shólde qalǵanlarǵa emes pe+? 18Quday kimlerge: «Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma kirmeysizler», – dep ant ishken edi? Ózine boysınbaǵanlarǵa emes pe+? 19Solay etip, kórip turǵanımızday, olar isenbegenlikten sol jerge kire almadı+.

4

4^1Sonlıqtan Qudaydıń tınıshlıq beretuǵın mákanǵa kirgiziwi haqqındaǵı wádesi ele de kúshke iye eken, arańızdaǵı hár birińiz usı wádeden bos qalıp qoyıwdan qorqıp, saq bolıńlar+. 2Sebebi bizlerge járiyalanǵan Xosh Xabardı ata-babalarımız da esitken edi. Biraq olar esitken sózlerin isenim menen qabıl etpegenlikten, bul sózlerdiń olarǵa paydası tiymedi. 3Quday dúnyanı jaratıp bolǵannan keyin-aq, tınıshlıq beretuǵın mákandı tayarlap qoyǵan bolsa da, olar haqqında bılay degen:

«Men qáhárlengenimde:

„Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma hesh qashan kirmeydi“, – dep ant ishtim».[*]

Biraq, isenetuǵın bizler sol mákanǵa kiremiz+. 4Muxaddes Jazıwdıń bir jerinde jetinshi kún[*] haqqında bılay delingen:

«Quday jetinshi kúni barlıq islerinen dem aldı».[*]+

5Jáne de, Muxaddes Jazıwdıń basqa jerinde Quday bılay degen:

«Olar Meniń tınıshlıq beretuǵın mákanıma hesh qashan kirmeydi».[*]+

6Solay etip, aldın Xosh Xabardı esitkenler sózge qulaq aspaǵanlıqtan, tınıshlıq beretuǵın mákanǵa kirmedi. Biraq, basqalar ushın ol jerge kiriwge múmkinshilik bar+. 7Sol sebepten Quday «búgin» dep atalatuǵın jáne bir kúndi belgilep, aldın aytılǵanday, kóp waqıtlardan soń, Dawıt arqalı bılay degen edi:

«Eger búgin Qudaydıń dawısın esitseńler,

Tas qılmańlar júreklerińizdi».[*]+

8Eger Eshua izraillılardı tınıshlıq beretuǵın mákanǵa eristirgende[*], Quday sońınan basqa bir kún haqqında aytpaǵan bolar edi+. 9Demek, Qudaydıń xalqı ushın haqıyqıy dem alatuǵın waqıt keledi. 10Quday dúnyanı jaratqannan soń qalay dem alǵan bolsa, tınıshlıq mákanına kirgen hár bir adam da óz islerinen solay dem aladı. 11Solay eken, hesh birimiz boysınbaǵan sol adamlarǵa erip adaspay, tınıshlıq mákanına kiriwge tırısayıq.

12Qudaydıń sózi tiri hám tásirli. Ol eki júzli qılıshtan da ótkir bolıp, jan menen ruwxtı, buwın menen súyeklerdi bóletuǵın dárejede suǵılıp kiredi. Ol júrektegi oy hám niyetlerdi áshkara qıladı+. 13Jaratılǵan hesh bir nárse Quday aldında jasırın emes. Onıń kóz aldında hár bir nárse ashıq hám ayan. Bizler usı Qudayǵa esap beremiz+.

Bas ruwxaniyimiz Iysa

14Biraq, bizlerde aspanǵa kóterilgen ullı bas ruwxaniyimiz – Qudaydıń Ulı Iysa bar. Sonlıqtan ózlerimiz ashıq tán alǵan isenimimizdi bekkem saqlayıq+. 15Ol – bizlerdiń hálsizliklerimizdi bólise alatuǵın bas ruwxaniy. Onıń Ózi hár tárepleme bizler sıyaqlı sınaldı, biraq gúna islemedi+. 16Sonlıqtan rehimlilik alıw ushın hám kerek waqtında ózlerimizge járdem etetuǵın miyrimge erisiw ushın, Qudaydıń miyrimge iye taxtına batıllıq penen jaqınlayıq+.

5

5^1Hár bir bas ruwxaniy adamlar arasınan tańlap alınadı hám ol Qudayǵa baylanıslı islerde adamlardıń wákili bolıp, olardıń gúnaları ushın Qudayǵa sadaqa hám qurbanlıqlar beriw ushın tayınlanadı+. 2Bilmey qalıp joldan adasqanlarǵa ol múláyimlilik penen qatnas jasay aladı. Óytkeni onıń óziniń de hálsiz jerleri bar+. 3Sol sebepten ol tek xalıqtıń gúnaları ushın emes, al óziniń gúnaları ushın da qurbanlıq beriwi shárt+. 4Hesh bir adam bas ruwxaniy bolıw mártebesine ózliginen erise almaydı. Tek Xaron sıyaqlı Quday tárepinen shaqırılsa ǵana erise aladı[*]+.

5Sol sıyaqlı, Masiyx ta bas ruwxaniylik mártebesine iye bolıw ushın, Ózin Ózi ullılaǵan joq. Al Oǵan:

«Sen Meniń Ulımsań,

Búgin Men Saǵan Áke boldım»,[*] –

degen Qudaydıń Ózi Onı usı mártebege eristirdi+. 6Muxaddes Jazıwdıń basqa jerinde Quday Oǵan bılay degen:

«Sen Melkisedek[*] sıyaqlı,

Máńgige ruwxaniyseń».[*]+

7Masiyx jer júzinde adam bolıp jasaǵan kúnlerde Ózin ólimnen qutqara alatuǵın kúshke iye bolǵan Qudayǵa bálent dawıs penen páriyad etip, kóz jasların tógip hám duwa etip jalbarındı[*]. Ol Qudayǵa boysınǵanlıqtan, Quday Onı esitti+. 8Ol Qudaydıń Ulı bolsa da, shekken azapları arqalı boysınıwdı úyrendi+. 9Masiyx usı tárizde minsizlikke erisip, Ózine boysınatuǵınlardıń hámmesi ushın máńgilik qutqarılıwǵa jol ashtı+
10hám Ol Quday tárepinen Melkisedek sıyaqlı bas ruwxaniy, dep ataldı.

Isenimnen qaytpaw haqqında eskertiw

11Melkisedek haqqında aytajaq kóp sózlerimiz bar, biraq sizler zeyinsiz bolǵanlıqtan, túsindiriw qıyın boladı+. 12Usı waqıtqa kelip, sizler muǵallim bolıwıńız kerek edi. Biraq sizler Qudaydıń sózleriniń dáslepki tiykarların qaytadan úyreniwge mútájsiz. Sizlerge kúshli awqat emes, al sút kerek!+
13Sút penen azıqlanatuǵın hár bir adam gódek, yaǵnıy haqıyqatlıq sózi boyınsha jasawda tájiriybesiz adam bolǵanı. 14Al kúshli awqat eresek adamlar ushın, yaǵnıy ómirdegi tájiriybesi arqalı jaman menen jaqsını ayırıw sezimine iye bolǵanlar ushın arnalǵan+.

6

6^1Sonlıqtan Masiyx haqqında baslanǵısh tálimattı úyreniwde toqtap qalmayıq, al alǵa ilgerilep, jetilisip barayıq. Ólimge jetelewshi isler ushın táwbe etiwden, Qudayǵa iseniwden,+
2suwǵa shomıldırıw haqqındaǵı qaǵıydalardan, qol qoyıp duwa etiwden, ólilerdiń tiriliwinen hám máńgilik húkimnen ibarat bolǵan sol tálimattıń tiykarların qaytadan salmayıq+. 3Eger Quday ruxsat berse, bizler alǵa ilgerilep, jetilisip baramız.

4Bir mártebe haqıyqatlıq nurı túsip, Qudaydıń sıyınıń dámin tatqan hám Muxaddes Ruwxqa sherik bolǵanlardı,+
5Qudaydıń sóziniń jaqsı ekenin hám keleshektiń qúdiretli islerin ómirlerinde kórip bolıp, 6isenimnen qaytqanlardı dúzetip táwbe qıldırıw múmkin emes. Sebebi olar Qudaydıń Ulın ózleri qaytadan atanaq aǵashqa shegelep, masqara qılǵan boladı. 7Ústine jiyi-jiyi jawǵan jawındı ishken hám ózinde islegenlerge paydalı zúráát bergen jerdi Quday jarılqaydı. 8Biraq sheńgel menen jantaq ósken jer jaramsız bolıp, kóp kútpey ǵarǵısqa ushıraydı hám aqırı jandırılıp jiberiledi+.

9Sizlerge kelsek, súyikli tuwısqanlarım, bizler usılay desek te, sizlerdiń qutqarılıwǵa baylanıslı ele de kóbirek jarılqawlarǵa iye ekenińizge isenimimiz kámil. 10Óytkeni Quday ádalatsız emes. Ol sizlerdiń miynetińizdi hám muxaddeslerge[*] qılǵan hám qılıp atırǵan xızmetińiz arqalı Ózine kórsetken súyispenshiligińizdi umıtpaydı+. 11Hár birińiz úmitińizdi aqırına deyin bekkem saqlawıńız ushın, usılay ǵayrat salıwıńızdı árman etemiz+. 12Jáne de erinshek bolmay, Quday tárepinen wáde etilgenlerdi isenim hám sabırlılıq penen alǵanlardan órnek alıwıńızdı qáleymiz+.

