Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:52:36.000500+00:00

Muxaddes Kitap: Ezekiel

Muxaddes Kitap: Ezekiel

1. Alǵí sóz

1. Ezekiel

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Ezekiel

Ezekiel

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

Alǵí sóz

Ezekiel payǵambardıń kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Ezekiel ruwxaniy edi, Eremiya hám Daniel payǵambarlar onıń zamanlasları bolǵan. Ezekiel Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketiledi hám sol jerde súrginde bolǵan Yahuda xalqınıń arasında jasaydı. Ol Quday tárepinen payǵambar etip tayınlanıp, tek Babiloniyaǵa súrgin qılınǵan Yahuda xalqına ǵana emes, al Erusalimde qalǵan adamlarǵa da Qudaydıń sózin waz qıladı. Ezekiel óz xızmetin shama menen b. e. sh. 593-jılı baslap, b. e. sh. 571-jılı tamamlaydı. Usı dáwir Yahuda patshalıǵınıń aqırǵı jıllarınan baslap, b. e. sh. 586-jılı Erusalim qulaǵannan keyingi dáwirdi óz ishine aladı. Ezekiel Erusalim qulawınan aldın da, onnan keyin de waz qıladı. Sonıń ushın, onıń bazı wazları Qudaydıń qorqınıshlı húkiminen xabar beredi, basqa wazları bolsa xalıqqa úmit baǵıshlaydı.

Bul kitaptı úlken bes bólimge bóliwge boladı. Birinshi bólimde (1–3 baplar) Ezekiel kórgen ayanda Qudaydıń ullılıǵı súwretlenedi, sonday-aq, Quday Ezekieldi payǵambar etip tayınlaǵanı sóz etiledi. Ekinshi bólim (4–24 baplar) bir neshe xabardı óz ishine aladı. Bul xabarlarda Yahuda xalqına beriletuǵın jazalar haqqında aytıladı, sebebi xalıq Qudaydan júz burǵan edi. Ezekiel bul xabarlardıń kópshilik bólegin mayda-shúydesine deyin súwretlep, óz háreketleri menen kórsetip beredi. Yahuda xalqı Qudaydıń tańlaǵanı hám Ibadatxana Erusalimde jaylasqanı sebepli, xalıq muxaddes bolıwı hám ózin pák saqlawı shárt edi. Yahuda xalqı Qudaydan júz burǵanda, Quday Ibadatxananı tárk etip, olardı jazalaytuǵın edi.

Kitaptıń úshinshi bóliminde (25–32 baplar) Qudaydıń Yahuda eliniń átirapındaǵı xalıqlardı jazalaytuǵını haqqında jazıladı. Tórtinshi bólim (33–39 baplar) Erusalim qulaǵannan keyingi dáwirdi óz ishine aladı. Usı bólimde úmit beretuǵın sózler jazıladı, Quday Óz xalqın keshiretuǵını, keyin olardı Yahuda hám Erusalimge qaytarıp alıp keletuǵını haqqında sóz etiledi.

Besinshi bólimde (40–48 baplar) Erusalimdegi jańa Ibadatxana tuwrısındaǵı Ezekieldiń kórgen ayanı jazıladı. Bul bólimde Qudayǵa sıyınıw qaǵıydaları kórsetiledi. Sonday-aq, keleshekte jer Izraildıń on eki urıwı arasında qalayınsha bólistiriliwi kerekligi haqqında aytıladı.

Bul kitaptaǵı kewip qalǵan súyekler haqqındaǵı Ezekiel kórgen ayan júdá keńnen tanılǵan. Bul ayanda Qudaydıń Ruwxı súyeklerge jan baǵıshlap, olardı tiriltedi (37:1-14).

Quday hámme waqıtta Óz kelisimine sadıq qaladı. Ol Óz xalqın gúnalardan pákleydi, olardı tikleydi, xalqın mártebeli qılıp, muxaddes qala bolǵan Erusalimde Óz saltanatın ornatadı.

1

Ezekiel kórgen birinshi ayan

1^1•Otızınshı jıldıń tórtinshi ayınıń besinshi kúni edi. Men Kebar kanalınıń boyında súrgin etilgenlerdiń arasında turǵanımda, aspan ashıldı hám maǵan Qudaydan ayanlar kórine basladı+. 2Aydıń besinshi kúni, yaǵnıy Ehoyakin patshanıń súrgindegi waqtınıń besinshi jılında,+
3kaldeylerdiń jerindegi Kebar kanalı boyında maǵan, Buziy ulı ruwxaniy Ezekielge Qudaydan sóz tústi. Ol jerde Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde edi+.

4Qarap, arqadan kúshli quyınnıń kiyatırǵanın kórdim. Ol ot shashqan hám nur menen qaplanǵan úlken bult edi. Ottıń ortasında mıs sıyaqlı bir nárse jaltırap turdı+. 5Ot ortasında kórinisi insanǵa uqsaǵan tórt tiri janzattıń turǵanın kórdim+. 6Olardıń hár biriniń tórt bet-álpeti hám tórt qanatı bar edi. 7Ayaqları dúziw, al tabanları tananikine uqsaǵan bolıp, jıltıraǵan qoladay sáwle shashıp turdı+. 8Tórt qaptalındaǵı qanatlarınıń astında adamnıń qolları bar edi. Olardıń bet-álpeti hám qanatları tórt qaptalında bolıp, 9qanatları bir-birine tiyip turdı. Janzatlar júrgende, burılmay, tuwrı alǵa qaray háreketlendi.

10Olardıń bet-álpetiniń kórinisi mınaday edi: tórtewiniń de aldınǵı bet-álpeti – adamdiki, oń jaǵındaǵısı – arıslandiki, shep jaǵındaǵısı – buǵaniki hám artındaǵısı – búrkittiki edi+. 11Olardıń bet-álpeti usınday edi. Qanatları bolsa, joqarıǵa qaray jayılıp turdı. Hár janzattıń qanatlarınıń ekewi qasındaǵı janzatlardıń qanatlarına tiyip tursa, basqa eki qanatı óz denesin jawıp turdı+. 12Olar tek aldıǵa qaray háreketlendi. Hesh jaqqa burılmay, ruwx qay jaqqa baǵdarlasa, sol jaqqa qaray júrdi. 13Janzatlardıń kórinisi janıp turǵan kómir shoǵına yamasa jalańlaǵan otqa megzer edi. Ot janzatlardıń ortasında tınımsız háreket eter edi. Ot jalın shashıp, onnan shaqmaq shaǵıp turdı+. 14Janzatlardıń ózleri de jıldırımday tez ol jaqtan bul jaqqa barıp keler edi.

15Men janzatlarǵa ser salǵanımda, jerde, hár biriniń janında, bir dóńgelekten turǵanın kórdim. 16Tórt dóńgelektiń kórinisi menen dúzilisi birdey bolıp, sarı yaqıt kibi jaltırap turdı. Olardıń kórinisi hám dúzilisi dóńgelektiń ishine kesesine dóńgelek salınǵanday edi+. 17Janzatlar qay tárepke baǵıt alsa da, dóńgelekler burılmay-aq tórt tárepke de jıljıy alatuǵın edi. 18Dóńgeleklerdiń sheńberleri bálent hám qorqınıshlı edi. Tórtewiniń de sheńberi aylana kózler menen qaplanǵan edi+.

19Janzatlar qozǵalǵanda, olardıń janındaǵı dóńgelekler de háreketke keletuǵın edi. Jerden kóterilgende, dóńgelekler de kóteriletuǵın edi. 20Ruwx qayaqqa baǵıt alsa, olar da sol jaqqa baratuǵın, dóńgelekler de olar menen birge kóteriletuǵın edi. Sebebi janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerdi de háreketke keltiretuǵın edi. 21Janzatlar qozǵalǵanda, dóńgelekler de qozǵalatuǵın, janzatlar toqtaǵanda, dóńgelekler de toqtaytuǵın, janzatlar jer betinen kóterilgende, dóńgelekler de olar menen birge kóteriletuǵın edi. Óytkeni janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerdi de háreketke keltirip turdı.

22Janzatlardıń basınıń ústinde gúmbezge uqsaǵan, kristallday jaltıraǵan hám qorqınıshlı bir nárse jayılıp turǵan edi+. 23Janzatlardıń gúmbez astında jayǵan qanatları bir-birine qaray sozılıp turdı. Olardıń hár biriniń denesin jawıp turǵan basqa eki qanatı da bar edi. 24Janzatlar qozǵalǵanda, qanatlarınıń shuwıldısın esittim. Ol kúshli suwlardıń shuwıldısına, Qúdireti kúshli Qudaydıń dawısına, sawash maydanındaǵı láshkerlerdiń shawqımına uqsar edi. Janzatlar toqtaǵanda, qanatların túsirip otırdı+. 25Olar toqtap, qanatların túsirip otırǵanda, gúmbez tárizli keńisliktiń joqarısınan bir dawıstı esittim. 26Gúmbezdiń ústinde lazuritten islengen taxtqa uqsaǵan bir nárse bar edi. Onda insan kórinisinde birew otırǵan edi+. 27Onıń belinen joqarısınıń ishi otqa tolıp, jaltıldaǵan mıstay bolıp turǵanın kórdim. Belinen tómeniniń bolsa, otqa megzes ekenin kórdim. Onı jarqıraǵan nur qaplap turǵan edi+. 28Onıń átirapındaǵı nur jawınlı kúni bultta payda bolatuǵın ayqulaqqa uqsar edi. Bul kórinis Jaratqan Iyeniń saltanatınıń kórinisi edi.

Bunı kórgende, et betimnen jıǵıldım hám birewdiń sóylegen dawısın esittim.

2

Ezekieldiń shaqırılıwı

2^1Ol maǵan:

– Insan ulı, ornıńnan tur, Men seniń menen sóylespekshimen, – dedi+.

2Dawıs maǵan sóylep atırǵanda, maǵan Ruwx kirip alıp, meni ayaqqa turǵızdı hám men sóylep turǵannıń sózlerin esittim+. 3Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, Men seni Maǵan qarsı bas kótergen qaysar millet, Izrail xalqına jiberemen. Olar hám olardıń ata-babaları usı kúnge shekem Maǵan qarsı bas kóterip kelmekte+. 4Bul xalıq qaysar hám ójet. Men seni olarǵa jiberemen. Sen olarǵa: «Quday Iye bılay dep atır», – deyseń. 5Bul qozǵalańshı xalıq sózińe qulaq sala ma, salmay ma, bári bir ózleriniń arasında bir payǵambardıń bolǵanın bilsin+. 6Al sen bolsań, háy insan ulı, olardan da, olardıń sózlerinen de qorqpa. Hátte, tikenli putalar menen oshaǵanlar átirapıńdı qorshap alsa da, shayanlar arasında jasasań da qorqpa. Olardıń sózlerinen qorqpa, júzlerinen aybınba, olar qozǵalańshı xalıq+. 7Seni tıńlasa da, tıńlamasa da, olarǵa sózlerimdi ayt. Olar qozǵalańshı xalıq. 8Sen bolsań, háy insan ulı, Meniń aytqanlarımdı tıńla, bul qozǵalańshı xalıqqa uqsaǵan qaysar bolma. Awzıńdı ashıp, Meniń saǵan beretuǵın nársemdi je.

9Qarasam, maǵan qaray bir qol sozıldı. Qolda bir orama qaǵaz bar edi+. 10Qol orama qaǵazdı aldıma ashıp qoydı. Onıń eki tárepine de joqlaw, qayǵı hám hásiret sózleri jazılǵan edi+.

3

3^1Ol maǵan:

– Insan ulı, aldıńdaǵı bul orama qaǵazdı je, keyin barıp, Izrail xalqı menen sóyles, – dedi+. 2Men awzımdı ashtım, Ol maǵan orama qaǵazdı jewge berdi. 3Keyin maǵan:

– Insan ulı, Men ózińe berip atırǵan usı orama qaǵazdı jep, qarnıńdı toydır, – dedi. Men orama qaǵazdı jedim, ol awzımda palday tatlı boldı. 4Ol maǵan jáne bılay dedi:

– Insan ulı, endi barıp, Izrail xalqına Meniń sózlerimdi ayt. 5Seni túsiniksiz sóyleytuǵın, tili awır xalıqqa emes, al Izrail xalqına jiberip atırman. 6Eger Men seni túsiniksiz sóyleytuǵın, tili awır hám sózlerine túsinip bolmaytuǵın kóp milletler arasına jibergenimde edi, olar saǵan sózsiz qulaq salǵan bolar edi. 7Biraq Izrail xalqı saǵan qulaq salmaydı, olar, hátte, Maǵan da qulaq salmaydı. Óytkeni pútkil Izrail xalqı ójet hám qaysar. 8Mine, Men seni de olardıń ózleri sıyaqlı ójet hám qaysar qılaman+. 9Men seni miytindey bekkem qılaman. Olar qozǵalańshı xalıq bolsa da, olardan qorqıp, qáweterlenbe+.

10Ol maǵan jáne mınalardı ayttı:

– Insan ulı! Meniń saǵan aytqanlarımdı dıqqat penen tıńlap, hámmesin júregińde saqla! 11Endi súrgindegi jerleslerińe bar da, tıńlasa da, tıńlamasa da, olarǵa: «Quday Iye bılay demekte», – dep ayt+.

12Keyin Ruwx meni kóterip aldı. Sonda men art jaǵımnan: «Jaratqan Iyeniń saltanatı Óz mákanında alǵıslansın», – degen bálent, gúmbirlegen dawıstı esittim+. 13Bul janzatlardıń qanatlarınıń bir-birine tiygen hám olardıń janındaǵı dóńgeleklerdiń gúmbirlegen dawısı edi+. 14Ruwx meni joqarı kóterip, basqa jaqqa alıp ketti. Men bolsam, hásiretke hám ǵázepke tolıp, kete berdim. Jaratqan Iyeniń ústime sozılǵan qolı awır edi+. 15Keyin men Kebar kanalınıń boyındaǵı Tel-Abibte jasap atırǵan súrgindegilerge bardım. Sol jerde olardıń arasında jeti kún dawamında ózime kele almay, ań-tań bolıp otırdım+.

Ezekieldiń Izrailǵa gúzetshi etip qoyılıwı

16•Sol jeti kún ótkennen keyin, Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

17– Insan ulı! Men seni Izrail xalqına gúzetshi etip tayınladım. Sen Meniń awzımnan shıqqan sózlerdi tıńlap, olardı Meniń atımnan eskert+. 18Eger Men nahaq adamǵa: «Sen sózsiz óleseń», – desem, al sen onıń ómirin saqlap qalıw ushın, onıń menen sóylesip, nahaqlıq jolınan qaytıwdı eskertpeseń, onda ol óz gúnası ushın óledi. Biraq Men onıń qanınıń qunın sennen talap qılaman. 19Eger sen nahaqtı eskertseń, biraq ol jawızlıǵınan da, nahaqlıq jolınan da qaytpasa, onda ol óz gúnası ushın óledi, al sen óz janıńdı saqlap qalasań+. 20Eger haq adam haqlıǵınan bas tartıp, nahaqlıqqa qol ursa, Men onı súrniktiremen, ol óledi. Sen oǵan eskertpegeniń sebepli, ol óz gúnası ushın óledi hám islegen jaqsı isleri eske alınbaydı. Al Men onıń qanınıń qunın sennen talap etemen+. 21Eger sen haq adamǵa gúna islemewdi eskertseń hám ol gúna islemese, onda ol sózsiz jasaydı. Sebebi ol eskertiwge qulaq saldı, al sen bolsań, óz janıńdı saqlap qalasań.

22Sol jerde Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde boldı hám Ol maǵan:

– Turıp, oypatlıqqa tús, Men seniń menen sol jerde sóylesemen, – dedi+.

23Men turıp, oypatlıqqa tústim. Sol jerde Jaratqan Iyeniń saltanatı maǵan Kebar kanalı janında kóringendey bolıp tur eken. Men et betimnen jerge jıǵıldım+. 24Ruwx maǵan kirip, meni ayaqqa turǵızıp qoydı. Ol maǵan til qatıp bılay dedi:

– Úyińe kirip, esigińdi ishten ilip al. 25Endi bolsa, insan ulı, seni arqan menen shırmap baylap taslaydı. Sóytip, sen xalıqtıń arasına shıǵa almaysań+. 26Bul qozǵalańshı xalıqtı áshkaralamawıń ushın, Men seni gúń qılıp, tilińdi tańlayıńa jabıstırıp taslayman+. 27Biraq saǵan til qatqanımda, sen olarǵa: «Quday Iye bılay dep atır», – dep aytıwıń ushın seni tilge kirgizemen. Tıńlaǵısı kelgenler tıńlasın, tıńlaǵısı kelmegenler tıńlamay-aq qoysın. Aqırı, olar qozǵalańshı xalıq ǵoy!+

4

Erusalim qamalınıń kórinisi

4^1– Insan ulı! Endi bir gerbish alıp aldıńa qoy, onıń ústine Erusalim qalasınıń súwretin sal. 2Qalanı qorshawǵa alıp, oǵan qarsı qamal minaraların qur, diywalǵa topıraq úy, dushpan ordasın qur hám qala aylanasına diywal buzatuǵın úskenelerdi ornat+. 3Keyin temir taba alıp, onı óziń menen qalanıń ortasına temir diywal etip ornat. Keyin júzińdi qalaǵa qarat. Qala qamal qılınadı, sen onı qamal qılǵan bolasań. Bul Izrail xalqı ushın eskertiw boladı. 4Sońınan shep qaptalıń menen jambaslap jatıp, Izrail xalqınıń gúnasın ústińe júkle. Shep jaǵıń menen qansha kún jatsań, sonsha kún olardıń gúnasın ózińe júkleyseń. 5Olardıń gúna qılǵan jıllarınıń sanına bola, sen ushın sonsha kún ajırattım. Sen úsh júz toqsan kún dawamında Izrail xalqınıń gúnasın ózińe júkleyseń. 6Belgilengen waqıt tamam bolǵannan keyin, oń jaǵıńa jambaslap jat, endi Yahuda xalqınıń gúnasın ózińe alasań. Men hár jıldı bir kún dep esaplap, saǵan qırıq kún belgiledim+. 7Erusalimniń qamal qılınǵan diywallarına júzińdi qarat, bilegińdi túrip, oǵan qarsı payǵambarshılıq qıl. 8Qalanı qamal qılǵan kúnleriń pitpegenshe, Men seni bir jaǵıńnan ekinshi jaǵıńa awnay almaytuǵınday etip, arqan menen baylap taslayman+.

9Endi biyday, arpa, aq hám qızıl lobiya, tarı hám jazlıq biyday alıp, bir ıdısqa sal hám nan pisir. Onı úsh júz toqsan kún bir jaǵıńda jatqanıńda jeyseń. 10Hár kúni jeytuǵın nanıńnıń muǵdarı jigirma shekeldiń[*] awırlıǵına teń boladı, onı belgilengen waqıtta jeyseń. 11Suwdı da ólshep isheseń, onıń muǵdarı hinniń altıdan bir bólegine[*] teń boladı. Onı da belgilengen waqıtta isheseń. 12Nanıńdı arpa gúlshelerindey etip tayarlap je. Olardı adamlardıń kóz aldında, adamnıń úlken dáretine pisir.

13Jaratqan Iye taǵı:

– Men Izrail xalqın basqa milletler arasına súrgin qılǵanımda, olar haram nan jeydi, – dedi+. 14Sonda men:

– Ah, Quday Iye! Men hesh qashan ózimdi haramlamaǵanman. Jaslıǵımnan usı kúnge deyin, hesh qashan haram ólgen yaki jırtqısh talap óltirgen haywandı jemegenmen. Hesh qanday haram góshti awzıma alǵan emespen, – dedim+.

15– Yaqshı, – dedi Ol, – nanıńdı adam dáretiniń ornına, maldıń tezegine pisiriwińe ruxsat beremen.

16Sońınan Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Men Erusalimdi bir tislem nanǵa zar qılaman. Olar qorqıw ishinde nanın ólshep jeydi hám ǵulǵılaǵa túsip, suwın ólshep ishedi+. 17Suw hám nan jetispeydi. Adamlar qorqınıshtan esten ayırıladı hám gúnalarınıń zardabınan dimarları qurıydı.

5

Erusalimdi qırǵın bolıw kútpekte

5^1– Insan ulı! Ótkir bir qılısh al, onı páki ornına paydalanıp, shashıń menen saqalıńdı qırqıp tasla. Keyin shashıńdı ólshew ushın tárezi alıp, olardı bóleklerge ból. 2Qalanıń qamal kúnleri tamamlanǵanda, shashıńnıń úshten bir bólegin gerbishke sızılǵan qalanıń ústinde jandır. Úshten bir bólegin qala átirapına shashıp taslap, qılısh penen maydala. Qalǵan úshten birin samalǵa ushırıp jiber. Men de qılıshımdı jalańashlap, qala turǵınlarınıń izinen quwaman+. 3Biraq shashıńnıń bir neshe talın alıp, shapanıńnıń shalǵayına tańıp qoy+. 4Olardan jáne bir neshewin alıp, otqa taslap, órtep jiber. Sol jerden shıqqan ot pútkil Izrail xalqına taraydı.

5Quday Iye bılay deydi: Bul Erusalim, onı Men milletlerdiń qaq ortasına, al basqa milletlerdi onıń aylanasına jaylastırdım. 6Biraq Erusalim aylanasındaǵı barlıq milletlerden hám ellerden beter jamanlıq qılıp, Meniń nızamlarıma hám qaǵıydalarıma qarsı bas kóterdi. Meniń nızamlarımnan waz keshti hám qaǵıydalarıma boysınbadı+.

7Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sizler aylanańızdaǵı milletlerden de beter bas kótergish bolıp kettińler. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadıńlar, nızamlarıma boysınbadıńlar, hátte, átirapıńızdaǵı milletlerdiń dástúrleri boyınsha da háreket etpedińler.

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Bilip qoy, Men Ózim saǵan qarsı shıǵaman. Seni milletlerdiń kóz aldında jazalayman+. 9Qılǵan jerkenishli isleriń sebepli, Men saǵan burın islemegen hám keleshekte de islemeytuǵın bir isti qılaman+. 10Sonda ashlıqtan sendegi ata-analar balalarınıń, balalar ata-analarınıń etin jeydi. Men sizlerdi jazalayman hám tiri qalǵanlardı samalǵa suwıraman+.

11Óz tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Quday Iye, – barlıq jerkenishli músinleriń hám buzıq dástúrleriń menen sen Muxaddes mákanımdı haramladıń. Men seni saqal qırıqqanday etip qırqıp taslayman, ayamayman, rehim de qılmayman+. 12Xalqıńnıń úshten biri illetten yamasa ashlıqtan qala ishinde óledi, úshten biri qala átirapında qılıshtan qırıladı, al qalǵan úshten birin samalǵa suwıraman hám qılıshımdı jalańashlap, olardıń izinen quwaman+.

13Olarǵa ǵázebimdi tolıq shashıp bolǵannan keyin, qáhárim basıladı hám Men tınıshlanaman. Qáhárimdi olarǵa tolıq shashıp bolǵannan keyin, olar Meniń, Jaratqan Iyeniń qızǵanısh penen aytqanın bilip aladı+.

14Aynalańdaǵı xalıqlardıń hám sen arqalı ótetuǵın hár bir adamnıń kóz aldında seni qıyratıp taslap, nasaqqa qaldıraman. 15Men sizlerdi ashıw hám ǵázep penen húkim qılıp, awır jaza menen jazalaǵanımda, sen aynalańdaǵı xalıqlarǵa masqara bolıp, kúlkige qalasań, olar bunnan qorqıwǵa túsip, sabaq aladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman+. 16Sizlerdi joq qılıw ushın, ústińizge ashlıqtıń nabıt qılıwshı oqların ataman. Ashlıǵıńdı kúsheytip, bir tislem nanǵa zar qılaman+. 17Men saǵan ashlıqtı hám jabayı ańlardı jiberemen, olar seni balalarıńnan ayıradı. Illet hám qan tógispe eldi jaylaydı, ústińe qılısh dóndiremen. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman+.

6

Jaratqan Iyeniń butparazlıqqa qarsı húkimi

6^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Izrail tawlarına júzińdi qaratıp, olarǵa qarsı payǵambarshılıq etip,+
3bılay dep ayt: «Háy, Izrail tawları, Quday Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye tawlarǵa, tóbelerge, say-salalarǵa hám oypatlıqlarǵa bılay deydi: Qarańlar, Men sizlerge qarsı qılısh jiberemen, sıyınıw orınlarıńızdı qıyrataman. 4Qurbanlıq orınlarıńız wayran qılınadı, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńız qıyratıladı, óltirilgen adamlarıńızdı butlarıńızdıń aldına ılaqtıraman+. 5Men Izrail xalqınıń óli denelerin olardıń butlarınıń aldına taslayman hám súyeklerińizdi qurbanlıq orınlarıńızdıń dógeregine shashaman+. 6Sizler qay jerde jasasańız da, qalalarıńız wayran boladı, sıyınıw orınlarıńız qıyraydı. Sonda qurbanlıq orınlarıńız wayran bolıp, qańırap qaladı, butlarıńız bóleklenip, jer menen jeksen boladı, tútetki tútetiletuǵın orınlarıńız sındırıp taslanıp, qol miynetińiz túp-tamırı menen joq qılınadı. 7Arańızda óltirilgenler qulap jatadı, sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız.

8Biraq Men bazılardı aman qaldıraman. Sizler el boylap tarqatıp jiberilgenińizde, ayırımlarıńız basqa milletler arasında qılıshtan qutılıp qalasız+. 9Aman qalǵanlar súrgin etip alıp ketilgen jerindegi milletler arasında Meni esleydi. Mennen júz burǵan opasız júrekleri hám butlardıń izinen qaraǵan buzıq kózleri sebepli qanshelli hásiret shektim. Olar islegen jamanlıqları hám jerkenishli isleri ushın ózlerinen ózleri jerkenedi+. 10Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Men olarǵa bul apatshılıqtı jiberemen dep, bostan-bosqa aybat etkenim joq.

11Quday Iye bılay demekte: Ashıw menen alaqanıńdı alaqanıńa urıp, jerdi tewip bılay dep ayt: Islegen barlıq jawız hám jerkenishli isleri ushın izraillılardıń sorı qurıydı! Olar qılıshtan, ashlıqtan hám illetten qırıladı+. 12Uzaqtaǵılar illetten óledi, jaqındaǵılar qılıshtan qırıladı. Qutılıp, aman qalǵanlar ashlıqtan nabıt boladı. Usılayınsha, Men olarǵa ǵázebimdi tolıq shashaman. 13Qurbanlıq orınlarınıń átirapındaǵı butlardıń arasında, hár bir biyik tóbeshikte hám barlıq tawdıń tóbelerinde, hár bir qoyıw japıraqlı terektiń hám hár bir sayalı terebinf astında, yaǵnıy butlarına xosh iyisli tútetki tútetken jerlerde qırılǵanlar sozılıp jatqanda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+. 14Men olarǵa qolımdı kóterip, shólden Diblaǵa shekemgi, olar jasaǵan barlıq jerlerdi qańıratıp, bos qaldıraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

7

Izrail xalqınıń sońǵı kúnleri

7^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Quday Iye Izrail jerine bılay deydi: «Aqırı jetti! Jerdiń tórt tárepiniń aqırı jetti!+
3Mine, seniń aqırıń jetti! Men seniń ústińe ǵázebimdi shashaman. Saǵan tutqan jollarıńa ılayıqlı húkim shıǵarıp, barlıq jerkenishli isleriń ushın jazalayman. 4Seni ayamayman, rehim de qılmayman. Tutqan jollarıń ushın seni sózsiz jazalayman, jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartasań. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

5Quday Iye bılay deydi: Apat ústine apat! Qarańlar, apat kelmekte! 6Aqırıń jetti, awa, kúniń payanına jetti! Ol saǵan qarsı kóterildi. Qara, ol kiyatır! 7Saǵan qırǵın keldi, saǵan keldi, háy, eldiń turǵını! Waqıt jetti, kún jaqın. Tawlarda quwanısh emes, ala-sapıran húkim súredi+. 8Tez arada Men saǵan qáhárimdi tógemen hám ǵázebimdi tolıq shashaman. Saǵan tutqan jollarıńa ılayıqlı húkim shıǵarıp, barlıq jerkenishli isleriń ushın jazalayman. 9Seni ayamayman, rehim de qılmayman. Tutqan jollarıń ushın seni sózsiz jazalayman, jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartasań. Sonda sizlerdi jazalaǵan Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

10Mine ol, sol kún! Mine, ol keldi: qırǵın kógerip shıqtı, zorlıq gúlledi, menmenlik búrtik jardı. 11Zorlıq nızamsızlıqtı jazalaytuǵın tayaq bolıp ósip shıqtı. Xalıqtan hesh kim qalmadı. Olardıń molshılıǵı da, baylıǵı da, saltanatı da qalmadı. 12Waqıt keldi, sol kún jaqınlastı. Satıp alǵan quwanbasın, satqan ǵam shekpesin. Sebebi Meniń ǵázebim pútkil alaman ústine jawadı. 13Jerin satqan adam ómiriniń aqırına deyin satqan jerin qaytarıp ala almaydı. Óytkeni ayan pútkil alamanǵa tiyisli, ol ózgermeydi. Ózleriniń gúnası sebepli olardıń birewi de ómirin saqlap qala almaydı+. 14Kárnaylar shalındı, hámmesi tayar. Biraq hesh kim sawashqa túspeydi, óytkeni Meniń ǵázebim pútkil alaman ústine jawadı. 15Sırtta qılısh, ishte illet hám ashlıq. Daladaǵılar qılıshtan, qala ishindegiler ashlıqtan hám illetten óledi+. 16Aman qalǵanlar oypatlıqtaǵı kepterlerdey tawǵa qashadı. Olardıń hár biri óz gúnası ushın zar eńireydi+. 17Qollarında hal qalmaydı, dizeleriniń mádarı qurıydı+. 18Olar aza kiyimin kiyedi, olardı qorqınısh biyleydi. Hámmesiniń júzi uyattan qızarıp, barlıǵı shashların tıqırlap aldıradı+. 19Olar gúmisin kóshege ılaqtıradı, altını haram sanaladı. Jaratqan Iyeniń ǵázep kúninde gúmis hám altını olardı qutqara almaydı, ashlıqtan da saqlamaydı, qarnın da toydırmaydı. Altın hám gúmis olardı gúnaǵa baslaǵan edi+. 20Ózleri maqtanıp júrgen ájayıp taǵınshaqlarınan olar jerkenishli butlarınıń músinlerin hám haramı nárselerin isletti. Sonlıqtan Men bul baylıqların olar ushın haram qıldım. 21Men olardı jat jerlilerge olja qılaman, jer betindegi jawızlarǵa talataman. Jawızlar olardı haramlaydı. 22Men olarǵa názer salmayman, olar Meniń qádirli ornımdı haramlaydı. Basqınshılar sol jerge kirip, onı haramlaydı.

23Shınjırlar tayarlań! El qanlı jınayatqa, qala zorlıqqa tolıp ketken+. 24Men milletlerdiń eń jawızın jiberemen. Olar xalqımnıń úylerin basıp aladı. Kúshlilerdiń menmenligine shek qoyaman, olardıń muxaddes orınları haram qılınadı+. 25Qorqınısh kelgende, olar tınıshlıq izley baslaydı, biraq tınıshlıq bolmaydı. 26Apat izinen apat keledi, mısh-mısh izinen mısh-mısh tarqaladı. Olar payǵambarlardan biykarǵa ayanlar soraydı, ruwxaniyler tálim beriwden, aqsaqallar keńes beriwden juda boladı+. 27Patsha ǵamǵa batadı, húkimdarın qorqınısh biyleydi, el xalqınıń qolı iske barmaydı. Olardı tutqan jollarına say jazalayman, óz húkimlerine ılayıqlı húkim shıǵaraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

8

Ibadatxanadaǵı butparazlıq

8^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń altınshı jılınıń altınshı ayınıń besinshi kúni men úyimde otırǵan edim, Yahuda aqsaqalları da meniń janımda edi. Sonda Quday Iye qolın ústime qoydı+. 2Qaraǵanımda, jalınǵa uqsaǵan birewdi kórdim. Onıń belinen tómeni jalınǵa uqsaydı, belinen joqarısı bolsa, mıstay jarqırap turǵan edi+. 3Ol qolǵa uqsaǵan bir nárseni sozıp, meniń shashımnan uslap aldı. Ruwx meni jer hám kók aralıǵına kóterdi hám Qudaydıń ayanında meni Erusalimge, Ibadatxananıń ishki háwlisiniń arqa dárwazasınıń kirer awzına alıp bardı. Ol jerde Qudaydıń qızǵanıshın oyatqan buttıń músini turǵan edi+. 4Sol jerde maǵan Izraildıń Qudayınıń saltanatı kórindi. Men bunday ayandı oypatlıqta da kórgen edim+.

5Quday maǵan:

– Insan ulı! Arqa tárepke qara, – dedi. Qarasam, qurbanlıq orın janındaǵı dárwazanıń arqa tárepinde sol qızǵanısh oyatatuǵın buttıń músini turǵan eken.

6Quday maǵan jáne bılay dedi:

– Insan ulı, sen olardıń ne islep atırǵanın kórip tursań ba? Izrail xalqı bul jerde júdá jerkenishli islerdi islewi arqalı Meni Muxaddes mákanımnan uzaqlastırmaqta. Biraq sen bunnan da beter jerkenishli nárselerdi kóreseń.

7Ol meni háwliniń kirer awzına alıp keldi. Qarasam, diywalda bir tesik bar eken. 8Ol maǵan:

– Insan ulı! Diywaldı tes, – dedi. Men diywaldı testim hám ol jerde bir qapını kórdim+. 9Ol maǵan:

– Kirip, olar bul jerde islep atırǵan júdá jerkenishli islerdi kór, – dedi. 10Men ishke kirip qaraǵanımda, diywaldı aylandırıp hár qıylı jer bawırlawshılardıń, jerkenishli haywanlardıń hám izraillılardıń barlıq butlarınıń súwretleriniń salınǵanın kórdim+. 11Olardıń aldında izraillılardıń jetpis aqsaqalı hám aqsaqallardıń arasında Shafan ulı Yazaniya turǵan edi. Olardıń hár biriniń qolında tútetki tútetiletuǵın ıdıs bolıp, ıdıstan shıqqan xosh iyis bultlar kibi joqarıǵa kóterilip turdı.

12Keyin Quday maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Izrail aqsaqallarınıń hár biriniń qarańǵılıqta, ózleriniń butlarınıń bólmelerinde neler islep atırǵanın kórdiń be? Olar: «Jaratqan Iye bizlerdi kórmeydi, Jaratqan Iye eldi tárk etken», – deydi+.

13Ol maǵan taǵı da:

– Sen olardıń bunnan da beter jerkenishli islerdi islegenin kóreseń, – dedi.

14Sońınan Ol meni Jaratqan Iyeniń Úyiniń arqa dárwazasınıń kirer awzına alıp keldi. Men ol jerde Tammuz degen quday ushın aza tutıp jılap[*] otırǵan hayallardı kórdim. 15Ol maǵan:

– Bunı kórdiń be, insan ulı? Sen bunnan da beter jerkenishli islerdi kóreseń, – dedi.

16Ol meni Jaratqan Iyeniń Úyiniń ishki háwlisine alıp keldi. Ol jerde, Ibadatxananıń kirer awzında, aywan hám qurbanlıq orın aralıǵında jigirma beske jaqın erkek bar edi. Olar Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasına arqasın, al shıǵısqa júzin qaratıp, shıǵıstaǵı quyashqa tabınıp atırǵan edi+. 17Ol maǵan bılay dedi:

– Kórdiń be, insan ulı? Yahuda xalqınıń bul jerde islep atırǵan jerkenishli isleri jeterli emes pe edi? Buǵan qosa, olar jerdi zorabanlıqqa toltırmaqta hám Meniń ǵázebimdi qattıraq qozǵatpaqta. Olardıń Maǵan qalay til tiygizip atırǵanına qara! 18Sonıń ushın Men ǵázep atına minemen. Men olardı ayamayman, rehim de etpeymen. Bar dawısı menen baqırıp jalbarınsa da, olardı tıńlamayman+.

9

Erusalimniń jazalanıwı

9^1Keyin men Jaratqan Iyeniń bálent dawıs penen:

– Qalanı jazalaw ushın tayınlanǵanlar, hár birińiz qurallarıńızdı alıp berman keliń! – dep baqırǵanın esittim. 2Men arqaǵa qarap turǵan joqarǵı dárwaza tárepten kiyatırǵan altı erkekti kórdim. Olardıń hár biriniń qolında qırǵın qılıwshı qural bar edi. Olardıń janında zıǵırdan kiyim kiygen, beline jazıw quralların asıp alǵan birew bar edi. Olar ishke kirip, qola qurbanlıq orınnıń qasında turdı+.