Qudaydıń ózgermeytuǵın wádesi

13Quday Ibrayımǵa wáde bergende, Ózinen ullıraq hesh kim bolmaǵanlıqtan, Óziniń atı menen ant iship,+
14bılay degen edi:

«Seni ústi-ústine jarılqayman. Urpaqlarıńdı sansız qılıp kóbeytemen».[*]+

15Solay etip, Ibrayım sabırlılıq penen kútip, wáde etilgendi aldı.

16Adamlar ózlerinen ullıraq bolǵan menen ant ishedi. Olar ushın ant aytılǵan sózlerdi tastıyıqlap, hár bir tartıstı toqtatadı+. 17Sol sıyaqlı, Quday da Óz erkiniń ózgermeytuǵının wádeni miyras etip alǵanlarǵa ashıq kórsetpekshi bolıp, wádesin ant penen tastıyıqladı+. 18Solay etip, usı eki nárse, yaǵnıy wáde hám ant ózgermeydi. Sebebi Quday olardı aytqanda ótirik sóylewi múmkin emes. Sonlıqtan ózlerimizge berilgen úmitti bekkem saqlawımız ushın, Qudaydan pana tapqan bizler olar arqalı úlken jubanıshqa iye bolamız+.

19Bizlerdiń bul úmitimiz janlarımız ushın kemeniń kóshkisi sıyaqlı isenimli hám bekkem. Usı úmit bizlerdi aspandaǵı Muxaddes shatırdıń perdesiniń arǵı tárepine ótkizedi+. 20Iysa bizler ushın sol jerge bizlerden aldın kirip, Melkisedek sıyaqlı máńgige bas ruwxaniy boldı+.

7

Ruwxaniy Melkisedek

7^1Bul Melkisedek Salim[*] patshası hám Quday Taalanıń ruwxaniyi edi. Ol patshalardı jeńiliske ushıratıp qaytıp kiyatırǵan Ibrayımdı qarsı alıp, oǵan pátiyasın bergen edi. 2Al Ibrayım oǵan hámme nárseniń onnan birin bergen edi[*]. Onıń eki atı bar, birinshisi Melkisedek bolıp, bul attıń mánisi «ádillik patshası», al ekinshisi Salim patshası bolıp, bul attıń mánisi «tınıshlıq patshası» degendi ańlatadı+. 3Onıń ákesi, anası hám shejiresi belgisiz. Ómiriniń bası, ya sońı joq. Ol sol jaǵınan Qudaydıń Ulına uqsaydı hám máńgige ruwxaniy bolıp qaladı.

4Qarańlar, ol qanshelli ullı! Hátte, túp babamız Ibrayım da túsken oljalarınıń onnan birin oǵan bergen edi. 5Lebiy urıwınan shıqqan ruwxaniyler Muxaddes Nızamdaǵı buyrıq boyınsha óz tuwısqanlarınan, yaǵnıy xalıqtan, hámmesi de Ibrayımnıń urpaqları bolsa da, onnan birin alıwı tiyis edi+. 6Melkisedek Lebiy urıwınan bolmasa da, Ibrayımnan onnan birin alıp, Qudaydıń wádesine iye bolǵan oǵan pátiyasın bergen edi+. 7Pátiya bergen adam pátiya alǵan adamnan ullı ekeni sózsiz. 8Onnan birin alatuǵın ruwxaniylerdiń basında ólim bar. Biraq, Ibrayımnan onnan birin alǵan Melkisedektiń tiri ekeni haqqında gúwalıq bar. 9Demek, onnan birin alatuǵın Lebiydiń ózi de Ibrayım arqalı onnan birin berdi, dep aytıwǵa boladı. 10Óytkeni Melkisedek Ibrayımdı qarsı alǵanda, Lebiy ele babası Ibrayımnıń belinde edi.

11Izrail xalqı Muxaddes Nızamdı lebiylilerdiń ruwxaniylik xızmeti tiykarında alǵan edi. Biraq eger Xaron áwladınan bolǵan lebiylilerdiń ruwxaniylik xızmeti arqalı minsizlikke erisiw múmkin bolǵanda, onda Melkisedek sıyaqlı basqa bir ruwxaniydiń keliwine hájet bar ma edi? 12Sebebi ruwxaniylik xızmeti ózgertilse, Muxaddes Nızam da ózgertiliwi tiyis. 13Aldın sóz etilgen adam, yaǵnıy Iysa basqa urıwdan shıqqan edi. Sol urıwdan hesh kim qurbanlıq orında xızmet etpegen. 14Al Iyemiz Iysanıń Yahuda urıwınan kelip shıqqanı anıq. Muwsa bul urıwǵa baylanıslı ruwxaniylik haqqında hesh nárse aytpaǵan edi+.

Iysa Melkisedek sıyaqlı ruwxaniy

15Melkisedekke uqsaǵan basqa bir ruwxaniy payda bolǵanda bul sózlerimiz ele de anıǵıraq boladı. 16Iysa Lebiy urıwına baylanıslı bolǵan Muxaddes Nızamdaǵı qaǵıydalar boyınsha emes, al tawısılmaytuǵın ómir qúdireti menen ruwxaniy boldı. 17Óytkeni Muxaddes Jazıwda Ol haqqında:

«Sen Melkisedek sıyaqlı,

Máńgige ruwxaniy bolıp qalasań!»,[*] –

degen gúwalıq bar+. 18Ruwxaniylik haqqında áwelgi qaǵıydalar hálsiz hám paydasız bolǵanlıqtan biykar etildi+. 19Sebebi Muxaddes Nızam hesh bir nárseni minsizlikke eristirmedi. Bunıń ornına, bizlerdi Qudayǵa jaqınlastıratuǵın jaqsı úmit berildi+.

20Iysa Qudaydıń bergen antı boyınsha ruwxaniy boldı. Al lebiyli ruwxaniyler Qudaydıń antı boyınsha ruwxaniy bolǵan joq. 21Iysa Ózine:

«Jaratqan Iye ant ishti, Óz qararınan qaytpaydı:

„Máńgige ruwxaniy bolıp qalasań!“»,[*] –

degen Qudaydıń antı boyınsha ruwxaniy boldı+. 22Solay etip, Iysa ele de jaqsıraq kelisimniń kepili boldı+.

23Jáne bir ayırmashılıǵı mınaday: lebiyli ruwxaniylerdiń sanı kóp edi. Óytkeni ólim olarǵa xızmetlerin dawam etiwge tosqınlıq qılatuǵın edi. 24Biraq Iysa máńgi jasaytuǵın bolǵanlıqtan, Onıń ruwxaniyligi de máńgi. 25Sonlıqtan Ol Ózi arqalı Qudayǵa kelgenlerdi pútkilley qutqaratuǵın kúshke iye. Sebebi Ol máńgige tiri bolıp, Qudaydan olar ushın ótinip soraydı+.

26Iysa bizlerge kerek bolǵan bas ruwxaniydiń anıq Ózi boladı. Óytkeni Ol muxaddes, ayıpsız, pák, gúnakarlardan ajıratılǵan hám aspannan da joqarı kóterilip, ullı abırayǵa iye bolǵan+. 27Basqa bas ruwxaniyler sıyaqlı, hár kúni áweli Óz gúnaları ushın, al sońınan xalıqtıń gúnaları ushın qurbanlıq beriwdiń Oǵan hájeti joq. Sebebi Ol Ózin qurban etip, bul isti bir mártebe hám birotala orınladı+. 28Muwsanıń Nızamı boyınsha minsiz emes bolǵan adamlar bas ruwxaniy qılıp qoyıldı. Biraq Muwsanıń Nızamınan soń, Qudaydıń ant etip bergen wádesi Onıń máńgige minsiz Ulın bas ruwxaniy etip qoydı+.

8

Iysa – jańa kelisimniń bas ruwxaniyi

8^1Aytqanlarımızdıń baslı mánisi mınadan ibarat: aspanda qúdiretli Qudaydıń oń jaǵında otırǵan bizlerdiń bas ruwxaniyimiz Iysa bar+. 2Ol sol jerde adam tárepinen emes, al Jaratqan Iye tárepinen qurılǵan haqıyqıy hám Muxaddes shatırda xızmet qıladı+. 3Hár bir bas ruwxaniy sadaqa hám qurbanlıqlar beriw ushın tayınlanadı. Sonlıqtan bizlerdiń bas ruwxaniyimizdiń de beretuǵın bir nársesi bolıwı tiyis edi+. 4Eger Iysa jer júzinde qalǵanda, ruwxaniy bolmas edi. Óytkeni álle qashan jer júzinde Muxaddes Nızam boyınsha sadaqalar beretuǵın ruwxaniyler bar. 5Biraq, bul ruwxaniyler aspandaǵı haqıyqıy Muxaddes shatırdıń úlgisi hám kóleńkesi bolǵan jerdegi Muxaddes shatırda xızmet etedi. Sebebi Muwsa usı Muxaddes shatırdı qurıwǵa kiriskende, Quday tárepinen bılay dep eskertilgen edi: «Abaylı bol, hár bir nárseni saǵan tawda kórsetilgen úlgiler boyınsha isle».[*]+
6Al Iysa burınǵıdan da jaqsıraq wádelerge tiykarlanıp dúzilgen, Quday menen adamlardıń arasındaǵı jaqsıraq kelisimniń táwelleshisi boldı. Sonlıqtan Ol ruwxaniylerdiń xızmetinen anaǵurlım joqarıraq xızmetke iye boldı+.

7Eger sol birinshi kelisim kemshiliksiz bolǵanda, onıń ornına ekinshisin dúziwdiń keregi bolmas edi+. 8Al, xalqın ayıplı dep tapqan Qudaydıń sózleri mınaday:

«Mınaday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye. – Men Izrail hám Yahuda xalqı menen jańa kelisim dúzemen+. 9Bul kelisim Men olardıń ata-babalarınıń qolınan uslap, Mısır elinen alıp shıqqan waqtımda olar menen dúzgen kelisimdey bolmaydı. Óytkeni olar Meniń kelisimime sadıq bolmadı. Sonda Men de olardan júzimdi teris burdım. 10Sol kúnlerden keyin, Izrail xalqı menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye, – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman. Men olardıń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı+. 11Hesh kim óz dostına yamasa óz tuwısqanına „Jaratqan Iyeni tanıp bil“, – dep úyretpeytuǵın boladı. Sebebi kishkenesinen úlkenine deyin hámmesi Meni tanıytuǵın boladı+. 12Men olardıń qılmısların rehimlilik penen keshiremen, gúnaların qaytıp esime almayman».[*]

13Quday «jańa kelisim» dep, burınǵısınıń gónergenin kórsetti. Gónergen nárse kóp ótpey joq boladı.

9

Birinshi kelisim dáwirindegi diniy xızmet

9^1Birinshi kelisim dáwirinde sıyınıw qaǵıydaları hám adamnıń qolınan qurılǵan Muxaddes shatır bar edi+. 2Qurılǵan sol Muxaddes shatırdaǵı «Muxaddes bólme» dep atalatuǵın birinshi bólmede shıra qoyǵısh, stol hám stoldıń ústinde usınılǵan nanlar bolatuǵın edi+. 3Muxaddes shatırdaǵı ekinshi perdeniń artında «Eń muxaddes bólme» dep atalatuǵın ekinshi, ishki bólme bar edi+. 4Bul bólmede altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orın hám hámme jeri altın menen qaplanǵan Kelisim sandıǵı bar edi. Sandıqtıń ishinde manna[*] salınǵan altın gúze, Xaronnıń bórtken hasası hám on buyrıq oyıp jazılǵan taslar bar edi+. 5Sandıqtıń ústinde saltanatlı kerublardıń[*] músinleri bar edi. Olar sandıqtıń ústindegi gúnadan páklew ornın qanatları menen jawıp turatuǵın edi[*]. Biraq, házir bul nárseler haqqında birme-bir ayta almaymız+.

6Muxaddes shatır usılay úskenelengen edi. Onıń birinshi bólmesine ruwxaniyler hár qashan kirip, sıyınıw xızmetin orınlaytuǵın edi. 7Al ekinshi, ishki bólmege bolsa, bir jılda bir mártebe tek bas ruwxaniy ǵana kire alatuǵın edi. Ol ózi menen birge sol jerge óziniń gúnalarınıń hám xalıqtıń bilmey islegen gúnalarınıń keshiriliwi ushın shalınǵan qurbanlıqtıń qanın alıp kiriwi tiyis edi+. 8Bul arqalı Muxaddes Ruwx bizlerge mınanı bildiredi: Muxaddes shatırdıń birinshi bólmesi ele bar eken, Eń muxaddes bólmege baratuǵın jol jabıq boladı+. 9Bul házirgi zaman ushın tımsal bolıp, berilgen sadaqalar hám qurbanlıqlardıń Qudayǵa sıyınatuǵın adamnıń hújdanın pákley almaytuǵının kórsetedi+. 10Bular tek jewge, ishiwge hám hár qıylı diniy tazalanıw úrdislerine baylanıslı nárseler bolıp, jańa dúzim payda bolǵanǵa deyin kúshke iye bolǵan sırtqı qaǵıydalar ǵana+.

11Biraq Masiyx payda bolǵan jaqsı nárselerdiń[*] bas ruwxaniyi bolıp kelip, qoldan soǵılmaǵan, yaǵnıy bul dúnyadaǵı jaratılıstan bolmaǵan ullıraq hám minsiz Muxaddes shatırǵa kirdi+. 12Masiyx teke hám tanalardıń qanı menen emes, al Óz qanı menen Eń muxaddes bólmege birinshi hám sońǵı mártebe kirip, bizlerge máńgilik qutqarılıw alıp keldi. 13Burın haramlanıp qalǵanlardıń denesiniń pák bolıwı ushın, olardıń ústilerine teke menen buǵalardıń qanı[*] hám qasharlardıń kúli[*] sebilip, olardı muxaddes qılatuǵın edi+. 14Al endi bolsa, máńgilik Muxaddes Ruwx arqalı Ózin minsiz qurbanlıq qılıp Qudayǵa baǵıshlaǵan Masiyxtıń qanı bizlerdiń tiri Qudayǵa xızmet ete alıwımız ushın, hújdanımızdı ólimge jetelewshi islerden tazalawı sózsiz+.

15Solay etip, Quday tárepinen shaqırılǵanlardıń wáde etilgen máńgilik miyrastı alıwı ushın, Masiyx Quday menen adamlardıń arasında dúzilgen jańa kelisimniń táwelleshisi boldı. Óytkeni Ol adamlardı birinshi kelisimniń waqtında islegen gúnalarınan qutqarıw ushın, Ózin qurban etti+. 16Wásiyat[*] bar jerde wásiyat etken adamnıń ólimin tastıyıqlaw da kerek boladı. 17Wásiyat tek adamnıń óliminen soń ǵana kúshke iye boladı. Wásiyat etken adam tiri bolsa, ol hesh qanday kúshke iye emes. 18Sonlıqtan birinshi kelisim de qan tógilgennen keyin kúshke endi. 19Muwsa Muxaddes Nızamnıń hár bir buyrıǵın xalıqqa járiyalaǵannan soń, tana hám tekelerdiń suw qosılǵan qanına qırmızı jún menen mayoran shóbin malıp alıp, Kelisim kitabınıń hám pútkil xalıqtıń ústine sewip:+
20«Bul – Qudaydıń sizler menen dúzgen kelisimin bekitetuǵın qan»,[*] – dedi+. 21Sonday-aq, ol Muxaddes shatırdıń hám sıyınǵanda qollanılatuǵın barlıq zatlardıń ústine de qan septi+. 22Haqıyqattan da, Muxaddes Nızam boyınsha derlik hámme nárse qan menen tazalanadı. Qan tógilmese, gúna keshirilmeydi+.

Masiyxtıń minsiz qurbanlıǵı

23Solay etip, aspandaǵı haqıyqıy nárselerdiń úlgisi bolǵan bul nárseler usılay tazalanıwı kerek edi. Biraq aspandaǵı nárseler bolsa, onnan da jaqsıraq qurbanlıqlar menen tazalanıwı tiyis+. 24Sebebi Masiyx aspandaǵı haqıyqıy hám Muxaddes shatırdıń úlgisi bolǵan, qoldan qurılǵan Muxaddes shatırǵa emes, al tuwrı aspanǵa kirip, házir bizler ushın Qudaydıń aldında tur+. 25Maldıń qanı menen Eń muxaddes bólmege jıl sayın kiretuǵın bas ruwxaniy sıyaqlı, aspanǵa kirgen Masiyxqa Ózin qayta-qayta qurban etiwdiń keregi joq. 26Eger olay bolmaǵanda, dúnya jaratılǵannan baslap Masiyxtıń qayta-qayta azap shegiwi tiyis bolar edi. Biraq Masiyx Ózin qurban etip, gúnanı joq qılıw ushın, zamannıń aqırında tek bir mártebe jerge keldi+. 27Bir mártebe ólip, onnan soń húkim etiliw adamlardıń táǵdirine jazılǵan+. 28Sol sıyaqlı, Masiyx ta kóplerdiń gúnaların juwıw ushın, birinshi hám sońǵı mártebe qurban boldı. Ekinshi mártebe bolsa, Ol gúnalardı juwıw ushın emes, al Ózin intizarlıq penen kútip atırǵanlardı tolıq qutqarıw ushın keledi+.