3Kerublar[*] ústindegi Izraildıń Qudayınıń saltanatı óz ornınan kóterilip, Ibadatxananıń bosaǵasına bardı. Jaratqan Iye zıǵır kiyim kiyip, beline jazıw quralların asıp alǵan adamdı shaqırıp, 4oǵan:

– Erusalim qalasın aylanıp shıq hám qalada islenip atırǵan jerkenishli islerden nala shegip, zarlap atırǵanlardıń mańlayına belgi qoy, – dedi+. 5Basqa altı adamǵa Onıń bılay degenin esittim:

– Onıń izinen qalanı aylanıp, adamlardı qırıp taslań, ayamań, rehim etpeń+. 6Ǵarrılardı, jigit hám qızlardı, balalardı hám hayallardı qırıp taslań. Biraq mańlayında belgisi barlarǵa tiymeń. Meniń Muxaddes mákanımnan baslań.

Olar Ibadatxana aldında turǵan aqsaqallardan basladı+. 7Quday altı adamǵa:

– Háwlilerdi óli denelerge toltırıp, Ibadatxananı haramlań. Qáne, baslańlar! – dedi. Olar barıp, qaladaǵılardı qıra basladı. 8Olar adamlardı óltirgende, jalǵız ózim qalǵan men et betimnen jerge jıǵılıp, páriyad etip:

– Ah, Quday Iye! Ǵázebińdi Erusalimge shashıp, Izrailda tiri qalǵanlardıń hámmesin qırıp jibermekshimiseń? – dedim+. 9Ol maǵan bılay dep juwap berdi:

– Izrail hám Yahudanıń gúnası júdá awır, el qanǵa, qala ádalatsızlıqqa tolǵan. Adamlar: «Jaratqan Iye eldi tárk etti, Jaratqan Iye kórmeydi», – deydi+. 10Men de olardı ayamayman, rehim de etpeymen. Tutqan jollarına jarasa jazasın beremen+.

11Sol arada zıǵır kiyim kiyip, beline jazıw quralların asqan adam qaytıp kelip:

– Men buyırǵanıńday qıldım, – dep xabarladı.

10

Qudaydıń saltanatınıń Ibadatxananı tárk etiwi

10^1•Men kerublardıń ústi betindegi gúmbezdiń joqarısında lazuritten islengen taxtqa uqsaǵan bir nárseni kórdim. 2Jaratqan Iye zıǵır kiyimli adamǵa:

– Kerublar astındaǵı dóńgelekler arasına kir. Kerublar arasında janıp turǵan kómirden bir qosuwıs alıp, onı qalaǵa shash, – dedi.

Ol adam dóńgelekler arasına kirdi, men kórip turdım+. 3Ol adam kirgende, kerublar Ibadatxananıń qubla tárepinde turǵan edi. Ishki háwli bultqa toldı+. 4Jaratqan Iyeniń saltanatı kerublardan ayırılıp, Ibadatxananıń bosaǵasına kelip turdı. Ibadatxana bultqa toldı, al háwli Jaratqan Iyeniń saltanatınıń nurına toldı. 5Kerublardıń qanatlarınıń dawısı Qúdireti kúshli Qudaydıń sóylegendegi dawısına uqsap, sırtqı háwliden esitilip turdı.

6Jaratqan Iye zıǵır kiyimli adamǵa: «Dóńgeleklerdiń arasınan, kerublardıń arasınan ot alıp shıq», – dep buyrıq bergende, adam kirip, dóńgelektiń arasında turdı. 7Sonda kerublardıń biri ózleriniń janındaǵı otqa qolın sozıp, biraz ot alıp zıǵır kiyim kiygen adamnıń alaqanına saldı. Adam ottı alıp, ol jerden shıqtı. 8Kerublardıń qanatları astında adamnıń qolına uqsaǵan nárse kórindi.

9Qaraǵanımda, kerublardıń janında tórt dóńgelekti kórdim. Hár bir kerubtıń janında bir dóńgelekten bolıp, dóńgelekler sarı yaqıt kibi jaltıldar edi. 10Olardıń tórtewiniń de kórinisi birdey bolıp, hár dóńgelektiń ishinde kesesine salınǵan jáne bir dóńgelekten bar edi. 11Olar qozǵalǵanda, tórt tárepke de háreket ete alatuǵın edi. Bas qay jaqqa baǵıtlansa, olar burılmastan, sol jaqqa júrdi. Júrgende olar hesh jaqqa burılmadı. 12Olardıń pútkil denesi, arqası, qolları, qanatları hám dóńgelekleri, barlıq tórt dóńgelegi de kózler menen qaplanǵan edi+. 13Dóńgeleklerdiń «quyın» dep aytılatuǵının esitip qaldım. 14Olardıń hár biriniń tórt bet-álpeti bar edi: birinshi bet-álpeti – kerubtiki, ekinshisi – adamdiki, úshinshisi – arıslandiki, tórtinshisi – búrkittiki edi.

15Kerublar kóterildi. Olar meniń Kebar kanalı boyında kórgen janzatlarım edi+. 16Kerublar júrgende, janındaǵı dóńgelekler de júretuǵın edi. Kerublar jerden kóteriliw ushın qanatların jayǵanda, dóńgelekler de olardan ayırılmay júrdi. 17Janzatlardıń ruwxı dóńgeleklerde bolǵanlıqtan, olar toqtaǵanda, dóńgelekler de toqtaytuǵın, olar kóterilgende, dóńgelekler de kóteriletuǵın edi.

18Jaratqan Iyeniń saltanatı Ibadatxananıń bosaǵasınan ketip, kerublardıń ústinde turdı. 19Kerublar qanatların qaǵıp, meniń kóz aldımda jerden kóterildi. Dóńgelekler de olar menen birge kóterilip, Jaratqan Iyeniń Úyiniń shıǵıs dárwazasınıń kirer awzında toqtadı. Izraildıń Qudayınıń saltanatı olardıń ústinde edi+.

20Bul janzatlardı men Kebar kanalı boyında, Izraildıń Qudayınıń tómengi jaǵında kórgen edim. Men olardıń kerublar ekenin endi bildim. 21Hár bir kerubtıń tórt bet-álpeti, tórt qanatı hám qanatlarınıń astında adam qolına uqsaǵan qolları bar edi. 22Olardıń bet-álpeti de, kórinisi de, ózleri de men sol Kebar kanalı boyında kórgenlerime uqsaytuǵın edi. Hár biri tuppa-tuwrı aldıǵa qaray júretuǵın edi.

11

Izraildıń jetekshileriniń jazalanıwı

11^1Ruwx meni kóterip, Jaratqan Iyeniń Úyiniń shıǵıs dárwazasına alıp keldi. Dárwazanıń kirer awzında jigirma bes adam bar edi. Olardıń arasında men xalıq jetekshilerinen Azzur ulı Yazaniyanı, Benaya ulı Pelatiyanı kórdim+.

2Jaratqan Iye maǵan:

– Insan ulı! Jawız niyetli mına adamlar qaladaǵılarǵa jaman keńes berip: 3«Úy salatuǵın waqıt ele kelmedi. Bul qala – qazan, al bizler – onıń ishindegi góshpiz», – dep júr. 4Sonlıqtan olarǵa qarsı payǵambarshılıq et, payǵambarshılıq et, insan ulı!

5Sońınan Jaratqan Iyeniń Ruwxı ústime túsip, maǵan mınalardı aytıwdı buyırdı: «Jaratqan Iye bılay deydi: Izrail xalqı, sizlerdiń ne aytqanıńızdı hám ne oylaǵanıńızdı Men bilemen. 6Sizler bul qalada kóp adamlardı óltirip, kóshelerin óli denelerge toltırdıńız+.

7Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sizler qalada qaldırǵan óliler – gósh, al qala – qazan boladı. Biraq ózlerińizdi bul qaladan quwıp shıǵaraman. 8Sizler qılıshtan qorqasız, Men sizlerge qılısh jawdıraman, – deydi Quday Iye+. 9– Sizlerdi qaladan quwıp shıǵarıp, ózlerińizdi basqalardıń qolına tapsıraman hám ústińizden húkim shıǵaraman. 10Sizler qılıshtan qırılasız, sizlerdi Izrail shegaraları ishinde húkim qılaman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 11Qala sizlerge hesh qashan qazan, al sizler onıń ishindegi gósh bolmaysızlar. Sizlerdi Izrail shegaraları ishinde húkim etemen. 12Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. Sizler Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadıńız, nızamlarıma boysınbadıńız. Kerisinshe, aynalańızdaǵı xalıqlardıń ádetlerine say jasadıńız».

13Men payǵambarshılıq qılıp atırǵanımda, Benaya ulı Pelatiya jan tapsırdı. Men et betimnen jerge jıǵılıp:

– Ah, Quday Iye, Izraildıń aman qalǵanların tolıq qırıp taslamaqshımısań? – dep dawıslap jiberdim+.

14Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

15– Insan ulı! Tuwısqanlarıń, qanlaslarıń hám pútkil Izrail xalqı tuwralı Erusalim turǵınları bılay dep aytpaqta: «Jaratqan Iyeden awlaq jasań, bul jer bizlerge múlik qılıp berildi». 16Sonlıqtan súrginde bolǵanlarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men olardı uzaqtaǵı milletler arasına jiberip, jer boylap tarqatqan bolsam da, olar barǵan jerlerinde Maǵan sıyınadı, biraq muxaddes orın bolmaydı»+.

17– Keyin olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men sizlerdi xalıqlar arasınan jıynap alaman, tarqap ketken jerlerińizden qaytaraman hám sizlerge Izrail jerin beremen»+. 18Xalqım qaytıp kelgende, barlıq jerkenishli hám haram nárselerdi ol jerden alıp taslaydı. 19Olarǵa bir tutas júrek berip, jańa ruwx sıylayman. Denesinen tas júrekti alıp taslap, jumsaq júrek beremen+. 20Sonda olar qaǵıydalarıma ámel qılıp, nızamlarıma boysınıp, olardı orınlap jasaydı. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman+. 21Al júrekleri jerkenishli hám haramı islerge qumar adamlardı islerine jarasa jazalayman, – deydi Quday Iye+.

22Keyin kerublar qanatların jaydı, dóńgelekler de olardıń janında edi. Izraildıń Qudayınıń saltanatı olardıń ústinde edi+. 23Jaratqan Iyeniń saltanatı qalanıń ishinen kóterilip, qala shıǵısındaǵı tawdıń ústinde toqtadı+. 24Qudaydıń Ruwxı arqalı kórgen ayanda Ruwx meni kóterip, kaldeylerdiń elindegi súrgin etilgenlerdiń arasına alıp keldi. Keyin men kórgen ayan meni tárk etti+. 25Men Jaratqan Iyeniń ayan qılǵanlarınıń hámmesin súrgindegilerge aytıp berdim.

12

Yahudanıń súrgin etiliwiniń belgisi

12^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Sen qozǵalańshı xalıq arasında jasap atırsań. Olardıń kóriwge kózi bar, biraq kórmeydi, esitiwge qulaǵı bar, biraq esitpeydi. Óytkeni olar qozǵalańshı xalıq+. 3Sen, insan ulı, súrgin qılınǵan adam kibi zatlarıńdı tayarlap, kúndiz olardıń kóz aldında jolǵa shıq. Olardıń kóz aldında óz ornıńnan basqa jerge kósh. Olar qozǵalańshı xalıq bolsa da, bálkim, túsiner+. 4Kóshiwge kerek nárselerińdi kúndiz sırtqa shıǵarıp qoy, al óziń, olardıń kóz aldında súrgin qılınǵan adam kibi keshte jolǵa shıq. 5Diywaldı tesip, túyinshigińdi sol tesikten alıp shıq+. 6Gewgim túskende, olardıń kózinshe túyinshikti jelkeńe salıp, jolǵa shıq. Tárk etip atırǵan jerdi kórmew ushın júzińdi jawıp al. Sebebi Men seni Izrail xalqı ushın bir belgi qıldım.

7Men buyırılǵanlardı isledim. Súrginge kerek nárselerdey etip, zatlarımdı kúndiz shıǵarıp qoydım. Keshte diywaldı qolım menen oydım. Gewgim túskende, túyinshigimdi shıǵarıp, adamlardıń kóz aldında onı jelkeme saldım.

8Azanda maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Insan ulı! Bul qozǵalańshı Izrail xalqı sennen ne qılıp atırǵanıńdı soramadı ma+? 10Olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Bul Erusalimdegi húkimdarǵa hám ol jerde jasap atırǵan pútkil Izrail xalqına tiyisli xabar»+. 11Izrail xalqına ayt: «Men sizler ushın belgimen. Men ne qılǵan bolsam, Erusalimdegilerge de sol boladı. Olar tutqın qılınıp, súrginge alıp ketiledi». 12Arasındaǵı húkimdarı da qarańǵılıqta zatların iynine artıp, jolǵa túsedi. Diywal arqalı shıǵıw ushın onı tesedi, tárk etilip atırǵan bul jerdi kórmew ushın betin jawıp aladı. 13Men onıń ústine torımdı taslayman, ol duzaǵıma túsedi. Onı Babilonǵa, kaldeylerdiń jerine alıp baraman. Biraq ol Babilondı kórmeydi hám sol jerde jan tapsıradı+. 14Onıń dógeregindegilerdiń hámmesin, barlıq járdemshilerin hám barlıq láshkerlerin hár tárepke tarqatıp jiberemen hám qılısh jalańashlap izinen quwaman+. 15Olardı milletler arasına tarqatıp, ózge jurtlarǵa shashıp jibergenimde, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+. 16Barǵan jerlerinde ózleriniń jerkenishli isleri tuwralı aytıp beriwi ushın, olardıń ayırımların qılıshtan, ashlıqtan hám illetten aman saqlap qalaman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

17Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

18– Insan ulı, jegenińde titire, ishkenińde qorqıwdan qaltıra. 19Eldegi adamlarǵa mınalardı ayt: «Erusalim turǵınları hám Izrail xalqı tuwralı Quday Iye bılay deydi: Olar nanın qorqıw menen jep, suwın ǵulǵılaǵa túsip otırıp ishetuǵın boladı. Óytkeni eldiń turǵınlarınıń jawızlıqları kesirinen jer barı-joǵınan ayırıladı+. 20Qonıslı qalalar wayran bolıp, el qańırap bos qaladı. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

Aytılǵan sóz sózsiz orınlanadı

21Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

22– Insan ulı! Sizlerde, Izrail jerinde: «Kúnler óter, barlıq payǵambarshılıq sózler pushqa shıǵar», – dep aytılıp júrgeni ne naqıl ózi+? 23Olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Men bul naqıldı joq qılaman, qaytıp Izrailda bunı hesh kim aytpaytuǵın boladı». Olarǵa: «Barlıq payǵambarshılıq ayanlar orınlanatuǵın kúnler jaqınlaspaqta», – dep ayt. 24«Endi Izrail xalqında jalǵan payǵambarshılıq hám aldamshı boljawlar bolmaydı+. 25Men, Jaratqan Iye ne aytsam da orınlanadı, endi keshikpeydi. Qozǵalańshı xalıq, sizlerdiń kúnlerińizde Men sóz aytaman hám onı ámelge asıraman, – deydi Quday Iye»+.

26Quday Iyeden maǵan sóz tústi:

27– Insan ulı! Izraillılar: «Onıń kórgen ayanları kóp waqıttan keyin orınlanadı, ol tek ǵana uzaq keleshek haqqında payǵambarshılıq qıladı», – dep aytpaqta+. 28Sonlıqtan olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Aytqan sózlerimniń birde birewi endi keshiktirilmeydi. Ne aytqan bolsam, hámmesi orınlanadı, – deydi Quday Iye».

13

Jalǵan payǵambarlardıń jazalanıwı

13^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, házir payǵambarshılıq qılıp atırǵan Izrail payǵambarları menen sóyles. Ózliginen payǵambarshılıq qılıp atırǵanlarǵa ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!+
3Quday Iye bılay deydi: Hesh nárse kórmey, ayanlardı ózleri qıyalınan shıǵarıp júrgen aqılsız payǵambarlardıń sorı qurısın! 4Izrail, seniń payǵambarlarıń qarabaqanalar arasındaǵı saǵallarǵa uqsaydı. 5Jaratqan Iyeniń kúni kelgende, Izrail xalqı sawashta bekkem turıwı ushın, olar diywallarǵa shıǵıp, olardıń opırılǵan jerlerin dúzetpedi+. 6Olardıń ayanları ótirik, ashqan palları jalǵan. Olardı Jaratqan Iye jibermegen bolsa da: „Jaratqan Iye usılay aytadı“, – dep járiyalaydı hám sol sózlerdiń orınlanıwın kútedi+. 7Men aytpaǵan bolsam da: „Bunı Jaratqan Iye aytadı“, – degenińizde, jalǵan ayanlar kórip, ótirik boljawlardı aytpadıńız ba?

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sizlerdiń sózlerińiz ótirik hám ayanlarıńız jalǵan. Bunıń ushın Men sizlerge qarsı shıǵaman, – deydi Quday Iye+. 9– Jalǵan ayanlar kórip, ótirik boljawlar aytatuǵın payǵambarlarǵa qarsı qolımdı kóteremen. Olar Meniń xalqımnıń keńesinde qatnaspaydı, Izrail xalqınıń dizimine tirkelmeydi hám Izrail jerine kirmeydi. Sonda sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz+.

10Sebebi bul payǵambarlar tınıshlıq bolmaytuǵın bolsa da, tınıshlıq bolatuǵının aytıp, Meniń xalqımdı azǵırdı. Olar hálsiz diywaldı háklegendey qıldı+. 11Olardı háklep atırǵanlarǵa diywaldıń qulaytuǵının ayt. Nóser jawın quyıp, úlken burshaq jawıp, kúshli dawıl kóteriledi+. 12Diywal qulaǵanda, adamlar jaqqan hágińizdiń qayaqta ekenin soramay ma?

13Endi Quday Iye bılay demekte: Men ǵázeplenip, kúshli dawıl turǵızaman, qáhárim menen nóser hám burshaq jawdırıp, diywaldı opat qılaman. 14Sizler háklegen diywaldı qulatıp, jer menen jeksen etemen, onıń túbi kórinip qaladı. Diywal qulaǵanda, sizler astında qalıp, nabıt bolasız. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+. 15Men diywalǵa hám onı háklegenlerge ǵázebimdi tolıq shashıp, sizlerge: „Diywal da, onı háklegenler de joq boldı, 16yaǵnıy Erusalimde tınıshlıq bolmaytuǵın waqıtta tınıshlıqtıń keletuǵının aytıp, payǵambarshılıq qılǵan Izraildıń payǵambarları joq boldı“, – deymen, – deydi Quday Iye».

17– Al endi, insan ulı, ózinshe payǵambarshılıq etip júrgen xalqıńnıń hayal-qızlarına júzińdi bur da, olarǵa qarsı payǵambarshılıq qıl. 18Olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Hár bir adamnıń janın awlap, olardıń qollarına tumar taqqan hám adamlardıń basına túrli ólshemdegi japqısh tikken hayallardıń sorı qurıydı! Xalqımnıń janına qaslıq qılıp, óz janımdı saqlap qalaman dep oylaysız ba? 19Bir neshe uwıs arpa hám bir neshe tislem nan ushın, xalqımnıń aldında Meni xorladıńız. Jalǵanǵa háwes bolǵan xalqıma ótirik sóylep, óliwge tiyisli bolmaǵan adamdı óltirdińiz, óliwi kerek adamnıń janın aman saqlap qaldıńız+.

20Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Men sizlerdiń adam janın qus kibi awlap atırǵan tumarlarıńızǵa qarsıman. Olardı qollarıńızdan julıp alaman, qus kibi awlaǵan janlarıńızdı azat qılaman. 21Japqıshlarıńızdı da jırtıp, xalqımdı qolıńızdan qutqaraman. Olar endi sizlerge olja bolmaydı. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 22Men haq adamǵa zıyan keltirmekshi bolmasam da, sizler ótirik penen onı úmitsizlendirdińiz. Sizler nahaq adamdı qollap quwatladıńız. Sonlıqtan olar jaman jolınan qaytpadı hám janın saqlap qala almadı+. 23Sol sebepli endi sizler jalǵan ayanlar kórmeysiz hám pal ashpaysız. Men xalqımdı sizlerdiń qolıńızdan qutqaraman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız»+.

14

Quday butparazlıqtı jazalaydı

14^1Izrail aqsaqallarınıń bazıları kelip, qarsı aldıma otırdı+. 2Sonda Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

3– Insan ulı, mına adamlar óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını ózleriniń aldına qoydı. Solay eken, Mennen másláhát sorawına qalay jol qoyaman+? 4Sonlıqtan olar menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını ózleriniń aldına qoyǵan Izrail xalqınan bir adam payǵambardıń aldına kelse, Men, Jaratqan Iye oǵan butlarınıń kópligine jarasa juwap beremen. 5Solay etip, butları sebepli Maǵan jat bolǵan Izrail xalqınıń júregin Ózime qarataman».

6– Sonlıqtan Izrail xalqına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Táwbe qılıń, butlarıńızdan waz keshiń hám pútkil jerkenishli zatlarıńızdan júz burıń+. 7Eger Izrail xalqınan bolǵan birew yamasa Izrailda jasap atırǵan kelgindilerden biri Meni tárk etse, óz butların júrek tórine jaylap, azǵırıwshını óziniń aldına qoysa hám Mennen másláhát soraw ushın payǵambarǵa kelse, onda Men, Jaratqan Iye, oǵan Óz juwabımdı beremen. 8Men sol adamǵa qarsı shıǵaman, onı eskertiwshi mısalǵa hám ápsanaǵa aylandıraman, onı xalqımnıń arasınan joq qılaman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

9Eger payǵambar joldan azıp, bir sóz aytsa, onda sol payǵambardı Men, Jaratqan Iye azǵırǵan bolaman. Men oǵan qarsı qolımdı kóterip, xalqım Izraildıń arasınan joq qılaman+. 10Payǵambar da, onnan másláhát sorap kelgen de jazasın aladı. Ekewi birdey ayıplı. 11Sonda Izrail xalqı basqa Mennen ayırılmaydı hám gúnaları menen ózlerin haramlamaydı. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman, – deydi Quday Iye»+.

12Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Insan ulı, eger bir el qıyanet etip, Maǵan qarsı gúna islese, Men oǵan qarsı qolımdı kóteremen, olardı bir tislem nanǵa zar qılıp, ashlıqqa duwshar qılaman. Eldegi adam hám haywanlardı qırıp taslayman+. 14Eger mına úsh adam: Nux, Daniel hám Ayup sol jerde bolǵanda da, olar haqlıǵı menen tek ózleriniń janların ǵana qutqarıp qalǵan bolar edi, – deydi Quday Iye+. 15– Eger Men sol jerge jırtqısh haywanlardı jibersem, olar sol jerdi adamsız qılsa hám sol jer jırtqıshlar sebepli bosap, adam ayaq baspaytuǵın bolıp qalsa, 16sonda usı úsh adam olardıń arasında bolsa, Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: olar ózlerinen basqa hesh kimdi, hátte, ulların da, qızların da qutqara almas edi. Jer bolsa qańırap bos qalar edi+. 17Yamasa, Men sol jerge qılısh jiberip: «Qılısh, el boylap ót!» – desem hám ondaǵı adamlar menen haywanlardı qırsam,+
18sonda usı úsh adam olardıń arasında bolsa, Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: olar ózlerinen basqa hesh kimdi, hátte, ulların da, qızların da qutqara almas edi. 19Bolmasa, Men bul elge illet jibersem, yamasa qan tógiw ushın ǵázebimdi tógip, adamlardı hám haywanlardı qırıp taslasam, 20Men Quday Iye, tiriligim haqı ant ishemen: Nux, Daniel hám Ayup olardıń arasında bolsa da, olar ulların da, qızların da qutqara almas edi. Tek haqlıǵı menen ózleriniń janın ǵana qutqara alar edi.

21Al endi Quday Iye bılay deydi: Erusalimdegi adamlardı hám haywanlardı joq qılıw ushın, olarǵa bunnan da beter tórt awır jazanı: qılısh, ashlıq, jırtqısh haywanlar hám illet jiberemen+. 22Degen menen ayırım adamlar aman qaladı. Aman qalǵan erkek hám hayallar ol jerden shıǵıp, Babiloniyaǵa, aldıńızǵa keledi. Sizler olardıń júris-turısın hám islerin kórgenińizde, Men Erusalimge nege usınday apatlardı jibergenimdi túsinip, olardıń basına salǵan hámme nárseden táselle tabasız+. 23Awa, olardıń júris-turısın hám islerin kórip táselle tabasız. Sizler Meniń Erusalimde islegen barlıq islerimniń qurıdan-qurı islenbegenin bilesiz, – deydi Quday Iye.

15

Jaramsız aǵash

15^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Júzim aǵashınıń, basqa barlıq tereklerden yamasa júzim shaqasınıń toǵaydaǵı basqa aǵashlardıń shaqasınan artıqmashlıǵı bar ma+? 3Júzim shaqasınan bir nárse islewge bola ma? Hesh bolmasa, bir nárseni ilip qoyıw ushın ilgish soǵa ala ma? 4Yaq, ol tek otın qılıwǵa jaraydı. Ot onıń eki ushın jandırıp, ortasın kúydirip jibergennen keyin, ol dártke asa ma? 5Janbaǵan shaqa jaramsız bolǵannan keyin, otqa janıp kúyip ketkennen keyin, qalay iske jaraydı? 6Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Toǵaydaǵı terekler arasındaǵı júzim aǵashı kibi, Erusalim turǵınların da otqa taslayman+. 7Olarǵa qarsı shıǵaman. Bir ottan qashıp qutılsa, ekinshisi jalmaydı. Júzimdi olarǵa qarsı qaratqanımda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 8Xalqım Maǵan qıyanet qılǵanı ushın, bul jerdi qańıraǵan shólge aylandıraman, – deydi Quday Iye.

16

Biyopa Erusalim

16^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Erusalimniń barlıq jerkenishli islerin áshkaralap,+
3Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Seniń ata tegiń hám seniń tuwılǵan jeriń Qanan, ákeń amor xalqınan, anań xet xalqınan.+
4Tuwılǵanıńda seniń kindigiń kesilmedi, tazalap shomıldırılmadıń, duzǵa salınbadıń, jórgekke de oralmadıń. 5Hesh kim ayap, saǵan bulardan birewin islemedi, miyrim kórsetpedi. Qaytama, dúnyaǵa kelgen kúni-aq, sen jek kórilip, dalaǵa ılaqtırıp taslandıń. 6Qaptalıńnan ótip baratırıp, Men seniń qanıńa bılǵanıp jatırǵanıńdı kórip qaldım, saǵan: „Jasa!“ – dedim. Men saǵan: „Jasa!“ – dep ayttım+. 7Men seni daladaǵı ósimlik kibi ósirdim. Sen ósip kámalǵa jettiń, ayrıqsha gózzallıqqa bólendiń, kókiregiń tolısıp, shashlarıń ósti. Biraq sen tırday jalańash ediń. 8Men jáne qasıńnan óttim hám saǵan ser saldım, sen muhabbatqa tayar ediń. Etegimdi jalańash deneńe jawıp, onı qımtadım. Ant iship, seniń menen neke kelisimin dúzdim hám sen Meniki boldıń, – deydi Quday Iye+.

9Seni shomıldırıp, qannan tazaladım hám deneńe záytún mayın jaqtım. 10Ústińe naǵıslı kóylek, ayaǵıńa jumsaq teriden ayaq kiyim kiygizip, basıńa hasıl zıǵır oraypek oradım hám jipekten kiyimler kiygizdim. 11Seni bezendirdim, qollarıńa bilezik, moynıńa monshaq taqtım. 12Murnıńa árebek, qulaqlarıńa sırǵa taǵıp, basıńa ájayıp taj kiygizdim+. 13Sen altın hám gúmiske bólendiń. Hasıl zıǵır hám jipekten tigilgen naǵıslı kiyimler kiydiń. Sapalı biyday unınan jabılǵan nan, pal hám záytún mayı menen awqatlandıń. Sen asa sulıw bolıp, xansha dárejesine jettiń+. 14Sulıwlıǵıń milletler arasında dańq tarattı, Meniń saǵan bergen ullılıǵım sebepli, gózzallıǵıń minsiz edi, – deydi Quday Iye.

15Sen bolsań, gózzallıǵıńa isendiń, dańqıńnan paydalanıp, buzıqshılıq islediń. Ótken-ketkenge kewil qoyıp, gózzallıǵıńdı olarǵa berdiń+. 16Kiyimlerińnen birazı menen sıyınıw orınların bezediń hám sol jerde buzıqshılıq qıldıń. Bunday nárse burın bolmaǵan, endi de bolmaydı. 17Men bergen altın hám gúmis taǵınshaqlardan erkek butlardıń músinin islettiń hám olar menen buzıqshılıq qıldıń+. 18Naǵıslı kiyimlerdi olardıń ústine jawıp, Men bergen záytún mayın hám xosh iyisli tútetkini olardıń aldına qoydıń. 19Meniń nanımdı, Men saǵan bergen sapalı biyday unın, záytún mayın hám paldı xosh iyisli sıy retinde olardıń aldına qoydıń. Awa, solay islediń, – deydi Quday Iye+.

20Hátte, Maǵan tuwıp bergen ullarıńdı hám qızlarıńdı olarǵa jem qılıp, qurbanlıqqa berdiń. Buzıqshılıq qılǵanıń az bolǵanday, 21sen Meniń balalarımdı shalıp, otta jaǵıp, olarǵa berdiń+. 22Usı jerkenishli islerdi hám buzıqshılıqlardı islegenińde, ózińniń tırday jalańash bolıp, qanıńa bılǵanıp jatırǵan kúnińdi, jaslıǵıńdı eslemediń.

23Sorıń qurısın, sorıń qurısın! – deydi Quday Iye. – Islegen barlıq jawızlıqlarıńa qosa, 24sen hár bir ashıq maydanda ózińe shatır hám sıyınıw ornın qurdıń. 25Hár bir kósheniń basına sıyınıw ornın qurıp, gózzallıǵıńdı ayaq astı qıldıń. Ótken-ketkenge satanıńdı ashıp, buzıqshılıq ústine buzıqshılıq qıldıń+. 26Jınısıy aǵzası iri bolǵan qońsılarıń mısırlılar menen buzıqshılıq islediń. Buzıqshılıq ústine buzıqshılıq qılıp, Meniń qáhárimdi keltirdiń+. 27Mine, Men saǵan qarsı qolımdı kóterip, ırısqıńdı kemeyttim. Seni dushpanıń filistli qızlardıń qolına berdim. Hátte, seniń uyatsız qılıqlarıńnan olardıń da júzi qızarǵan. 28Sen assiriyalılar menen de buzıqshılıq islediń, toymadıń. Olar menen buzıqshılıq islediń, qanaatlanbadıń+. 29Sawdagerlerdiń jeri bolǵan kaldeylerdiń jerine deyin buzıqshılıǵıńdı arttırdıń, biraq bunıń menen de qanaatlanbadıń+.

30Júregiń qanday buzıq! – deydi Quday Iye. – Bulardıń hámmesin, júwensiz jezókshedey júzege asırdıń. 31Hár kósheniń basına shatır qurıp, hár bir maydanǵa sıyınıw ornın salǵanıńda, sen jezóksheden parıq qıldıń, sebebi tólemnen júz burdıń. 32Sen biyopa hayalsań. Óz kúyewińnen góre, basqa erkeklerdi abzal kórdiń+. 33Hámme buzıqlar sıy aladı, al sen óziń oynaslarıńa sıylar berdiń. Hár jaqtan kelip, seniń menen jatıwı ushın, olardı satıp aldıń+. 34Sen basqa buzıqlardan ózgesheseń. Hesh kim seni buzıqshılıq qılıwǵa iytermelemegen, saǵan hesh kim haqı tólemegen, sen óziń olarǵa haqı tólegenseń. Sonıń ushın sen basqalarǵa uqsamaǵansań.

35Sonlıqtan, jezókshe, Jaratqan Iyeniń sózin tıńla! 36Quday Iye bılay deydi: Seniń betsizligiń áshkara boldı, oynaslarıń menen buzıqshılıq qılǵanıńda, jalańashlıǵıń ashılıp qaldı, barlıq jerkenishli butlarıńa tabınıp, balalarıńdı olarǵa qurbanlıqqa berdiń. 37Bular ushın káypi-sapa qurǵan barlıq oynaslarıńdı, barlıq súyiklilerińdi, olar menen birge sen jerkengenlerdi hámme jaqtan bir jerge toplayman. Seni tırday jalańash qılıp, olardıń aldına shıǵarıp qoyaman. Olar seniń tolıq jalańash deneńdi kóredi+. 38Neke hadallıǵın buzǵan hám qan tókken hayallarǵa beriletuǵın jazanı saǵan beremen. Ǵázebim hám qızǵanıshım menen seniń qanıńdı aǵızaman+. 39Seni oynaslarıńnıń qolına tapsıraman, olar seniń shatırıńdı jıǵıp, sıyınıw orınlarıńdı buzıp taslaydı. Ústińdegi kiyimlerińdi hám taǵınshaqlarıńdı tartıp alıp, seni tırday jalańash qaldıradı+. 40Olar saǵan qarsı alamandı toplaydı, seni tas boran qılıp óltirip, deneńdi qılısh penen tilkimleydi+. 41Úyińdi órtep, kóplegen hayallardıń kóz aldında seni húkim qıladı. Solay etip, buzıqshılıǵıńa shek qoyaman, artıq oynaslarıńa haqı tólemeyseń+. 42Sonda saǵan degen ǵázebimnen túsip, qáhárden qaytaman. Tınıshlanaman hám basqa ǵázeplenbeymen+. 43Sen jaslıq kúnlerińdi eske almadıń. Qılmıs islep, Meni ǵázeplendirgeniń ushın, usı qılmıslarıńa jarasa jaza beremen, – deydi Quday Iye. – Barlıq jerkenishli islerińniń ústine bul uyatsız qılıqlardı da qospadıń ba?

44Naqıl menen sóyleytuǵınlar sen tuwralı: „Anası qanday bolsa, qızı da sonday“, – dep aytadı+. 45Sen kúyewinen hám perzentinen waz keshken anańa júdá uqsaysań. Sen kúyewinen hám perzentlerinen waz keshken apa-sińlilerińniń óziseń. Seniń anań xet xalqınan, ákeń amor xalqınan+. 46Ájapań – qızları menen arqa tárepińde jasaǵan Samariya, al sińliń – qızları menen seniń qubla tárepińde jasaǵan Sodom+. 47Sen olardıń jollarınan júrip, jerkenishli islerine eliklep ǵana qoymay, óz jollarıńda olardan tez ozıp kettiń+. 48Men, Quday Iye, tiriligim haqı ant iship aytaman: sińliń Sodom da óz qızları menen sen hám seniń qızlarıń islegen jawızlıqlarıńdı islemedi+. 49Sińliń Sodomnıń ayıbı mınaw edi: ol hám onıń qızları menmen, toq, biypárwa edi. Olar kámbaǵal hám jarlılarǵa járdem bermedi+. 50Olar tákabbir edi hám Meniń aldımda jerkenishli islerdi isledi. Men bunı kórip, olardı joq qıldım+. 51Samariya da sen islegen gúnalardıń yarımın da islegen joq. Sen jerkenishli islerdi islewde olardan asıp tústiń. Sen islegen islerge salıstırǵanda, apa-sińlileriń haq bolıp kórinedi+. 52Endi shermendeligińdi kóter. Sen apa-sińlilerińniń jazasın jeńillestirdiń. Sen olardan da beter jerkenishli gúnalardı islep, olardı ózińnen gúnasızıraq qılıp kórsettiń. Uyattan qızarıp, shermendeligińdi kóter. Sebebi sen apa-sińlilerińdi gúnasız qılıp kórsettiń.

53Biraq Sodomnıń hám onıń qızlarınıń, Samariyanıń hám onıń qızlarınıń, olar menen birge seniń de abadanshılıǵıńdı qaytaraman+. 54Sonda sen islegen isleriń ushın uyatqa qalıp, shermende bolasań. Bunı kórip apa-sińlileriń ózleriniń awhalına shúkirlik qıladı. 55Apa-sińlileriń Sodom hám Samariya óz qızları menen burınǵı awhalına qaytadı. Sen de óz qızlarıń menen birge burınǵı awhalıńa qaytasań. 56Tákabbir waqtıńda sińliń Sodomdı mazaq qılatuǵın ediń. 57Endi bolsa, seniń jawızlıǵıń ashılıp qaldı. Sen Aram qızları hám onıń barlıq qońsılarına, filistli qızlarǵa hám átiraptaǵı seni jek kóretuǵın barlıq xalıqlarǵa masqara bolasań. 58Uyatsız qılıqlarıń hám jerkenishli isleriń ushın jazańdı tartıwıń shárt, – deydi Jaratqan Iye.