10

10^1Muxaddes Nızam keleshektegi jaqsı nárselerdiń haqıyqıy kelbeti emes, al kóleńkesi ǵana. Sonlıqtan usı Muxaddes Nızam boyınsha hár jılı úzliksiz beriletuǵın birdey qurbanlıqlar Qudayǵa sıyınatuǵınlardı hesh qashan tolıq pákley almaydı+. 2Eger tolıq pákley alsa, qurbanlıq beriliw toqtatılmas pa edi? Óytkeni sıyınıwshılar bir mártebe gúnalarınan tazalanǵanınan soń, olarda qaytıp gúnakarlıq sezimi qalmaǵan bolar edi. 3Biraq usı qurbanlıqlar adamlarǵa jıl sayın gúnaların esine túsiredi+. 4Sebebi buǵalar menen tekelerdiń qanı gúnalardı joq qıla almaydı. 5Sol sebepten Masiyx dúnyaǵa kelip, Qudayǵa bılay degen edi:

«Sen qurbanlıq hám sadaqalardı qálemediń,

Biraq, Men ushın bir dene tayarladıń+.

6Jandırılatuǵın hám gúna qurbanlıqların,

Sen xosh kórmediń+.

7Sonda Men bılay dedim:

„Mine, men keldim,

Orama kitapta men haqqında jazılǵan.

Seniń erkińdi orınlawdan ráhátlenemen, Qudayım“».[*]

8Tómendegilerdiń Muxaddes Nızam boyınsha beriletuǵınına qaramastan, Masiyx aldın: «Qurbanlıqlardı, sadaqalardı, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám gúna ushın berilgen qurbanlıqlardı Sen qálemediń hám olardı xosh kórmediń», – degen edi. 9Sońınan Masiyx: «Seniń qálewińdi orınlaw ushın, Men keldim», – dedi. Yaǵnıy, Ol ekinshi kelisimdi ornatıw ushın, birinshi kelisimdi biykar etti. 10Qudaydıń usı qálewi boyınsha, Iysa Masiyx Óz denesin birinshi hám sońǵı mártebe qurban etiwi arqalı bizler muxaddes qılındıq+.

11Hár bir ruwxaniy hár kúni xızmette turıp, birdey qurbanlıqlardı qayta-qayta beredi. Biraq bul qurbanlıqlar gúnalardı hesh qashan joq qıla almaydı+. 12Al bizlerdiń bas ruwxaniyimiz Masiyx gúnalar ushın máńgilikke tatırlı tek bir qurbanlıq berip, Qudaydıń oń tárepine otırdı+. 13Ol sol waqıtlardan beri, Óz dushpanlarınıń ayaqlarınıń astına basılıwın kútpekte+. 14Óytkeni Ol muxaddes qılınǵanlardı tek bir qurbanlıq penen máńgilikke minsiz qıldı. 15Muxaddes Ruwx ta bul haqqında bizlerge gúwalıq beredi. Áweli Ol bılay degen:

16«Sol kúnlerden keyin, olar menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye, – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman».[*]

17Sońınan Ol qosımsha qılıp, bılay deydi:

«Olardıń gúnaların hám nızamsız islerin qaytıp esime almayman».[*]+

18Demek, gúnalar keshirilgen bolsa, endi olar ushın qurbanlıq beriwdiń de keregi joq.

Isenimde bekkem turıp, sabırlı bolıńlar!

19Sonlıqtan háy tuwısqanlarım, Iysanıń qanı sebepli aspandaǵı Eń muxaddes bólmege kiriwge bizlerde batıllıq bar+. 20Ol bizlerge Muxaddes shatırdaǵı perde arqalı, yaǵnıy Óz denesi arqalı sol Eń muxaddes bólmege kiriwge jańa hám tiri jol ashıp berdi+. 21Usı Iysa – Qudaydıń shańaraǵın basqaratuǵın bizlerdiń ullı ruwxaniyimiz. 22Sol sebepten Onıń qanı menen hújdanımız ayıplaǵan islerden janımızdı tazalap hám denemizdi taza suw menen juwıp, tolıq isenim menen shın júrekten Qudayǵa jaqınlayıq+. 23Ózlerimiz tán alǵan úmitimizdi ekilenbey bekkem saqlayıq. Sebebi wáde bergen Quday sadıq+. 24Bir-birimizge ǵamxor bolıp, bir-birimizdi súyispenshilikke hám jaqsı isler islewge ruwxlandırayıq. 25Ayırım adamlardıń ádetke aylandırǵanınday, jıynalıslarımızdı qaldırmayıq. Kerisinshe, Iyemiz keletuǵın sol kúnniń jaqınlaǵanın bilip, bir-birimizdi ele de kóbirek jigerlendirip barayıq+.

26Óytkeni eger bizler haqıyqattı bilgenimizden soń da, bile tura gúna islewdi dawam etsek, onda endi gúnalar ushın beriletuǵın basqa qurbanlıq joq+. 27Tek húkimdi hám Qudayǵa qarsı bolǵanlardı jandırıp joq qılatuǵın lawlaǵan ottı qorqınısh penen kútiw ǵana qaladı+. 28Muwsanıń Nızamın tán almay buzǵan adam eki yamasa úsh gúwanıń gúwalıǵı menen ayawsız túrde óltiriletuǵın edi+. 29Endi bir oylanıp kórińler, Qudaydıń Ulın ayaq astı etip, ózin muxaddes qılǵan qandı, yaǵnıy kelisimdi bekitken qandı qádirsiz kórgen hám Qudaydıń miyrimli Ruwxın masqaralaǵan adam bunnan da awırıraq jazaǵa ılayıqlı bolmay ma+? 30Sebebi bizler «Ósh alıw Meniń qolımda, sazayın Ózim beremen»[*] hám jáne de «Jaratqan Iye Óz xalqın húkim etedi»,[*] – degen Qudaydı bilemiz+. 31Tiri Qudaydıń qolına túsiw qanshelli qorqınıshlı!+

32Al sizler ózlerińizge haqıyqatlıq nurı túskennen soń, azap-aqıretlerge tolı gúreske shıdaǵan dáslepki kúnlerińizdi eske túsirińler. 33Geybir waqıtları ózlerińiz el-jurt aldında masqara etilip, jábir shegetuǵın edińler. Al ayırım waqıtları usınday awhalǵa túskenlerdiń hásiretin bólisetuǵın edińler. 34Sizler isenim sebepli qamaqta bolǵanlardıń da dártlerine sherik boldıńlar. Ózlerińizdi ele de jaqsıraq hám máńgige bar bolatuǵın mal-múlik kútip turǵanın bilip, mal-múlkińizdiń talan-taraj qılınıwın quwanısh penen qabıl ettińler+. 35Solay etip, usı bekkem isenimińizdi joytpańlar. Óytkeni ol ushın alatuǵın sıyıńız úlken. 36Qudaydıń qálewin orınlap, wáde etilgendi alıwıńız ushın, sizlerge sabırlılıq kerek boladı. 37Sebebi Quday bir payǵambarı arqalı bılay degen:

«Endi az-maz waqıttan keyin,

Keletuǵın tez arada keledi, Ol keshikpeydi.

38Maǵan tiyisli haq adam isenimi menen jasaydı,

Eger ol arqaǵa sheginse, oǵan kewlim tolmaydı».[*]+

39Bizler arqaǵa sheginip nabıt bolatuǵınlardan emespiz. Al, isenip qutqarılatuǵınlardanbız.

11

Isenim haqqında

11^1Isenim – bul úmit etilgen nárselerdiń ámelge asatuǵınına hám kórinbeytuǵın zatlardıń bar ekenine gúmansız iseniw+. 2Ata-babalarımız usınday isenimi sebepli, Quday tárepinen xoshametlendi. 3Bizler isenimimiz sebepli, dúnyanıń Qudaydıń sózi menen jaratılǵanın túsinemiz. Solay etip, kórinbeytuǵın nárselerden kórinetuǵın nárseler payda bolǵan+. 4Isenimi sebepli, Abıl Qudayǵa Kainnan góre jaqsıraq qurbanlıq berdi. Ol isenimi sebepli haq adam dep sanalıp, Quday tárepinen xoshametlendi. Óytkeni Quday onıń bergen sadaqaların qabıl etti[*]. Abıl ólgen bolsa da, onıń isenim menen islegen isi ele úlgi bolıp kelmekte+.

5Isenimi sebepli, Enox ólim kórmey-aq joqarıǵa alındı. Onı hesh kim taba almadı, sebebi Quday onı joqarıǵa alǵan edi. Ol joqarıǵa alınıwǵa deyin onıń Qudayǵa unaǵan adam ekeni haqqında gúwalıq berildi[*]+. 6Isenim bolmasa, Qudayǵa unaw múmkin emes. Óytkeni kim de kim Qudayǵa jaqınlamaqshı bolsa, Onıń bar ekenine hám Onıń Ózin izlegenlerdi sıylıqlaytuǵınına iseniwi tiyis.

7Isenimi sebepli, Nux ele bolmaǵan nárseler tuwralı Quday tárepinen eskertilgende, Qudaydan qorqıp, shańaraǵınıń qutqarılıwı ushın, keme soqtı[*]. Bul arqalı dúnya húkim etildi hám Nux isenimi sebepli aqlanıwǵa eristi+.

8Ibrayım múlik etip beriletuǵın elge ketiw ushın shaqırılǵanda, isenimi sebepli Qudaydıń sózine boysınıp, qay jerge ketip baratırǵanın bilmese de, jolǵa shıqtı[*]+. 9Ibrayım wáde etilgen elge ornalasqanda, isenimi sebepli jat jerli adamday bolıp jasadı. Ózi menen birdey wádege sherik bolǵan Ísaq hám Yaqıp penen, ol shatırlarda ómir keshirdi+. 10Sebebi ol dóretiwshisi de, qurıwshısı da Quday bolǵan, bekkem tiykarǵa iye qalanı kútetuǵın edi+.

11Isenimi sebepli, Saranıń násilsiz bolıwına hám óziniń jası ótkenine qaramay, Ibrayım áke bolıw múmkinshiligine eristi[*]. Óytkeni ol wáde etken Qudaydıń sadıq ekenine isendi+. 12Solay etip, bir adamnan, yaǵnıy qartayıp násilsizlenip qalǵan Ibrayımnan aspandaǵı juldızlar sıyaqlı, teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı esap-sansız áwladlar payda boldı+.

13Aldın aytılǵan bul adamlardıń hámmesi de ómirleriniń aqırına deyin isenimin saqlap qaldı. Wáde etilgenlerdi almasa da, olardı uzaqtan kórip quwandı. Olar ózleriniń jer júzinde jat hám qonaq adamlar ekenin ashıq moyınladı+. 14Usılay sóylegen adamlar óz watanın izlep júrgenin kórsetedi. 15Eger olar ózleri taslap ketken eldi watanım dep oylay bergende, sol jerge qaytıp barıwǵa jol tabar edi. 16Biraq, olar jerdegi watannan da jaqsıraǵın, yaǵnıy aspandaǵı watandı árman etetuǵın edi. Sol sebepten Quday olardıń Qudayı bolıwǵa arlanbaydı. Sebebi Ol olar ushın bir qala tayarlap qoyıptı+.

17-18Ibrayım sınalǵanda[*], isenimi sebepli ulı Ísaqtı qurbanlıqqa berdi. Quday Ibrayımǵa: «Seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi»,[*] – degen wádeni bergen bolsa da, ol jalǵız ulın qurban etpekshi boldı+. 19Óytkeni Ibrayım Quday ólilerdi de tirilte aladı, dep oyladı. Astarlap aytqanda, ol Ísaqtı ólimnen qaytarıp aldı+. 20Isenimi sebepli, Ísaq keleshekte bolatuǵın nárselerdi boljap, ulları Yaqıp hám Esawǵa pátiyasın berdi[*]+. 21Yaqıp ólerinen aldın isenimi sebepli, Yusuptiń eki ulına birme-bir pátiyasın berdi hám hasasınıń ushına súyenip, Qudayǵa sıyındı[*]+. 22Yusup ólerinen aldın isenimi sebepli, Izrail balalarınıń Mısırdan shıǵatuǵının boljap ayttı hám olarǵa keterinde óziniń súyegin alıp ketiwdi buyırdı[*]+.

23Muwsa tuwılǵanda, ata-anası isenimi sebepli, onı úsh ay jasırıp qoydı. Sebebi balanıń sulıw ekenin kórdi hám patshanıń pármanınan qorqpadı[*]+. 24Muwsa erjetkende, isenimi sebepli, faraonnıń[*] qızınıń balası dep atalıwdan waz keshti[*]+. 25Ol waqıtsha gúnakar ómirdiń káyip-sapasın súriwdiń ornına, Qudaydıń xalqı menen birge jábir shegiwdi tańladı+. 26Masiyx sebepli xorlanıwdı Mısırdıń ǵáziynelerinen de ullıraq baylıq dep sanadı. Óytkeni ol alajaq sıyın kútetuǵın edi+. 27Isenimi sebepli, ol patshanıń qáhárinen qorqpay, Mısırdı taslap ketti[*]. Kórinbeytuǵın Qudaydı kórgendey, ol márt edi+. 28Nabıt qılıwshı izraillılardıń tuńǵıshlarına qol tiygizbesin dep, Muwsa isenimi sebepli, Qutqarılıw bayramın ótkeriwdi hám qandı sebiwdi buyırdı[*]+.

29Isenimi sebepli, izraillılar Qızıl teńizdi qurǵaq jerden ótkendey kesip ótti. Mısırlılar da usılay islemekshi bolıp háreket etkende, suwǵa batıp ketti[*]+.

30Isenimi sebepli, izraillılar Erixo qalasınıń átirapın jeti kún aylanǵanda, qala diywalları quladı[*]+.

31Sonda isenimi sebepli, buzıq hayal Raxab ta Qudayǵa boysınbaytuǵın adamlar menen birge óltirilmedi. Sebebi ol jansızlardı jıllı júzlilik penen qabıl alǵan edi[*]+.

32Jáne ne aytayın? Gideon, Baraq, Samson, Iftax, Dawıt, Samuel hám barlıq payǵambarlar haqqında aytıp otırıw ushın waqtım jetpeydi+. 33Isenimi sebepli, olar patshalıqlardı jeńdi, ádillik ornattı, wáde etilgen nárselerdi aldı hám arıslanlardıń awızların tosıp qoydı+. 34Lawlaǵan ottı sóndirdi, qılısh júzinen qashıp qutıldı. Hálsiregende Qudaydan kúsh aldı, sawashta qúdiretli boldı hám jaw áskerlerin qıyrattı+. 35Isenimi sebepli, hayallar óz marhumların tirilgen halda qaytarıp aldı. Al ayırımları ele de jaqsıraq tiriliwge erisiw ushın, azatlıqtan waz keshti hám azaplanıp óltirildi+. 36Jáne geybirewleri masqaralanıp, qamshı jedi, hátte, shınjırlar menen baylanıp, qamaqqa salındı+. 37Tas boran qılındı, pıshqı menen kesilip ekige bólindi, qılıshtan ótkerilip óltirildi. Qoy hám eshkiniń terilerin jamılıp, sergizdan bolıp júrdi, joqshılıqta jasadı, qıyınshılıqlarǵa ushıradı hám xorlıq kórdi+. 38Dúnya bul adamlarǵa ılayıq emes edi! Olar shóllerdi, tawlardı, úńgirlerdi hám tólelerdi gezip sebil boldı+.

39Olardıń hámmesi de isenimi sebepli Quday tárepinen xoshametlengen bolsa da, wáde etilgendi almadı. 40Óytkeni olar bizler menen birge minsizlikke erisiwi ushın, Quday bizlerge bunnan da jaqsıraq nárseni tayarlap qoyıptı+.

12

Quday Ózi súygen adamın tárbiyalaydı

12^1Minekey, bizlerdi qorshaǵan usınday kóp sanlı gúwalar toparı bar eken. Sonlıqtan bizler de kesent beretuǵın hár bir júkti hám ózlerimizge tez jabısatuǵın gúnanı taslap, Quday aldımızǵa qoyǵan jarısta shıdamlılıq penen juwırayıq+. 2Isenimimizdiń tiykarın salıwshı hám onı minsizlikke eristiriwshi Iysaǵa kóz tigeyik. Ol Ózin kútip turǵan quwanısh ushın, atanaq aǵashta shegeleniwdiń shermendeshiligin pisent etpey ólimge barıp, Qudaydıń taxtınıń oń jaǵına otırdı+. 3Gúnakarlardıń usınday qarsılıqlarına shıdaǵan Iysanı oylańlar. Sonda haldan tayıp, ruwxıy túskinlikke túspeysizler+. 4Sizler gúnaǵa qarsı gúreste qanıńız tógilgenshe gúresken joqsız-ǵo+. 5Qudaydıń Óz ullarına sóylegendey qılıp, sizlerge aytqan mına aqıl-násiyatın umıttıńız:

«Balam! Jaratqan Iyeniń tárbiyasına itibarsız qarama,

Ol áshkaralaǵanda júregińe awır alma+.

6Sebebi Ol súygen adamın tárbiyalaydı,

Ulı qılıp qabıl etken hár bir adamın jazalaydı».[*]

7Tárbiyalanıw ushın shegip atırǵan azaplarıńızǵa shıdańlar. Quday sizlerge Óz balalarınday qatnas jasap atır-ǵo. Ákesi tárepinen tárbiyalanbaytuǵın ul bola ma+? 8Hár bir adam alatuǵın tárbiyanı almay atırǵan bolsańız, onda sizler haqıyqıy ullar emes, al nekesiz tuwılǵan balalarsız. 9Sonday-aq, ózlerimizdi tárbiyalaǵan dúnyadaǵı ákelerimizdi bizler húrmet etip atırǵan ekenbiz, onda ruwxıy Ákemiz bolǵan Qudayǵa ele de kóbirek boysınıp jasawımız kerek emes pe? 10Ákelerimiz bizlerdi ózleri durıs dep oylaǵan jol boyınsha qısqa waqıt ishinde tárbiyaladı. Biraq Quday Onıń muxaddesligine sherik bolıwımız ushın, bizlerdiń paydamızdı oylap tárbiyalaydı+. 11Tárbiyalaw ushın berilgen hár bir jaza waqtında quwanısh emes, al qapagershilik alıp keledi. Biraq keyin ala ol usılay tárbiyalanǵan adamlarǵa tınıshlıq beriwshi haqlıq alıp keledi.