59Quday Iye bılay deydi: Men saǵan ılayıqlı jazańdı beremen. Sen Meniń kelisimimdi buzıp, antqa nemquraydı qaradıń. 60Degen menen, jaslıq shaǵıńda seniń menen dúzgen kelisimimdi yadqa alıp, seniń menen máńgilik kelisim dúzemen+. 61Ájapańdı hám sińlińdi qabıl qılǵanıńda, óz jolıńdı esińe alıp, uyalasań. Men olardı saǵan qız qılıp beremen. Biraq bul seniń menen dúzetuǵın kelisimime kirmeydi+. 62Men seniń menen kelisimimdi qayta tikleymen. Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań+. 63Men seni barlıq gúnalarıńnan páklegenimde, sen olardı eske alatuǵın, uyalıp, awzıńdı da ashpaytuǵın bolasań, – deydi Quday Iye».

17

Eki búrkit hám júzim aǵashı haqqında tımsal

17^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Izrail xalqına jumbaqlap tımsal aytıp ber. 3Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Úlken qanatlı, uzın párli, mamıq, ala-shubar bir aybatlı búrkit Lebanonǵa ushıp kelip, kedr aǵashınıń tóbesin búrip,+
4eń joqarǵı shaqasın julıp aldı. Onı sawdagerlerdiń eline alıp barıp, alıp satarlardıń qalasına otırǵızdı. 5Keyin úlkeniń tuqımınan alıp, ónimdar topıraqqa ekti. Onı mol suwlar boyına, tal sıyaqlı otırǵızdı+. 6Ol ósip, shaqaları jayılǵan, kelte boylı júzim aǵashına aylandı. Onıń shaqaları búrkitke qaray iyildi, tamırı óz ornında qaldı. Solay etip, ol shaqalaǵan, qoyıw japıraqlı aǵash bolıp ósti+.

7Biraq úlken qanatlı, mamıq párli basqa bir búrkit te bar edi. Júzim aǵashı suw izlep, otırǵızılǵan ornınan tamırın oǵan qaray burdı hám shaqaların oǵan sozdı. 8Júzim aǵashı shaqalap, miywe berip, sawlatlı bolatuǵınday, mol suwlar boyına, ónimdar topıraqqa egilgen edi».

9– Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Endi bul júzim aǵashı ǵawlap óse me eken? Birinshi búrkit onı tamırı menen suwırıp, solqımların julıp, solıtıp taslamay ma? Onıń tazadan ósken shaqaları quwrap qaladı. Aǵashtı tamırı menen suwırıp alıw ushın, úlken kúsh yaki kóp sanlı láshker kerek bolmaydı. 10Ol kóshirip egilse de, ǵawlap óse me eken? Shıǵıs samalı eskende, quwrap qalmay ma? Aǵash ósken qarıǵında-aq solıp qaladı»+.

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

12– Qozǵalańshı xalıqqa: «Bulardıń mánisin bilmeysiz be?» – dep ayt. Olarǵa bılay dep ayt: «Mine, Babiloniya patshası Erusalimge kelip, onıń patshasın hám hámeldarların Babilonǵa alıp ketti+. 13Ol patsha áwladınan birewin tańlap, onıń menen pitim dúzdi hám ant ishtirip pitimdi bekitti. Ol eldegi barlıq basshılardı tutqın etip alıp ketti+. 14Patshalıqtıń boysınıwshań bolıwı, kóterilis qılmawı hám pitim saqlanıp qalıp, bekkem bolıwı ushın ol usılay isledi. 15Biraq taza qoyılǵan patsha atlar menen adamlar beriwin sorap, Mısırǵa elshilerin jiberdi hám usı isi arqalı Babilonǵa qarsı shıqtı. Bul adam tabısqa erise alar ma eken? Bunı islegen adam aman qalar ma eken? Ol pitimdi buzdı, endi aman qala ma+? 16Men, Quday Iye tiriligim haqı ant ishemen: ishken antınan qaytıp, dúzgen pitimin buzǵanı ushın, ol ózin patsha etip taxtqa otırǵızǵan patshanıń mákanında, Babilonda óledi+. 17Babiloniya patshası kóplerdiń janın alıw ushın, diywalǵa topıraq úygende hám qamal minaraların qurǵanda, ullı kúshi hám sansız xalqı bolsa da, faraon bul urısta járdem bermeydi+. 18Ol dúzgen pitimin buzdı, ishken antınan taydı. Ol qol berisken bolsa da, bul islerdi qıldı. Endi ol qashıp qutıla almaydı.

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Óz tiriligim haqı ant ishemen: Meniń aldımda ishilgen antqa nemquraydı qaraǵanı hám Meniń aldımda dúzilgen pitimdi buzǵanı ushın, ondaǵı barlıq náletlerdi onıń basına salaman. 20Men oǵan tor taslayman, ol Meniń duzaǵıma túsedi. Onı Babilonǵa alıp barıp, Maǵan qarsı islegen opasızlıǵı ushın húkim shıǵaraman+. 21Onıń qashıp baratırǵan áskerleri qılıshtan qaza tabadı, al qalǵanları samalǵa suwırıladı. Sonda bul sózlerdi aytqan Men – Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

22Quday Iye bılay deydi: Kedr aǵashınıń usha basınan bir shaqanı alıp otırǵızaman. Tóbesindegi shaqasınan bir jas shıbıq alıp, onı úlken hám bálent tawdıń tóbesine egemen. 23Onı Izraildıń bálent tawına otırǵızaman. Ol shaqa jayıp, miywe beredi hám bir ullı kedr aǵashına aylanadı. Barlıq quslar shaqalarına mákan basadı, hár qıylı qanatlı janzatlar shaqalarınıń sayasın panalaydı+. 24Daladaǵı barlıq aǵashlar biyik aǵashtı jıǵatuǵın, pás aǵashtı biyikletetuǵın, jasıl aǵashtı quwratatuǵın, quwraǵan aǵashtı gúllendiretuǵın bul – Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman»+.

18

Jeke juwapkershilik

18^1•Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2«Ne ushın sizler Izrailda: „Ákeleri qıshqıl júzim jeydi, balalarınıń tisi qamasadı“, – degen naqıldı qollanasız+? 3Men, Quday Iye tiriligim haqı ant ishemen: bul naqıldı Izrailda endi aytpaytuǵın bolasız+. 4Bilip qoyıń: hár bir tiri jan Maǵan tiyisli. Ákeniń de, balanıń da janı Meniki. Tek gúna qılǵan adam óledi+. 5Haq adam ádalatlı hám tuwrı bolǵan nárseni isleydi. 6Ol tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnaspaydı, Izrail xalqınıń butlarına kóz salmaydı, basqanıń hayalın haramlamaydı hám etek kiri kelgen waqtında hayalǵa jaqınlamaydı+. 7Hesh kimge zulım qılmaydı, girewge alǵan zatın qaytarıp beredi, talanshılıq qılmaydı, ash adamǵa nan, jalańashqa kiyim beredi+. 8Ósim ushın qarız bermeydi, ústeme almaydı, nahaqlıqtan qolın tıyadı, eki adam arasındaǵı dawdı ádillik penen sheshedi+. 9Ol Meniń qaǵıydalarıma ámel qıladı, nızamlarımdı shın júrekten orınlaydı. Bunday adam – haq adam, ol sózsiz jasaydı, – deydi Quday Iye+.

10Biraq usı haq adamnıń qan tógip júrgen, bir qaraqshı balası bolıp, ol usı nadurıs nárselerden birin islese, 11yaǵnıy ákesi islemegen isti qılıp, tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnassa, basqanıń hayalın haramlasa, 12jarlı hám kámbaǵalǵa zulım qılsa, talanshılıq qılsa, girewge alǵan zatın qaytarıp bermese, butlarǵa tabınsa, jerkenishli islerdi islese, 13ósim ushın qarız berip, ústeme alsa, onda ol aman qalar ma eken? Ol aman qalmaydı. Bunday jerkenishli islerge qol urǵan adam sózsiz óltiriliwi tiyis. Ólimine ózi sebepshi boladı+.

14Eger bunday adamnıń perzenti bolsa hám ol ákesi islegen barlıq gúnalardı kóre tura, ákesine eliklemese, 15yaǵnıy tóbeshiklerdegi butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnaspasa, Izrail xalqınıń butlarına kóz salmasa, jaqınınıń hayalın haramlamasa, 16hesh kimge zulım qılmasa, qarızdardan girew talap qılmasa, talanshılıq qılmasa, ashqa nan, kiyimsizge kiyim berse, 17kámbaǵaldı jábirlemese, ósim hám ústeme almasa, Meniń nızamlarıma boysınıp, qaǵıydalarıma ámel qılsa, onda ol ákesiniń gúnası ushın ólmeydi, ol jasaydı. 18Al ákesi óz gúnası ushın óledi. Sebebi ol zulımlıq qıldı, tuwısqanın taladı, óz xalqı arasında jaramas islerdi isledi.

19Sizler: „Ne ushın perzent ákeniń gúnası ushın juwap bermeydi?“, – dep aytasız. Sebebi perzent ádil hám tuwrı islerdi isledi. Meniń barlıq qaǵıydalarıma muqıyatlı túrde ámel qıldı. Ol sózsiz jasaydı+. 20Tek gúna qılǵan adam óledi. Perzent ákeniń, áke bolsa, perzenttiń gúnası ushın juwapker emes. Haq adam haqlıǵınıń, nahaq adam óz nahaqlıǵınıń juwabın aladı+.

21Eger nahaq adam islegen barlıq gúnaları ushın táwbe qılıp, Meniń barlıq qaǵıydalarıma ámel qılsa, ádil hám tuwrı islerdi islese, ol jasaydı, ólmeydi. 22Ol qanday qılmıs islemesin, hesh biri eske alınbaydı, ol islegen ádil isleri sebepli jasaydı. 23Men nahaq adamnıń ólimin qáleymen be? – deydi Quday Iye, – Men onıń jaman joldan qaytıwın hám jasawın qálemeymen be+?

24Eger haq adam óz haqlıǵınan tayıp, nahaq is tutsa, jawızlar kibi barlıq jerkenishli islerdi islese, ol jasay ma? Ol islegen ádalatlı islerdiń hesh biri eske alınbaydı, al ózi islegen qıyaneti hám gúnası ushın óledi+.

25Sizler: „Iyeniń jolı natuwrı“, – deysizler. Tıńlań, Izrail xalqı! Men tutqan jol natuwrı ma? Sizlerdiń jolıńız natuwrı emes pe? 26Eger haq adam haqlıǵınan tayıp, natuwrı islerge qol ursa hám usı sebepli ólse, onda ol ózi islegen gúnası ushın óledi. 27Eger nahaq adam óz nahaqlıǵınan qaytıp, ádil hám tuwrı islerdi qılsa, ol óz ómirin saqlap qaladı. 28Ol ózi islegen barlıq qılmıslarına kóz jiberip, olar ushın táwbe qılǵanı sebepli jasaydı, ólmeydi. 29Sonday bolsa da, Izrail xalqı: „Iyeniń jolı tuwrı emes“, – deydi. Meniń jolım natuwrı ma, Izrail xalqı? Natuwrı jol sizlerdiki emes pe? 30Bunıń ushın, Izrail xalqı, sizlerdiń hár birińizdi óz jollarıńızǵa bola húkim etemen, – deydi Quday Iye. – Táwbe qılıń, barlıq gúnalarıńızdan qaytıń, qılmıslarıńız sizlerdi nabıt qılmasın+. 31Islegen barlıq gúnalarıńızdan júz burıp, ózlerińizge jańa júrek hám jańa ruwx alıń. Izrail xalqı, sizlerge óliwdiń ne keregi bar+? 32Men hesh kimniń ólimin qálemeymen, – deydi Quday Iye. – Jaman joldan qaytıń hám jasań!»

19

Izrail húkimdarları ushın joqlaw

19^1– Sen Izrail húkimdarları ushın joqlaw aytıp, 2bılay de:

«Seniń anań qanday arıslan edi?!

Ol arıslanlar arasına ornalastı,

Jırtqısh arıslanlar arasında balaların ósirdi+.

3Balalarınan biri kúshli arıslan bolıp jetilisti,

Ol aw qılıwdı úyrendi,
Adamlardı jey basladı.
4Milletler ol tuwralı esitti,
Arıslandı shuqırǵa túsirdi,
Shınjırlap, Mısır jerine alıp bardı+.
5Anası kúte-kúte, úmitin úzdi,
Balalarınan basqa birewin alıp,
Onı kúshli arıslan qılıp ósirdi+.
6Ol kúshli arıslanǵa aylanıp,
Arıslanlar arasında gezip júrdi,
Aw qılıwdı úyrendi,
Adamlardı jey basladı.
7Olardıń qorǵanların buzdı,
Qalaların wayran qıldı.
Jer hám onda jasawshılar,
Onıń aqırıwınan titiredi.
8Dógerektegi wálayatlardaǵı milletler,
Oǵan qarsı hújim qıldı.
Ústine tor tasladı,
Arıslan olardıń shuqırına tústi+.
9Shınjırlap, onı qápeske saldı,
Babiloniya patshasına alıp bardı,
Onı qamaqqa tasladı.
Izrail tawlarınıń ústinde,
Qaytıp esitilmesin, dep onıń dawısı.

10Seniń anań suwlardıń boyına egilgen,
Baǵdaǵı júzim aǵashına uqsar edi.
Suwlardıń molshılıǵınan,
Ol ónimdar hám mol shaqalı edi+.
11Húkimdarǵa hasa bolǵanday,
Kúshli shaqaları bar edi.
Qalıń japıraqlar arasında,
Tik boyı bálent kóterildi.
Bálentligi hám mol shaqaları menen,
Kózge taslanıp turar edi.
12Biraq ǵázep penen,
Ol suwırılıp jerge urıldı.
Shıǵıs samalı miywelerin solıttı,
Kúshli shaqaları sınıp quwradı,
Hámmesin ot jalmap tasladı+.
13Ol endi shólge,
Qurǵaq hám suwsız jerge kóshirildi.
14Onıń tik shaqasınan jalın shıǵıp,
Solqımların kúydirip jiberdi.

Húkimdarlıq hasası ushın bekkem shaqası qalmadı».

Bul joqlaw qosıǵı bolıp, joqlaw ushın qollanıladı.

20

Biyopa Izrail

20^1Súrgin bolǵan waqtımızdıń jetinshi jılınıń besinshi ayınıń onınshı kúni Izrail aqsaqallarınan ayırımları Jaratqan Iyeden másláhát soraw ushın meniń aldıma keldi+. 2Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

3– Insan ulı! Izrail aqsaqalları menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sizler Mennen másláhát soraw ushın keldińiz be? Tiriligim haqı ant iship aytaman: sizlerge hesh qanday másláhát bermeymen, – deydi Quday Iye»+.

4Olardı húkim qıl! Olardı húkim qıl, insan ulı! Olarǵa ata-babalarınıń jerkenishli islerin aytıp ber+. 5Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men Izraildı tańlaǵan kúnim, Yaqıptıń urpaqlarına ant ishkenmen hám Mısırda Ózimdi tanıtqanman. Men olarǵa ant iship: „Men Qudayıńız Jaratqan Iye bolaman“, – degenmen+. 6Sol kúni Men olarǵa, ózlerin Mısırdan shıǵarıp, olar ushın gózlegen jer betindegi eń ájayıp úlkege, sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp baratuǵınımdı aytıp ant bergen edim+. 7Olarǵa: „Hár bir adam ózi kewil bergen jerkenishli músinlerin ılaqtırıp taslasın, Mısır butları menen ózlerin haramlamasın. Men Qudayıńız Jaratqan Iyemen“, – degen edim+.

8Biraq olar Maǵan qarsı bas kóterdi hám Meni tıńlamadı. Kewil qoyǵan jerkenishli músinlerin ılaqtırıp taslamadı hám Mısır butlarınan júz burmadı. Sonda Men Mısırda-aq qáhárimdi tógip, ǵázebimdi tolıq shashpaqshı boldım. 9Biraq olar arasında jasaǵan milletler aldında atıma daq túsirmew ushın, Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. Men ol milletlerdiń kóziniń aldında izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıp, Ózimdi olarǵa tanıttım+. 10Men olardı Mısırdan shıǵarıp, shólge alıp keldim+. 11Óz qaǵıydalarımdı berdim hám nızamlarımdı járiyaladım. Olarǵa ámel qılǵan hár bir adam olar arqalı jasaydı+. 12Jáne, ózlerin muxaddes qılatuǵın Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilsin dep, Ózim hám olar arasındaǵı belgi retinde Shabbatımdı berdim+.

13Degen menen, Izrail xalqı shólde de Maǵan qarsı shıqtı. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadı, nızamlarımdı mensinbedi. Usılardı orınlaǵan adam olar arqalı aman qalatuǵın edi. Olar Shabbatımdı da tolıq xorladı. Sonda Men olardıń ústine ǵázebimdi tógip, shólde olardı qırıp jibermekshi boldım+. 14Biraq Izraildı Mısırdan alıp shıqqanımdı kórgen milletler aldında atıma daq túspesin dep, Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. 15Olardı ózlerine bermekshi bolǵan jer betindegi eń ájayıp úlkege, sút hám pal aǵıp turǵan jerge alıp barmaytuǵınımdı aytıp, shólde ant ishtim+. 16Sebebi olar Meniń nızamlarımdı mensinbedi, qaǵıydalarıma ámel qılmadı hám Shabbatımdı xorladı. Olardıń júregi butlarǵa berilgen edi+. 17Degen menen, olardı qırıp jiberiwge kózim qıymadı hám Men olardı shólde joq qılmadım.

18Men shólde olardıń balalarına bılay dedim: „Atalarıńızdıń úrp-ádetleri boyınsha júrmeń, olardıń butları menen ózlerińizdi haramlamań+. 19Men sizlerdiń Qudayıńız Jaratqan Iyemen. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılıń hám nızamlarımdı muqıyatlı túrde orınlań+. 20Shabbatımdı muxaddes tutıń. Qudayıńız Jaratqan Iye Men ekenimdi biliwińiz ushın, olar bizlerdiń aramızda belgi boladı“+.

21Biraq balaları da Maǵan qarsı bas kóterdi. Meniń qaǵıydalarıma ámel qılmadı, nızamlarımdı orınlawǵa háreket etpedi. Adam olardı orınlawı arqalı aman qalatuǵın bolsa da, olardı orınlamadı, Shabbatımdı xorladı. Sonda Men shólde olarǵa ǵázebimdi tógip, qáhárimdi tolıq shashpaqshı boldım+. 22Solay bolsa da, Izraildı Mısırdan alıp shıqqanımdı kórgen milletler aldında atıma daq túspesin dep, qolımdı tarttım hám Óz atım húrmeti ushın háreket ettim. 23Jáne de, shólde olardı milletler arasına tarqatıp, el boylap shashıp jiberemen dep ant ishtim+. 24Sebebi olar Meniń nızamlarımdı orınlamadı, qaǵıydalarımdı mensinbedi, Shabbatımdı xorladı hám ata-babalarınıń butlarına qushtarlana kóz tikti. 25Sonlıqtan Men olardı jaqsı bolmaǵan qaǵıydalardıń hám adam orınlaǵanı menen aman qalmaytuǵın nızamlardıń biyligine tapsırdım+. 26Olardı qorqıtıw ushın hám olar Meniń Quday Iye ekenimdi biliwi ushın, ózleri bergen sıylar, yaǵnıy qarınnan birinshi shıqqan hár bir perzentin otta jaǵıp, qurbanlıq keltiriwi arqalı olardı haramladım»+.

27Solay eken, insan ulı, Izrail xalqı menen sóylesip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Ata-babalarıńız jáne opasızlıq qıldı hám bul arqalı Maǵan til tiygizdi. 28Men beremen dep ant ishken jerime olardı alıp barǵanımda, olar kórgen hár bir biyik tóbeshikte hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında óz qurbanlıqların shaldı. Ol jerde Meniń ǵázebimdi keltiretuǵın sadaqalardı berdi, xosh iyisli tútetkilerdi tútetti hám ishimlik sadaqaların quydı+. 29Sonda Men olardan: „Sizler barıp atırǵan bul qanday sıyınıw ornı?“ – dep soradım».

Sonlıqtan sonday orınlar búgingi kúnge deyin «sıyınıw ornı[*]» dep ataladı.

30Solay eken, Izrail xalqına Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Sizler de ata-babalarıńızǵa eliklep, ózlerińizdi haramlamaqshımısız? Olardıń jerkenishli músinleri menen buzıqshılıq qılmaqshımısız? 31Usı kúnge deyin, sizler balalarıńızdı otta jaǵıp, qurbanlıq qılıp usınıw arqalı, pútkil butlarıńız benen ózlerińizdi haramlap kiyatırsız. Solay isley otırıp, Izrail xalqı, Mennen másláhát soramaqshımısız? Tiriligim haqı ant iship aytaman: sizlerge hesh qanday másláhát bermeymen, – deydi Quday Iye+. 32– Sizler: „Bizler de basqa milletler, basqa jerlerdegi qáwimler sıyaqlı, aǵash hám taslarǵa sıyınayıq“, – deysiz. Biraq oyıńızǵa kelgen bul islerińiz ámelge aspaydı+. 33Men, Quday Iye tiriligim haqı ant iship aytaman: kúshli bilegim, sozılǵan qolım hám lawlaǵan ǵázebim menen ústińizden patshalıq qılaman+. 34Kúshli bilegim, sozılǵan qolım hám lawlaǵan ǵázebim menen sizlerdi xalıqlardıń arasınan shıǵarıp, tarqap ketken jerlerińizden jıynap alaman+. 35Keyin sizlerdi xalıqlardıń shól dalasına alıp barıp, sol jerde júzbe-júz húkim shıǵaraman+. 36Mısır jerindegi shólde ata-babalarıńızǵa qanday húkim shıǵarǵan bolsam, sizlerge de sonday húkim shıǵaraman, – deydi Quday Iye+. 37– Sizlerdi hasa tayaǵım menen barlap shıǵıp, kelisimime boysınıwǵa májbúr etemen. 38Qozǵalańshılardı hám Maǵan boysınbaytuǵınlardı sizlerden ayıraman. Olardı súrginde bolǵan elden alıp shıqqanım menen, olar Izrail jerine kirmeydi. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

39Sizler tuwralı, Izrail xalqı, Quday Iye bılay deydi: Eger Maǵan qulaq salmaytuǵın bolsańız, onda hár birińiz óz butlarıńızǵa xızmet ete berińler. Biraq sıylarıńız hám butlarıńız arqalı Meniń muxaddes atıma artıq daq túsirmeńler+. 40Endi Muxaddes tawımda, Izraildıń biyik tawında, – deydi Quday Iye, – sol jerde qansha Izrail xalqı bolsa, hámmesi Maǵan xızmet etedi. Sol jerde Men olardı ırazılıq penen qabıl etemen. Barlıq muxaddes zatlarıńız benen birge sadaqalarıńızdı hám ónimińizdiń birinshi bóleklerin sol jerde talap etemen+. 41Sizlerdi xalıqlardıń arasınan alıp shıǵıp, tarap ketken jerlerińizden jıynap alǵanımda, sizlerdi xosh iyisli tútetki sıpatında qabıl etemen hám milletlerdiń kózleriniń aldında Óz muxaddesligimdi ayan etemen+. 42Sizlerdi ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken jerime, Izrail jerine alıp kelgenimde, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+. 43Sol jerde ózlerińizdi haramlaǵan jollarıńızdı, islegen jawız islerińizdi esińizge alasız hám islegen barlıq jawızlıqlarıńız sebepli ózińizden ózińiz tiksinesiz+. 44Izrail xalqı, Men sizlerdiń tutqan jaman jollarıńızǵa hám jaramas islerińizge qaray emes, al Óz atım húrmeti ushın háreket etkenimde, Sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız, – deydi Quday Iye»+.

Qubladaǵı órt

45Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

46– Insan ulı, júzińdi qublaǵa qaratıp, qublaǵa waz ayt hám sol jerdegi toǵayǵa qarsı payǵambarshılıq qıl. 47Qubladaǵı toǵayǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńla! Quday Iye bılay deydi: Men ishińde ot tutandıraman, ol sendegi barlıq aǵashlardı, jasılın da, quwraǵanın da joq qıladı. Lawlaǵan ot óshpeydi, qubladan arqaǵa shekemgi barlıq jerler janıp kúydiriledi+. 48Pútkil insan ulı bul ottı Jaratqan Iyeniń, Meniń jaqqanımdı kóredi, ot óshpeydi»+.

49Sonda men:

– Ah, Quday Iye! Bul adamlar men tuwralı: «Bul adam qurı tımsal aytıp júrgen joq pa?» – dep aytpaqta, – dedim+.

21

Jaratqan Iyeniń qılıshı

21^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi Erusalimge qaratıp, muxaddes orınlarına qarsı waz ayt. Izrail jerine qarsı payǵambarshılıq qılıp,+
3oǵan ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men saǵan qarsıman, qılıshımdı qınınan shıǵarıp, sendegi jaqsını da, jamandı da qırıp taslayman+. 4Jaqsını da, jamandı da, qubladan arqaǵa shekemgi barlıq tiri jandı qırıp taslaw ushın qılıshımdı qınınan shıǵardım+. 5Sonda pútkil adamzat qılıshın qınınan shıǵarǵan bul Men, Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. Endi qılıshımdı qınına salmayman».

6Sen, insan ulı, zar eńire, olardıń kóziniń aldında beliń qayısıp, júregiń ezilip, nala shek. 7Sennen: «Nege nala shegip atırsań?» – dep sorasa, olarǵa: «Kelgen jaman xabar sebepli qayǵıǵa batıp atırman», – dep juwap ber. Ol júzege asqanda, hámmeniń júregi eziledi, qollarında mádet qalmaydı, ruwxı túsedi, dizeleriniń mádarı qurıydı. Bul keledi hám júzege asadı, – deydi Quday Iye+.

8Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Insan ulı, payǵambarshılıq et hám Iye bılay deydi dep ayt:

«Qılısh, qılısh!

Ol sharlandı hám jıltıratıldı!+

10Bawızlaw ushın sharlandı,

Shaqmaqtay jaltıldaw ushın jıltıratıldı.

Qalay quwanayıq, háy ulımnıń patshalıq hasası,

Qılısh hár qanday aǵashtı pisent etpeydi.

11Qılısh qolǵa uslanıw ushın jıltıratıwǵa berildi,

Qanxordıń qolına beriliw ushın,

Sharlandı, jıltıratıldı.

12Insan ulı, dad salıp, páriyad qıl,

Qılısh Meniń xalqıma,

Izraildıń barlıq húkimdarlarına júzlengen.

Meniń xalqım menen birge,

Izrail húkimdarları da qılıshtan ótkeriledi.

Endi sanıńa urıp, jıla.

13Sınaw waqtı sózsiz keledi. Qılısh patshalıq hasasın mensinbese, ne boladı? Patshalıq hasasınıń kúni pitedi, – deydi Quday Iye».

14– Sen, insan ulı, payǵambarshılıq qıl,

Ashıw menen alaqanıńdı alaqanıńa ur.

Qılısh eki ret, úsh ret shapsın.

Bul qılısh óltiriw ushın,

Ullı qırǵın ushın arnalǵan.

Qılısh olardı hár tárepten qısıp kelmekte.

15Ruwxları tússin,

Qaza tapqanlar kóbeysin dep,

Men barlıq dárwazalardıń aldına,

Qorqınıshlı qılıshımdı qoydım.

O-ho, qılısh shaqmaq kibi jaltıldadı,

Qırıw ushın qınınan shıǵarıldı.

16Ońǵa ur, shepke shap,

Júzińniń qaraǵan jaǵına ur.

17Men de alaqanımdı alaqanıma uraman,

Ǵázebimdi usılay basaman.

Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman.

18Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

19– Insan ulı, Babiloniya patshasınıń qılıshı keletuǵın eki joldıń súwretin sız, ekewi de bir jerden shıqsın. Eki qalaǵa baratuǵın joldıń baslanǵan jerine bir belgi qoy. 20Qılıshtıń ammonlardıń Rabba qalasına hám Yahudadaǵı qorshawlı qala Erusalimge baratuǵın jolın sızıp belgile+. 21Sebebi Babiloniya patshası joldıń ekige ayırılǵan jerinde turıp, pal ashadı. Ol oqlardı silkitedi, kiyeli músinlerden soraydı, qurbanlıq qılınǵan mallardıń bawırına qarap jorıydı. 22Onıń oń qolında Erusalimdi kórsetip turǵan pal bar. Ol jerge diywallardı tesetuǵın qurallar ornatıw, ólim buyrıǵın beriw, urıs súrenin salıw, dárwazanı buzatuǵın qurallardı qoyıw, diywalǵa topıraq úyiw, qamal minaraların qurıw keregi aytıladı+. 23Babiloniya patshasına ant iship, kelisim dúzgen Erusalim xalqınıń názerinde bul pal ótirik bolıp túyiledi. Biraq Babiloniya patshası olardıń ayıbın esletip, olardı qolǵa almaqshı boladı.

24Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Sizler ashıq jınayat qılıp, qılmıslarıńızdı eslettińiz. Qılǵan hár bir isińizde gúnalarıńızdı áshkara qılıp, ózlerińiz bunı eske saldıńız. Sonıń ushın sizler qolǵa túsesiz. 25Sen, Izraildıń napák, jawız húkimdarı, sońǵı kúniń jaqınlastı, aqırǵı jaza kúniń jetip keldi!+

26Quday Iye bılay deydi: Sálleńdi shesh, tajıńdı alıp tasla. Endi bul bulay bolmaydı. Xorlanǵan adam joqarılaydı, joqarıdaǵı adam xorlanadı. 27Qırǵın! Qırǵın! Qalaǵa qırǵın tiygizemen! Biraq bul uzaq dawam etpeydi. Húkim shıǵarıwshı keledi. Oǵan húkim etiwdi tapsıraman».

28– Sen, insan ulı, payǵambarshılıq qıl, Izraildı mazaq qılǵan ammon xalqı tuwralı Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Qılısh! Qılısh!

Bawızlaw ushın qınnan shıǵarıldı,

Jutıw hám shaqmaqtay jaltıldaw ushın jıltıratıldı+.

29Ammon xalqınıń qılısh tuwralı kórgen ayanları jalǵan,

Ashtırǵan palları ótirik.

Qılısh napák jawızlardıń moynın shabadı.

Olardıń sońǵı kúni keldi,

Aqırǵı jaza waqtı jetti+.

30Qılıshtı qınına sal!

Jaratılǵan jerińde,

Tuwılǵan mákanıńda,

Men saǵan húkim shıǵaraman+.

31Ústińe qáhárimdi tógip,

Ǵázep otımdı úpleymen.

Seni óltiriwge sheber,

Jawız adamlardıń qolına beremen.

32Sen otqa jem bolasań,

Qanıń jerge tógiledi.

Sen hesh qashan eske alınbaysań.

Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman»+.

22

Erusalimniń gúnası

22^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Sen, insan ulı, húkim qıl, qanxor qalanı húkim qıl! Onıń islegen jerkenishli islerin aytıp ber+. 3Oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Háy, óz ishińde qan tógip, jaza kúnin jaqınlatqan qala! Sen butlar soǵıp, ózińdi haramladıń! 4Tókken qanıń menen ayıplı boldıń, soqqan butlarıń menen haramlandıń. Kúnleriń jaqınlastı, jıllarıń payanına jetti. Sonıń ushın Men seni milletlerdiń mazaqlawına, pútkil ellerdiń ústińnen kúliwine jol qoyaman+. 5Jaman at shıǵarǵan, ǵawǵaǵa tolǵan qala, jaqındaǵılar da, alıstaǵılar da seni mazaqlaydı.

6Mine, ishińde jasap atırǵan hár bir Izrail húkimdarı óz hámelinen paydalanıp, qan tógedi. 7Qalada ata-anasın mensinbeydi, kelgindini ezedi, jetim hám jesirge zulımlıq qıladı+. 8Sen Meniń muxaddes nárselerimdi húrmet etpediń, Shabbatıma biypárwa boldıń+. 9Arańızda jala jawıp, qan tógetuǵınlar, tóbeshiklerde butlarǵa arnalǵan qurbanlıq máresimine qatnasatuǵınlar hám uyatsız qılıqlardı qılatuǵınlar bar+. 10Arańızda ákesiniń hayalı menen jatatuǵınlar, etek kiri kelip júrgen hayaldı zorlaytuǵınlar bar+. 11Birewi qońsısınıń hayalı menen jerkenishli is qılsa, basqası shermendelershe kelinin haramlaydı, basqası tuwısqan qarındasınıń namısına tiyedi+. 12Sendegi adamlar qan tógiw ushın para aladı. Sen ósim hám ústeme alasań, zorlıq penen jaqınıńnıń mal-múlkin tartıp alasań, al Meni bolsa, umıttıń, – deydi Quday Iye+.

13Minekey, haram paydań hám ishińde qan tókkeniń ushın Men ashıw menen alaqanımdı alaqanıma uraman. 14Men saǵan qarsı háreketke kirgen kúni júregiń daw berip, qolıńda kúshiń qalar ma eken? Bunı Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman. 15Men seni milletler arasına tarqatıp, el boylap shashıp jiberemen hám arańızdaǵı haram islerge shek qoyaman+. 16Xalıqlardıń kóz aldında xor bolǵanıńda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań».

17Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Izrail xalqı Men ushın ǵawajaqtay qádirsiz bolıp qaldı. Olardıń hámmesi – oshaqtaǵı mıs, qalayı, temir hám qorǵasın. Olar gúmisten qalǵan ǵawajaqqa aylandı+.

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Hámmeńiz ǵawajaqqa aylanǵanıńız ushın, Men sizlerdi Erusalimge jıynayman. 20Ottı alıstırıp, gúmisti, mıstı, temirdi, qorǵasındı hám qalayını eritiw ushın oshaqqa salǵanınday, Men de qáhár-ǵázebim menen sizlerdi jıynayman, hámmeńizdi salıp, eritemen. 21Sizlerdi jıynap, ǵázep otımdı ústińizge úpleymen hám qala ishinde erip ketesiz. 22Gúmistiń oshaqta erigenindey, sizler de qala ishinde eriysiz. Sonda ǵázep otın ústińizge tókken Men – Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız».

23Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

24– Insan ulı, elge: «Sen tazalanbaǵan jerseń. Ǵázep kúni jawın menen suwǵarılmaǵansań», – dep ayt+. 25Onıń ishindegi húkimdarları[*] ırıldap, oljasın tilkimlep atırǵan arıslanǵa uqsaydı. Olar adamlardı jeydi, múlik hám baylıqlardı tartıp aladı, jesirlerdiń sanın kóbeytedi+. 26Onıń ruwxaniyleri nızamımdı buzadı, muxaddes zatlarımdı haramlaydı. Muxaddes zat penen haram zattı parıqlamaydı. Hadal menen haramnıń ayırmashılıǵın túsindirmeydi. Shabbatıma kóz jumadı, Men olardıń arasında xorlanıp atırman+. 27Olardıń hámeldarları oljasın tilkimlep atırǵan qasqırǵa uqsaydı. Baylıq arttırıw ushın qan tógedi, adamlardıń janın aladı+. 28Al payǵambarları bolsa olardıń qılmısların hák penen aqlaydı. Ótirikten ayanlar kórip, Jaratqan Iye solay aytpasa da: «Quday Iye usılay aytadı», – dep jalǵan boljawlar aytadı+. 29Eldiń xalqı birin biri ezedi, tonaydı, jarlı hám kámbaǵalǵa zulımlıq qıladı, kelgindini nahaq jábirleydi.

30Eldi joq qılmawım ushın, diywaldıń buzılǵan jerlerin dúzetetuǵın, onıń buzılǵan jerine qalqan bolıp, sol jer ushın Meniń aldımda turatuǵın birewdi izledim, biraq taba almadım+. 31Solay etip, Men olarǵa qáhárimdi tógemen, ǵázep otım menen joq qılaman hám qılǵan qılmıslarına jarasa jazasın beremen, – deydi Quday Iye+.