12Solay etip, túsken eńseńizdi kóterip, ayaqlarıńızda tik turıńlar+. 13Arańızda isenimi aqsaǵanlar jaman jolǵa túspey tuwrılanıwı ushın, dúziw jol menen júrińler+.

Qudayǵa qulaq aspay ketpeńler!

14Hámme menen tatıw bolıp jasawǵa hám muxaddes bolıwǵa tırısıńlar. Muxaddeslikke iye bolmay turıp, hesh kim de Jaratqan Iyeni kórmeydi+. 15Arańızdaǵı hesh birińizdiń Qudaydıń miyriminen ayırılıp qalmawı ushın hám arańızda sizlerge zıyan tiygizip, kóplerdi záhárleytuǵın ashshı tamır kógerip shıqpawı ushın,[*] bir-birińizge jaqsılap qarańlar+. 16Ishińizde hesh kim buzıqshılıq islemesin yamasa tuńǵıshlıq huqıqın bir awqat ushın satqan Esaw sıyaqlı qudaysız bolmasın[*]+. 17Xabarıńız bar, Esaw sońınan ákesiniń pátiyasın alıwdı qálegende, tilegi qabıl etilmedi. Ol kóz jasların tógip jalbarınsa da, ózi islep qoyǵan isti ózgerte almadı[*]+.

18Sizler jaqınlaǵan taw – kózge kórinetuǵın, lawlap janǵan, qarańǵılıq penen túnekke shókken, dawıl basqan,+
19kárnay sesti hám Qudaydıń sózi jańlaǵan Sinay tawı emes. Qudaydıń sol dawısın esitkenler, Qudaydıń ózlerine qayta sóylemewin sorap jalbarınǵan edi+. 20Óytkeni olar: «Eger tawǵa, hátte, maldıń tuyaǵı tiyse de, tas boran qılıp óltirilsin»,[*] – degen buyrıqtan qorqıp, shıday almadı+. 21Bul kórinis sonshelli qorqınıshlı bolǵanlıqtan, Muwsa da: «Júdá qorqıp, dirildep baratırman»,[*] – degen edi+. 22Biraq sizler Sion tawına, yaǵnıy tiri Qudaydıń qalası – aspandaǵı Erusalimge, ondaǵı mıń-mıńlaǵan perishtelerdiń quwanıshlı jıyınına+
23hám atları aspanda jazılǵan, Qudaydıń tuńǵısh balaları sıyaqlı bolǵan birinshi iseniwshiler jıynaǵına jaqınladıńlar. Sizler jáne de hámme adamdı húkim etiwshi Qudayǵa, minsizlikke erisken haq adamlardıń ruwxlarına,+
24jańa kelisimniń táwelleshisi Iysaǵa hám Abıldıń qanınan[*] da artıq bolǵan Iysanıń keshirim beretuǵın sebilgen qanına jaqınladıńlar+.

25Abaylı bolıńlar, sóylep turǵan Qudayǵa qulaq aspay ketpeńler. Onıń tapsırması menen jer betinde sóylegen Muwsaǵa qulaq aspaǵan Izrail xalqı jazadan qashıp qutıla almaǵan edi. Eger bizler de aspannan ózlerimizge sóylep turǵan Qudayǵa qulaq aspasaq, bunnan da awırıraq jazadan qalay qashıp qutıla alamız+? 26Quday Sinay tawında sóylegende, Onıń dawısı jerdi silkindirip jibergen edi[*]. Ol taǵı da: «Jáne bir mártebe tek jerdi emes, al aspandı da silkindiremen»,[*] – dep wáde bergen edi+. 27«Jáne bir mártebe» degen sózler qozǵalmaytuǵın nárselerdiń máńgige qalıwı ushın, qozǵalatuǵın nárselerdiń, yaǵnıy jaratılǵan nárselerdiń joq bolatuǵının ańlatadı+. 28Solay etip, bizler qozǵalmaytuǵın patshalıqqa eriskenimiz ushın shúkirlik bildirip, Qudayǵa unamlı túrde, Oǵan húrmet hám qorqınısh penen sıyınayıq+. 29Sebebi biziń Qudayımız – jandırıp joq qılatuǵın ot[*]+.

13

Sońǵı aqıl-násiyatlar

13^1Bir-birińizdi tuwısqanlarsha súyiwdi dawam etińler+. 2Miymandoslıqtı umıtpańlar. Óytkeni ayırımlar usılay islep, ózleri bilmey, perishtelerdi qonaq qılǵan+. 3Qamaqta bolǵanlardı ózlerińiz olar menen birge tutqın bolǵanday este tutıńlar. Jáne de, azap shegip atırǵanlardı da ózlerińiz azap shegip atırǵanday yadıńızdan shıǵarmańlar+. 4Hámmeńiz nekege húrmet penen qarańlar. Nekeńizdiń tósegi gúna menen bılǵanbasın. Sebebi Quday buzıqshılıq islegenlerdi hám neke hadallıǵın buzǵanlardı húkim etedi+. 5Aqshanı súyiwden awlaq bolıp jasańlar. Ózlerińizde barǵa qanaat etińler. Óytkeni Quday bılay degen:

«Seni hesh qashan taslap ketpeymen, hesh qashan qaldırmayman».[*]+

6Sonlıqtan bizler batırlıq penen bılay deymiz:

«Jaratqan Iye maǵan járdem beredi, men qorqpayman,

Ne qıla aladı adamlar maǵan?»[*]+

7Sizlerge Qudaydıń sózin aytqan jetekshilerińizdi eske túsirińler. Olardıń qalay jasaǵanına hám ómiriniń aqırı qanday bolǵanına qarap, olardıń iseniminen órnek alıńlar+. 8Iysa Masiyx keshe, búgin hám máńgilikke birdey+. 9Hár túrli jat tálimatlarǵa berilip, azǵırılmańlar. Júrektiń awqatqa baylanıslı qaǵıydalardı orınlaw menen emes, al Qudaydıń miyrimi menen bekkemlengeni jaqsı. Bunday qaǵıydalardı orınlawshılar hesh qanday payda kórmedi+.

10Bizlerdiń qurbanlıq ornımız bar. Muxaddes shatırda xızmet etetuǵın ruwxaniylerdiń sol qurbanlıqtan jewge haqısı joq. 11Bas ruwxaniy gúna ushın qurbanlıqqa berilgen mallardıń qanın Eń muxaddes bólmege aparadı. Al shalınǵan mallardıń denesi ordanıń sırtında órtep jiberiledi[*]+. 12Sol sıyaqlı Iysa da Óz qanı menen adamlardı muxaddes qılıw ushın, qala dárwazasınıń sırtında azap shekti+. 13Olay bolsa, bizler de Onıń kórgen xorlıǵın bólisiwimiz ushın, elattıń sırtına shıǵıp, Oǵan barayıq+. 14Sebebi bul jerde bizlerdiń máńgilik qalamız joq. Bizler keleshekte aspannan túsetuǵın qalanı árman etemiz.

15Sonlıqtan Iysa arqalı Qudayǵa úzliksiz maqtawlarımızdı qurbanlıq sıpatında usınayıq. Yaǵnıy, Onıń atına degen alǵıslarımız awzımızdan túspesin+. 16Jaqsılıq islewdi hám ózlerińizde bolǵan nárseni basqalar menen bólisiwdi umıtpańlar. Óytkeni bunday qurbanlıqlar Qudayǵa unaydı+.

17Jetekshilerińizdiń sózlerin tıńlańlar hám olarǵa boysınıńlar. Sebebi olar sizler ushın Qudayǵa esap beretuǵın adamlar bolǵanlıqtan, janlarıńızdı qarawıllaydı. Olar bul xızmetin quwanısh penen, nalımay atqarıw ushın, olarǵa qulaq asıńlar. Bolmasa, ózlerińiz zıyan kóresizler.

18Bizler ushın duwa etińler. Bizler ózlerimizdiń pák hújdanǵa iye ekenimizge hám hár tárepleme hadal ómir súriwdi qáleytuǵınımızǵa isenemiz+. 19Ásirese janıńızǵa tez qaytıp barıwım ushın duwa etiwińizdi ótinish etemen.

Sońǵı sálemnama hám tilekler

20Óz qanın tógip, máńgilik kelisimdi bekitiwi arqalı qoylardıń ullı Shopanı bolǵan Iyemiz Iysanı tınıshlıq beriwshi Quday ólimnen tiriltti+. 21Usı Quday Onıń erkin orınlawıńız ushın, sizlerge hár bir jaqsı nárseni jetkizsin. Ózine unaytuǵın nárseni Ol Iysa Masiyx arqalı bizlerde ámelge asırsın. Masiyxqa máńgi-baqıy dańq bolsın! Awmiyin.

22Tuwısqanlarım, sizlerge ótinish etemen, usı násiyat sózlerimdi qabıl etińler. Óytkeni men sizlerge qısqasha jazdım. 23Tuwısqanımız Timofeydiń azat etilgenin biliwińizdi qáleymen. Ol jaqın arada janıma kelse, onıń menen birge sizlerdi kóriwge baraman+. 24Jetekshilerińizdiń hámmesine hám pútkil muxaddeslerge sálem aytıńlar. Italiyadan kelgenler sizlerge sálem aytıp atır. 25Qudaydıń miyrimi hámmeńizge yar bolsın!

* 1:5 Zab 2:7.

* 1:5 2Pat 7:14.

* 1:6 Nzm 32:43; Zab 96:7.

* 1:7 Zab 103:4.

* 1:8-9 Zab 44:7-8.

* 1:10-12 Zab 101:26-28.

* 1:13 Zab 109:1.

* 2:7 Az waqıtqa – yamasa «sál-pál».

* Evr 2:7 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Qolıń menen dóretkenlerińniń ústinen onı húkimdar qıldıń».

* 2:6-8 Zab 8:5-7.

* 2:12 Zab 21:23.

* 2:13 Iysh 8:17.

* 2:13 Iysh 8:18.

* 3:7-11 Zab 94:7-11.

* 3:15 Zab 94:7-8.

* 4:3 Zab 94:11.

* 4:4 Jetinshi kún – Qudaydıń buyrıǵı boyınsha, yahudiylerdiń Shabbat kúni.

* 4:4 Jar 2:2.

* 4:5 Zab 94:11.

* 4:7 Zab 94:7-8.

* 4:8 Nzm 31:7.

* 5:4 Shıǵ 28:1.

* 5:5 Zab 2:7.

* 5:6 Jar 14:17-20.

* 5:6 Zab 109:4.

* 5:7 Mrk 14:32-42; Yuxn 12:27-33.

* 6:10 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* 6:14 Jar 22:17.

* 7:1 Salim – Erusalimniń eski atı.

* 7:1-2 Jar 14:17-20.

* 7:17 Zab 109:4.

* 7:21 Zab 109:4.

* 8:5 Shıǵ 25:40.

* 8:8-12 Erm 31:31-34.

* 9:4 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq.

* 9:5 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 9:1-5 Shıǵ 36:8–37:29.

* Evr 9:11 payda bolǵan jaqsı nárselerdiń – Bazı qoljazbalarda: «keleshektegi jaqsı nárselerdiń».

* 9:13 Leb 16:1-34.

* 9:13 San 19:1-22.

* 9:16 Wásiyat – grekshe «wásiyat» sózi «kelisim» degendi de bildiredi.

* 9:20 Shıǵ 24:8.

* 10:5-7 Zab 39:7-9.

* 10:16 Erm 31:33.

* 10:17 Erm 31:34.

* 10:30 Nzm 32:35.

* 10:30 Nzm 32:36.

* 10:37-38 Xab 2:3-4.

* 11:4 Jar 4:2-5.

* 11:5 Jar 5:24.

* 11:7 Jar 6:13-22.

* 11:8 Jar 12:1.

* 11:11 Jar 21:1-2.

* 11:17-18 Jar 22:1-14.

* 11:17-18 Jar 21:12.

* 11:20 Jar 27:1-40.

* 11:21 Jar 48:15-16, 20.

* 11:22 Jar 50:24-25.

* 11:23 Shıǵ 2:1-2.

* 11:24 Faraon – áyyemgi Mısırda patsha usılay atalǵan.

* 11:24 Shıǵ 2:10-15.

* 11:27 Shıǵ 12:31-41.

* 11:28 Shıǵ 12:21-23.

* 11:29 Shıǵ 14:28-29.

* 11:30 Eshu 6:19.

* 11:31 Eshu 6:21-24.

* 12:5-6 Hkm 3:11-12.

* 12:15 Nzm 29:18.

* 12:16 Jar 25:29-34.

* 12:17 Jar 27:30-40.

* 12:20 Shıǵ 19:12-13.

* 12:21 Nzm 9:19.

* 12:24 Jar 4:10.

* 12:26 Shıǵ 19:18-20.

* 12:26 Xag 2:6, 21.

* 12:29 Nzm 4:24.

* 13:5 Nzm 31:6, 8; Jar 28:15; Eshu 1:5.

* 13:6 Zab 117:6.

* 13:11 Leb 4:11-12; 6:30; 16:27.

+ 1:2 1Pet 1:20, Mrk 12:7, Yuxn 1:3, 1Kor 8:6, Kol 1:16

+ 1:3 2Kor 4:4, Kol 1:15, Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, Rim 8:34

+ 1:4 Efs 1:21, Fil 2:9

+ 1:5 Zab 2:7, Elsh 13:32-33, Evr 5:5, 2Pat 7:14

+ 1:6 Zab 96:7
+ 1:7 Zab 103:4
+ 1:9 Zab 44:7-8
+ 1:12 Zab 101:26-28
+ 1:13 Zab 109:1, Evr 10:13
+ 1:14 Jar 19:16
+ 2:4 Elsh 2:22, Elsh 2:43
+ 2:5 Evr 1:6
+ 2:8 Zab 8:5-7, 1Kor 15:25

+ 2:9 Yuxn 8:54, Yuxn 17:1, 1Pet 1:21, 2Pet 1:17

+ 2:10 Rim 11:36, Evr 5:9

+ 2:11 Evr 13:12, Mat 28:10, Mrk 3:35, Yuxn 20:17, Rim 8:29

+ 2:12 Zab 21:23

+ 2:13 Iysh 8:17-18

+ 2:14 Yuxn 1:14, 1Yuxn 4:2, 2Yuxn 1:7, 1Tim 3:16, 1Yuxn 3:8, Iysh 42:7, Iysh 49:9, 1Kor 15:54-55

+ 2:17 Fil 2:7
+ 2:18 Luk 22:28
+ 3:2 San 12:7
+ 3:5 San 12:7, Nzm 18:15, Nzm 18:18
+ 3:11 Zab 94:7-11
+ 3:15 Zab 94:7-8
+ 3:16 San 14:2
+ 3:17 Zab 94:10, San 14:29
+ 3:18 Nzm 1:34-36
+ 3:19 Zab 105:24
+ 4:1 Evr 12:15
+ 4:3 Zab 94:11, Evr 3:11
+ 4:4 Jar 2:2
+ 4:5 Zab 94:11
+ 4:6 Evr 3:19
+ 4:7 Zab 94:7-8
+ 4:8 Nzm 31:7
+ 4:12 Efs 6:17, Ayan 1:16

+ 4:13 2Jln 16:9, Ayup 34:21, Zab 89:8, Zab 138:2-3

+ 4:14 Evr 2:17-18, Efs 4:10, Evr 7:26

+ 4:15 Luk 23:41, Yuxn 8:46, 1Pet 2:22, 1Yuxn 3:5, 2Kor 5:21

+ 4:16 Efs 3:12, Evr 10:19
+ 5:1 Evr 8:3
+ 5:2 Evr 7:28
+ 5:3 Evr 7:27
+ 5:4 San 16:5, San 18:7

+ 5:5 Yuxn 8:54, Zab 2:7, Elsh 13:32-33, Evr 1:5

+ 5:6 Zab 109:4, Evr 7:17, Evr 7:21

+ 5:7 Mat 26:39, Mrk 14:35, Luk 22:41, Zab 21:25

+ 5:8 Rim 5:19, Fil 2:8
+ 5:9 Evr 2:10
+ 5:11 2Pet 3:16
+ 5:12 1Pet 2:2, 1Kor 3:1-2
+ 5:14 Efs 4:13
+ 6:1 Evr 9:14

+ 6:2 Elsh 8:17, Elsh 19:4-5, Elsh 10:42, Elsh 17:31

+ 6:4 Evr 10:29
+ 6:8 Erm 4:3, Mat 13:7, Mal 4:1, Mat 3:12
+ 6:10 Mat 10:42

+ 6:11 Rim 5:2-5, 2Kor 1:22, 2Kor 5:5, Efs 1:14

+ 6:12 Evr 13:7
+ 6:13 Luk 1:73-75
+ 6:14 Jar 22:17
+ 6:16 Shıǵ 22:11
+ 6:17 Zab 109:4
+ 6:18 San 23:19, 1Pat 15:29
+ 6:19 Leb 16:2, Leb 16:15, Evr 9:7
+ 6:20 Evr 4:14, Evr 8:1, Evr 9:24-25
+ 7:2 Jar 14:17-20
+ 7:5 Leb 27:30-31, San 18:21, Nzm 14:22
+ 7:6 Jar 12:2-3, Rim 4:3, Gal 3:16
+ 7:14 Iysh 11:1, Mix 5:2, Mat 1:3, Luk 3:3
+ 7:17 Zab 109:4, Evr 5:6
+ 7:18 Rim 8:3, Gal 4:9
+ 7:19 Evr 9:9, Evr 10:1
+ 7:21 Zab 109:4, Evr 5:6
+ 7:22 Evr 6:11
+ 7:25 1Yuxn 2:1, Rim 8:34
+ 7:26 Efs 4:10, Evr 4:14
+ 7:27 Evr 5:3, Evr 9:12, Evr 10:10
+ 7:28 Evr 5:2
+ 8:1 Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3
+ 8:2 Evr 9:24
+ 8:3 Evr 5:1, Efs 5:2
+ 8:5 Kol 2:17, Evr 10:1, Shıǵ 25:40
+ 8:6 2Kor 3:6, Evr 9:15
+ 8:7 Evr 7:11