23

Opasız apa-sińliler

23^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı! Bir anadan tuwılǵan eki qız bar edi. 3Olar jaslıq shaǵınan-aq buzıq jolǵa túsip, Mısırda buzıqshılıq qıldı. Sol jerde olardıń kókiregi sıypalanıp, qızlıq emshekleri aymalandı+. 4Úlkeniniń atı Ohola, kishkenesiniń atı Oholiba edi. Olar Meniki boldı, ul hám qızlar tuwdı. Ohola – Samariyanı, Oholiba – Erusalimdi bildiredi. 5Ohola Meniki bola tura, buzıqshılıq etip, oynasları bolǵan assiriyalılardıń ıshqında jandı+. 6Bular qızǵısh kók reńli lipas kiygen jawıngerler, hákimler hám lawazımlı adamlar bolıp, hámmesi sawlatlı jigitler hám atqa mingen áskerler edi. 7Ohola Assiriyanıń kórnekli adamları menen buzıqshılıq qıldı hám ózi ıshqında janǵanlardıń butları menen ózin haramladı. 8Ol Mısırda baslaǵan buzıqshılıǵın taslamadı. Jaslıǵında-aq erkekler onıń menen jatıp, qızlıq emsheklerin aymalap, qumarların qandırǵan edi. 9Sonlıqtan Men onı ózi ıshqında janǵan oynaslarınıń qolına, assiriyalılardıń qolına berdim+. 10Olar Oholanı tırday jalańash qılıp sheshindirdi, ul-qızların tutqın qılıp alıp, ózin qılısh penen óltirdi. Oǵan usınday húkim shıǵarıldı hám ol hayallar arasında shermende boldı.

11Oholanıń sińlisi Oholiba bunı kórse de, qumarlıǵı hám buzıqshılıǵı menen ájapasınan da asıp tústi+. 12Ol da assiriyalılardıń hákimleri menen lawazımlı adamlarınıń, bezenip kiyingen jawıngerleri menen atlı áskerleriniń, barlıq sawlatlı jigitleriniń ıshqında jandı+. 13Men onıń da ózin haramlaǵanın kórdim. Olardıń ekewiniń de jolı bir edi. 14Oholiba buzıqshılıǵın arttırdı. Ol qızıl reń menen diywalǵa sızılǵan kaldeyli erkeklerdiń súwretin kórdi+. 15Olardıń bellerinde qayıs, baslarında jelbiregen sálleleri bolıp, hámmesi kaldeylerdiń jerinde tuwılǵan babiloniyalı láshkerbasılarǵa uqsaytuǵın edi. 16Olardı kóriwden, Oholibanıń ıshqı ketti hám kaldeylerdiń jerine shabarmanlar jolladı. 17Babiloniyalılar onıń janına, ıshqı tósegine keldi hám buzıqshılıq qılıp, onı haramladı. Oholiba haramlanǵannan keyin, olardan jerkenish penen júz burdı+. 18Ol ashıq túrde buzıqshılıqqa berilip, jalańash denesin kórsetkende, onıń ájapasınan jerkenip júz burǵanımday, onnan da jerkenip, júz burdım. 19Degen menen, ol Mısırda buzıqshılıq qılǵan jaslıǵın eslep, jáne de kóbirek buzıqshılıq qıla basladı+. 20Ol jınısıy aǵzaları eshektikindey, urıǵı ayǵırdikindey bolǵan oynaslarına ıntıqtı. 21Solay etip, sen mısırlılar emsheklerińdi aymalap, kókireklerińdi sıypalaǵan jaslıǵıńdaǵı uyatsız qılıqlarıńdı saǵındıń.

22Sonlıqtan, Oholiba, Quday Iye bılay deydi: «Men óziń jerkenip júz burǵan oynaslarıńdı ózińe qarsı qozǵayman, olardı hámme jaqtan jıynap alıp kelemen+. 23Babiloniyalılardı, barlıq kaldeylerdi, peqod, shoa hám qoa urıwlarınıń adamların, olar menen birge barlıq assiriyalılardıń sawlatlı jigitlerin, hákimlerin, lawazımlı adamların, láshkerbasıların hám jawıngerlerin – barlıq atqa minerlerin alıp kelemen+.

24Olar qurallar, sawash hám júk arbalar, kóplegen xalıqlar menen kelip, seni ján-jaqtan úlken-kishi qalqan hám duwlıǵa menen qorshawǵa aladı. Men olarǵa seni húkim qılıw ıqtıyarın beremen, olar óziniń ádet-dástúrleri boyınsha húkim qıladı+. 25Men saǵan qarsı qızǵanıshımdı qozǵayman. Olar seni rehimsiz jazalaydı. Qulaq hám murnıńdı kesip taslaydı, aman qalǵanlar qılıshtan ótkeriledi. Ullarıńdı hám qızlarıńdı tutqınǵa aladı, aman qalǵanlardı ot jandırıp joq qıladı. 26Ústińdegi kiyimlerińdi sheship alıp, qımbatbaha taǵınshaqlarıńdı aladı+. 27Men seniń Mısırdan alıp kelgen azǵınlıǵıń menen uyatsız qılıǵıńa shek qoyaman. Endi olarǵa kóz salmaytuǵın hám Mısırdı eske almaytuǵın bolasań+.

28Quday Iye bılay deydi: Bilip qoy, Men seni óziń jek kórgen, kewliń jerkengen adamlardıń qolına tapsıraman. 29Olar saǵan ayawsız qatnas jasaydı, miynet penen jıynaǵanlarıńdı alıp ketedi, ózińdi tırday jalańash qaldıradı. Usılayınsha seniń uyatsız jalańashlıǵıń, uyatsızlıǵıń hám buzıqshılıǵıń ayan boladı. 30Bular seniń milletler menen buzıqshılıq islegeniń, olardıń butları menen ózińdi haramlaǵanıń sebepli júz beredi+. 31Sen ájapańnıń jolınan júrdiń, sol sebepli oǵan ishkizgen jaza kesemnen saǵan da ishkizemen+.

32Quday Iye bılay deydi: Sen ájapańnıń shúńgil hám keń kesesinen isheseń. Seniń ústińnen kúledi, masqara bolasań. Kesege júdá kóp ketedi. 33Sen más bolasań hám qayǵıǵa batasań. Bul qırǵın hám wayranshılıq kesesi, bul ájapań Samariyanıń kesesi. 34Onnan iship, tawısasań, onı sındırıp, kókiregińdi tilkimleyseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye+.

35Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Sen Meni umıtıp, Maǵan arqańdı qaratqanıń ushın, uyatsızlıǵıńnıń hám buzıqshılıǵıńnıń jazasın tart»+.

36Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, Ohola menen Oholibanı húkim qıl! Olardıń jerkenishli islerin áshkaralap ayt!+
37Olar neke hadallıǵın buzdı, qolları qanǵa bılǵanǵan. Olar butlar menen buzıqshılıq qıldı, hátte, Maǵan tuwıp bergen balaların da, butlarǵa azıq qılıp, jandırıp usındı+. 38Olar Maǵan jáne mınanı da qıldı: sol kúni olar Meniń Muxaddes mákanımdı da haramladı hám Shabbatımdı xorladı+. 39Balaların butlarǵa arnap shalǵan kúni, olar Meniń Muxaddes mákanıma kirip, onı haramladı. Olar Meniń Úyimde, mine, usılardı isledi+.

40Hátte, olar alıs jerdegi adamlarǵa shabarmanlar jiberdi, olar da keldi. Olar kelgende, apa-sińliler olar ushın juwındı, kózlerin boyadı hám áshekóylerin taqtı+. 41Jayılǵan tolı dasturxan qasındaǵı sulıw tósekke otırdı. Dasturxanǵa Meniń xosh iyisli tútetkimdi hám záytún mayımdı qoydı. 42Káypi-sapa qurıp otırǵan alaman dawısı esitilip turdı. Shól daladan kelgen bul máskúnemler apa-sińliniń qolına bilezik taqtı, basına ájayıp taj kiydirdi.

43Sonda Men buzıqshılıq islep, haldan tayǵan hayallar tuwralı bılay dedim: «Erkekler bul hayallarǵa jezókshedey qatnas jasasın, sebebi olar sonday». 44Olar jezóksheniń janına kirgendey, olar menen jattı. Solay etip, uyatsız hayallar Ohola hám Oholibaǵa usılay qatnas jasaldı. 45Biraq ádil adamlar olardı neke hadallıǵın buzǵanlıqta hám qanxorlıqta ayıplap, húkim shıǵardı. Óytkeni olar buzıq hayallar bolıp, qolları qanǵa bılǵanǵan edi+.

46Quday Iye bılay deydi: Olarǵa qarsı alamandı jıynap alıp kelip, olardıń húreylerin ushırıp, tonat. 47Alaman olardı tas boran qıladı, qılıshı menen shabadı. Balaların hám qızların óltiredi, úylerin jaǵıp jiberedi+. 48Usılayınsha Men eldegi uyatsız islerge shek qoyaman, pútkil hayallar bunnan sabaq alıp, sizlerge eliklemeytuǵın boladı+. 49Sizler uyatsız qılıqlarıńız hám butqa tabınǵanıńız ushın jazańızdı alasız. Sonda sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz+.

24

Qaynaǵan qazan

24^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, usı kúndi, búgingi sáneni jazıp qoy. Babiloniya patshası usı búgin Erusalimdi qamal qıldı+. 3Bul qozǵalańshı xalıqqa bir tımsal aytıp, Quday Iye bılay deydi dep ayt: «Qazandı oshaqqa qoyıp, ishine suw quy+. 4Oǵan góshtiń jaqsı bóleklerin: jambas hám jawırın góshlerin salıp, saylandı jiliklerge toltır. 5Gósh saylandı qoydıń góshi bolsın. Astına otındı úyip salıp, súyegin jaqsılap pisir.

6Quday Iye bılay deydi: Qanxor qala hásiret shegedi! Tat basıp, tatı tazalanbaǵan bul qazan hásiret shegedi! Shek taslap saylamastan, góshti bólek-bólek qılıp alıp, ılaqtırıń+. 7Qalanıń qanı onıń ortasında. Ol qandı keyin shań menen bastırılıp qalatuǵın jerge emes, al jalańash jartastıń ústine tókti+. 8Ósh alıwǵa degen ǵázebimdi oyatıw ushın, Men de qandı jartas ústinde qaldırdım, onı jasırıp bolmaydı.

9Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Qanxor qala hásiret shegedi! Men úlken qılıp otın úyemen+. 10Otındı mol etip salıp, ottı alıstır, góshti qaynat hám dám beriwshi zatlardı qos. Súyekler de kúyip kúl bolsın. 11Qazandı bosat, kómirdiń ústine qoyıp, qızdır. Mıs qızıp, ishindegi pataslıq erisin hám tatı kúyip ketsin. 12Biraq barlıq miynetim bosqa ketti, qalıń tattı eritiw ushın, hátte, ot ta járdem bermedi+. 13Uyatsız qılıǵıń seni haramladı. Seni tazalamaqshı bolǵanımda, sen tazalanbadıń. Sol sebepli ústińe ǵázebimdi tolıq tógip bolmaǵansha, tazalanbaysań. 14Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman. Meniń háreketke kiretuǵın waqtım boldı. Men Ózimdi toqtatpayman, ayamayman, rehim de qılmayman. Sen óz jolıń hám islerińe góre húkim qılınasań, – deydi Quday Iye»+.

Ezekieldiń hayalınıń óliwi

15Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

16– Insan ulı, men bir soqqı menen seni kózińe qádirli bolǵan adamnan juda qılaman. Biraq joqlaw aytpa, jılama, kóz jas tókpe+. 17Ishińnen jıla, marhum ushın aza tutpa. Sálleńdi hám ayaq kiyimińdi sheshpe, saqalıńdı jawma, kewil aytıwǵa kelgenler ákelgen awqattan jeme+.

18Azanda men xalıq penen sóylestim, keshte hayalım qaytıs boldı. Kelesi kúni azanda men ózime buyırılǵanlardı orınladım. 19Sonda adamlar mennen:

– Sen islep atırǵan bul nárselerdiń bizler ushın qanday mánisi bar? – dep soradı+. 20Men olarǵa Jaratqan Iyeden maǵan mınaday sóz túskenin ayttım:

21«Izrail xalqına ayt, Quday Iye bılay deydi: Kúshińizdiń maqtanıshı, kózińizge qádirli hám janıńızdıń arzıwı bolǵan Muxaddes mákanımnıń haramlanıwına jol qoyaman. Qaldırıp ketken ul hám qızlarıńız qılıshtan qırıladı+.

22Sonda Ezekiel ne qılǵan bolsa, sizler de sonı qılasız. Saqalıńızdı jawmaysız, kewil aytıwǵa kelgenler ákelgen awqattan jemeysiz. 23Sálleńiz basıńızda, ayaq kiyimińiz ayaǵıńızda boladı. Joqlaw aytpaysız, jılamaysız. Qılmıslarıńızdıń zardabınan dimarıńız qurıp, birge nala shegesiz+.

24Ezekiel sizler ushın belgi boladı. Ol ne islegen bolsa, sizler de solay isleysiz. Bular júz bergende, sizler Meniń Quday Iye ekenimdi bilesiz»+.

25Bunnan keyin Quday Iye maǵan bılay dedi:

– Saǵan kelsek, insan ulı, Men olardıń qorǵanın, saltanatlı shadlıǵın, kózine qádirli bolǵan nársesin hám janınıń arzıwın, sonday-aq ulların hám qızların tartıp alǵanımda, 26sol kúni qashıp qutılǵan bir adam xabardı jetkeriw ushın saǵan keledi+. 27Sonda jáne tilge kirip, sol adam menen sóyleseseń, artıq tiliń tutılmaydı[*]. Sen xalqım ushın bir belgi bolasań, sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

25

Qońsı xalıqlarǵa qarsı payǵambarshılıqlar

Ammon

25^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi ammonlarǵa qaratıp, olarǵa qarsı payǵambarshılıq qıl+. 3Olarǵa ayt: «Quday Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye bılay deydi: Muxaddes mákanım haramlanǵanda, Izrail jeri wayran qılınǵanda hám Yahuda xalqı tutqınǵa túskende, „Hay-hay“ dep olardıń ústinen kúlgen edińiz+. 4Sonlıqtan Men sizlerdi shıǵıs xalıqlarınıń iyeligine beremen. Olar elińizge orda qurıp, shatırların tigedi, ónimlerińizdi jep, sútińizdi ishedi. 5Rabba qalasın túyelerdiń órisine, Ammon elin qoylardıń qorasına aylandıraman. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+.

6Quday Iye bılay deydi: Sen qol shappatlap, ayaq tapırlatıp, Izrail jerin jek kórip, baxıtsızlıǵına shın júrekten quwandıń. 7Sonlıqtan Men de saǵan qarsı qol kóterip, seni xalıqlarǵa olja qılıp beremen. Seni xalıqlar arasınan joq qılaman, eller arasınan qurtıp, tuqımqurt qılaman. Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań»+.

Moab

8«Quday Iye bılay deydi: Moab penen Seir: „Yahuda xalqınıń basqa xalıqlardan artıqmashlıǵı joq“, – dep ayttı. 9Sonlıqtan Moabtıń qaptalın eldiń maqtanıshı bolǵan Beyt-Eshimot, Baal-Meon hám Kiryatayım qalalarınan baslap ashıp taslayman+. 10Moabtı ammon xalqı menen birge shıǵıs xalıqlarınıń iyeligine beremen. Ammon xalqı milletler arasında eske alınbaytuǵın boladı+. 11Men Moab ústinen húkim shıǵaraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

Edom

12«Quday Iye bılay deydi: Edom qaslıq penen Yahudadan ósh alıp, awır gúnaǵa qol urdı+. 13Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Edomǵa qarsı qolımdı kóteremen, ondaǵı adamlardı hám haywanlardı joq qılaman, al eldi shólge aylandıraman. Temannan Dedanǵa shekemgi xalıq qılıshtan qırıladı+. 14Men xalqım Izraildıń qolı menen Edomnan ósh alaman. Olar Edomda Meniń qáhár-ǵázebim menen háreket etedi. Sonda edom xalqı Meniń ósh alıwımnıń qanday ekenin bilip aladı, – deydi Quday Iye».

Filist

15«Quday Iye bılay deydi: Áyyemnen dushpanlıǵı bolǵan filistler yahudalılardan ósh alıwǵa háreket etti, júregindegi jek kóriwshilik sebepli olardı jer menen jeksen etip ósh aldı. 16Sol sebepli Quday Iye bılay deydi: Mine, Men filistlerge qarsı qolımdı kóterip, keretlerdi joq qılaman hám olardıń teńiz jaǵasında qalǵanların qırıp jiberemen+. 17Ǵázep penen jazalap, olardan qattı ósh alaman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

26

Tir qalasına qarsı payǵambarshılıq

26^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılı, aydıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Tir Erusalim tuwralı: «Hay-hay! Xalıqlardıń dárwazası bolǵan qala buzıldı. Men ushın qapıları ashıldı. Ol wayran boldı, men bolsam, bayıp ketemen», – dep atır+. 3Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Tir, Men saǵan qarsıman. Men kóplegen milletlerdi saǵan qarsı kóteremen. Olar teńiz tolqınlarınıń kóterilgeni kibi saǵan japırılıp keledi. 4Olar diywallarıńdı wayran qılıp, minaralarıńdı qulatadı. Men qalanıń topıraǵın sıpırıp taslap, onı jalańash taslaqqa aylandıraman. 5Teńizdegi bul jer balıqshılar aw jayatuǵın jer boladı. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye. – Tir qalası xalıqlarǵa olja boladı+. 6Qurǵaqlıqtaǵı qalalarınıń turǵınları qılıshtan ótkeriledi. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

7Quday Iye bılay deydi: Men patshalar patshası bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosordı Tirge qarsı qozǵayman. Ol arqadan atlar, sawash arbaları, atlılar hám top-top láshkerlerin ertip keledi+. 8Tir, olar qurǵaqlıqtaǵı qalalarıńnıń turǵınların qılıshtan ótkeredi. Qala átirapına qamal minaraların quradı, qala diywalına topıraq úyedi, saǵan qarsı qalqanlar ornatadı+. 9Diywal buzatuǵın qurallar menen diywallarıńdı oyadı, shókkishleri menen minaralarıńdı buzadı+. 10Atlardıń kópliginen seni shań-tozań qaplaydı. Dárwazalarıńnan kirgende, diywalları buzılǵan qalaǵa bastırıp kirgendey, atlılardıń, dóńgeleklerdiń hám arbalardıń shawqımınan diywallarıń titireydi. 11Atlarınıń tuyaqları barlıq kóshelerińdi basqılap taslaydı. Adamlarıń qılıshtan qırıladı, úlken kiyeli taslarıń jer menen jeksen boladı. 12Olar baylıǵıńdı talap, satılatuǵın buyımlarıńdı basıp aladı. Diywallarıńdı jıǵıp, sawlatlı imaratlarıńdı wayran qıladı, taslarıńdı, aǵashlarıńdı hám topıraǵıńdı teńizge ılaqtıradı. 13Men qosıqlarıńnıń aytılıwına shek qoyaman, liralarıńnıń[*] sesti qaytıp esitilmeydi+. 14Seni jalańash taslaqqa aylandıraman, sen aw jayatuǵın orın bolasań. Endi hesh qashan qayta tiklenbeyseń. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman, – deydi Quday Iye+.

15Quday Iye Tir qalasına bılay deydi: Qulawıńnıń shawqımınan, jaradarlardıń ıńqıldısınan, basıńa túsken qırǵınnan atawlardaǵı hám jaǵalawlardaǵı xalıqlar titiremey me+? 16Barlıq teńiz húkimdarları óz taxtlarınan túsip, shapanların hám kesteli kiyimlerin sheshedi. Qorqınıshqa búrkenip jerge otıradı, toqtawsız qaltırasıp, awhalıńdı kórip ań-tań boladı+. 17Keyin saǵan joqlaw aytıp, bılay deydi:

„O, teńizshiler jasaǵan,
Teńizde dańq taratqan qala,
Qalay nabıt boldıń!
Sen hám sende jasaǵanlar,
Teńizde qúdiretli edińler.

Teńizdiń jaǵasında jasaytuǵınlardıń hámmesiniń,

Húreyin ushırdıń+.

18Sen qulaǵan kúni atawlar titiredi,

Teńiz jaǵasındaǵılar seniń nabıt bolıwıńnan qorqıp qaldı“.

19Quday Iye bılay deydi: Seni adamsız qalǵan qalaǵa uqsatıp, qarabaqanaǵa aylandırǵanımnan keyin, tuńǵıyıq suwların kóterip, úlken suwlardı ústińe bastırǵanımnan keyin, 20seni ólim shuqırına túskenler menen birge áyyemgi xalıqtıń janına túsiremen. Tuńǵıyıqqa túskenler menen birge, eski qarabaqanalar arasına, jer astındaǵı dúnyaǵa ornalastıraman. Solay etip, saǵan hesh kim mákan baspaydı hám sen tiriler áleminde húrmetke erispeyseń+.

21Men aqıbetińdi qorqınıshlı qılaman, sen joq bolasań. Seni izleydi, biraq hesh qashan taba almaydı, – deydi Quday Iye»+.

27

Tir ushın joqlaw aytıw

27^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Tirge arnap joqlaw ayt+. 3Teńiz dárwazasında mákan basqan hám jaǵalawlardaǵı xalıqlar menen sawda-satıq qılatuǵın Tir qalasına ayt: «Quday Iye bılay deydi:

Tir, sen: „Men gózzallıqta minsizben“, – dediń.

4Seniń shegaralarıń teńiz qoynında edi.

Qurılısshılarıń gózzallıǵıńdı minsizlikke eristirdi.

5Qaptal taxtaylarıń Senir tawındaǵı sárwi aǵashlarınan,

Tayınlanǵan úlken kemedey ediń.

Óreligińdi soǵıw ushın,

Lebanonnan kedr aǵashın alıp keldi+.

6Eskeklerińdi Bashan emenlerinen,

Edenlik taxtaylarıńdı Kittim jaǵalawlarındaǵı qaraǵaylardan soǵıp,

Pildiń súyegi menen bezedi+.
7Mısırdıń naǵıslı zıǵır tawarı,
Saǵan jelqom qılıp qoyıldı,
Ol sen ushın bayraq boldı.
Elisha jaǵalawlarınan alıp kelingen,

Qızǵısh kók hám shım qızıl tawarlar saǵan sayaban qılındı.

8Eskekshileriń Sidon hám Arwad turǵınları edi,

Sheber adamlarıń, Tir,
Seniń darǵalarıń edi+.
9Kemeniń jarıqların pitew ushın,

Geballı tájiriybeli adamlar hám ustalar sende bar edi.

Aldı-sattı qılıw ushın,

Teńizdegi barlıq kemeler hám teńizshiler saǵan keletuǵın edi+.

10Parsılar, Lud hám Put adamları,

Ásker bolıp xızmet etti.

Qalqan hám duwlıǵaların saǵan asıp qoyıp,

Olar seni dańqqa eristirdi+.

11Arwad hám Xelexten kelgenler,

Diywallarıńda aylanıp turıp saqshılıq etti.

Gammadtan kelgenler minaralarıńda xızmet etti.

Olar qalqanların diywallarıńa asıp qoyıp,

Kórkińe kórik qostı.

12Seniń baylıǵıń asa kóp bolǵanlıqtan, Tarshish te seniń menen sawda-satıq isledi. Olar bergen zatlarıńnıń ornına gúmis, temir, qalayı hám qorǵasın berdi+. 13Yawan, Tubal hám Meshex sawdagerleri seniń menen sawda isledi. Olar sen bergen zatlardıń ornına qullardı hám qoladan islengen buyımlardı berdi+. 14Togarma turǵınları sen bergen zatlardıń ornına yabılardı, áskeriy atlardı hám ǵashırlardı berdi+. 15Dedan xalqı da seniń menen sawda-satıq qıldı. Teńiz jaǵasındaǵı kóplegen ellerdiń bazarı seniń qolıńda edi. Olar pil súyegin hám ebon teregin saǵan tólem qılıp beretuǵın edi+. 16Zatlarıńnıń kópligi sebepli, Aram da seniń menen sawda-satıq qıldı. Olar seniń zatlarıńnıń ornına periwza taslar, shım qızıl gezlemeler, naǵıslı kiyimler, hasıl zıǵır tawarlar, marjan hám rubin berdi. 17Yahuda menen Izrail da seniń menen sawda-satıq qıldı. Olar seniń buyımlarıńnıń ornına Minnitten alıp kelingen biyday, sonday-aq mazalı zatlar, pal, záytún mayın hám málhám berdi+. 18Seniń zatlarıńnıń kópligi hám sheksiz baylıǵıń sebepli, Damask Xelbonnan sharap hám Zaxardan jún alıp kelip, seniń menen sawda-satıq qıldı+. 19Uzaldan kelgen Wedan hám Yawan xalıqları sennen zatlar satıp alıp, olardıń ornına islew berilgen temir, kassiya hám xosh iyisli qamıs beretuǵın edi+. 20Dedan attıń erine jabatuǵın qımbatbaha gilemleri menen sawda qıldı. 21Arabstan hám Kedardıń barlıq biyleri seniń qarıydarlarıń edi. Olar qozılar, qoshqarlar hám eshkiler alıp kelip, seniń menen sawda isledi+. 22Sheba menen Raamanıń sawdagerleri seniń menen sawda qılıp, alǵan zatlarınıń ornına eń jaqsı xosh iyisli zatlar, qımbatbaha taslar hám altın beretuǵın edi+. 23Xaran, Kanne, Eden qalaları, Sheba, Ashshur hám Kilmad sawdagerleri seniń menen sawda-satıq qıldı+. 24Olar qımbatbaha kiyimler, qızǵısh kók hám naǵıslı gezlemeler, ráńbáráń gilemler hám jaqsılap esilgen jiplerdi saǵan sattı. 25Úlken sawda kemeleri kárwanlarıń bolıp xızmet etti.

Sen teńiz qoynında awır júkke toldıń+.

26Eskekshileriń seni ashıq teńizge alıp shıqtı.

Shıǵıs samalı seni teńiz qoynında qıyrattı+.

27Qıyraǵan kúniń, baylıǵıń, zatlarıń, buyımlarıń, teńizshileriń, darǵalarıń, jarıqlardı pitewshileriń, sawdagerleriń, áskerleriń hám kemede bolǵan hámme adamlarıń teńiz túbine ǵarq boladı.

28Darǵalarıńnıń qıshqırıǵınan,

Jaǵadaǵı dala lárzege keledi.

29Barlıq eskekshiler kemelerin tárk etedi.

Teńizshiler hám darǵalar jaǵaǵa shıǵıp aladı+.

30Olar sen ushın páriyad qıladı,

Dadlap ashshı kóz jas tógedi.

Baslarına topıraq shashıp,

Kúlge awnaydı+.

31Shashların aldırıp,

Aza kiyimin kiyedi.

Seniń ushın júrekleri ezilip,

Zar eńirep, aza tutadı.

32Olar aǵıl-tegil bolıp jılap,

Sen ushın bılay dep joqlaw aytadı:

„Teńiz ortasında qıyraǵan,
Tir kibi basqa qala bar ma+?
33Zatlarıń teńizden shıqqanda,
Kóp milletlerdi toydırdıń.
Baylıǵıńnıń hám aldı-sattıńnıń kópligi menen,
Jerdiń patshaların bayıttıń+.
34Al teńizde qıyrap, suw túbine shókkenińde,

Buyımlarıń hám adamlarıń seniń menen birge suwǵa ǵarq boldı.

35Atawlarda jasawshılar sen tuwralı esitkende, janları túrshikti,

Patshalarınıń zárresi ushıp, júzinde qan qalmadı+.

36Basqa xalıqlardıń sawdagerleriniń janı túrshikti.

Aqıbetiń qorqınıshlı boldı,

Sen máńgige joq bolasań“»+.

28

Tir patshasına qarsı payǵambarshılıq

28^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Tirdiń húkimdarına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Seniń kókiregiń kóterilip: „Men qudayman, teńiz qoynındaǵı qudaylardıń taxtında otırıppan“, – dediń. Óziń quday emes, adam bola tura, ózińdi qudayǵa teń bileseń+. 3Sen Danielden de dana ekenseń-dá, sennen jasırın sır joq eken-dá!+
4Danalıǵıń hám aqılıń menen baylıq arttırdıń hám ǵáziynexanańa altın menen gúmis jıynadıń+. 5Sawda-satıqtaǵı danalıǵıń menen baylıq arttırdıń hám baylıǵıń sebepli menmensip kettiń.

6Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Ózińdi qudayday dana bilgeniń ushın, 7ústińe jat jerlilerdi, xalıqlardıń eń jawızın alıp kelemen. Olar danalıǵıń jaratqan gózzallıqqa qarsı qılıshların jalańashlaydı hám nurlı saltanatıńdı sóndiredi+. 8Ózińdi górge tıǵadı hám sen teńiz qoynındaǵı qalańda jawızlıq penen óltirileseń. 9Sonda ózińdi óltirgenler aldında: „Men qudayman“, – dey alasań ba? Ózińdi óltirgenlerdiń qolında sen quday emes, al ápiwayı bir adam bolasań. 10Sen jat jerlilerdiń qolınan súnnetsizlerdiń ólimi menen óleseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye»+.

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

12– Insan ulı, Tir patshası ushın joqlaw ayt hám oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Sen minsizlik tımsalısań,
Danalıqqa tolǵan, gózzallıqta bárkamal ediń+.
13Sen Edende, Qudaydıń baǵında ediń.
Serdolik, xrizolit, gagat,
Sarı yaqıt, oniks, yashma,
Lazurit, periwza, zúmret sıyaqlı,
Qımbatbaha taslarǵa bezendiń.
Bezeniw buyımlarıń altınnan islengen edi.
Sen jaratılǵan kúni, bular tayarlanǵan edi+.
14Sen maylanǵan qorǵawshı kerub ediń,
Usı iske seni Men qoyǵan edim.
Sen Qudaydıń muxaddes tawı ústinde ediń,
Otlı taslar arasında júrer ediń+.
15Jaratılǵan kúnińnen baslap,
Qılmısqa qol urǵanǵa deyin,
Óz jolıńda minsiz ediń.
16Sawdańnıń kópligi sebepli,
Ishiń nahaqlıqqa toldı,
Gúnaǵa qol urdıń.
Men seni haram dep sanap,
Qudaydıń tawınan ılaqtırdım.
Qorǵawshı kerub, seni,
Otlı taslardıń arasınan quwıp jiberdim.
17Gózzallıǵıń sebepli júregiń tákabbirlendi,

Dańqparazlıǵıń sebepli danalıǵıńdı joq qıldıń.

Soǵan bola, Men seni jerge ılaqtırdım,
Patshalar aldında shermende qıldım.
18Qılmıslarıńnıń kópligi menen,
Sawda-satıqtaǵı nahaqlıǵıń menen,
Óz muxaddes orınlarıńdı haramladıń.
Sonda Men ortańnan ot shıǵardım,
Ol seni jalmap qoydı.
Kórgenlerdiń kóz aldında,
Seni kúlge aylandırdım.

19Xalıqlar arasında seni tanıytuǵınlardıń hámmesi,

Awhalıńa tań qaldı.

Aqıbetiń qorqınıshlı boldı,

Sen máńgige joq bolasań»+.

Sidonǵa qarsı payǵambarshılıq

20Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

21– Insan ulı, júzińdi Sidonǵa qaray burıp, oǵan qarsı payǵambarshılıq qıl+. 22Oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Háy, Sidon, Men saǵan qarsıman.

Men seniń ishińde dańqqa erisemen.

Saǵan húkim shıǵarıp,

Óz muxaddesligimdi ayan qılǵanımda,

Hámme Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

23Men Sidonǵa illet jiberemen,

Kóshelerinde qan tógiledi.

Ján-jaqtan urılǵan qılıshtan,

Qala ortasında qaza tapqanlar qulap jatadı.

Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

24Izrail xalqın jek kóretuǵın qońsılardıń hesh biri, endi qaytıp Izrailǵa jaralawshı tiken yamasa tikenli jantaqtay bolmaydı. Sonda olar Meniń Quday Iye ekenimdi biledi+.

25Quday Iye bılay deydi: Xalıqlar arasına tarqatıp jiberilgen izraillılardı jıynap alǵanımda, milletlerdiń kóz aldında olarǵa Óz muxaddesligimdi ayan etemen. Keyin olar óz jerlerine, qulım Yaqıpqa bergen jerlerge mákan basadı+. 26Ol jerde qáwipsiz jasaydı, úyler quradı, júzimzarlar otırǵızadı. Dógerektegi olardı jek kórgenlerge húkim shıǵarǵanımnan keyin, olar qáwipsizlikte jasaydı. Sonda olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

29

Mısırǵa qarsı payǵambarshılıq

29^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń onınshı jılınıń onınshı ayınıń on ekinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi Mısır patshası faraonǵa qaratıp, oǵan hám pútkil Mısırǵa qarsı payǵambarshılıq qıl+. 3Til qatıp, oǵan Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Dárya tarmaqları ishinde jatqan,

Úlken aydarha, Mısır patshası faraon!

Men saǵan qarsıman.

Sen: „Nil ózimdiki,

Onı ózim ushın jarattım“, – deyseń+.

4Biraq Men jaǵıńa qarmaq salaman,

Teńgelerińe dárya tarmaqlarındaǵı balıqlardı jabıstıraman.

Teńgelerińe jabısqan balıqlar menen birge,

Seni suwırıp shıǵaraman+.

5Ózińdi de, tarmaqlarıńdaǵı balıqlardı da,

Shólistanǵa ılaqtırıp taslayman.

Sen ashıq dalada jatasań,

Hesh kim seni jıynamaydı, kóterip almaydı.

Seni jerdegi jabayı haywanlarǵa,

Aspandaǵı quslarǵa jemtik qılaman+.

6Sonda Mısırda jasaytuǵın hár bir adam,

Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

Sebebi sen Izrail xalqı ushın qamıs hasa boldıń+. 7Izrail xalqı seni uslaǵanda, sınıp ketip, olardıń iynin jaraqatladıń. Al súyengende, sen sınıp, olardı tentirekletip jiberdiń.

8Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Men saǵan qılısh jiberip, seniń adamlarıń menen mallarıńdı qırıp taslayman+. 9Mısır jerin adamsız quw dalaǵa aylandıraman. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. „Nil ózimdiki, onı ózim ushın jarattım“, – degeniń ushın, 10Men saǵan hám dáryadaǵı tarmaqlarıńa qarsı shıǵaman. Mısır jerin Migdoldan Siwenege shekem hám Xabashstan shegaralarına shekem qańıraǵan quw dalaǵa aylandıraman+. 11Ol jerge adam ayaq baspaydı, haywan tuyaǵı tiymeydi. Ol jerde qırıq jıl adam jasamaydı. 12Men Mısırdı qańırap qalǵan ellerdiń ishindegi eń jamanına aylandıraman. Onıń qalaları wayran etilgen qalalardıń eń wayran bolǵanı bolıp, qırıq jıl adamsız qaladı. Mısırlılardı basqa xalıqlar arasına tarqatıp, jat jerlerge shashıp jiberemen+.

13Quday Iye bılay deydi: Qırıq jıldan keyin, tarqatıp jiberilgen mısırlılardı xalıqlardıń arasınan jıynayman+. 14Mısırlılardı súrginnen qaytarıp, ózleriniń tuwılǵan jurtı Patrusqa alıp kelemen. Ol jerde olardıń patshalıǵı hálsiz boladı+. 15Ol hálsizirek patshalıq bolıp, artıq xalıqlardan ústin bolmaydı. Olar xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılmawı ushın, Men olardı azaytaman. 16Mısır endi hesh qashan Izrailǵa súyenish bolmaydı. Kerisinshe, Mısırdıń baxıtsızlıǵı olarǵa Mısırdan járdem soraw arqalı gúna islegenin esletedi. Sonda olar Meniń Quday Iye ekenimdi biledi»+.

17Súrginde bolǵan waqtımızdıń jigirma jetinshi jılınıń birinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Babiloniya patshası Nabuxodonosor Tir menen urısıw ushın áskerlerine qattı miynet ettirdi: hámme áskerdiń shashı túsip qaldı, jelkeleri qırshıldı. Biraq ol da, áskerleri de Tirden miynetine jarasa olja ala almadı.

19Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Men Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa Mısır jerin beremen. Ol Mısırdıń baylıǵın alıp ketedi. Onı talan-taraj qıladı, oljalap alıp ketedi. Bul onıń áskerleri ushın miynet haqı boladı+. 20Awa, Men oǵan Mısırdı miyneti ushın sıy qılıp beremen, sebebi ol hám onıń áskerleri Men ushın miynet etti, – deydi Quday Iye. 21– Sol kúni Men Izrail xalqın kúshli qılaman hám olardıń arasında ashıq sóylew ushın saǵan sayrap turǵan til beremen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

30

Mısır ushın joqlaw aytıw

30^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, payǵambarshılıq qılıp ayt: «Quday Iye bılay deydi:

Ah, sol kún, dep baqır!

3Sebebi sol kún jaqınlastı,

Jaratqan Iyeniń kúni jaqınlastı.

Bul kún qalıń bultlı boladı,

Milletlerdiń qıyamet-qayım kúni+.

4Mısırǵa qarsı qılısh shıǵadı.

Mısırlılar qılıshtan qırılǵanda,

Xabashstandı qorqınısh biyleydi.

Mısırdıń baylıǵı alıp ketiledi,

Tiykarı kúl-talqan qılınadı+.

5Xabashstan, Put, Lud, jat jerli jallanba áskerler, Kub hám olar menen pitim dúzgen ellerdiń xalqı qılıshtan ótkeriledi+.

6Jaratqan Iye bılay deydi:
Mısırdıń awqamlasları qırıladı,
Maqtanıshlı qúdireti qulaydı.
Migdoldan Siwenege shekem,
Hámmesi qılıshtan ótkeriledi,
– deydi Quday Iye. –+
7Olar qańırap qalǵan ellerdiń ishindegi,
Eń jamanına aylanadı.

Onıń qalaları wayran etilgen qalalar ishindegi,

Eń wayran qılınǵanı boladı+.
8Mısırǵa ot berip,
Onı qollaǵanlardıń hámmesin joq qılǵanımda,

Olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

9Sol kúni qayǵı-ǵamsız jasap atırǵan xabashstanlılardı qorqıtıw ushın, Men kemeler menen xabarshılar jiberemen. Mısırdıń qıyamet-qayım kúninde, xabashstanlılardı qorqınısh biylep aladı. Mine, usı kún sózsiz keledi.

10Quday Iye bılay deydi:

Men Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń qolı menen,

Kóp sanlı Mısır xalqın joq qılaman+.

11Nabuxodonosordıń ózi hám áskerleri,

Barlıq xalıqlar arasındaǵı eń jawızı.

Ol Mısırdı qurtıw ushın alıp kelinedi.

Mısırǵa qarsı qılıshların jalańashlap,

Jerdi ólilerge toltıradı.

12Men Nildiń tarmaqların qurıtıp,

Eldi zalımlardıń qolına beremen.

Eldi hám ondaǵı hámme nárseni,

Jat jerlilerdiń qolı menen wayran etemen.

Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman+.

13Quday Iye bılay deydi:

Men barlıq butlardı joq qılaman,

Noftaǵı qudaylardıń músinlerin qurtaman.

Mısırda endi húkimdar bolmaydı.

Mısır jerin qorqınıshqa salaman+.

14Patrus úlkesin wayran qılaman,

Soan qalasına ot qoyaman,

No qalası ústinen húkim shıǵaraman+.

15Mısırdıń qorǵanı bolǵan Singe ǵázebimdi tógemen.

No qalasınıń kóp sanlı xalqın qırıp taslayman.

16Mısırǵa ot qoyaman,
Sin sheksiz azap shegedi.
No qalasınıń diywalı tesiledi,
Nofqa kúpá-kúndiz dushpan hújim qıladı.
17Uon hám Piy-Beset jigitleri,
Qılıshtan nabıt boladı,
Qala xalqı súrgin qılınadı+.
18Men Mısırdıń biylik hasasın sındırǵan,

Hám de onıń maqtanıshlı qúdiretin qulatqan kúni,

Taxpanxeste kún túnekke aylanadı,

Qalanı qara bult qaplaydı,

Oǵan qaraslı qala-awıllardıń turǵınları súrgin qılınadı+.

19Men Mısır ústinen húkim shıǵaraman.

Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

20Surginde bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılınıń birinshi ayınıń jetinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

21– Insan ulı, Men Mısır patshası faraonnıń qolın sındırdım. Onıń shıpa tabıwı ushın, hesh kim qolın baylamadı, qaytıp qılısh uslawı ushın, hesh kim qolına taxtay salıp tańbadı+. 22Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: «Men Mısır patshası faraonǵa qarsıman. Men onıń eki qolın da: saw qolın da, sınǵan qolın da sındıraman. Qolındaǵı qılıshı jerge túsip ketedi. 23Mısırlılardı xalıqlar arasına tarqatıp, eller arasına shashıp jiberemen+. 24Men Babiloniya patshasınıń bilegine kúsh berip, qolına qılıshımdı uslataman. Al faraonnıń qolların sındıraman. Faraon Babiloniya patshasınıń aldında awır jaradar bolǵan adamday ıńırsıydı. 25Men Babiloniya patshasınıń qollarına kúsh beremen, al faraonnıń qollarında dárman qalmaydı. Men Babiloniya patshasına qılıshımdı bergenimde hám ol qılıshtı Mısır jerine qaray sozǵanda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. 26Men mısırlılardı xalıqlar arasına tarqatıp, ellerdiń arasına shashıp jiberemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı».

31

Kedr aǵashı tuwralı tımsal

31^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń on birinshi jılınıń úshinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Mısır patshası faraonǵa hám onıń sansız xalqına bılay dep ayt:

«Ullılıqta saǵan teń keletuǵın kim bar+?
3Ánekey, sulıw shaqalı, qoyıw sayalı,
Lebanondaǵı kedr aǵashına uqsaǵan,
Assiriyaǵa qara!
Onıń boyı bálent bolıp,
Tóbesi bultlarǵa tiyip turatuǵın edi+.
4Suwlar onı suwǵardı,
Jer astı bulaqları onı ósirdi.
Aǵısları ol ósken jerden aqtı,

Tarmaqları toǵaydaǵı hámme tereklerdi qandırdı.

5Ol toǵaydaǵı barlıq tereklerden biyik bolıp ósti,

Suwǵa jaqsılap qanǵanlıqtan,

Baldaqları irilenip,

Shaqaları uzaydı.

6Aspandaǵı barlıq quslar,

Shaqalarına uya saldı.

Barlıq jabayı haywanlar,

Shaqaları astında balaladı.

Barlıq ullı milletler,

Onıń sayasında jasadı+.

7Ol óziniń bálentligi menen,

Shaqalarınıń uzınlıǵı menen kórkem edi.

Sebebi tamırı ullı suwlarǵa tiyip turǵan edi.

8Qudaydıń baǵındaǵı kedrler onıń menen bellese almas edi.

Sárwiler onıń putaqlarına teń kelmes edi.

Shınarlardıń shaqaları onıkindey emes edi.

Qudaydıń baǵındaǵı birde bir terek,

Gózzallıqta oǵan teń kelmes edi+.

9Men onı qalıń shaqalar menen bezedim,

Qudaydıń Eden baǵındaǵı hámme aǵashlar,

Oǵan háwes qılar edi.

10Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Onıń boyı ósip, tóbesi bultlarǵa jetkende, ol biyikliginen tákabbirlenip ketti+. 11Sonıń ushın Men onı milletlerdiń húkimdarınıń qolına berdim hám ol onı óz jawızlıǵına jarasa jazaladı. Men onı quwıp jiberdim. 12Xalıqlar arasındaǵı eń jawızı onı kesip, taslap ketti. Shaqaları tawlarǵa hám oypatlıqlarǵa túsip, sınǵan putaqları jerdiń barlıq say-salalarında shashılıp jattı. Jer betindegi hámme milletler onıń sayasın tárk etip, ózin taslap ketti+. 13Aspandaǵı barlıq quslar qulaǵan aǵashqa kelip qondı, barlıq jabayı haywanlar shaqaları arasına jaylastı+. 14Endigiden bılay, suw boyında ósken hesh bir terek bunday bálent bolıp ósip, tóbesi bultlarǵa tiymewi, mol suw iship ósken hesh bir terek bunday dárejede bálent bolmawı ushın usılay boldı. Olardıń hámmesi górge kirgen adamlar menen birge ólimge, jer astındaǵı dúnyaǵa tapsırılǵan+.

15Quday Iye bılay deydi: Kedr aǵashı óliler mákanına kirgen kúni, Men onıń ushın aza tutsın dep, jer astı suw kózlerin bekittim. Olardıń aǵısın toqtattım, mol suwların aǵızbay qoydım. Bul aǵash ushın pútkil Lebanondı túnekke qapladım, barlıq tereklerin solıttım. 16Men onı górge kirgenler menen birge óliler mákanına túsirgenimde, qulawınıń shawqımınan milletlerdi titirettim. Sonda Eden baǵınıń barlıq terekleri de, Lebanonnıń eń jaqsı hám saylandı terekleri de, mol suw iship ósken terekler de jer astındaǵı dúnyada táselle taptı+. 17Onıń sayasında jasaǵanlar, yaǵnıy xalıqlar arasındaǵı onıń awqamlasları onıń menen birge óliler mákanına túsip, qılıshtan qaza tapqanlarǵa qosıldı. 18Eden baǵındaǵı tereklerdiń qaysı biri dańq-ataqta hám ullılıqta saǵan teń keledi eken? Biraq sen Eden terekleri menen birge jer astındaǵı dúnyaǵa kireseń. Sen qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizlerdiń arasında jatasań. Bul faraonnıń hám onıń sansız xalqınıń tımsalı, – deydi Quday Iye»+.

32

Faraon ushın joqlaw aytıw

32^1Súrginde bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılınıń on ekinshi ayınıń birinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Mısır patshası faraon ushın bılay dep joqlaw ayt:

«Sen ózińdi xalıqlar arasındaǵı arıslan dep bileseń,

Biraq óziń teńizdegi aydarhaǵa uqsaysań.

Dáryalarıńa boy taslaysań,

Ayaqlarıń menen suwlardı basqılaysań,

Tarmaqların ılaytasań+.

3Quday Iye bılay deydi:

Ústińe torımdı taslayman.

Kóplegen xalıqlar jıynalıp,

Torım menen seni tartıp shıǵaradı+.

4Seni jerge ılaqtıraman,

Ashıq maydanǵa taslayman.

Aspandaǵı barlıq quslardı ústińe qondıraman,

Jer betindegi barlıq jabayı haywanlar saǵan toyadı+.

5Góshińdi tawlarǵa jayıp taslayman,

Oypatlıqlardı óligińe toltıraman.

6Jerdi tawlarǵa deyin aqqan qanıńa qandıraman,

Say-salalardı etińe toltıraman.

7Seni gúm qılǵanımnan keyin, kóklerdi jawaman,

Ondaǵı juldızlardı túnertemen,
Quyashtıń júzin bult penen qaplayman,
Ay da sáwle shashıwın toqtatadı+.
8Aspandaǵı barlıq jaqtılıq shıraqların,
Ústińde qarańǵı qılaman,
Jerińdi zulmat penen qaplayman,
– deydi Quday Iye –+

9– Jer boylap, sen tanımaytuǵın xalıqlar arasında,

Seniń qulaǵanıńdı járiyalap,
Kóp xalıqlardıń júregine ǵulǵıla salaman.
10Kóp xalıqlardı saǵan hayran qaldıraman,
Aldında qılısh oynatqanımda,

Olardıń patshaları sen sebepli qaltırap qorqadı.

Sen qulaǵan kúni,

Hár biri óz janı ushın hár sátte titireydi+.

11Quday Iye bılay deydi:

Babiloniya patshasınıń qılıshı saǵan dúbeydi+.

12Xalıqlar arasındaǵı eń jawızı bolǵan,
Kúshli áskerlerdiń qılıshı menen,
Seniń kóp sanlı xalqıńdı qıraman.
Olar Mısırdıń menmenligin ayaq astı qılıp,
Sansız xalqın qırıp joyadı+.
13Mol suwlar janında baǵılıp atırǵan,
Pútkil malların joq qılaman,
Bunnan bılay, adam ayaǵı da,
Haywan tuyaǵı da bul suwlardı basqılamaydı.
14Sonda suwlardı tındıraman,
Dáryaların mayday bolıp aǵatuǵın qılaman,
– deydi Quday Iye. –
15Mısır jerin qańıratıp, bos qaldırǵanımda,
Onı hámme nársesinen jurday etkenimde,
Onda jasaytuǵınlardı qırıp taslaǵanımda,

Olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

16Mine bul, milletlerdiń qızları aytatuǵın joqlaw. Mısır hám onıń kóp sanlı xalqı tuwralı usı joqlawdı aytadı, – deydi Quday Iye».

Mısır óliler mákanına túsedi

17Súrginde bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılı, aydıń on besinshi kúni maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

18– Insan ulı, Mısırdıń kóp sanlı xalqı ushın qayǵırıp jıla. Olardı hám kúshli milletlerdiń qızların górge kirgenler menen birge jer astındaǵı dúnyaǵa jiber+. 19Olarǵa bılay dep ayt: «Sen ózińdi basqalardan unamlıman dep oylaysań ba? Túsip, súnnetsizler menen birge jat»+.

20Olar qılıshtan qaza tapqanlardıń arasında jan tapsıradı. Qılısh berildi. Mısırdı hám onıń kóp sanlı xalqın qırıp taslań. 21Óliler mákanındaǵı eń kúshli sárkárdalar Mısır hám onıń awqamlasları tuwralı: «Qılıshtan ótkerilgen súnnetsizler jer astına túsirildi, olar sol jerde jatırıptı», – deydi+.

22Assiriya hám onıń pútkil áskerleri sol jerde jatır. Qılıshtan qaza tapqan áskerleriniń qábirleri átirapın qorshap alǵan+. 23Olardıń qábirleri tuńǵıyıqtıń eń túbinde, áskerleri onıń átirapında. Tiriler áleminiń húreyin ushırǵanlardıń hámmesi qılıshtan ótkerilip óltirildi+.

24Elam da sol jerde, kóp sanlı xalqı da onıń qábiriniń átirapında. Olardıń hámmesi qılıshtan qaza tapqan. Tiriler áleminiń húreyin ushırǵan bul súnnetsizler jer astındaǵı dúnyaǵa tústi. Olar tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti+. 25Elamǵa hám onıń kóp sanlı xalqına óltirilgenler arasınan orın berildi. Adamları onıń dógeregine qoyıldı. Olardıń hámmesi súnnetsiz bolıp, qılıshtan ótkerilgen edi. Olar tiriler áleminiń húreyin ushırǵan edi, endi tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti. Olar qaza tapqanlardıń arasına ornalastı.

26Meshex penen Tubal da sol jerde kóp sanlı xalqı menen birge jatır. Adamlarınıń qábirleri olardıń átirapında. Bul súnnetsizler de tiriler áleminiń húreyin ushırǵanı ushın qılıshtan qaza tapqan+. 27Olar óliler mákanına qural-jaraqları menen kirgen, qılıshları basına qoyılǵan, súnnet etilmegen batırlar menen birge jatpaydı. Meshex penen Tubaldıń gúnaları súyeklerine ornalasıp alǵan. Óytkeni olar batırlar kibi tiriler áleminiń húreyin ushırdı. 28Faraon, sen de tas-talqan qılınıp, qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizler arasında jatasań+.

29Edom da óz patshaları hám barlıq húkimdarları menen birge ol jerde. Kúshliligine qaramastan, olardıń hámmesi qılıshtan qaza tapqanlar menen birge qoyılǵan. Olar súnnetsizler hám tuńǵıyıqqa túskenler menen birge jatır+.

30Arqa táreptiń barlıq basshıları menen sidonlılar da sol jerde. Olar kúshli bolıp, adamlardıń húreyin ushırǵanına qaramastan, qaza tapqanlar menen birge shermendelik penen ol jerge kirdi. Bul súnnetsizler qılıshtan qaza tapqanlar menen birge jatır hám tuńǵıyıqqa túskenler menen birge óz shermendeligin alıp ketti+.

31Faraon hám onıń barlıq áskerleri bulardı kórip, ózleriniń qılıshtan qaza tapqan sansız xalqı ushın táselle tabadı, – deydi Quday Iye. 32– Men olarǵa tiriler áleminiń húreyin ushırıwǵa jol bergen bolsam da, faraon hám onıń sansız xalqı qılıshtan qaza tapqanlar menen birge súnnetsizlerdiń arasında jatadı, – deydi Quday Iye.

33

Qudaydıń Ezekieldi Izrailǵa gúzetshi qılıp tayınlawı

33^1•Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, óz xalqıń menen sóylesip, olarǵa bılay dep ayt: «Eger Men bir elge qılısh jibersem, sol jerdiń xalqı ózlerinen bir adamdı saylap, onı gúzetshi qılıp tayınlaydı+. 3Ol jerine kiyatırǵan qılıshtı kórip, kárnay shalıp, xalqın eskertedi+. 4Eger birew kárnaydıń sestin esitse de, saqlanbasa hám qılısh kelip, onı óltirse, onıń qanı óz moynında qaladı+. 5Ol kárnay sestin esitip turıp, itibar bermegeni ushın, óz ólimine ózi ayıplı. Al ózin qáwipten saqlaǵan adam óz ómirin saqlap qaladı. 6Eger gúzetshi qılısh kiyatırǵanın kórse hám xalqın eskertiw ushın kárnay shalmasa, qılısh kelip, olardan birewiniń janın alsa, onda bul adam óz gúnası ushın óledi. Biraq onıń qanınıń qunın Men gúzetshiden talap etemen».

7Insan ulı, Men seni Izrail xalqına gúzetshi etip tayınladım. Sen Meniń awzımnan shıqqan sózlerdi tıńlap, olardı Meniń atımnan eskert+. 8Men nahaq adamǵa: «Nahaq adam, sen sózsiz óleseń!» – desem, al sen nahaqtı jolınan qaytarıw ushın hesh nárse aytpasań, onda nahaq óz gúnası ushın óledi. Biraq Men onıń qanınıń qunın sennen talap qılaman. 9Eger sen nahaqtı jolınan qaytarıw ushın eskertseń, biraq ol óz jolınan qaytpasa, ol óz gúnası ushın óledi, al sen óz janıńdı saqlap qalasań+.

10•Insan ulı, sen Izrail xalqına sizler bılay deysizler dep ayt: «Bizler qılmıslarımız benen gúnalarımızǵa kómildik, olar bizlerdiń dimarımızdı qurtıp atır. Bul awhalda qalay tiri qalamız?»+
11Olarǵa bılay dep ayt:

«Men, Quday Iye Óz tiriligim haqı aytaman: Men nahaq adamnıń ólimin qálemeymen, onıń óz jolınan qaytıp, jasawın qáleymen. Qaytıńlar! Jaman jollarıńızdan qaytıńlar! Nege óliwińiz kerek, Izrail xalqı?!»+

12Insan ulı, óz xalqıńa bılay dep ayt: «Eger haq adam gúna islese, onıń haqlıǵı onı qutqara almaydı. Eger nahaq adam tuwrı jolǵa kirse, qılǵan qılmısları qulawına sebep bolmaydı. Sol sıyaqlı, haq adam gúna islese, burınǵı haqlıǵı onı tiri saqlap qala almaydı. 13Eger Men haq adamǵa jasaytuǵının aytsam, al ol haqlıǵına isenip, gúnaǵa qol ursa, onda onıń burınǵı haqlıǵı eske alınbaydı, qaytama, ol islegen jawızlıǵı ushın óledi+. 14Al nahaq adamǵa sózsiz óletuǵının aytsam, ol gúnalarınan júz burıp, tuwrılıq hám ádillikti júzege asırsa, 15qarızı ushın girewge alǵan zatın da, urlaǵan zatın da qaytarıp berse, ómirge eristiretuǵın qaǵıydalardı orınlasa hám qaytıp zulımlıq qılmasa, ol sózsiz jasaydı, ólmeydi+. 16Ol islegen gúnalardıń hesh biri eske alınbaydı. Bul adam tuwrı hám ádil isler qılǵanı ushın, sózsiz jasaydı».

17Seniń xalqıń: «Iyeniń jolı natuwrı», – deydi. Biraq ózleriniń jolı natuwrı. 18Eger haq adam haqlıǵınan tayıp, natuwrı islerge qol ursa, bunıń ushın óledi. 19Eger nahaq adam nahaqlıǵın taslap, ádil hám tuwrı islerdi isley baslasa, ol usılay islep, janın saqlap qaladı. 20Sizler bolsańız: «Iyeniń jolı natuwrı», – deysiz. Izrail xalqı, Men sizlerdiń hár birińizdi isińizge jarasa húkim qılaman.

Erusalimniń qulawı

21Súrginde bolǵan waqtımızdıń on ekinshi jılınıń onınshı ayınıń besinshi kúni Erusalimnen qashıp qutılǵan bir adam maǵan kelip:

– Qala basıp alındı, – dedi.

22Sol qashqın kelmesinen bir kún burın keshte Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde boldı. Qashqın azanda aldıma kelmey turıp, Ol maǵan sóylew qábiletin qaytarıp berdi. Men jáne tilge kirdim[*]+. 23Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

24– Insan ulı, Izrail jeriniń wayran bolǵan jerlerinde jasap júrgen adamlar: «Ibrayım jalǵız ózi bolsa da, bul jerge iyelik qılǵan edi. Al bizler kóppiz, sonlıqtan bul jerdiń bizlerge iyelikke berilgenin anıq bilemiz», – dep aytpaqta+. 25Sonlıqtan olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sizler góshti qanı menen jeysiz, butlarǵa tabınasız, qan tógesiz. Solay qıla tura, bul jerge iyelik qılmaqshımısız+? 26Sizler qılıshıńızǵa isenesiz, jerkenishli islerdi qılasız, hár birińiz basqa adamnıń hayalın haramlaysız. Solay qıla tura, bul jerge iyelik qılmaqshımısız?» 27Olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Tiriligim haqı ant ishemen: wayran bolǵan jerde jasap atırǵanlar qılıshtan nabıt boladı. Ashıq dalada bolǵanlardı Men jabayı haywanlarǵa jem qılaman. Bekinisli jerlerde hám úńgirlerde bolǵanlar illetten óledi+. 28Bul jerdi qańıraǵan shólistanǵa aylandıraman. Onıń maqtanıshlı qúdireti payanına jetedi. Izrail tawlarında da adam qalmaydı, ol jerge hesh kim ayaq baspaydı. 29Islegen jerkenishli isleri ushın jerdi qańıraǵan shólistanǵa aylandırǵanımda, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

30Insan ulı, jerlesleriń diywallar qasında hám úyleriniń bosaǵasında turıp, sen tuwralı bir-birine: «Júriń, Jaratqan Iyeden qanday sóz kelgen eken, esiteyik», – dep atır. 31Olar toparlasıp keledi. Meniń xalqım seniń aldıńda otıradı, sózlerińdi tıńlaydı, biraq olardı orınlamaydı. Olar tillerinde jaǵımpazlanǵanı menen, júreklerinde óz paydasın gózleydi+. 32Sen olar ushın, jaqsı sazende hám muhabbat haqqında qosıq aytatuǵın xosh hawaz qosıqshısań. Olar sózlerińdi esitedi, biraq olardı orınlamaydı. 33Bular júzege asqanda, mine, júzege asıp ta atır, olar ózleriniń arasında bir payǵambardıń bolǵanın bilip aladı+.

34

Izrail shopanları

34^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Izrail shopanlarına payǵambarshılıq qıl. Payǵambarshılıq qılıp, olarǵa, yaǵnıy shopanlarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Súriwdi baǵıwdıń ornına ózlerin baǵıp júrgen Izrail shopanları, hásiret shegesiz!+
3Sizler may jeysiz, júnnen kiyim kiyesiz, semiz qoylardı soyasız, biraq súriwdi baqpaysız+. 4Hálsizge kúsh bermedińiz, keseldi shıpalamadıńız, súyegi sınǵannıń sınıǵın tańbadıńız. Adasqandı qaytıp alıp kelmedińiz, joytılǵandı izlemedińiz. Qaytama, olardı kúsh penen, rehimsiz basqardıńız. 5Olar shopansız hár jaqqa taradı hám tarqap júrip, jabayı haywanlarǵa jem boldı+. 6Qoylarım tawlarda hám biyik tóbelerde gezdi. Olar barlıq jerge jayıldı, olardı hesh kim izlemedi, tabıwǵa urınbadı.

7Sonlıqtan, shopanlar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!

8Tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Quday Iye, – shopannıń joqlıǵı sebepli qoylarım talandı hám jırtqısh haywanlarǵa jem boldı. Shopanlarım qoylarımdı izlemedi, qoylarımdı baqpay, ózlerin baqtı+. 9Sonlıqtan, shopanlar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!+
10Quday Iye bılay deydi: Men shopanlarǵa qarsıman! Men olardan esap talap etemen hám endigiden bılay, olarǵa qoylarımdı baqtırmayman. Artıq ózlerin de baqpaydı. Endi olarǵa jem bolmawı ushın, awızlarınan qoylarımdı tartıp alaman.

11Quday Iye bılay deydi: Men Ózim qoylarımdı izleymen hám olarǵa qarayman+. 12Tarqalıp ketken qoylardıń arasında shopan súriwine qalay qaraytuǵın bolsa, Men de olarǵa solay qarayman. Bult túnergen bultlı kúni tarqalıp ketken qoylarımdı hámme jerden qutqarıp alaman+. 13Olardı xalıqlardıń arasınan shıǵarıp, ellerden jıynap alaman. Ata jurtına alıp kelip, Izrail tawlarında, saylarında hám eldiń adam mákan basqan jerleriniń hámmesinde baǵaman+. 14Men olardı jasıl jaylawlarda baǵaman, Izraildıń bálent tawları olardıń órisi boladı. Olar sol jerlerdegi maysazarlarda jatıp, Izraildıń tawlarındaǵı mol shópli jaylawlarda otlaydı+. 15Qoylarıma Men Ózim shopan bolaman, olarǵa dem berip, tınıshlandıraman, – deydi Quday Iye. 16– Joytılǵanın izleymen, adasqanın qaytıp alıp kelemen, súyegi sınǵannıń sınıǵın tańaman, awırǵanına mádet beremen, al semiz hám kúshlisin bolsa, joq qılaman. Olardı ádalatlıq penen baǵaman+.

17Sizlerge kelsek, qoylarım, – deydi Quday Iye, – qoy menen qoy, qoshqar menen teke arasında qazılıq qılaman+. 18Jasıl jaylawda otlaǵanıńız az bolǵanday, jegenińizden qalǵanın basqılap atırsız! Taza suwdan ishkenińiz jetkilikli emestey, ishkenińizden qalǵanın ayaǵıńız benen ılaytıp atırsız! 19Meniń qoylarım sizlerdiń basqılap taslaǵan shóplerińizdi jep, ayaqlarıńız benen ılaytıp taslaǵan suwlarıńızdı ishiwi kerek pe?

20Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Semiz qoy menen arıq qoy arasında Men Ózim qazılıq qılaman. 21Hálsiz qoylardı quwıp shıǵarmaǵansha, sizler olardı jambasıńız hám iynińiz benen iyterip, shaqıńız benen dúktińiz+. 22Men qoylarımdı qutqaraman, olar endi talanbaydı. Jáne de, qoy menen qoydıń arasında qazılıq qılaman. 23Olardıń ústinen baǵatuǵın bir shopandı, qulım Dawıttı qoyaman. Dawıt olardı baǵadı hám olardıń shopanı boladı+. 24Men, Jaratqan Iye, olardıń Qudayı, al qulım Dawıt olardıń húkimdarı boladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp turman+.

25Men olar menen tınıshlıq kelisimin dúzip, eldegi barlıq jırtqısh haywanlardı quwıp shıǵaraman. Sonda qoylarım jabayı tábiyat qoynında qáwipsiz jasap, toǵaylarda uyıqlaydı+. 26Men olardı jarılqayman hám tawımnıń átirapında jasataman. Óz waqtında jawın jawdıraman, bul jawınlar bereketli jawınlar boladı+. 27Aǵashlar óz miywesin, jer óz ónimin beredi. Xalıq óz jerinde qáwipsiz jasaydı. Moyıntırıqların sındırıp, olardı qul qılǵanlardıń qollarınan azat etkenimde, olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+. 28Bunnan bılay, olar milletlerge talanbaydı hám jırtqısh haywanlar olardı jemeydi. Olar qáwipsiz jasaydı, hesh kim olardı qorqıtpaydı. 29Men olarǵa ónimdar jerlerdi beremen, olar endi elde ashlıqtan qırılmaydı, xalıqlardıń tabasına da ushıramaydı. 30Sonda olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi, ózleri menen birge ekenimdi hám Izrail xalqı Meniń xalqım ekenin bilip aladı, – deydi Quday Iye. 31– Sizler Meniń qoylarım, jaylawdaǵı qoylarımsız. Sizler adamsızlar, Men bolsam, sizlerdiń Qudayıńızban, – deydi Quday Iye»+.

35

Edomǵa qarsı payǵambarshılıq

35^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, júzińdi tawlı Seir jerine qaratıp, oǵan qarsı payǵambarshılıq qılıp,+
3oǵan ayt: «Quday Iye bılay deydi: Háy, tawlı Seir jeri, Men saǵan qarsıman. Qolımdı kóterip, seni kimsesiz qańıratıp taslayman+. 4Qalalarıńdı qarabaqanaǵa aylandırıp, adamsız qaldıraman. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań+.

5Ázelden dushpanshılıǵıń bolǵanlıqtan, Izrail apatqa ushırap, sońǵı jazasın tartıp atırǵanda, olardı qılıshtıń erkine tapsırdıń+. 6Sol qılǵanlarıń ushın, tiriligim haqı aytaman, – deydi Quday Iye, – seni qanǵa bılǵayman, qan izińnen qalmaydı. Qan tógiwden tiksinbegeniń ushın, qan da seniń izińnen qalmaydı+. 7Tawlı Seir jeri, seni adamsız shólge aylandıraman. Saǵan kelip-ketiwshilerdi joq qılaman. 8Ózińdi óli denege toltıraman. Tóbeshiklerińde, oypatlıqlarıńda hám barlıq saylarıńda qılıshtan qaza tapqanlar qulap jatadı. 9Seni máńgige qańıratıp, bos qaldıraman. Qalalarıńda adam jasamaytuǵın boladı. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań.

10Men, Jaratqan Iye sol jerde bolǵanıma qaramastan, sen: „Bul eki xalıq hám olardıń jerleri biziki boladı, olardı iyelep alamız“, – degeniń ushın, 11tiriligim haqı aytaman, – deydi Quday Iye, – xalqımdı jek kórip, ashıw hám qızǵanshaqlıq penen olarǵa ne qılǵan bolsań, Men de saǵan sonı isleymen. Saǵan qazılıq qılǵanımda, olarǵa Ózimdi ayan etemen+. 12Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań. Men seniń Izrail tawlarına: „Qańırap bos qaldı, olar bizge jem qılıp berildi!“ – dep masqaralap aytqan barlıq sózlerińdi esittim+. 13Sen kóz aldımda maqtanıp, Maǵan qarsı gápti kóbeyttiń. Men bulardı esittim.

14Quday Iye bılay deydi: Pútkil jer beti quwanıshqa bólenip atırǵanda, men seni qańıratıp, quw dalaǵa aylandıraman. 15Izrail xalqınıń miyras jeri bosap qalǵanda qalay quwanǵan bolsań, sol isti seniń de basıńa salaman. Tawlı Seir jeri hám pútkil Edom birgelikte quw dalaǵa aylanasız. Sonda hámme Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

36

Quday Izrailǵa bereket bermekshi

36^1– Insan ulı, Izrail tawlarına payǵambarshılıq qılıp, olarǵa ayt: «Izrail tawları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!+
2Quday Iye bılay deydi: Dushpan sizler tuwralı: „Hay-hay, áyyemgi biyiklikler endi bizlerdiki boldı!“ – dep aytqan edi». 3Sonlıqtan payǵambarshılıq etip, mına sózlerdi ayt: «Quday Iye bılay deydi: Hár tárepten talap, wayran qılǵanı sebepli, sizler aman qalǵan milletlerdiń múlkine aylandıńız, olardıń tabasına hám ósegine qaldıńız. 4Háy, Izrail tawları, Quday Iyeniń sózin tıńlań! Quday Iye tawlarǵa hám tóbelerge, saylar menen oypatlıqlarǵa, dógerektegi aman qalǵan milletlerge olja bolıp, tabaǵa qalǵan elsiz qarabaqanalarǵa hám adamsız qalǵan qalalarǵa sóylemekte+. 5Quday Iye bılay deydi: Aman qalǵan milletlerge, ásirese, Edomǵa qarsı lawlaǵan ǵázebim menen sóyleymen. Olar jaylawlardı talan-taraj qılıw ushın, júregi shadlanıp, jek kóriwshilik penen jerimdi ózlerine múlik qılıp aldı»+.

6– Sonlıqtan Izrail jeri tuwralı payǵambarshılıq etip, tawlarǵa hám tóbelerge, saylar menen oypatlıqlarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sizler xalıqlardıń mazaqlawlarınan azap shekkenińiz ushın, Men qızǵanıshım hám ǵázebim menen sóyleymen. 7Endi bolsa Quday Iye bılay deydi: Men ant iship aytaman: átirapıńızdaǵı xalıqlardıń ózleri masqaralanıp, azap shegedi. 8Al sizler bolsańız, Izrail tawları, shaqalarıńızdı jayıp, xalqım Izrail ushın miywe beresiz, sebebi olar jaqında eline qaytıp keledi. 9Mine, Men sizlerge qayırılıp qarap, názer salaman, sizler súrilip, egilesiz. 10Sizlerdiń turǵınlarıńızdı, pútkil Izrail xalqın, olardıń hámmesin kóbeytemen. Qalalar adamǵa toladı, qarabaqanalar abat qılınadı+. 11Adamlardıń hám mallardıń sanın kóbeytemen, olar ónip-ósip kóbeyedi. Men sizlerge burınǵıday adamlardı qonıs bastıraman hám burınǵıdan da kóbirek jaqsılıq qılaman. Sonda sizler Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız+. 12Xalqım Izraildı ústińizge alıp kelemen, olar sizlerdi iyeleydi, sizler olardıń múlki bolasız. Qaytıp olardı balalarınan mahrum etpeysiz+.

13Quday Iye bılay deydi: Izrail tawları, sizler tuwralı: „Adamlardı jalmaytuǵın, xalqın perzentinen mahrum qılatuǵın“, – deydi+. 14Sonlıqtan, endi adamlardı jalmamaysız, bunnan bılay, xalqıńnıń súrnigiwine sebep bolmaysız, – deydi Quday Iye. 15– Endi milletlerdiń ústińizden kúlgenin esitpeytuǵın bolasız, xalıqlardıń tabalawın kóterip júrmeysiz, xalqıńdı perzentlerinen juda etpeysiz, – deydi Quday Iye».

16Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

17– Insan ulı, Izrail xalqı óz jerinde jasap atırǵanda, tutqan jolı hám islegen isi menen ol jerdi haramladı. Olardıń jolı Meniń názerimde etegi kelgen hayaldıń haramlıǵına uqsaydı+. 18Qan tókkeni hám ózleriniń butları menen jerdi haramlaǵanı ushın, olarǵa ǵázebimdi tóktim+. 19Men olardı xalıqlar arasına tarqatıp, jer boylap shashıp jiberdim. Olardı tutqan jolları hám islegen isleri ushın jazaladım+. 20Olar qaysı xalıq arasına barsa da, sol jerdegi adamlar: «Olar Jaratqan Iyeniń xalqı, biraq Onıń jerinen shıǵıp ketiwge májbúr bolıptı», – deytuǵın boldı. Usılay etip, xalqım Meniń muxaddes atıma til tiyiwine jol qoya berdi. 21Olar ózleri barǵan xalıqlar arasında til tiygizgen muxaddes atım ushın janım ashıdı+.

22Sonlıqtan Izrail xalqına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Izrail xalqı, Men bulardı sizler ushın emes, al sizler barǵan jerlerińizde til tiygizgen Ózimniń muxaddes atım ushın isleymen. 23Milletlerdiń arasında til tiygizilgen, olardıń arasında sizler til tiygizgen ullı atımnıń muxaddesligin kórsetemen. Men olardıń kóz aldında sizler arqalı Óz muxaddesligimdi ayan qılǵanımda, xalıqlar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı, – deydi Quday Iye+. 24– Sizlerdi milletlerdiń arasınan, hámme ellerden jıynap alıp, óz jerińizge alıp kelemen+. 25Keyin ústińizge taza suw sebemen, sizler taza bolasız. Sizlerdi barlıq napákligińizden hám barlıq butlarıńızdan tazalayman+. 26Sizlerge jańa júrek hám jańa ruwx beremen. Deneńizden tas júrekti alıp taslap, jumsaq júrek beremen+. 27Ishińizge Óz Ruwxımdı salaman, sizler Meniń qaǵıydalarıma say jasaysız, buyrıqlarıma ámel qılıp, olardı orınlaysız+. 28Sonda ata-babalarıńızǵa bergen jerimde jasaysız. Sizler Meniń xalqım, Men sizlerdiń Qudayıńız bolaman+. 29Men sizlerdi barlıq napáklikten saqlayman. Ǵállege ósip, mol ónim beriwdi buyıraman, bunnan bılay ashlıqqa duwshar qılmayman+. 30Endi ashlıq sebepli xalıqlarǵa masqara bolmawıńız ushın, miywe jemislerin hám atızlardaǵı ónimdi mol qılaman+. 31Sonda jawız jolıńızdı hám jaman islerińizdi esińizge alıp, qılmıslarıńız hám jerkenishli islerińiz sebepli ózińizden jerkenesiz+. 32Bunı sizler ushın islep atırǵanım joq, – deydi Quday Iye, – mınanı bilip qoyıń: Izrail xalqı, tutqan jollarıńız ushın qızarıp, uyalıń.

33Quday Iye bılay deydi: Sizlerdi barlıq qılmıslarıńızdan tazalaǵan kúnim qalalarǵa ornalastıraman, qarabaqanalardı abat qılaman. 34Olay-bulay ótkenlerdiń kóz aldında wayran bolıp jatırǵan shólge islew beriledi. 35Sonda olar: „Mına shólge aylanǵan jer Eden baǵınday bolıptı. Mına wayran bolıp, adamsız qarabaqanaǵa aylanǵan qalaǵa diywal salınıp, adamlar mákan basıptı“, – deydi+. 36Sonda átirapıńızda qalǵan xalıqlar buzılǵandı tikleytuǵın, shóldi eginzarǵa aylandıratuǵın – bul Jaratqan Iye ekenin biledi. Bunı Men, Jaratqan Iye aytaman hám júzege asıraman.

37Quday Iye bılay deydi: Men xalqım Izraildıń jalbarınıwlarına qulaq salıp, olar ushın mınanı isleymen: adamlardı qoy súriwindey kóp qılaman+. 38Belgilengen bayramlarda Erusalimde qurbanlıq qılınatuǵın qoylar qansha kóp bolsa, bosap qalǵan qalalar da adamlarǵa sonshelli tolı boladı. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

37

Kewip qalǵan súyekler oypatlıǵı

37^1Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde edi. Ol meni Óz Ruwxı menen alıp ketip, oypatlıqtıń ortasına aparıp qoydı. Ol jer súyeklerge tolıp atırǵan edi+. 2Ol meni olardıń arası menen jeteledi, men oypatlıqta jatırǵan sansız súyeklerdi kórdim. Súyekler júdá kewip qalǵan edi. 3Ol mennen:

– Insan ulı, mına súyekler tirile ala ma? – dep soradı. Men Oǵan:

– Quday Iye, bunı tek Sen bileseń, – dep juwap berdim+. 4Keyin Ol maǵan bılay dedi:

– Payǵambarshılıq etip, mına súyeklerge bılay dep ayt: «Kewip qalǵan súyekler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 5Quday Iye bul súyeklerge bılay demekte: Men sizlerge jan beremen, sizler tirilesiz+. 6Ústińizge sińirler pitirip, et ósiremen hám teri menen qaplayman. Ishińizge jan salaman, sizler tirilesiz hám Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız».

7Men ózime tapsırılǵanday, payǵambarshılıq ettim. Payǵambarshılıq etip atırǵanımda, tasırlaǵan shawqım esitildi, súyekler bir-biri menen birlese basladı. 8Men olarda sińirdiń hám ettiń qalay payda bolǵanın, olardı teri qaplaǵanın kórdim. Biraq denesinde ele jan joq edi. 9Sonda Ol maǵan bılay dedi:

– Janǵa payǵambarshılıq qıl. Insan ulı, payǵambarshılıq qılıp, oǵan bılay dep ayt: «Quday Iye bılay deydi: Háy jan, tórt tárepten samal bolıp, mına óltirilgenlerdiń ústine es, olar tirilsin».

10Men Ol tapsırǵanday, payǵambarshılıq qıldım. Jan olarǵa kirip, olar tirildi, ayaqqa turdı. Olar júdá ullı alamanǵa aylandı+. 11Sonda Ol maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, mına súyekler – pútkil Izrail xalqı. Olar: «Súyegimiz quwrap qaldı, úmitimiz úzildi, bizler tamırdan úzilip taslanǵanbız», – deydi. 12Sonlıqtan payǵambarshılıq etip, olarǵa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Xalqım, Men qábirlerińizdi ashıp, sizlerdi górden shıǵaraman hám Izrail jerine alıp kelemen+. 13Qábirlerińizdi ashıp, o, xalqım, sizlerdi górden shıǵarǵanımda, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasız. 14Sizlerge ruwxımdı salaman, sizler tirilesiz. Men sizlerdi óz jerińizge ornalastıraman. Sonda bunı Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń aytqanın hám júzege asırǵanın bilesiz, – deydi Jaratqan Iye»+.

15Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

16– Insan ulı, sen bir tayaq alıp, oǵan: «Yahuda hám onıń menen birlesken izraillılar ushın» dep jaz. Keyin basqa tayaq alıp, oǵan: «Yusup hám onıń menen birlesken Izrail xalqı ushın Efrayımnıń tayaǵı» dep jaz. 17Eki tayaqtı bir-birine qosıp usla, olar qolıńda bir tayaqtay bolıp kórinsin. 18Xalqıń: «Qolıńdaǵı ne, túsindirip bereseń be?» – dep sorasa,+
19olarǵa bılay dep ayt: «Quday Iye bılay deydi: Men Efrayımnıń qolındaǵı tayaǵın, yaǵnıy Yusup penen birlesken Izrail urıwlarınıń tayaǵın alıp, Yahudanıń tayaǵına qosaman. Olardı bir tayaq qılıp, Óz qolımda uslayman»+. 20Sen jazıw jazǵan eki tayaq olardıń kóz aldında seniń qolıńda turǵanda, 21olarǵa Quday Iye bılay deydi dep ayt:

«Men Izrail xalqın hámme jaqtan, ózleri barǵan xalıqlardıń arasınan jıynap alıp, ózleriniń jerine alıp kelemen+. 22Olardı sol jurtta, Izrail tawlarında bir xalıq qılaman hám olardıń hámmesin bir patsha basqaratuǵın boladı. Olar endi eki xalıq bolmaydı hám eki patshalıqqa bólinbeydi. 23Endi butlar menen, jerkenishli zatlar menen hám hár qıylı nadurıs nárseler menen ózlerin haramlamaydı. Gúnaǵa batıp jasaǵan mánzillerinen olardı azat etip, tazalayman. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman+.

24Qulım Dawıt olarǵa patsha boladı hám hámmesiniń shopanı boladı. Olar Meniń buyrıqlarım menen jasaydı, qaǵıydalarıma ámel qılıp, olardı orınlaydı+. 25Olar Men qulım Yaqıpqa bergen jerde, ata-babaları jasaǵan jerde jasaydı. Sol jerge olardıń ózleri, balaları hám balalarınıń balaları máńgige mákan basadı. Qulım Dawıt máńgige olardıń húkimdarı boladı+. 26Men olar menen tınıshlıq kelisimin dúzemen, bul kelisim máńgige dawam etedi. Olardı ayaqqa turǵızaman, kóbeytemen hám Ózimniń Muxaddesxanamdı olardıń ortasına máńgige ornataman+. 27Olardıń arasında mákan basaman. Men olardıń Qudayı, olar Meniń xalqım boladı+. 28Muxaddesxanam máńgige olardıń arasında jaylasqanda, xalıqlar Izraildı muxaddes qılatuǵın Men, Jaratqan Iye ekenin bilip aladı»+.

38

Gogqa qarsı payǵambarshılıq

38^1Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi:

2– Insan ulı, Magog jerindegi Meshex hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gogqa júzińdi qaratıp, oǵan payǵambarshılıq qıl:+
3«Quday Iye bılay deydi: Háy, Meshex hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gog, Men saǵan qarsıman! 4Men seni basqa tárepke burıp jiberip, jaqlarıńa qarmaq salaman. Seni hám pútkil ordańdı, atlarıńdı, atlılarıńdı, bezenip kiyinip alıp, úlken hám kishi qalqan uslaǵan úlken toparıńdı, qılısh penen qurallanǵanlardıń hámmesin súyrep shıǵaraman+. 5Qalqan uslap, duwlıǵa kiygen Persiya, Xabashstan hám Put xalıqları,+
6Gomerdiń barlıq áskerleri, arqadaǵı alıs jurt Togarma xalqınıń pútkil láshkerleri, sonday-aq, kóplegen xalıqlar seniń menen birge boladı+.

7Tayar tur! Janıńa jıynalǵan pútkil alaman menen birge tayar tur! Sen olarǵa jetekshi bolasań. 8Kóp waqıttan keyin, sen atlanısqa shaqırılasań. Sońǵı jıllarda sen urıstan ózin tiklep alǵan bir jerge hújim qılasań. Bul jerdiń xalqı kóp milletlerden shıǵıp, uzaq waqıttan beri adamsız qalǵan Izrail tawlarına jıynalǵan. Onıń turǵınları milletler arasınan alıp kelinip, házir qáwipsiz jasap atır+. 9Sen dawılday kóterileseń. Seniń óziń, láshkerleriń hám seniń menen bolǵan kóp xalıq eldi qaplap alıw ushın, bulttay bolıp kelesiz+.

10Quday Iye bılay deydi: Sol kúni sen jaman qıyallarǵa berilip, jawız jobalar dúzeseń. 11Sen bılay deyseń: „Qorǵansız jerlerge bastırıp barıp, biyǵam, tınısh jasap atırǵan xalıqqa hújim qılaman. Olardıń diywalı da, támbilenetuǵın qapısı da joq+. 12Burın qańırap bos jatqan, házir adam mákan basqan qalalarda jasap atırǵan xalıqtı talap, oljalayman. Sharwashılıq hám sawda menen shuǵıllanatuǵın, milletlerdiń arasınan jıynalıp, dúnyanıń orayında jasaytuǵın bul xalıqqa qol salaman“. 13Sheba, Dedan, Tarshish sawdagerleri hám onıń barlıq jolbasshıları sennen: „Sen talaw ushın keldiń be? Talan-taraj qılıw, gúmis hám altın alıp ketiw, mal hám baylıqtı tartıp alıw, mol oljalı bolıw ushın láshker tartıp keldiń be?“ – dep soraydı»+.

14Sonlıqtan insan ulı, payǵambarshılıq qılıp, Gogqa ayt: «Quday Iye bılay deydi: Sol kúni xalqım Izraildıń qáwipsizlikte jasap atırǵanına seniń kóziń jetedi. 15Sonda arqadaǵı alıs jurtıńnan kóp xalıqlardı: atlılardı, ullı jıyındı hám sansız láshkerlerdi ertip keleseń. 16Sen jer júzin qaplaǵan bult kibi, xalqım Izrailǵa hújim jasaysań. Keleshekte, háy Gog, Men seni Óz jerime jiberemen. Milletlerdiń kóz aldında, sen arqalı muxaddesligimdi ayan etip, milletlerge Ózimdi tanıtaman+.

17Quday Iye bılay deydi: Áyyemgi dáwirlerde qullarım Izrail payǵambarları arqalı aytqan adamım sen emesseń be? Sol waqıtları olar Meniń seni izraillılarǵa qarsı jiberetuǵınım tuwralı jıllar boyı payǵambarshılıq etti+. 18Gogtıń Izrail jerine hújim etetuǵın kúni, – deydi Quday Iye, – qáhárlenip, ǵázebim lawlaydı. 19Qızǵanshaqlıǵım menen ǵázep otında janıp, sol kúni Izrail jerinde ullı jer silkiniw júz beretuǵının járiyalayman+. 20Teńizdegi balıqlar, kóktegi quslar, jabayı haywanlar, barlıq jer bawırlawshılar, jer betindegi barlıq adamlar Meniń aldımda titireydi. Tawlar astan-kesten boladı, tik jarlar qulaydı hám barlıq diywallar jer menen jeksen boladı+. 21Pútkil tawlarımda Gogqa qarsı qılısh shaqıraman, – deydi Quday Iye. – Hár bir adamnıń qılıshı óz tuwısqanına qarsı boladı+. 22Gogtı illet hám qan tógiw menen jazalayman. Onıń hám láshkerleriniń ústine, janındaǵı kóp xalıqlardıń ústine ǵarq etiwshi jawın, taslı burshaq, ot hám kúkirt jawdıraman+. 23Solay etip, Men ullılıǵımdı hám muxaddesligimdi kórsetemen hám kóp milletlerdiń kóz aldında Ózimdi ayan etemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı»+.

39

Gogtıń jeńiliske ushırawı

39^1– Insan ulı, sen Gogqa qarsı payǵambarshılıq qılıp, oǵan ayt: «Quday Iye bılay deydi: Háy, Meshextiń hám Tubaldıń ullı húkimdarı Gog, Men saǵan qarsıman!+
2Seni basqa tárepke burıp jiberemen, arqadaǵı alıs jurttan shıǵarıp, Izrail tawlarına alıp kelemen+. 3Shep qolıńdaǵı sadaǵıńdı hám oń qolıńdaǵı oǵıńdı urıp túsiremen+. 4Sen pútkil láshkerleriń hám janıńdaǵı xalıqlar menen birge Izrail tawlarında qulaysań. Seni hár túrli jırtqısh quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa jemtik qılaman+. 5Sen ashıq maydanda óleseń. Bunı Men aytıp turman, – deydi Quday Iye. 6– Men Magog jerine hám atawlarda qáwipsiz jasap atırǵanlarǵa ot jiberemen. Sonda olar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+.

7Men Ózimniń muxaddes atımdı xalqım Izrailǵa ayan etemen. Bunnan bılay, muxaddes atıma til tiygiziwine jol qoymayman. Sonda xalıqlar Izraildıń Muxaddesi, Jaratqan Iye Men ekenimdi bilip aladı+. 8Mine, bul kún keledi hám júzege asadı, – deydi Quday Iye, – yaǵnıy sol Men aytqan kún.

9Izrail qalalarınıń turǵınları sırtqa shıǵıp, qural-jaraqlardı, úlken hám kishkene qalqanlardı, oq jay hám onıń oqların, tayaq hám nayzalardı otqa jaǵadı. Olar jeti jıl otın boladı+. 10Daladan otın tasıwǵa, toǵaydan otın shabıwǵa hájet qalmay, qural-jaraqlardı otın qıladı. Izrail xalqı ózlerin tonaǵanlardı tonaydı, ózlerinen tartıp alǵanlardan tartıp aladı, – deydi Quday Iye+.

11– Sol kúni Men Izraildan, teńizdiń shıǵısındaǵı Jolawshılar oypatlıǵınan Gogqa qábirstan ushın orın beremen. Ol ótken-ketkenlerdiń jolın tosadı. Ol jerge Gog penen onıń pútkil láshkerleri jerlenedi hám ol jer „Gogtıń sansız láshkerleriniń oypatlıǵı“ dep ataladı. 12Eldi tazalaw ushın, Izrail xalqı olardı jeti ay boyı jerleydi. 13Eldegi pútkil xalıq olardı jerlewge qatnasadı. Men Ózimdi dańqqa eristirgen kúnim, Izrail xalqı abırayǵa iye boladı, – deydi Quday Iye. 14– Usı jeti ay ótkende, hár kúni eldi gezip júretuǵın adamlar belgilenedi. Olar menen birge eldi tazalaw ushın kómiwsiz qalǵan ólilerdi kómetuǵın adamlar da belgilenedi. 15Eldi gezip júrgenler adam súyegin kórip qalsa, onıń qasına belgi qoyıp ketedi. Jerlewshiler onı alıp, Gogtıń sansız láshkerleriniń oypatlıǵına jerleydi. 16Sol jerde Hamona degen qala da boladı. Olar usılayınsha eldi tazalaydı».

17Insan ulı, sen bolsań, – deydi Quday Iye, – hár túrli quslarǵa hám barlıq jabayı haywanlarǵa bılay dep ayt: «Meniń sizler ushın soyatuǵın qurbanlıǵıma, Izrail tawlarındaǵı ullı qurbanlıqqa ján-jaqtan jıynalıp kelińler. Ol jerde gósh jep, qan ishesiz+. 18Bashan úlkesinde semirtilip baǵılǵan qoshqarlardıń, toqlılardıń, tekelerdiń, buǵalardıń góshi hám qanı sıyaqlı, kúshli adamlardıń hám dúnya húkimdarlarınıń góshin jep, qanın ishesiz+. 19Meniń sizler ushın soyatuǵın qurbanlıǵımnan toyǵansha góshtiń mayın jep, más bolǵansha qan ishesiz. 20Meniń dasturxanımnan atlarǵa, atlılarǵa, kúshli jawıngerlerge hám hár qıylı áskerlerge toyasız, – deydi Quday Iye. 21– Men milletler arasında ullılıǵımdı ayan etemen. Barlıq xalıqlar Meniń shıǵarǵan húkimimdi hám olardı qúdiretli qolım menen jazalaǵanımdı kóredi. 22Sol kúnnen baslap, Izrail xalqı Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı+. 23Basqa xalıqlar Izrail xalqınıń Maǵan qıyanet qılǵanı sebepli, óz jazıǵı ushın súrgin etip alıp ketilgenin biledi. Men olardan júzimdi jasırdım, olardı dushpanlardıń qolına berdim hám hámmesi qılıshtan qaza taptı+. 24Olarǵa óz napákligine hám nızamsızlıǵına jarasa is tuttım hám júzimdi olardan jasırdım.

25Sonlıqtan Quday Iye bılay deydi: Endi Men Yaqıptı burınǵı abadanshılıǵına eristiremen, pútkil Izrail xalqına rehim qılaman hám muxaddes atım húrmeti qızǵanaman+. 26Olarǵa hesh kim qáwip tuwdırmay, óz ellerinde qorqınıshsız jasap atırǵanında, olar Maǵan qılǵan qıyanetleri ushın uyaladı+. 27Olardı xalıqlar arasınan qaytarıp, dushpan jerlerinen jıynap alǵanımda, kóp milletlerdiń kóziniń aldında olar arqalı Óz muxaddesligimdi ayan etemen+. 28Men olardı xalıqlar arasına tarqatıp jibergen bolsam da, keyin ol jerde olardıń birde birewin qaldırmay óz jerine jıynaǵanımda, olar Meniń ózleriniń Qudayı Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı. 29Men Izrail xalqınıń ústine Ruwxımdı tógemen, endi hesh qashan júzimdi olardan jasırmayman, – deydi Quday Iye»+.

40

Taza Ibadatxana tuwralı ayan

40^1•Súrginde bolǵan waqtımızdıń jigirma besinshi jılınıń birinshi ayınıń onınshı kúni Erusalimniń basıp alınǵanına on tórt jıl bolǵan edi. Sol kúni Jaratqan Iyeniń qolı meniń ústimde bolıp, Jaratqan Iye meni sol jerge alıp bardı+. 2Ayanda Quday meni Izrail eline alıp barıp, bálent bir tawdıń ústine turǵızıp qoydı. Ol jerdiń qubla tárepinde imaratlar bolıp, qalaǵa uqsap turǵan edi+. 3Meni sol jerge alıp bardı. Qarasam, dárwaza aldında bir adam tur. Onıń kórinisi jıltıraǵan qoladay bolıp, qolında zıǵır jip hám ólsheytuǵın tayaq bar edi+. 4Sol adam maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, kózleriń menen kór, qulaqlarıń menen esit. Kórsetken nárselerimniń hámmesine dıqqat qoy. Meniń saǵan kórsetiwim ushın, sen bul jerge alıp kelindiń. Kórgenlerińniń hámmesin Izrail xalqına jetker+.

Shıǵıs dárwaza imaratı

5Qarasam, Ibadatxananıń sırtı aylana diywal menen qorshalǵan eken. Sol adamnıń qolındaǵı ólsheytuǵın tayaqtıń uzınlıǵı altı shıǵanaq bolıp, hár bir shıǵanaqtıń uzınlıǵı ádettegi ólshemnen tórt elige artıq edi. Ol diywaldı ólshedi, diywaldıń qalıńlıǵı da, biyikligi de bir ólshew tayaǵına teń boldı+. 6Keyin ol shıǵısqa qarap turǵan dárwazaǵa barıp, tekshelerden kóterilip, dárwaza bosaǵasın ólshedi. Bosaǵa tabaldırıǵınıń eni bir tayaqqa teń bolıp, bul birinshi bosaǵa edi+. 7Dárwaza imaratınıń ishinde saqshılardıń bólmeleri bar edi. Olardıń uzınlıǵı da, eni de bir tayaqqa teń bolıp, usı bólmelerdi ajıratıp turǵan diywallardıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq edi. Dáliz jolınıń aqırında Ibadatxana háwlisine qaraǵan aywan bolıp, usı aywanǵa shıǵatuǵın tabaldırıqtıń eni bir tayaqqa teń boldı. 8Soń ol aywandı ishten ólshedi, onıń dálizden tısqarı uzınlıǵı bir tayaq shıqtı. 9Keyin ol aywandı sırttan ólshedi, onıń uzınlıǵı segiz tayaq shıqtı. Aywan esiginiń eki qaptalındaǵı sútinge uqsaǵan shıǵıńqı diywallardıń hár qaysısınıń qalıńlıǵı eki shıǵanaqtan edi. Bul aywan dárwaza imaratınıń ishinde bolıp, Ibadatxanaǵa qarap turǵan edi. 10Shıǵıs dárwaza imaratınıń ishiniń eki qaptalında da úsh-úshten bólmeler bolıp, olardıń hámmesiniń ólshemi de, olardıń arasındaǵı diywallar da birdey qalıńlıqta edi. 11Ol dárwazanıń kirer awzın ólshedi, ol on shıǵanaq, al dálizdiń eni on úsh shıǵanaq shıqtı. 12Saqshılardıń bólmeleriniń hár qaysısınıń aldında eni bir shıǵanaqtan bolǵan páskeltek paqsa bar edi. Saqshılardıń bólmeleriniń eni de, uzınlıǵı da altı shıǵanaq edi. 13Keyin dárwaza imaratınıń tóbesiniń enin, bir bólmeniń shetki diywalınan qarama-qarsı turǵan bólmeniń shetki diywalına shekemgi aralıqtı ólshedi. Tóbeniń eni jigirma bes shıǵanaq shıqtı. 14Keyin ol dárwaza imaratınıń háwli tárepindegi shıǵıńqı diywalların ólshedi. Olardıń biyikligi alpıs shıǵanaq shıqtı. 15Dárwaza imaratınıń kirer awızdan shıǵar awızǵa shekemgi uzınlıǵı eliw shıǵanaq edi. 16Dárwaza imaratınıń ishiniń eki tárepinde jaylasqan saqshılardıń bólmeleri menen olardıń arasındaǵı diywallarda, sonday-aq aywannıń ishiniń hár bir tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Aywannıń háwli tárepindegi shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi+.

Sırtqı háwli

17Keyin ol meni sırtqı háwlige alıp kirdi. Háwli átirapında otız bólme hám tas tóselgen jol bar edi+. 18Dárwazalardıń eki tárepindegi tas joldıń eni dárwazalardıń uzınlıǵına teń edi. Bul tas jol háwlidegi tas joldan pásirek edi. 19Ol háwliniń enin, shıǵıstaǵı dárwaza imaratınıń shıǵar awzınan ishki háwliniń kirer awzına shekemgi aralıqtı ólshedi, ol júz shıǵanaq shıqtı.

Arqa dárwaza

20Ol sırtqı háwliniń arqaǵa qaraǵan dárwazasınıń uzınlıǵı menen enin ólshedi. 21Imarattıń eki tárepindegi úsh-úshten qurılǵan saqshılardıń bólmeleri, olardıń arasındaǵı diywallardıń hám aywannıń ólshemi birinshi dárwaza imaratınıń ólshemleri menen birdey edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 22Diywallardaǵı ayna tárizli oyıqlardıń, aywannıń hám palma aǵashınıń súwretleriniń ólshemleri shıǵıs dárwazasındaǵı menen birdey edi. Dárwazaǵa jeti basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi. Al aywan imarattıń ishki tárepinde edi. 23Arqa dárwazasınıń aldında da shıǵıs dárwazasınıń aldındaǵıday qarama-qarsı turǵan ishki háwliniń dárwaza imaratı bar edi. Bul adam ishki dárwaza imaratınan sırtqı dárwaza imaratına shekemgi aralıqtı ólshedi. Aralıq júz shıǵanaq shıqtı.

Qubla dárwaza

24Ol meni qubla tárepke alıp bardı. Ol jerde qublaǵa qaraǵan dárwaza imaratı bar edi. Ol imarattıń diywalların hám aywanın ólshedi. Olardıń ólshemleri basqalardiki menen birdey shıqtı. 25Basqa dárwaza imaratlarında bolǵanınday, bul dárwaza imaratınıń da, onıń aywanınıń da hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq bolıp shıqtı. 26Oǵan jeti basqaldaqlı tekshe arqalı kóterilip, aywanǵa kiretuǵın edi. Imarattıń ishki diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. 27Ishki háwliniń de qublaǵa qaraǵan dárwazası bar edi. Ol qubladaǵı sırtqı dárwazadan usı dárwazaǵa shekemgi aralıqtı ólshedi. Aralıq júz shıǵanaq shıqtı.

Ishki háwlige kiretuǵın dárwazalar

28Ol meni qubla dárwaza arqalı Ibadatxananıń ishki háwlisine alıp kirdi de, qubladaǵı dárwazanı ólshedi. Onıń da ólshemleri basqalardiki menen birdey edi+. 29Saqshılardıń bólmeleriniń, olar arasındaǵı diywallardıń hám aywannıń ólshemi de basqa imaratlardaǵılar menen birdey bolıp shıqtı. Dárwaza imaratınıń hám onıń aywanınıń hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Dárwaza imaratınıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 30Ishki háwlidegi dárwaza imaratlarınıń hár biriniń aywanınıń uzınlıǵı jigirma bes shıǵanaq, eni bes shıǵanaq edi. 31Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń kirer awzınıń eki qaptalındaǵı shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.

32Ol shıǵıs dárwazasınıń imaratı arqalı meni ishki háwlige alıp kirdi hám onı ólshedi. Ol da basqalarday bolıp shıqtı. 33Saqshılar bólmeleri, olar arasındaǵı diywalları hám aywannıń ólshemleri basqaları menen birdey edi. Imarattıń da, onıń aywanınıń da hámme tárepinde ayna tárizli oyıqlar bar edi. Dárwaza imaratınıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 34Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.

35Keyin ol meni arqa dárwazaǵa alıp kelip, dárwaza imaratın ólshedi. Onıń ólshemleri basqa imaratlardıń ólshemleri menen birdey edi. 36Saqshılar bólmeleri, olardıń arasındaǵı diywalları hám aywannıń ólshemi basqalardiki menen birdey edi. Imarattıń ishiniń hámme tárepinde aynala ayna tárizli oyıqlar bar edi. Imarattıń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni jigirma bes shıǵanaq edi. 37Aywan sırtqı háwlige qarap turǵan bolıp, onıń shıǵıńqı diywalları palma aǵashınıń súwretleri menen bezelgen edi. Dárwazaǵa segiz basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi.

Qurbanlıqtı tayarlaytuǵın orınlar

38Ishki dárwazanıń aywanınıń qaptalında, bólek bir bólmeli jay bar edi. Jandırılatuǵın qurbanlıqlar usı jerde juwılatuǵın edi+. 39Jandırılatuǵın qurbanlıqtı, gúna hám ayıp qurbanlıǵın soyıw ushın dárwaza aywanınıń ishinde, eki qaptalda ekew-ekewden tórt stol turdı+. 40Aywannıń sırtında bolsa, eki tárepte eki stoldan tórt stol bolıp, olar arqa dárwazaǵa kiretuǵın teksheden kórinip turdı. 41Solay etip, dárwazanıń ishki hám sırtqı táreplerinde qurbanlıqlardı soyıwǵa arnalǵan segiz stol bar edi. 42Jandırılatuǵın qurbanlıqlar ushın jonılǵan tastan qurılǵan jáne tórt stol bar edi. Hár bir stoldıń uzınlıǵı hám eni bir yarım shıǵanaq, biyikligi bir shıǵanaq edi. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám basqa qurbanlıqlardı soyıw ushın arnalǵan qural-jaraqlar onıń ústinde turdı. 43Aywannıń diywallarına hár biri tórt eli bolǵan ilmekler qaǵılǵan edi. Qurbanlıq góshi bolsa stollar ústine qoyılatuǵın edi.

Ruwxaniylerdiń bólmeleri

44Ishki dárwazanıń sırtında, ishki háwlide eki bólme bar edi. Bulardıń birewi arqadaǵı dárwazanıń janında bolıp, qublaǵa qaraǵan, ekinshisi shıǵıs dárwazanıń janında bolıp, arqaǵa qaraǵan edi+. 45Adam maǵan bılay dedi:

– Qublaǵa qarap turǵan bólme Ibadatxanada xızmet etip atırǵan ruwxaniylerge arnalǵan. 46Al arqaǵa qarap turǵan bólme qurbanlıq orında xızmet etip atırǵan ruwxaniylerge arnalǵan. Bular Sadoqtıń urpaqları bolıp, olarǵa Lebiy urıwı arasınan Jaratqan Iyege xızmet etiw ushın, Oǵan jaqınlasıwǵa ruxsat etilgen edi+.

47Keyin ol ishki háwlini ólshedi. Ol tórt múyeshli bolıp, uzınlıǵı da, eni de júz shıǵanaq shıqtı. Qurbanlıq orın Ibadatxananıń aldında edi+.

Ibadatxana

48Ol meni Ibadatxananıń aywanına alıp kelip, onıń bosaǵasınıń eki tárepindegi sútinge uqsaǵan shıǵıńqı diywalların ólshedi. Diywallardıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq, eni úsh shıǵanaq shıqtı. 49Aywannıń óziniń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni on eki shıǵanaq edi. Aywanǵa on basqaldaqlı tekshe arqalı kóteriletuǵın edi. Aywannıń kirer awzınıń eki tárepinde eki sútin bar edi+.

41

41^1Keyin ol meni Muxaddes bólmeniń qapısına alıp barıp, qapınıń eki tárepindegi diywallardı ólshedi. Eki táreptegi diywaldıń da qalıńlıǵı altı shıǵanaq edi. 2Bosaǵanıń ózi on shıǵanaq, eki tárepindegi diywallar bes shıǵanaqtan edi. Ol Muxaddes bólmeni de ólshedi. Onıń uzınlıǵı qırıq shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq shıqtı+. 3Keyin ol ishki bólmege kirip, onıń bosaǵasınıń jaqlaw diywalların ólshedi. Diywallardıń qalıńlıǵı eki shıǵanaqtan, bosaǵanıń ózi altı shıǵanaq, al eki tárepten bosaǵaǵa qosılǵan diywallardıń uzınlıǵı jeti shıǵanaqtan edi. 4Ol ishki bólmeni de ólshedi. Onıń uzınlıǵı da, eni de jigirma shıǵanaq edi. Ol maǵan:

– Bul Eń muxaddes bólme, – dedi+.

Ibadatxananıń diywalına qosıp salınǵan bólmeler

5Ol Ibadatxana diywalın ólshedi. Diywaldıń qalıńlıǵı altı shıǵanaq shıqtı. Ibadatxananıń sırtqı diywalına taqap, aylandırıp salınǵan bólmelerdiń eni tórt shıǵanaq edi+. 6Bul bólmeler biriniń ústine biri úsh qabat etip salınıp, hár qabatta otız bólmeden bar edi. Ibadatxana diywalları shıǵarılıńqırap tekshedey etip órilip, sol shıǵıńqıraǵan jeri párdiywal xızmetin atqardı. Solay etip, bólmelerdi bastırǵan aǵashlar Ibadatxana diywalına kirmey turdı+. 7Ibadatxana diywalınıń tómengi bólegi joqarıdaǵı bólegine qaraǵanda qalıńıraq bolǵanı ushın joqarıdaǵı bólmeler keńirek edi. Tómengi qabattan ekinshi qabatqa, onnan úshinshi qabatqa kóteriletuǵın edi.

8Men Ibadatxana átirapına salınǵan usı bólmelerdiń tırnaǵın kórdim. Onıń biyikligi bir tayaq, yaǵnıy altı shıǵanaq edi. 9Bólmelerdiń sırtqı diywalınıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq edi. Ibadatxana aylanasında aylanıp turǵan bólmeler menen 10ruwxaniylerdiń bólmeleriniń arasındaǵı aralıqtıń eni jigirma shıǵanaq edi. 11Bólmelerdiń qubla hám arqa tárepinde ashıq maydanǵa qaraǵan esikleri bar edi. Bólmeler átirapındaǵı sırtqa shıǵıńqırap turǵan tırnaqtıń eni bes shıǵanaq edi.

Ibadatxananıń batısındaǵı imarat

12Ibadatxananıń artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi ashıq maydanda eni jetpis shıǵanaq, uzınlıǵı toqsan shıǵanaq, diywalınıń qalıńlıǵı bes shıǵanaq bolǵan úlken bir imarat bar edi.

Ibadatxanaǵa tiyisli ulıwma ólshemler

13Keyin ol Ibadatxananı ólshedi. Ibadatxananıń uzınlıǵı júz shıǵanaq shıqtı. Ibadatxananıń artındaǵı ashıq maydan, art bettegi imarat hám onıń diywalı júz shıǵanaq shıqtı+. 14Ibadatxananıń aldınǵı tárepindegi, yaǵnıy shıǵıs tárepindegi ashıq maydannıń eni júz shıǵanaq shıqtı. 15Ol Ibadatxananıń artındaǵı ashıq maydanǵa qarap turǵan imarattıń uzınlıǵın ólshedi. Imarat penen onıń eki qaptalındaǵı dálizlerdiń uzınlıǵı júz shıǵanaq shıqtı.

Ibadatxananıń ishki qurılısı

Ibadatxananıń ishi hám onıń aywanı, 16bosaǵalar, ayna tárizli oyıqlar hám qosımsha islengen ernekler tabaldırıqtıń aldınan hám edennen ayna tárizli oyıqlarǵa shekem aǵash penen qaplanǵan edi. Ayna tárizli oyıqlarǵa da aǵashtan islew berip qaplanǵan edi+. 17Ibadatxana hám aywannıń ishindegi hámme diywalları, qapılardıń joqarısı, 18kerublardıń hám palma aǵashınıń súwretleri salınǵan taxtalar menen qaplanǵan edi. Hár eki kerubtıń ortasında bir palma aǵashınıń súwreti salınǵan bolıp, hár bir kerubtıń eki bet-álpeti bar edi+. 19Palma aǵashına bir tárepten kerubtıń adamnıń bet-álpetine uqsaǵan júzi, ekinshi tárepten arıslanǵa uqsaǵan júzi qarap turǵan edi. Bunday súwretler Ibadatxananıń ishki diywalların aylandırıp,+
20edennen qapılardıń ústilerine shekem islengen edi. 21Muxaddes bólmeniń qapısınıń jaqlawları tórt múyeshli edi. Eń muxaddes bólmeniń qapısınıń jaqlawları da sonday edi+. 22Uzınlıǵı hám eni eki shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq bolǵan aǵashtan islengen bir qurbanlıq orın bar edi. Onıń múyeshleri, tiykarı hám qaptalları aǵashtan islengen edi. Sol adam maǵan:

– Bul Jaratqan Iyeniń aldındaǵı stol, – dedi.

23Muxaddes bólmeniń de, Eń muxaddes bólmeniń de jarma qapısı bar edi. 24Olardıń hár bir tárepi eki taxtadan ibarat bolıp, jıynalmalı etip islengen edi+. 25Muxaddes bólmeniń qapılarına diywallardaǵıday kerublar menen palma aǵashınıń súwretleri salınǵan edi. Aywannıń aldına aǵash shertek qurılǵan edi+. 26Aywannıń eki tárepindegi diywallarda ayna tárizli oyıqlar hám palma aǵashınıń súwretleri bar edi. Ibadatxananıń qosımsha bólmelerinde de shertekler bar edi+.

42

Ruwxaniylerdiń bólmeleri

42^1Adam meni arqadaǵı jol arqalı sırtqı háwlige alıp shıǵıp, ruwxaniylerdiń bólmelerine alıp bardı. Bul bólmeler ashıq maydannıń hám Ibadatxananıń artındaǵı jaydıń arqa tárepinde jaylasqan edi+. 2Bólmelerdiń esigi arqaǵa qarap turǵan bolıp, imarattıń uzınlıǵı júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq edi. 3Imarattıń bir tárepi ishki háwliniń eni jigirma shıǵanaq bolǵan ashıq jerine, ekinshi tárepi sırtqı háwlidegi tas tóselgen jolǵa qarap turǵan edi. Imarat úsh qabat qılıp qurılǵan bolıp, onıń qaptal dálizleri bar edi. 4Imarattıń aldında eni on shıǵanaq, uzınlıǵı júz shıǵanaq[*] bolǵan ayaq jol bolıp, sol jol arqalı imaratqa kiriwge bolatuǵın edi. Bólmelerdiń qapıları arqaǵa qaray ashılatuǵın edi. 5Úshinshi qabattaǵı bólmeler ekinshi qabattaǵıǵa, ekinshi qabattaǵı bólmeler birinshi qabattaǵıǵa qaraǵanda tarlaw edi. Sebebi ústingi qabattaǵı bólmelerdiń dálizleri kóbirek orın alıp turǵan edi. 6Usı úsh qabatlı imaratta háwlilerdegidey sútinler bolmadı. Sonlıqtan joqarǵı qabattaǵı bólmeler tómengi qabattaǵı bólmelerden tar edi. 7Bólmeler sırtqı háwliden diywal arqalı ajıratılıp turdı. Diywal bólmelerdiń aldında eliw shıǵanaqqa sozılıp jattı. 8Sırtqı háwlidegi bólmelerdiń uzınlıǵı eliw shıǵanaq, al Ibadatxana táreptegi bólmelerdiń uzınlıǵı júz shıǵanaq edi. 9Sırtqı háwliden tómengi bólmelerge kiretuǵın awız shıǵıs tárepte jaylasqan edi. 10Bul awız háwliniń diywalı baslanǵan jerde edi.

Ibadatxananıń qubla[*] tárepinde de ruwxaniylerdiń bólmeleri bar edi. Olar ashıq maydannıń hám Ibadatxananıń artındaǵı imarattıń qubla tárepinde jaylasqan edi. 11Bólmelerdiń aldında ayaq jol bar edi. Bul bólmelerdiń uzınlıǵı da, eni de, barlıq esikleri de, jaylasıwı da arqa táreptegi bólmeler menen birdey kóriniste edi. 12Qubladaǵı bólmelerge shıǵıstan, diywaldı boylap turǵan joldıń baslanǵan jerinen kiretuǵın edi.

13Adam maǵan bılay dedi:

– Ashıq maydannıń arqasındaǵı hám qublasındaǵı bólmeler – muxaddes bólmeler. Jaratqan Iyege jaqınlasatuǵın ruwxaniyler eń muxaddes zatlardı sol jerde jeydi. Eń muxaddes qurbanlıqlardı – ǵálle sadaqaların, gúna hám ayıp qurbanlıqların sol jerge qoyadı. Sebebi ol jer muxaddes+. 14Ruwxaniyler muxaddes orınnan sırtqı háwlige tuwrı shıǵıp ketpewi tiyis. Olar xızmet waqtında kiygen kiyimlerin usı jerge sheship qoyıwı kerek. Sebebi bul kiyimler muxaddes. Xalıqtıń aldına shıqpasınan aldın, ruwxaniyler kiyimlerin ózgertiwi kerek+.

Ibadatxana aymaǵı

15Ol Ibadatxananıń ishki jaǵındaǵı ólshemlerdi alıp bolǵannan soń, meni shıǵıstaǵı dárwaza arqalı alıp shıǵıp, Ibadatxana dógeregindegi sırtqı aymaqtı ólshey basladı. 16Ol ólsheytuǵın tayaq penen shıǵıs tárepti ólshedi. Ol bes júz shıǵanaq shıqtı. 17Arqa tárepti ólshedi, ol bes júz shıǵanaq shıqtı. 18Qubla tárepti ólshedi, ol da bes júz shıǵanaq shıqtı. 19Keyin batısqa aylanıp, onı ólshedi, ol da bes júz shıǵanaq shıqtı. 20Usılayınsha, ol Ibadatxana aymaǵınıń tórt tárepin ólshep shıqtı. Muxaddes orındı muxaddes emes orınnan ajıratıp turatuǵın diywal bar edi. Onıń uzınlıǵı da, eni de bes júz shıǵanaqqa teń edi+.

43

Jaratqan Iyeniń saltanatınıń Ibadatxananı toltırıwı

43^1Keyin adam meni shıǵısqa qarap turǵan dárwazaǵa alıp keldi+. 2Mine, Izraildıń Qudayınıń saltanatı shıǵıs tárepten kirip keldi. Dawısı kúshli aqqan suwlardıń gúmbirlisi yańlı edi. Saltanatınan jer júzi nurǵa tolıp turdı+. 3Bul ayan Quday Erusalimdi nabıt qılıwǵa kelgeninde hám Kebar kanalı boyında bolǵanımda kórgen ayanlarıma uqsar edi. Men jerge et betimnen jıǵıldım+. 4Jaratqan Iyeniń saltanatı shıǵısqa qaraǵan dárwazadan Ibadatxanaǵa kirdi. 5Ruwx meni kóterip, ishki háwlige alıp keldi. Men Ibadatxananıń Jaratqan Iyeniń saltanatına tolıp turǵanın kórdim+.

6Adam qasımda turǵanında, Ibadatxanadan maǵan sóylegen dawıstı esittim. 7Ol bılay dedi:

– Insan ulı, bul orın Meniń taxtım turatuǵın hám taban tireytuǵın jerim. Usı jerde, Izrail xalqınıń arasında máńgige bolaman. Bunnan bılay, Izrail xalqı da, patshaları da, ózleriniń opasızlıǵı menen hám marhum patshalarına sıyınıwı menen muxaddes atımdı haramlamaytuǵın boladı+. 8Olar bosaǵasın bosaǵamnıń qasına, qapılarınıń jaqlawların Meniń qapı jaqlawlarımnıń qasına qurdı. Meniń menen olardıń arasında tek ǵana bir diywal bar edi. Olar islegen jerkenishli isleri arqalı Meniń muxaddes atımdı haramladı. Sonlıqtan ǵázep penen olardı joq qıldım. 9Endi Izrail xalqı opasızlıqların hám marhum patshalarına sıyınıwdı Mennen awlaq qılsın. Sonda Men olardıń arasında máńgige mákan basaman.

10Insan ulı, usı Ibadatxana tuwralı Izrail xalqın xabardar qıl. Olar islegen gúnalarınan uyalsın, mına Ibadatxananıń jobası menen tanısıp shıqsın+. 11Eger olar islegen barlıq islerinen uyalıp, pushayman bolsa, onda olarǵa Ibadatxananıń kórinisin, jaylasıw tártibin, kiretuǵın hám shıǵatuǵın jerlerin, onıń qurılısı menen dúzilisin hám tártip-qaǵıydaların kórset. Onıń qurılısı menen qaǵıydaların saqlawı hám olarǵa ámel qılıwı ushın, bulardıń hámmesin olardıń kóz aldına jazıp qoy. 12Ibadatxana nızamı mınaday: tawdıń tóbesi hám onıń átirapındaǵı aymaq – júdá muxaddes! Ibadatxana nızamı mine usınday!

Qurbanlıq orın

13Ibadatxanadaǵı qurbanlıq orınnıń ólshemleri bir shıǵanaq hám qosımsha tórt eli turatuǵın uzınıraq shıǵanaq penen ólshenedi. Qurbanlıq orınnıń aynalasında tereńligi bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, erneginiń eni bir qarıs bolǵan salmasha boladı. Qurbanlıq orınnıń biyikligi mınaday:+
14Qurbanlıq orınnıń tómengi bóleginiń biyikligi salmashanıń túbinen ólshegende eki shıǵanaq, ústingi tárepiniń ekinshi bólektiń túbine deyingi aralıǵı bir shıǵanaq. Ortadaǵı bólektiń biyikligi tórt shıǵanaq, ústingi tárepiniń úshinshi bólektiń túbine deyingi aralıǵı bir shıǵanaq. 15Eń ústingi úshinshi bólektiń, yaǵnıy qurbanlıq jaǵılatuǵın orınnıń biyikligi tórt shıǵanaq bolıp, onnan tórt shaq shıǵıp turadı+. 16Qurbanlıq orınnıń oshaǵınıń uzınlıǵı da, eni de on eki shıǵanaq bolıp, tórt múyeshlik kórinisinde boladı. 17Ortadaǵı bóleginiń tórt tárepi de on tórt shıǵanaqtan edi. Qurbanlıq orınnıń túbindegi salmashanıń erneginiń biyikligi yarım shıǵanaq boladı. Dógeregine aylandırıp islengen salmashanıń tereńligi bir shıǵanaq edi. Qurbanlıq orınnıń tekshesi shıǵıs tárepte boladı+.

18Adam maǵan bılay dedi:

– Insan ulı! Quday Iye bılay deydi: «Qurbanlıq orındı qurǵannan keyin, onıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıqtı usınıw hám qan serpiw qaǵıydaları mınaday:+
19Maǵan xızmet etiw ushın janıma jaqınlasa alatuǵın Sadoq násilinen bolǵan lebiyli ruwxaniylerge gúna qurbanlıǵı retinde bir buǵa ber, – deydi Quday Iye+. 20– Buǵanıń qanın alıp, qurbanlıq orınnıń tórt shaqına súrtip, joqarǵı bólektiń tórt múyeshine hám erneklerine aylandırıp serpip shıqsın. Usılayınsha qurbanlıq orın tazalanıp, páklenedi+. 21Keyin gúna qurbanlıǵı ushın shalınǵan buǵanı Muxaddesxananıń sırtındaǵı arnawlı orınǵa alıp barıp, órtep jibersin+.

22Ekinshi kúni gúna qurbanlıǵı ushın minsiz teke usınılsın. Buǵanıń qanı menen tazalanǵanı sıyaqlı, tekeniń qanı menen de qurbanlıq orın tazalansın. 23Qurbanlıq orındı páklegennen soń, minsiz buǵa menen qoshqardı 24Jaratqan Iyeniń, Meniń aldıma alıp kel. Ruwxaniyler olarǵa duz sewip, olardı jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp Maǵan usınsın+.

25Jeti kún dawamında, hár kúni minsiz bir tekeni gúna qurbanlıǵı qılıp usınsın. Jáne de, minsiz bir buǵa menen minsiz bir qoshqardı da qurbanlıqqa usınsın+. 26Usı jeti kún dawamında ruwxaniyler qurbanlıq orındı páklep tazalasın. Keyin onı paydalanıwǵa boladı. 27Jeti kún tamam bolǵannan keyin, segizinshi kúnnen baslap ruwxaniyler jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı hám tatıwlıq qurbanlıqlarıńızdı qurbanlıq orında usınadı. Sonda Meniń sizlerge kewlim toladı, – deydi Quday Iye»+.

44

Shıǵıs dárwazanıń wazıypası

44^1Sol adam meni qaytadan Muxaddesxananıń shıǵısındaǵı sırtqı dárwaza janına alıp bardı. Dárwaza jabıq edi. 2Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul dárwaza bárqulla jabıq tursın, ashılmasın, bunnan hesh kim kirmesin. Sebebi Men, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bunnan kirdim, sonlıqtan ol jabıq halında qaladı. 3Tek húkimdar ǵana Meniń aldımda qurbanlıq asınan jew ushın bul imaratqa kiredi. Ol aywan arqalı kirip, sol jol menen shıǵıp ketedi.

Ibadatxanadaǵı xızmet tuwralı

4Keyin ol adam meni arqadaǵı dárwaza arqalı Ibadatxanaǵa alıp keldi. Men Ibadatxananıń Jaratqan Iyeniń saltanatına tolıp turǵanın kórdim hám et betimnen jerge jıǵıldım+. 5Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Insan ulı, kórgen hám esitkenlerińe dıqqatlı bol. Men saǵan Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaǵıydaları hám nızamları tuwralı aytaman. Ibadatxanaǵa kimlerdiń kirip-shıǵıwına bolatuǵınına dıqqatlı bol+. 6Qozǵalańshı Izrail xalqına ayt: «Quday Iye bılay deydi: Izrail xalqı, jeter endi, jerkenishli islerińizdi toqtatıń!+
7Qurbanlıqtıń qanı menen mayın awqat sıpatında Maǵan usınǵanıńızda, júregi hám denesi súnnet etilmegen jat jerlilerdi Muxaddesxanama alıp kirip, onı haramladıńız. Jerkenishli islerińiz benen kelisimimdi buzdıńız+. 8Muxaddes zatlarımdı qorǵawǵa baylanıslı talaplarımdı orınlamadıńız. Bul zatlarǵa qaraw ushın ózlerińizdiń ornıńızǵa jat jerlilerdi xızmetke qoydıńız. 9Quday Iye bılay deydi: Júregi hám eti súnnet etilmegen birde bir jat jerli, hátte, ol izraillılar arasında jasasa da Muxaddes mákanıma kirmewi kerek.

10Izrail joldan azıp, butlarǵa tabınıp ketkende, olarǵa qosılıp Mennen júz burǵan lebiyliler óz gúnasınıń jazasın tartadı. 11Olar Muxaddes mákanımda xızmet ete beredi: dárwazada qarawıl boladı, Ibadatxanaǵa baylanıslı xızmetlerdi atqaradı. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám basqa qurbanlıqlardı soyadı, xalıqqa xızmet etedi. 12Biraq butlarǵa tabınıp júrgen Izrail xalqına xızmet etip, olardı gúnaǵa baslaǵanı ushın ant ishemen, – deydi Quday Iye, – olar óz ayıbınıń jazasın tartadı. 13Olar ruwxaniy bolıp Maǵan jaqınlaspaydı, muxaddes zatlarıma hám eń muxaddes zatlarıma qol tiygizbeydi. Islegen jerkenishli isleri ushın uyatqa qaladı. 14Degen menen, Ibadatxana menen baylanıslı xızmetti hám ol jerde islenetuǵın barlıq ápiwayı islerdi olarǵa júkleymen.

15Izrail xalqı Mennen júz burıp ketkende, Muxaddesxananıń xızmetin sadıqlıq penen atqarǵan Sadoq násilinen bolǵan lebiyli ruwxaniyler xızmet etiw ushın Maǵan jaqınlasadı. Qurbanlıqtıń mayın hám qanın usınıw ushın Meniń aldımda turadı, – deydi Quday Iye+. 16– Tek olar ǵana Muxaddesxanama kirip, Maǵan xızmet etiw hám talaplarımdı orınlaw ushın dasturxanıma jaqınlasadı+.

17Ruwxaniyler ishki háwliniń dárwazasınan kirerde, zıǵırdan tigilgen kiyim kiyip alsın. Ishki háwlide yamasa Ibadatxana ishinde xızmet qılǵanında ústine júnli kiyim kiymesin. 18Baslarına zıǵır sálle orasın hám zıǵır diz kiyim kiyip alsın. Terletetuǵın kiyim kiymesin+. 19Sırtqı háwlige, xalıqtıń aldına shıqpastan aldın xızmet waqtında kiygen kiyimlerin sheship, muxaddes bólmelerde qaldırıp, basqa kiyim kiysin. Xalıq olardıń muxaddes kiyimlerine tiyip ketpesin+.

20Ruwxaniyler shashların páki menen aldırmawı hám uzın etip ósirmewi kerek. Al shashların bárqulla keltertip tursın+. 21Ishki háwlige kirgende birde bir ruwxaniy sharap ishpewi kerek+. 22Olar jesirge de, ajırasqan hayalǵa da úylenbewi kerek. Tek ǵana Izrail násilinen bolǵan qızlarǵa hám ruwxaniyden qalǵan jesirge úyleniwi múmkin+.

23Ruwxaniyler xalqıma muxaddes nárse menen muxaddes emes nárseniń, haram menen hadaldıń ayırmashılıǵın úyretsin+. 24Dawlı máselelerde qazılıq etip, Meniń nızamlarıma say qarar shıǵarsın. Men belgilegen bayramlarǵa baylanıslı kórsetpelerimdi hám qaǵıydalarımdı qadaǵalasın. Shabbatımdı muxaddes saqlasın+. 25Olardan hesh biri óli denege jaqınlap, ózin haramlamasın. Tek ata-anası, ul-qızı, aǵa-inisi yamasa turmısqa shıqpaǵan ájapa hám qarındası ólse ǵana, ruwxaniy ólige jaqınlap, ózin haramlawı múmkin+. 26Ruwxaniy tazalanıw rásiminen ótkennen keyin, jáne jeti kún kútiwi kerek+. 27Ol Muxaddes orında xızmet etiw ushın ishki háwlige kirgen kúni, ózi ushın gúna qurbanlıǵın beriwi kerek, – deydi Quday Iye+.

28– Ruwxaniylerge Izrail jerinen úles berilmesin. Olardıń miyrası da, úlesi de Men bolaman+. 29Olar ǵálle sadaqalarınan, gúna hám ayıp qurbanlıqlarınan jeydi. Izrailda tolıǵı menen Maǵan baǵıshlanǵan hár bir nárse olarǵa tiyisli boladı+. 30Qamırdıń birinshi zuwalasınan jabılǵan nanlar hám barlıq sıylarıńız ruwxaniylerdiki boladı. Úyińizde bereket bolıwı ushın, biydaydıń dáslepki tartılǵan unın ruwxaniylerge beriń+. 31Haram ólgen yaki jırtqısh haywan talaǵan qustıń hám haywannıń góshin jew ruwxaniylerge qadaǵan etiledi»+.

45

Jaratqan Iyeniń úlesi

45^1«Izrail jerin urıwlarǵa bólgenińizde, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq[*] bolǵan bir bólek jerdi muxaddes aymaq sıpatında Jaratqan Iye ushın ajıratıń. Bul jer tolıǵı menen muxaddes sanalsın+. 2Sol jerdiń bes júz shıǵanaqqa bes júz shıǵanaq bolǵan tórt múyeshli jeri Muxaddesxana ushın ajıratılsın. Onıń átirapın aylanǵan eliw shıǵanaqlıq ashıq maydan bolsın+. 3Muxaddes aymaqtan uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni on mıń shıǵanaq bolǵan bir bólek ólshe. Muxaddesxana jaylasqan bul jer júdá muxaddes jer boladı. 4Jerdiń bul muxaddes bólegi Jaratqan Iyege jaqınlasatuǵın ruwxaniylerge, yaǵnıy Muxaddesxanada xızmet etetuǵın ruwxaniylerge tiyisli boladı. Bul bólekte Muxaddesxana ushın muxaddes orın hám ruwxaniylerdiń úyleri boladı+. 5Uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni on mıń shıǵanaq bolǵan muxaddes aymaqtıń ekinshi yarımı Ibadatxana xızmetindegi lebiylilerge jasaytuǵın qalaların qurıw ushın múlik etip beriledi+. 6Muxaddes aymaqtıń qaptalınan eni bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq bolǵan jerdi qala ushın ajıratıń. Bul jer pútkil Izrail xalqına tiyisli boladı»+.

Húkimdar ushın jer

7«Muxaddes aymaq penen qala aymaǵınıń eki qaptalındaǵı jerler húkimdarǵa berilsin. Ol batıs tárepten batısqa, shıǵıs tárepten shıǵısqa qaray sozılıp, onıń uzınlıǵı batıstan shıǵısqa shekem sozılǵan Izrail urıwlarına ajıratılǵan jerdiń uzınlıǵına teń boladı+. 8Bul Izrailda húkimdardıń úlesi boladı. Bunnan bılay, húkimdarlarım xalqıma zulımlıq qılmaydı. Izrail urıwları óz jerlerine ózleri iyelik qıladı».

Ólshem birlikleri

9«Quday Iye bılay deydi: Jeter endi, Izrail húkimdarları! Zorlıq-zombılıqtı hám eziwshilikti toqtatıń. Ádalat hám tuwrılıqtı júzege asırıń. Xalqımdı óz iyeliginen quwıp shıǵarıwdı toqtatıń, – deydi Quday Iye+. 10– Tárezińiz tuwrı bolsın, sıyımlılıqtı ólsheytuǵın efa[*] hám suyıqlıqtı ólsheytuǵın bat[*] ıdıslarıńız durıs ólshemde bolsın+. 11Efa menen battıń sıyımlılıq kólemi birdey bolsın. Efa da, bat ta xomerdiń onnan bir bólegine[*] teń bolsın. Efa ushın da, bat ushın da xomer úlgi bolıp belgilensin. 12Bir shekel jigirma geraǵa[*] teń bolsın, jigirma shekel, jigirma bes shekel hám on bes shekel qosılıp bir minanı[*] qurasın»+.

Salıqlar

13«Beretuǵın salıǵıńız mınadan ibarat: biydaydıń alpıstan bir bólegi, arpanıń alpıstan bir bólegi, 14záytún mayınıń júzden bir bólegi. Maydı ólshegende battan paydalanıń, on bat bir xomerge, yaǵnıy bir korǵa[*] tuwrı keledi. 15Sonday-aq Izrail jaylawındaǵı eki júz qoydan birewi húkimdarǵa berilsin. Bular ǵálle sadaqası, jandırılatuǵın qurbanlıq hám tatıwlıq qurbanlıǵı bolıp, gúnadan pákleniw ushın beriledi, – deydi Quday Iye. 16– Eldegi pútkil xalıq bul salıqlardı Izrail húkimdarına beriwi kerek. 17Húkimdar Izrailda barlıq bayramlarda – úlken bayramlarda, jáne de Jańa ay bayramında hám Shabbat kúnlerinde jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların hám ishimlik sadaqaların támiyinlewi shárt. Ol Izrail xalqın páklew ushın beriletuǵın gúna qurbanlıǵın, ǵálle sadaqasın, jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám tatıwlıq qurbanlıǵın alıp keledi+.

18Quday Iye bılay deydi: Birinshi aydıń birinshi kúni minsiz bir buǵa alıp, Muxaddesxananı pákle+. 19Ruwxaniy gúna qurbanlıǵınıń qanınan alıp, onı Ibadatxana qapılarınıń jaqlawlarına, qurbanlıq orınnıń ústiniń tórt múyeshine, ishki háwlige kiretuǵın dárwazalardıń jaqlawlarına jaqsın+. 20Xalıqtıń bilmey hám abaylamay qılǵan gúnaları ushın jetinshi kúni de solay isleńler. Usılayınsha Ibadatxananı pákleń.

21Birinshi aydıń on tórtinshi kúni Qutqarılıw bayramın bayramlań, bunda jeti kún dawamında ashıtqısız nan jewińiz kerek.[*]+
22Bayramnıń birinshi kúni húkimdar óziniń hám xalıqtıń gúnası ushın bir buǵanı gúna qurbanlıǵı ushın usınadı. 23Bayramnıń jeti kúni dawamında hár kúni húkimdar Maǵan minsiz jeti buǵa menen minsiz jeti qoshqardı jandırılatuǵın qurbanlıq etip hám hár kúni bir tekeni gúna qurbanlıǵı etip beriwi kerek+. 24Qurbanlıq qılınatuǵın hár bir buǵa hám hár bir qoshqar menen birge ǵálle sadaqası sıpatında bir efadan un hám hár bir efa ushın bir hinnen záytún mayın bersin+.

25Jetinshi aydıń on besinshi kúni baslanatuǵın Qos bayramı ushın da húkimdar jeti kún dawamında beriletuǵın gúna qurbanlıqların, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların hám záytún mayın bersin».[*]+

46

46^1«Quday Iye bılay deydi: Ishki háwlige alıp kiretuǵın shıǵıs táreptegi dárwaza altı jumıs kúni dawamında jabıq tursın. Al Shabbat kúni hám Jańa ay bayramı kúni ashılsın. 2Húkimdar dárwaza imaratınıń aywanı arqalı dárwazanıń ishinen ótip, dárwazanıń jaqlawlarınıń janında tursın. Ruwxaniy onıń jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların usınıp atırǵanda, húkimdar aywan bosaǵasında turıp sıyınsın. Keyin kelgen jolı menen shıǵıp ketsin. Biraq dárwaza keshke shekem ashıq tursın+. 3Hár Shabbat hám Jańa ay bayramı kúni Izrail xalqı usı dárwaza aldında turıp, Jaratqan Iyege sıyınsın. 4Shabbat kúni húkimdar Jaratqan Iyege minsiz altı toqlı menen minsiz bir qoshqardı jandırılatuǵın qurbanlıq ushın alıp kelsin+. 5Qoshqarǵa qosıp, ǵálle sadaqası ushın bir efa un bersin. Al toqlılar menen birge qálegen muǵdarda un bersin. Hár bir efa unǵa bir hin muǵdarda záytún mayın qosıp bersin. 6Jańa ay bayramı kúni minsiz bir buǵa, altı toqlı hám bir qoshqar bersin+. 7Ǵálle sadaqası ushın buǵaǵa qosıp bir efa, qoshqarǵa qosıp bir efa un alıp kelsin. Al toqlılar menen birge qálegen muǵdarda ǵálle sadaqasın bersin. Hár bir efa un ushın bir hin záytún mayın qosıp bersin. 8Húkimdar ishke kirgende, dárwaza imaratınıń aywanı arqalı kirsin hám sol jol menen qaytıp shıqsın.

9Belgilengen bayramlarda úlke xalqı sıyınıw ushın Jaratqan Iyeniń aldına kelgende, arqadaǵı dárwazadan kirgenleri qubladaǵı dárwazadan, qubladaǵı dárwazadan kirgenleri arqadaǵı dárwazadan shıǵıp ketsin. Hár bir adam kirgen dárwazasınan qaytıp shıqpay, qarama-qarsı dárwazadan shıǵıp ketiwi kerek+. 10Húkimdar olardıń arasında bolıwı kerek. Xalıq kirgende kiriwi, xalıq shıqqanda shıǵıwı kerek.

11Úlken bayramlarda hám belgilengen bayramlarda qurbanlıq qılınatuǵın hár bir buǵa hám hár bir qoshqar menen birge bir efadan ǵálle sadaqası beriledi. Toqlılar menen birge qálegen muǵdarda ǵálle sadaqası beriledi. Hár bir efa un menen birge bir hin záytún mayı beriledi. 12Húkimdar Jaratqan Iyege ıqtıyarlı túrde jandırılatuǵın qurbanlıq yamasa tatıwlıq qurbanlıǵın bermekshi bolsa, oǵan shıǵısqa qaraǵan dárwaza ashılsın. Bul qurbanlıqlardı ol Shabbat kúni beretuǵın qurbanlıqlarday etip usınsın. Keyin ol sırtqa shıǵıp ketedi hám dárwaza jabıladı»+.

Kúndelikli qurbanlıqlar

13«Hár kúni azanda bir jasar minsiz bir toqlını jandırılatuǵın qurbanlıq etip alıp kelip, onı Jaratqan Iyege usınıń+. 14Onıń menen birge hár kúni azanda ǵálle sadaqası ushın efanıń altıdan bir bólegi muǵdarında sapalı un hám unǵa aralastırıw ushın hinniń úshten bir bólegi muǵdarında záytún mayı berilsin. Ǵálle sadaqasınıń Jaratqan Iyege usınıw qaǵıydası máńgige usınday boladı. 15Toqlı, ǵálle hám záytún mayı jandırılatuǵın qurbanlıq ushın hár kúni azanda úzliksiz túrde alıp kelinsin».

Húkimdardıń jer múlki tuwralı nızam

16«Quday Iye bılay deydi: Eger húkimdar óz iyeliginen ullarınıń birine jer sawǵa qılsa, bul jer onıń áwladlarına da miyrasqa ótip, olardıń miyrası boladı. 17Eger húkimdar xızmetshileriniń birine jer sawǵa qılsa, xızmetshi bul jerge Qutlı jılǵa[*] deyin ǵana iyelik qıla aladı. Keyin jer húkimdarǵa qaytarıp beriledi. Húkimdardıń jeri tek onıń balalarına ǵana miyrasqa óte aladı+. 18Húkimdardıń xalıqtı jerden quwıp shıǵarıp, olardıń jerin tartıp alıwǵa haqısı joq. Ol tek óz jerinen balalarına miyras ajıratıwı múmkin. Xalqımnıń hesh biri óz jerinen quwıp shıǵarılmasın»+.

Ibadatxana asxanası

19Keyin adam meni dárwaza janındaǵı jol arqalı ruwxaniylerge arnalǵan, arqaǵa qarap turǵan muxaddes bólmelerge alıp keldi. Sol jerden batıstaǵı eń shetki orındı kórsetti. 20Ol bılay dedi:

– Bul jerde ruwxaniyler ayıp hám gúna qurbanlıqlarınıń góshin pisiredi hám ǵálle sadaqasınıń nanın jabadı. Xalıqtıń muxaddes azıq-awqatlarǵa tiyip ketpewi ushın, olardı sırtqı háwlige shıǵarmawı kerek.

21Keyin ol meni sırtqı háwlige shıǵarıp, háwliniń tórt múyeshine alıp bardı. Hár bir múyeshte qorshalǵan bir orın bar edi. 22Háwliniń hár bir múyeshinde ólshemleri birdey bolǵan, uzınlıǵı qırıq shıǵanaq, eni otız shıǵanaq bolǵan ústi jabıq orınlar bar edi. 23Olardıń hámmesi diywal menen aylandırılǵan bolıp, diywaldıń ishi boylap oshaqlar qurılǵan edi. 24Adam maǵan bılay dedi:

– Bular asxanalar. Onda Ibadatxana xızmetshileri xalıqtıń alıp kelgen qurbanlıq góshlerin pisiredi.

47

Ibadatxanadan aǵıp shıqqan dárya

47^1Keyin ol meni qaytadan Ibadatxana qapısına alıp bardı. Ibadatxana shıǵısqa qarap turǵan edi. Men Ibadatxana bosaǵasınıń astınan shıǵısqa qaray suw aǵıp turǵanın kórdim. Suw Ibadatxananıń qubla tárepinen shıǵıp, qurbanlıq orınnıń qublası arqalı aǵıp turǵan edi+. 2Adam meni arqa dárwaza arqalı alıp shıqtı hám sırt jaq penen aylanıp, shıǵısqa qarap turǵan sırtqı dárwazaǵa alıp bardı. Suw qubla tárepten aǵıp turǵan edi.

3Adam qolındaǵı ólshewish jibi menen shıǵısqa qaray júrdi de, mıń shıǵanaq aralıqtı ólshedi. Keyin meni suwǵa túsirdi. Suw tobıǵıma kelip turdı+. 4Ol taǵı mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep, meni armanıraq alıp bardı. Suw dizeme keldi. Jáne mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep, meni jáne de armanıraq alıp bardı. Endi suw belime deyin keldi. 5Keyin ol jáne mıń shıǵanaq aralıqtı ólshep aldı. Bul jerde suw men óte almaytuǵın dáryaǵa aylandı. Suw kóterilip, júzip ótpese, keship óte almaytuǵın dáryaǵa aylanǵan edi.

6Ol mennen:

– Insan ulı, mınanı kórip tursań ba? – dep soradı. Keyin meni jaǵaǵa alıp shıqtı. 7Jaǵaǵa shıqqanımda, men eki jaǵada da kóp tereklerdiń ósip turǵanın kórdim.

8Ol maǵan bılay dedi:

– Bul suw shıǵısqa qaray aǵıp, Iordan tegisligi arqalı Óli teńizge quyadı. Sonda teńizdiń suwı dushshı boladı+. 9Dárya aǵıp barǵan hámme jerde tirishilik baslanadı, balıqlar tolıp tasadı. Sebebi dárya suwı ashshı suwdı dushshı suwǵa aylandıradı. Bul suwlar aǵıp ótken jerlerdiń hámmesinde tirishilik boladı. 10Dárya boylarında balıqshılar turıp, En-Gediyden En-Eglayımǵa shekemgi orınlarda awların keptiredi. Jer Orta teńizindegidey balıqlardıń túri kóp boladı+. 11Biraq batpaqlıqlar menen shalshıq suwlardıń suwları tazalanbaydı. Olar duz káni bolıp qala beredi. 12Dáryanıń eki tárepinde hár túrli miywe aǵashları ósedi, japıraqları solımaydı, miyweleri tawısılmaydı, hár ayda miywe beredi. Óytkeni Muxaddesxanadan shıqqan suw olardı suwǵaradı. Miyweleri azıq boladı, al japıraqları shıpalı boladı+.

Eldiń jańa shegaraları

13•Quday Iye bılay deydi: «Jerdi Izraildıń on eki urıwına bólip bergenińizde, mınaday qılıń: Yusupke eki pay berilsin. 14Jerdi urıwlarǵa teńdey bólip berińler. Men bul jerdi ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishtim. Bul jer sizlerdiń múlkińiz boladı+.

15Eldiń shegarası mınaday: arqa shegarańız Jer Orta teńizinen baslanıp, Xetlon jolı arqalı Lebo-Xamattıń qası menen Sedad, 16Berota qalalarına hám Damask penen Xamat aralıǵında jaylasqan Sibrayım qalasına deyin barıp, Xawran shegarasındaǵı Xaser-Hattixonǵa deyin sozıladı. 17Solay etip, shegara Jer Orta teńizinen Xasar-Enonǵa shekem sozıladı. Arqada Damask hám Xamat iyelikleri bar. Bul arqa shegarańız.

18Shıǵıs shegara Xawran hám Damask aralıǵınan baslanıp, Izrail hám Gilad jerleri arasınan aǵıp ótetuǵın Iordan dáryası arqalı shıǵıstaǵı teńizge barıp, sol jerden Tamar qalasına deyin jetip baradı. Bul shıǵıs shegarańız.

19Qubla shegarańız Tamar qalasınan Qadeshtegi Meriba suwlarına shekem, keyin Mısır shegarasındaǵı say boylap barıp, Jer Orta teńizine kelip tireledi. Bul qubla shegarańız+.

20Batıs shegarańız Jer Orta teńizin boylap barıp, Lebo-Xamatqa qarama-qarsı jaylasqan jerge deyin sozıladı. Bul batıs shegarańız boladı.

21Bul jerlerdi Izrail urıwlarına bólip berińler. 22Jerdi ózlerińizge hám arańızda jasap balalı bolǵan kelgindilerge bólistirip beriń. Jat jerliler Izrail urpaqları arasında jergilikli turǵınlar sıpatında qaralsın hám izraillılar menen teńdey úleske iye bolsın+. 23Jat jerli qaysı urıwdıń arasına qonıs basqan bolsa, oǵan sol urıwdıń jerinen úles berilsin», – deydi Quday Iye.

48

Urıwlarǵa tiyisli jerler

48^1«Mınalar urıwlardıń atları. Dan urıwınıń úlesi arqada jaylasqan. Onıń shegarası Xetlon jolı boylap Lebo-Xamatqa deyin barıp, onnan Damask hám Xamat arasındaǵı arqa shegarada ornalasqan Xasar-Enanǵa deyin sozıladı. Dan urıwına tiyisli aymaq Izrail eliniń shıǵıs shegarasınan batıs shegarasına shekem sozıladı+.

2Asherdiń úlesi Dannıń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

3Naftaliydiń úlesi Asher jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

4Menashsheniń úlesi Naftaliydiń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

5Efrayımnıń úlesi Menashshe jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

6Rubenniń úlesi Efrayım menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

7Yahudanıń úlesi Rubenniń jeri menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

8Yahudanıń shegarasınan baslap, shıǵıstan batısqa deyin sozılǵan jerdi ajıratıp qoyıń. Onıń eni jigirma bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı shıǵıstan batısqa sozılǵan, urıwlardıń payına tiygen jerdiń uzınlıǵı menen teń bolsın. Bul jerdiń ortasında Muxaddesxana boladı+. 9Jaratqan Iyege arnalǵan jerdiń uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq[*] boladı+. 10Muxaddes aymaqtıń ruwxaniylerge tiyisli bóleginiń arqadaǵı uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, batıstaǵı eni on mıń shıǵanaq, shıǵıstaǵı eni on mıń shıǵanaq, qubladaǵı uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq boladı. Onıń ortasında Jaratqan Iyeniń Muxaddesxanası boladı. 11Bul úles Sadoq násilinen shıqqan hám ruwxaniylikke tayınlanǵan ruwxaniylerge tiyisli boladı. Olar Meniń talaplarımdı orınladı. Izrail xalqı menen birge lebiyliler de joldan azǵanda, olar Maǵan sadıq qaldı+. 12Muxaddes aymaqtıń júdá muxaddes bólegi ruwxaniylerge tiyisli boladı. Ol jer lebiylilerdiń jerine shegaralas boladı.

13Ruwxaniylerdiń jeriniń janınan lebiylilerge beriletuǵın jerdiń uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq boladı. Bul bólektiń uzınlıǵı barlıǵı bolıp jigirma bes mıń shıǵanaq, eni jigirma mıń shıǵanaq boladı+. 14Bul bólekti satıwǵa da, almastırıwǵa da bolmaydı. Bul eldegi eń jaqsı úles boladı. Onı basqa adamnıń qolına beriwge bolmaydı. Sebebi bul – Jaratqan Iyeniń muxaddes jeri.

15Qalǵan eni bes mıń shıǵanaq, uzınlıǵı jigirma bes mıń shıǵanaq bolǵan ápiwayı jer qala úyleri hám jaylawlar ushın beriledi. Qala sol jerdiń orayında jaylasadı+. 16Qalanıń ólshemi mınaday: arqa tárepi tórt mıń bes júz, qubla tárepi tórt mıń bes júz, shıǵıs tárepi tórt mıń bes júz hám batıs tárepi tórt mıń bes júz shıǵanaq+. 17Qala arqa, shıǵıs, qubla hám batıs táreplerden eni eki júz eliw shıǵanaq bolǵan jaylawlar menen qorshalǵan boladı. 18Qaladan tısqarı bolǵan, muxaddes jer menen shegaralas turǵan jerdiń shıǵıs tárepi de, batıs tárepi de on mıń shıǵanaq boladı. Bul jerde qalada islewshiler ushın azıq jetistiriledi. 19Izraildıń hámme urıwlarınan qalada islewshiler bul atızlarǵa egin egiwi múmkin. 20Ulıwma ajıratılǵan jerdiń uzınlıǵı da, eni de jigirma bes mıń shıǵanaqtan boladı, al qalaǵa ajıratılǵan úles muxaddes aymaqtıń tórtten birine teń boladı.

21Muxaddes aymaqtıń hám qalaǵa qaraslı bólektiń eki tárepindegi jerler húkimdarǵa tiyisli boladı. Onıń uzınlıǵı jigirma bes shıǵanaq bolıp, shıǵıs tárepindegisi shıǵıs shegaraǵa, batıs tárepindegisi batıs shegaraǵa barıp taqaladı. Urıwlarǵa tiyisli úleske shegaralas jaylasqan bul eki aymaq húkimdarǵa tiyisli boladı. Muxaddes Ibadatxana turǵan muxaddes aymaq olardıń ortasında boladı+. 22Solay etip, lebiylilerdiń úlesi hám qala múlki húkimdardıń iyeliginiń arasında jaylasadı. Húkimdardıń iyeligi Yahuda hám Benyamin jerleriniń ortasında boladı.

23Qalǵan urıwlarǵa kelsek, Benyaminniń úlesi shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

24Shimonnıń úlesi Benyaminniń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

25Issaxardıń úlesi Shimonnıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

26Zebulonnıń úlesi Issaxardıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

27Gadtıń úlesi Zebulonnıń úlesi menen shegaralasıp, shıǵıstan batısqa deyin sozıladı+.

28Gadtıń úlesiniń qubla shegarası Tamar qalasınan Qadeshtegi Meriba suwlarına shekem baradı, ol jerden Mısır shegarasındaǵı say boylap ótip, Jer Orta teńizine jetedi+.

29Solay etip, Izrail urıwlarına bólip beretuǵın úles jerlerińiz usılar», – deydi Quday Iye.

Qalanıń aynala dógeregi

30«Qalanıń aynala dógeregi mınaday bolsın: uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan arqa tárepte+
31úsh dárwaza bolsın. Qala dárwazaları Izrail urıwlarınıń atları menen atalsın. Arqa táreptegi dárwazalar Ruben, Yahuda hám Lebiy dárwazaları dep atalsın. 32Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan shıǵıs tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Yusup, Benyamin hám Dan dárwazaları dep atalsın. 33Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan qubla tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Shimon, Issaxar hám Zebulon dárwazaları dep atalsın. 34Uzınlıǵı tórt mıń bes júz shıǵanaq bolǵan batıs tárepte úsh dárwaza bolıp, olar Gad, Asher hám Naftaliy dárwazaları dep atalsın. 35Qalanıń aylanası barlıǵı bolıp on segiz mıń shıǵanaq boladı. Qala sol kúnnen baslap „Jaratqan Iye sol jerde“ dep ataladı»+.

* 4:10 Jigirma shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 4:11 Hinniń altıdan bir bólegi – bir hin shama menen 3,7 l.

* 8:14 Aza tutıp jılaw – hár jılı islenetuǵın diniy dástúr.

* 9:3 Kerublar – ruwxıy barlıqlar. 1:5-25 qarań.

* 20:29 Sıyınıw ornı – evrey tilinde «barıw» sózi menen únles keledi.

* Ezk 22:25 húkimdarları – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «payǵambarlar toparı».

* 24:26-27 3:26-27; 33:21-22.

* 26:13 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 33:21-22 3:26-27; 24:26-27.

* Ezk 42:4 júz shıǵanaq – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «bir shıǵanaq».

* Ezk 42:10 qubla – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «shıǵıs».

* Ezk 45:1 jigirma mıń shıǵanaq – Áyyemgi grekshe awdarmadan (jáne usı baptıń 3-5 ayatlarına hám 48:9-13 ke qarań). Evreyshe qoljazbalarda «on mıń shıǵanaq».

* 45:10 Efa – bir efa shama menen 22 l.

* 45:10 Bat – bir bat shama menen 22 l.

* 45:11 Xomer – bir xomer shama menen 220 l.

* 45:12 Gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

* 45:12 Mina – bir mina shama menen 550 gr.

* 45:14 Kor – bir kor shama menen 220 l.

* 45:21 Shıǵ 12:1-20.

* 45:25 Leb 23:33-43.

* 46:17 Leb 25:8-17; 27:17-24.

* Ezk 48:9 jigirma mıń shıǵanaq – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bir qoljazbasınan (jáne usı baptıń 10-13 ayatlarına hám 45:1-5 ke qarań). Evreyshe qoljazbalarda «on mıń shıǵanaq».

• 1:1 Ezk 10:7-20

+ 1:1 Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Elsh 7:56, Elsh 10:11, Ayan 19:11, Ezk 8:3, Ezk 40:2

+ 1:2 4Pat 24:15

+ 1:3 3Pat 18:46, Ezk 3:14, Ezk 3:22, Ezk 8:1, Ezk 33:22, Ezk 37:1, Ezk 40:1, Ayan 1:10

+ 1:4 3Pat 19:11, Erm 23:19, Erm 30:23
+ 1:5 Ezk 8:2, Ayan 4:6-8
+ 1:7 Ezk 1:7, Ezk 40:3, Dan 10:6
+ 1:10 Ayan 4:7
+ 1:11 Iysh 6:2
+ 1:13 Zab 103:4
+ 1:16 Dan 10:6
+ 1:18 Ayan 4:8
+ 1:22 Jar 1:7-8, Ezk 10:1, Ayan 4:6
+ 1:24 Ezk 43:2, Ayan 1:15
+ 1:26 Shıǵ 24:10, Ezk 10:1, Dan 7:13
+ 1:27 Ezk 8:2, Jar 9:13, Ayan 4:3, Ayan 10:1
+ 2:1 Dan 8:17
+ 2:2 Ezk 3:24
+ 2:3 Ezk 20:21

+ 2:5 Ezk 3:11, Ezk 33:33, Zxr 2:9, Zxr 4:9, Zxr 6:15

+ 2:6 Erm 1:8, Ezk 3:11, Mix 7:4
+ 2:9 Ezk 8:3, Dan 10:10, Zxr 5:1, Ayan 10:2
+ 2:10 Ayan 5:1
+ 3:1 Erm 15:16, Ayan 10:9-10
+ 3:8 Erm 1:18
+ 3:9 Zxr 7:12, Iysh 50:7, Erm 1:18
+ 3:11 Ezk 2:5, Ezk 2:7

+ 3:12 4Pat 2:16, Ezk 8:3, Ezk 11:1, Ezk 11:24, Ezk 43:5, Elsh 8:39

+ 3:13 Ezk 1:11, Ezk 1:15, Ezk 1:24

+ 3:14 3Pat 18:46, Ezk 1:3

+ 3:15 Ezk 1:1, Ezk 10:15, Ezk 43:3, Ayup 2:13, Joq 2:10

• 3:16 Ezk 33:1-9

+ 3:17 Iysh 21:6, Erm 6:17, Hosh 9:8, Xab 2:1, 2Jln 19:10

+ 3:19 Ezk 33:9
+ 3:20 Erm 6:21, Ezk 18:24
+ 3:22 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 8:4, Ezk 37:1
+ 3:23 Ezk 2:1-2
+ 3:25 Ezk 4:8
+ 3:26 Ayup 29:10, Zab 136:6
+ 3:27 Ezk 24:27
+ 4:2 4Pat 25:1, Ezk 17:17
+ 4:6 San 14:34

+ 4:8 4Pat 25:1-3, Erm 39:1-2, Erm 52:4-6, Ezk 3:25

+ 4:13 Dan 1:8, Hosh 9:3

+ 4:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Elsh 10:14, Shıǵ 22:31, Leb 11:39, Leb 22:8

+ 4:16 Leb 26:26, Iysh 3:1, Ezk 5:16, Ezk 14:13, Ezk 12:19

+ 5:2 Ezk 4:8, Ezk 5:12
+ 5:3 Erm 40:6, Erm 52:16
+ 5:6 Ezk 16:47-48
+ 5:8 Ezk 13:8
+ 5:9 Dan 9:12

+ 5:10 Leb 26:29, Nzm 28:57, Joq 4:10, Erm 19:9, Leb 26:33, Nzm 4:27, Nzm 28:64, Nxm 1:8, Erm 9:16, Ezk 12:14-15, Zxr 2:6, Zxr 7:14

+ 5:11 Leb 15:31, 2Jln 36:14, Erm 7:30, Ezk 8:5-6, Iysh 49:18, Sef 2:9, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Ezk 9:10

+ 5:12 Ezk 5:2
+ 5:13 Ezk 16:42
+ 5:15 Nzm 28:37
+ 5:16 Nzm 32:23, Leb 26:26, Ezk 4:16
+ 5:17 Nzm 32:24, Ezk 14:21, Ayan 6:8
+ 6:2 Ezk 21:2-3, Ezk 36:1
+ 6:4 2Jln 14:5
+ 6:5 Leb 26:30, 4Pat 23:16
+ 6:8 Ezk 12:16, Ezk 14:22

+ 6:9 Shıǵ 34:15, Ezk 16:61, Ezk 20:43, Ezk 36:31

+ 6:11 Ezk 5:12
+ 6:13 Erm 2:20, Hosh 4:13
+ 7:2 Joq 4:18, Amo 8:2
+ 7:4 Ezk 5:11, Ezk 7:9, Ezk 8:18, Ezk 9:10
+ 7:7 Sef 1:14-15
+ 7:9 Ezk 5:11
+ 7:13 Leb 25:13-14

+ 7:15 Nzm 32:25, Joq 1:21, Ezk 5:12, Ezk 6:11, Erm 14:18

+ 7:16 Iysh 38:14, Nax 2:7
+ 7:17 Iysh 13:7, Ezk 21:7
+ 7:18 Iysh 15:2-3
+ 7:19 Hkm 11:4, Sef 1:18
+ 7:23 Zab 54:10, Erm 6:7
+ 7:24 Xab 1:7
+ 7:26 Erm 4:20
+ 8:1 Ezk 14:1, Ezk 20:1, 3Pat 18:46, Ezk 1:3
+ 8:2 Ezk 1:5, Ezk 1:27-28

+ 8:3 Ezk 2:9, 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 1:1, Ezk 11:1, Ezk 40:2, 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Elsh 8:39

+ 8:4 Ezk 37:1
+ 8:8 Ezk 12:5
+ 8:10 Shıǵ 20:4-5, Nzm 4:16-18
+ 8:12 Zab 9:32, Iysh 29:15, Ezk 9:9
+ 8:16 Ezk 40:28, 3Pat 6:3, Iol 2:17, Erm 8:2

+ 8:18 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 9:10, 1Pat 8:18, Ayup 27:8-9, Iysh 1:15, Mix 3:4

+ 9:2 4Pat 15:35, 2Jln 23:20, Dan 10:5, Ayan 1:13

+ 9:4 Zab 118:136, Ayan 7:3-4
+ 9:5 Ezk 5:11
+ 9:6 Nzm 28:49-50, 2Jln 36:17, Shıǵ 12:13
+ 9:8 Ezk 11:13

+ 9:9 Ezk 7:23, Zab 9:32, Iysh 29:15, Ezk 8:12

+ 9:10 Ezk 5:11, Ezk 7:4, Ezk 8:18, Hosh 13:14, Ezk 11:21

• 10:1 Ezk 1:4-28
+ 10:2 Ezk 9:2
+ 10:3 3Pat 8:10
+ 10:12 Ayan 4:6
+ 10:15 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 43:3
+ 10:19 Ezk 11:22

+ 11:1 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 10:19, Ezk 8:16

+ 11:6 Ezk 7:23, Ezk 24:7
+ 11:8 Erm 42:16
+ 11:13 Ezk 9:8
+ 11:16 Iysh 8:14, Ayan 21:22

+ 11:17 Nzm 30:3, Iysh 11:12, Erm 32:37, Sef 3:20

+ 11:19 Erm 32:39, Ezk 18:31, Ezk 36:26
+ 11:20 Leb 26:12, Ezk 14:11, Zxr 13:9
+ 11:21 Ezk 9:10
+ 11:22 Ezk 10:19
+ 11:23 Zxr 14:4
+ 11:24 3Pat 18:12, Ezk 3:12

+ 12:2 Iysh 42:18-20, Erm 5:21, Mat 13:13, Mrk 8:18

+ 12:3 Erm 36:3
+ 12:5 Ezk 8:8
+ 12:9 Ezk 21:7, Ezk 24:19, Ezk 37:18
+ 12:10 2Jln 36:11-13, Ezk 21:25

+ 12:13 Ezk 17:20, Ezk 19:8, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 12:14 Leb 26:33, Ezk 5:10
+ 12:15 Ezk 6:7
+ 12:16 Ezk 6:8, Ezk 14:22
+ 12:19 Ezk 4:16

+ 12:22 Iysh 5:19, 2Pet 3:4, Ezk 16:44, Ezk 18:2

+ 12:24 Ezk 13:23, Mix 3:6
+ 12:25 Iysh 55:11
+ 12:27 Dan 10:14
+ 13:2 Erm 23:16, Erm 23:26
+ 13:5 Ezk 22:30

+ 13:6 Erm 5:31, Erm 14:14, Erm 23:21, Ezk 22:28

+ 13:8 Erm 23:30, Ezk 5:8
+ 13:9 Ezk 20:38, Ezk 6:7
+ 13:10 Erm 6:14, Erm 8:11, Mix 3:5
+ 13:11 Iysh 28:2, Iysh 28:17, Ezk 38:22
+ 13:14 Ezk 6:7
+ 13:19 Hkm 28:21
+ 13:22 Erm 23:14, Ezk 18:21
+ 13:23 Ezk 12:24, Mix 3:6
+ 14:1 Ezk 8:1, Ezk 20:1
+ 14:3 4Pat 3:13, Ezk 20:3, Ezk 20:31
+ 14:6 Ezk 18:30
+ 14:8 Nzm 28:37, Ezk 5:15, Ezk 6:7
+ 14:9 3Pat 22:22-23, Erm 20:7
+ 14:11 Leb 26:12, Ezk 11:20, Zxr 13:9

+ 14:13 Leb 26:25-26, Iysh 3:1, Ezk 4:16, Ezk 5:16-17

+ 14:14 Jar 6:9, Ayup 1:1, Dan 1:6, Dan 6:4
+ 14:16 Ezk 5:11
+ 14:17 Ezk 29:8
+ 14:21 Erm 14:12, Ezk 5:17, Ayan 6:8
+ 14:22 Ezk 6:8, Ezk 12:16
+ 15:2 Ezk 17:6

+ 15:6 Erm 4:12, Erm 51:1, Ezk 19:10, Hosh 4:19

+ 16:2 Ezk 20:4, Ezk 22:2
+ 16:3 Jar 15:16, Nzm 7:1, Biy 1:26
+ 16:6 Nzm 32:10
+ 16:8 Rut 3:9, Shıǵ 19:5
+ 16:12 Jar 24:22
+ 16:13 Nzm 32:13-14

+ 16:15 Leb 17:7, Iysh 1:21, Ezk 23:3, Erm 2:20, Hosh 1:2

+ 16:17 Ezk 7:20, Ezk 23:40-41
+ 16:19 Hosh 2:8
+ 16:21 Ezk 20:26, Ezk 23:37
+ 16:25 Erm 3:2
+ 16:26 Ezk 20:7, Ezk 23:19
+ 16:28 4Pat 16:7-18, Erm 2:18, Ezk 23:12
+ 16:29 Ezk 23:14-17
+ 16:32 Hosh 3:1
+ 16:33 Hosh 8:9

+ 16:37 Ezk 23:22, Joq 1:8, Ezk 23:29, Hosh 2:10

+ 16:38 Leb 20:10, Nzm 22:22, Ezk 23:45
+ 16:39 Ezk 23:26, Hosh 2:3
+ 16:40 Ezk 23:47

+ 16:41 4Pat 25:9, Erm 39:8, Erm 52:13, Ezk 23:27

+ 16:42 Ezk 5:13
+ 16:44 Ezk 12:22, Ezk 18:2
+ 16:45 Ezk 16:3
+ 16:46 Jar 18:20, Iysh 1:10, Erm 23:14
+ 16:47 Ezk 5:6-7
+ 16:48 Ezk 5:11
+ 16:49 Jar 13:10
+ 16:50 Jar 13:13, Jar 18:20
+ 16:51 Erm 3:11
+ 16:53 Ezk 29:14, Ezk 39:25
+ 16:60 Leb 26:42, Iysh 55:3, Erm 32:40
+ 16:61 Ezk 6:9, Ezk 20:43, Ezk 36:31
+ 16:62 Ezk 6:7
+ 17:3 Nzm 28:49, Erm 48:40, Erm 49:22
+ 17:5 Nzm 8:7
+ 17:6 Ezk 15:2-3
+ 17:10 Ezk 19:12
+ 17:12 4Pat 24:12-15, Erm 24:1-2
+ 17:13 4Pat 24:17, Erm 37:1
+ 17:15 4Pat 24:20, 2Jln 36:13
+ 17:16 Ezk 5:11
+ 17:17 4Pat 25:1, Ezk 4:2, Erm 37:5

+ 17:20 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 17:21 Ezk 5:10

+ 17:23 Ezk 20:40, Ezk 31:6, Dan 4:9, Mat 13:32, Mrk 4:32

+ 17:24 Ezk 20:47

• 18:1 Ezk 33:10-20

+ 18:2 Erm 31:29, Joq 5:7, Ezk 12:22, Ezk 16:44

+ 18:3 Ezk 5:11
+ 18:4 Shıǵ 32:33, Nzm 24:16
+ 18:6 Ezk 22:9, Shıǵ 20:14, Leb 18:19
+ 18:7 Shıǵ 22:26
+ 18:8 Shıǵ 22:25, Zab 14:5

+ 18:9 Leb 18:5, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:13 Leb 20:9, Leb 20:11, Ezk 33:4

+ 18:19 Shıǵ 20:5

+ 18:20 Nzm 24:16, 4Pat 14:6, Rim 2:9, Iysh 3:10-11

+ 18:23 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6
+ 18:24 Ezk 3:20
+ 18:30 Ezk 14:6
+ 18:31 Ezk 11:19, Ezk 36:26
+ 19:2 Jar 49:9
+ 19:4 Joq 4:20
+ 19:5 4Pat 23:34, 4Pat 23:36

+ 19:8 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 32:3, Hosh 7:12

+ 19:10 Ezk 15:2, Ezk 15:6

+ 19:12 Erm 4:12, Erm 51:1, Ezk 17:10, Hosh 4:19

+ 20:1 Ezk 8:1, Ezk 14:1

+ 20:3 4Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:31, Ezk 5:11

+ 20:4 Ezk 22:2, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 22:2

+ 20:5 Shıǵ 6:7
+ 20:6 Shıǵ 3:8
+ 20:7 Leb 18:3, Ezk 16:26, Ezk 23:19
+ 20:9 Zab 105:8, Iysh 48:11
+ 20:10 Shıǵ 13:18, Shıǵ 13:20
+ 20:11 Leb 18:5, Ezk 18:9
+ 20:12 Ezk 37:28, Ezk 38:23, Shıǵ 20:8-11

+ 20:13 Leb 19:30, Leb 26:2, Ezk 22:8, Ezk 23:38, Shıǵ 32:10-14, San 14:12-20

+ 20:15 San 14:28-30, Zab 94:11
+ 20:16 Zab 77:37
+ 20:18 2Jln 30:7, Eshu 24:14
+ 20:19 Nzm 5:32-33
+ 20:20 Shıǵ 20:8
+ 20:21 Ezk 2:3
+ 20:23 Nzm 28:64
+ 20:25 Zab 80:13
+ 20:26 Ezk 16:20-21, Ezk 6:7
+ 20:28 Ezk 6:13

+ 20:31 Ezk 16:20-21, 4Pat 3:13, Ezk 14:3, Ezk 20:3, Ezk 5:11

+ 20:32 Nzm 4:28, 4Pat 19:18
+ 20:33 Erm 21:5
+ 20:34 Erm 31:8
+ 20:35 Hosh 2:14
+ 20:36 San 14:20-23, San 14:28-30
+ 20:38 Ezk 13:9
+ 20:39 Ezk 39:7, Ezk 43:7
+ 20:40 Iysh 56:7, Ezk 17:23

+ 20:41 Ezk 11:17, Ezk 28:25, Ezk 36:23, Ezk 39:27

+ 20:42 Shıǵ 6:8
+ 20:43 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 36:31
+ 20:44 Zab 102:10

+ 20:47 Erm 21:14, Ezk 17:24, Luk 23:31, Ezk 21:4

+ 20:48 Iysh 34:9-10, Erm 17:27
+ 20:49 Ezk 17:2, Ezk 24:3
+ 21:2 Ezk 6:2

+ 21:3 Nzm 32:41, Erm 47:6, Ayup 9:22, Waz 9:2

+ 21:4 Ezk 20:47
+ 21:7 Ezk 12:9, Ezk 7:17
+ 21:9 Nzm 32:41
+ 21:20 Nzm 3:11, 2Pat 12:26, Ezk 25:4-5

+ 21:22 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4, Ezk 4:2

+ 21:25 2Jln 36:13, Ezk 12:10, Ezk 35:5, Luk 1:52

+ 21:28 Erm 49:1-6, Amo 1:13-15, Sef 2:8
+ 21:29 Ezk 13:6
+ 21:30 Jar 19:30-37
+ 21:32 Ezk 25:10

+ 22:2 Ezk 20:4, Ezk 23:36, Ezk 16:2, Ezk 20:4

+ 22:4 Ezk 5:14

+ 22:7 Shıǵ 20:12, Shıǵ 22:21, Nzm 24:17, Iysh 10:2

+ 22:8 Ezk 20:13, Ezk 23:38

+ 22:9 Leb 19:16, Ezk 18:6

+ 22:10 Jar 35:22, Jar 49:4, Nzm 22:30, Nzm 27:20

+ 22:11 Shıǵ 20:14, Shıǵ 20:17, Erm 5:8, Leb 18:7-16

+ 22:12 Nzm 27:25, Shıǵ 22:25, Leb 25:36
+ 22:15 Ezk 5:10
+ 22:18 Iysh 1:25, Zxr 13:9, Mal 3:3
+ 22:24 3Pat 8:35
+ 22:25 Erm 11:9, Ezk 19:3

+ 22:26 Erm 23:11, Sef 3:4, Leb 10:10, Leb 11:47, Mal 2:8, Erm 17:27

+ 22:27 Sef 3:3
+ 22:28 Ezk 13:6, Ezk 13:10
+ 22:30 Zab 105:23, Ezk 13:5
+ 22:31 Ezk 9:10
+ 23:3 Leb 17:7, Iysh 1:21, Ezk 16:15
+ 23:5 Hosh 2:5
+ 23:9 4Pat 17:5-6
+ 23:11 4Pat 17:19, Erm 3:8, Erm 3:11
+ 23:12 Erm 2:18, Ezk 16:28
+ 23:14 Nax 2:3, Ezk 16:29
+ 23:17 Iysh 57:8
+ 23:19 Ezk 16:26, Ezk 20:7
+ 23:22 Ezk 16:37
+ 23:23 Erm 50:21
+ 23:24 4Pat 25:6
+ 23:26 Ezk 16:39
+ 23:27 Ezk 16:41
+ 23:30 Shıǵ 34:15
+ 23:31 Iysh 51:17
+ 23:34 Zab 74:9
+ 23:35 3Pat 14:9
+ 23:36 Ezk 20:4, Ezk 22:2
+ 23:37 Ezk 16:38, Ezk 16:20-21, Ezk 20:26

+ 23:38 Leb 15:31, 2Jln 36:14, Ezk 5:11, Erm 7:30, Ezk 20:13, Ezk 22:8

+ 23:39 Ezk 23:11
+ 23:40 Erm 4:30, Ezk 16:17-18, Hosh 2:13
+ 23:45 Ezk 16:38
+ 23:47 Ezk 16:40, 2Jln 36:17-19
+ 23:48 Ezk 16:41
+ 23:49 Ezk 6:7
+ 24:2 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4
+ 24:3 Ezk 11:3, Ezk 11:7
+ 24:6 Ezk 22:2, Nax 3:1
+ 24:7 Leb 17:13, Nzm 12:16, Nzm 12:24
+ 24:9 Nax 3:1, Iysh 30:33
+ 24:12 Erm 2:22
+ 24:14 Ezk 5:11
+ 24:16 Erm 16:5
+ 24:17 Leb 10:6, Leb 21:10, Nzm 26:14
+ 24:19 Ezk 12:9, Ezk 21:7
+ 24:21 2Jln 36:17, Ezk 23:47
+ 24:23 Ezk 4:17, Ezk 33:10
+ 24:24 Ezk 6:7
+ 24:26 Ezk 33:21-22
+ 24:27 Ezk 3:26-27

+ 25:2 Erm 49:1-6, Ezk 21:28, Amo 1:13-15, Sef 2:8

+ 25:3 Sef 2:8
+ 25:5 2Pat 11:1, 2Pat 12:26, Ezk 21:20
+ 25:7 Ezk 6:14

+ 25:9 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 48:1, Amo 2:1-3, Sef 2:8, Eshu 13:17-19

+ 25:10 Ezk 21:32

+ 25:12 2Jln 28:17

+ 25:13 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 32:29, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Jar 36:34, Ayup 2:11, Iysh 21:13

+ 25:16 1Pat 30:14, 2Pat 8:18, Iysh 14:29, Iol 3:4, Amo 1:6, Sef 2:4

+ 26:2 Iysh 23:1, Erm 47:4, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:4

+ 26:5 Ezk 47:10

+ 26:6 Ezk 6:7

+ 26:7 4Pat 24:1, Erm 25:1, Dan 1:1, Ezr 7:12, Dan 2:37, Ayan 17:14

+ 26:8 Ezk 4:2

+ 26:9 Ezk 21:22

+ 26:13 Iysh 24:8, Erm 7:34, Erm 16:9, Ayan 18:22

+ 26:14 Ezk 47:10
+ 26:15 Erm 51:52
+ 26:16 Yuns 3:6, Ezk 27:35, Ezk 32:10
+ 26:17 Ezk 27:2
+ 26:20 Ezk 31:14, Ezk 32:23, Zab 26:13
+ 26:21 Ezk 27:36, Ezk 28:19
+ 27:2 Ezk 26:17, Ezk 28:12
+ 27:5 Nzm 3:9, 1Jln 5:23
+ 27:6 Iysh 2:13, Zxr 11:2
+ 27:8 Jar 10:18
+ 27:9 Eshu 13:5, 3Pat 15:18, Zab 82:8
+ 27:10 Ezk 30:5, Ezk 38:5
+ 27:12 3Pat 10:22, Ezk 38:13

+ 27:13 Jar 10:2, Ezk 32:26, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 27:14 Jar 10:3, Ezk 38:6
+ 27:15 Jar 10:7, Iysh 21:13
+ 27:17 Biy 11:33
+ 27:18 Iysh 7:8
+ 27:19 Shıǵ 30:24
+ 27:21 Zab 119:5, Qsq 1:4, Iysh 60:7
+ 27:22 3Pat 10:1, 2Jln 9:1
+ 27:23 Jar 11:31, Amo 1:5
+ 27:25 Zab 47:8, Iysh 2:16
+ 27:26 Zab 47:8
+ 27:29 Ayan 18:17
+ 27:30 Ayup 2:8, Joq 2:10, Ayan 18:19
+ 27:32 Ayan 18:18
+ 27:33 Ayan 18:3
+ 27:35 Ezk 26:16, Ezk 32:10
+ 27:36 Erm 18:16, Ezk 26:21, Ezk 28:19

+ 28:2 Ezk 26:2, Ezk 27:2, Iysh 14:14, 2Sal 2:4

+ 28:3 Ezk 14:14, Dan 1:17
+ 28:4 Zxr 9:3
+ 28:7 Ezk 31:12, Xab 1:7
+ 28:10 Ezk 31:18, Ezk 32:19
+ 28:12 Ezk 26:17, Ezk 27:2-3

+ 28:13 Jar 2:8-9, Iysh 51:3, Ezk 31:8-9, Shıǵ 28:17-20

+ 28:14 Jar 3:24
+ 28:19 Ezk 26:21, Ezk 27:36
+ 28:21 Iysh 23:2, Iol 3:4
+ 28:23 Ezk 5:17
+ 28:24 San 33:55, Eshu 23:13, Ezk 6:7
+ 28:25 Ezk 11:17, Ezk 20:41

+ 28:26 Erm 23:6, Erm 32:37, Iysh 65:21, Amo 9:14, Mix 4:4

+ 29:2 Iysh 19:1, Erm 46:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 32:2, Iol 3:19

+ 29:3 Zab 73:13-14, Iysh 27:1, Iysh 51:9, Ezk 32:2

+ 29:4 Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15, 4Pat 19:28, Iysh 37:29

+ 29:5 Nzm 28:26, 1Pat 17:44
+ 29:6 Ezk 6:7, 4Pat 18:21, Iysh 36:7
+ 29:8 Ezk 14:17
+ 29:10 Ezk 30:6
+ 29:12 Ezk 30:7, Ezk 30:23, Ezk 30:26
+ 29:13 Erm 46:26
+ 29:14 Ezk 16:53
+ 29:16 Ezk 6:7
+ 29:19 Erm 46:13, Erm 46:26, Ezk 30:10
+ 30:3 Iysh 13:6, Iol 1:15, Obd 1:15, Sef 1:7
+ 30:4 Ezk 29:8
+ 30:5 Ezk 27:10, Ezk 38:5
+ 30:6 Ezk 29:10
+ 30:7 Ezk 29:12
+ 30:8 Ezk 6:7
+ 30:10 Erm 46:26, Ezk 29:19
+ 30:12 Iysh 19:6
+ 30:13 Erm 43:12, Erm 46:25, Iysh 19:13

+ 30:14 Ezk 29:14, San 13:23, Erm 46:25, Amo 6:2

+ 30:17 Jar 41:45, Jar 46:20, Iysh 19:18
+ 30:18 Erm 2:16
+ 30:19 Ezk 6:7
+ 30:21 Erm 46:11
+ 30:23 Ezk 29:12
+ 31:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 32:2
+ 31:3 Biy 9:15, Dan 4:7-9

+ 31:6 Ezk 17:23, Dan 4:9, Mat 13:32, Mrk 4:32

+ 31:8 Jar 2:8, Iysh 51:3, Ezk 28:13
+ 31:10 Dan 4:27, Dan 5:20
+ 31:12 Ezk 28:7, Xab 1:7
+ 31:13 Ezk 32:4
+ 31:14 Ezk 26:20, Ezk 32:18
+ 31:16 Iysh 14:8-9
+ 31:18 Ezk 28:10, Ezk 32:19
+ 32:2 Ezk 29:2, Ezk 30:4, Ezk 31:2, Ezk 29:3

+ 32:3 Ezk 12:13, Ezk 17:20, Ezk 19:8, Hosh 7:12

+ 32:4 Ezk 31:13
+ 32:7 Iysh 13:10, Iol 2:31, Ayan 6:12
+ 32:8 Shıǵ 10:22, Iysh 5:3
+ 32:10 Ezk 26:16
+ 32:11 Erm 46:26
+ 32:12 Ezk 28:7
+ 32:15 Ezk 6:7
+ 32:18 Ezk 26:20, Ezk 31:14
+ 32:19 Ezk 28:10, Ezk 31:18
+ 32:21 Ezk 28:10, Ezk 31:18, Iysh 14:9-10
+ 32:22 Ezk 31:15
+ 32:23 Nax 1:14, Zab 26:13, Ezk 26:20

+ 32:24 Jar 14:1, Iysh 21:2, Erm 49:34, Dan 8:2

+ 32:26 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 38:2, Ezk 39:1

+ 32:28 Ezk 28:10
+ 32:29 Ezk 25:12-14
+ 32:30 Iysh 23:2
• 33:1 Ezk 3:16-21
+ 33:2 Iysh 21:6, Erm 6:17, Hosh 9:8, Xab 2:1
+ 33:3 Hosh 5:8, Iol 2:1, Amo 3:6
+ 33:4 Leb 20:9, Leb 20:11, Ezk 18:13
+ 33:7 2Jln 19:10
+ 33:9 1Tim 4:16
• 33:10 Ezk 18
+ 33:10 Ezk 4:17, Ezk 24:23

+ 33:11 Ezk 16:48, 2Pet 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 33:13 Ezk 3:20
+ 33:15 Shıǵ 22:26, Leb 6:2-5
+ 33:22 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 24:26-27
+ 33:24 Iysh 51:2
+ 33:25 Jar 9:4, Leb 3:17, Ezk 22:3
+ 33:27 Ezk 5:11, Nzm 28:26
+ 33:29 Ezk 6:7
+ 33:31 Ezk 8:1, Ezk 14:1, Ezk 20:1
+ 33:33 Ezk 2:5, Zxr 2:9, Zxr 4:9, Zxr 6:15
+ 34:2 Erm 23:1-4, Erm 50:6, Zxr 11:16-17
+ 34:3 Zab 13:4, Mix 3:3, Zxr 11:5

+ 34:5 San 27:17, 3Pat 22:17, Mat 9:36, Mrk 6:34

+ 34:8 Ezk 5:11
+ 34:9 Ezk 13:8, Ezk 13:21
+ 34:11 Iysh 40:11, Mix 5:4, Yuxn 10:11
+ 34:12 Ezk 30:3
+ 34:13 Nzm 30:3, Ezk 11:17
+ 34:14 Zab 22:2
+ 34:16 Mix 4:6-7
+ 34:17 Zxr 10:3, Mat 25:32-33
+ 34:21 Nzm 33:17, Dan 8:4

+ 34:23 Ezk 37:24, Yuxn 10:16, Erm 23:5, Erm 30:9, Hosh 3:5, Mix 5:4

+ 34:24 Leb 26:12

+ 34:25 Iysh 54:10, Ezk 37:26, Hosh 2:18, Leb 26:6

+ 34:26 Leb 26:4, Erm 14:22, Zxr 10:1, Mal 3:10

+ 34:27 Erm 2:20, Erm 27:8, Erm 30:8

+ 34:31 Zab 73:1, Zab 99:3, Zxr 9:16, Yuxn 10:14

+ 35:2 Jar 32:3

+ 35:3 Iysh 34:5, Erm 49:7-22, Ezk 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 35:4 Ezk 6:7
+ 35:5 Ezk 21:25, Amo 1:11
+ 35:6 Ezk 5:11, Jar 9:6
+ 35:11 Ezk 5:11
+ 35:12 Zab 136:7
+ 35:15 Erm 50:29, Obd 1:15, Xab 2:8
+ 36:1 Ezk 6:2-3, Nzm 32:13, Iysh 58:14
+ 36:4 Mix 6:2
+ 36:5 Ezk 35:15
+ 36:10 Erm 30:19

+ 36:11 Jar 1:28, Iysh 49:19, Erm 31:27, Zxr 2:4, Zxr 10:8, Ayup 42:12

+ 36:12 Ezk 5:17
+ 36:13 San 13:33
+ 36:17 Leb 18:25, Erm 2:7
+ 36:18 Ezk 5:11, Ezk 22:3
+ 36:19 Leb 26:33, Ezk 5:10
+ 36:21 Zab 105:8, Iysh 48:11, Ezk 20:9
+ 36:23 Ezk 20:41
+ 36:24 Nzm 30:3, Ezk 11:17

+ 36:25 Iysh 4:4, Iol 3:21, Leb 16:30, Erm 33:8, Zxr 13:1

+ 36:26 Ezk 11:19, Ezk 18:31
+ 36:27 Ezk 37:14
+ 36:28 Leb 26:12, Ezk 11:