+ 8:8 Erm 31:31-34, Evr 10:16-17, Luk 22:20, 2Kor 3:6

+ 8:10 Erm 32:40, Ezk 37:26, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Leb 26:12

+ 8:11 Hosh 2:20
+ 9:1 Shıǵ 25:8
+ 9:2 Shıǵ 26:1, Shıǵ 25:30-31
+ 9:3 Shıǵ 26:31-33, Leb 16:2

+ 9:4 Shıǵ 25:10, Shıǵ 30:1, Shıǵ 16:33-34, San 17:8-10, 3Pat 8:9

+ 9:5 Leb 16:14, Shıǵ 25:19-20
+ 9:7 Leb 16:2, Leb 16:15, Evr 6:19
+ 9:8 Evr 10:20
+ 9:9 Evr 7:19, Evr 10:1
+ 9:10 Leb 11:2, Mrk 7:4
+ 9:11 Evr 7:27, Evr 10:10
+ 9:13 Leb 16:14-16

+ 9:14 1Pet 1:18-19, Evr 6:1, Ayan 7:14, 1Yuxn 1:7, Efs 5:26

+ 9:15 Evr 8:6, 2Tim 1:1, Tit 1:2

+ 9:19 Shıǵ 12:22, Leb 14:4-7, San 19:6, San 19:17, Zab 50:9

+ 9:20 Shıǵ 24:8

+ 9:21 Shıǵ 29:12, Shıǵ 29:36, Leb 8:15, Leb 8:19

+ 9:22 Leb 17:11
+ 9:23 Shıǵ 25:40, Evr 8:5
+ 9:24 Evr 8:2
+ 9:26 1Yuxn 3:5, 1Pet 3:18
+ 9:27 Mat 16:27

+ 9:28 Iysh 53:12, 1Pet 2:24, 1Pet 3:18, Tit 2:13, Elsh 1:11, 1Sal 4:16-18

+ 10:1 Kol 2:17, Evr 8:5, Evr 7:19, Evr 9:9
+ 10:3 Leb 16:21
+ 10:5 Zab 39:7-9, Zab 50:18
+ 10:6 1Pat 15:22, Iysh 50:4

+ 10:10 Mat 26:26, 1Kor 11:24, Evr 7:27, Evr 9:9

+ 10:11 San 28:3
+ 10:12 Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3
+ 10:13 Zab 109:1, Evr 1:13
+ 10:17 Erm 31:33-34, Evr 8:10-12
+ 10:19 Efs 3:12, Evr 4:16
+ 10:20 Evr 9:8, Yuxn 14:6

+ 10:22 Ezk 36:25, Yuxn 13:8, 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5

+ 10:23 Evr 4:14, 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3

+ 10:25 Elsh 2:42, Rim 13:11, 1Kor 3:13
+ 10:26 San 15:30, Mrk 3:29, 1Yuxn 5:16
+ 10:27 Zab 20:10, Zab 78:5, Iysh 26:11
+ 10:28 Nzm 19:15
+ 10:29 Evr 6:4-6
+ 10:30 Nzm 32:35-36, Rim 12:19
+ 10:31 Iysh 33:14, Luk 12:5

+ 10:34 Mat 25:36, Mat 5:12, Mat 6:20, Mat 19:21, 1Pet 1:4, Kol 1:5

+ 10:38 Xab 2:3-4, Rim 1:17, Gal 3:11
+ 11:1 Rim 8:24, 2Kor 4:18
+ 11:3 Jar 1:6-7, Zab 32:6, 2Pet 3:5
+ 11:4 Jar 4:3-8, Mat 23:35, 1Yuxn 3:12
+ 11:5 Jar 5:22-24
+ 11:7 Jar 6:9-22
+ 11:8 Jar 12:1-4
+ 11:9 Jar 12:8, Jar 13:3, Jar 18:1
+ 11:10 Evr 12:22, Ayan 21:2
+ 11:11 Jar 21:2
+ 11:12 Rim 4:19, Jar 22:17
+ 11:13 Mat 13:17, Luk 10:24, Jar 23:4
+ 11:16 Jar 26:24, Jar 28:13
+ 11:17 Jar 22:1-10, Jar 21:12, Rim 9:7
+ 11:19 Rim 4:17-19
+ 11:20 Jar 27:27-29, Jar 27:39-40
+ 11:21 Jar 47:31, Jar 48:17-19
+ 11:22 Jar 50:24-25
+ 11:23 Shıǵ 2:2-3, Elsh 7:20
+ 11:24 Shıǵ 2:10-11
+ 11:25 1Yuxn 2:17
+ 11:26 Evr 13:13
+ 11:27 Shıǵ 12:37, Shıǵ 13:18
+ 11:28 Shıǵ 12:21-30
+ 11:29 Shıǵ 14:21-30
+ 11:30 Eshu 6:15, Eshu 6:20

+ 11:31 Eshu 2:1, Eshu 6:24, Mat 1:5, Yaqp 2:25

+ 11:32 Biy 6:11, Biy 4:6-16, Biy 13:24, Biy 11:1, Biy 4:6, Biy 6:11, Biy 11:1, Biy 13:24, 1Pat 1:20, 1Pat 16:13

+ 11:33 Biy 14:6, Dan 6:22

+ 11:34 Dan 3:23-27, Biy 7:21, 1Pat 17:51, 2Pat 12:29

+ 11:35 3Pat 17:22-23, 4Pat 4:35-37

+ 11:36 Jar 39:20, Erm 20:2, Erm 37:15, Mat 21:35, Mrk 16:18

+ 11:37 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Erm 26:23, 4Pat 1:8

+ 11:38 Biy 6:2, 1Pat 22:1
+ 11:40 Fil 3:12, Evr 12:23
+ 12:1 1Kor 9:24

+ 12:2 Evr 2:10, Luk 24:26, Fil 2:8, Zab 109:1, Mrk 16:19, Evr 1:3

+ 12:3 Hkm 24:10
+ 12:4 1Tim 4:10
+ 12:5 Hkm 3:11-12, Zab 93:12, Ayup 5:17
+ 12:7 Nzm 8:5, Ayan 3:19
+ 12:10 Leb 11:44
+ 12:12 Iysh 35:3
+ 12:13 Hkm 4:26
+ 12:14 Mat 5:8
+ 12:15 Evr 4:1, Nzm 29:18
+ 12:16 Evr 13:4, Jar 25:29-34
+ 12:17 Jar 27:34-38

+ 12:18 Shıǵ 19:16-18, Shıǵ 20:18, Nzm 4:11, Nzm 5:22

+ 12:19 Shıǵ 19:16, Shıǵ 20:19, Nzm 5:27
+ 12:20 Shıǵ 19:12-13
+ 12:21 Nzm 9:19

+ 12:22 Gal 4:26, Ayan 14:1, Ayan 21:2, Nzm 33:2, Dan 7:10, Yahu 1:14

+ 12:23 Luk 10:20, Fil 3:12, Evr 11:40
+ 12:24 Evr 8:6, Evr 9:15, 1Pet 1:2, Jar 4:10
+ 12:25 Evr 2:3
+ 12:26 Shıǵ 19:18, Xag 2:6
+ 12:27 Zab 101:27
+ 12:28 Dan 2:44, Zab 2:11
+ 12:29 Nzm 4:24

+ 13:1 Yuxn 13:34, 1Pet 1:22, 2Pet 1:7, Rim 12:10, 1Sal 4:9

+ 13:2 1Pet 4:9, Jar 18:3, Jar 19:2
+ 13:3 Mat 25:36, Evr 10:34
+ 13:4 1Kor 7:38, Shıǵ 20:14, 1Kor 6:9

+ 13:5 Hkm 23:4, Mat 6:19, Mat 6:25, 1Tim 3:1, 1Tim 6:7-9, Eshu 1:5

+ 13:6 Zab 117:6
+ 13:7 Evr 6:12
+ 13:8 Zab 101:28
+ 13:9 Kol 2:16
+ 13:11 Shıǵ 29:14, Leb 16:27
+ 13:12 Mat 21:39, Mrk 12:8
+ 13:13 1Pet 4:14, Evr 11:26
+ 13:15 Zab 49:14, Zab 106:22, Hosh 14:3
+ 13:16 Mix 6:7-8

+ 13:18 Efs 6:19, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1, Elsh 23:1, Elsh 24:16

+ 13:20 Rim 15:33, Zab 22:1, Zab 79:2, Iysh 40:11, Ezk 34:11-15, Waz 12:12, Yuxn 10:11, 1Pet 5:4, Shıǵ 24:8, Zxr 9:11

+ 13:23 Elsh 16:1

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Evreyler

Alǵí sóz

Evreyler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi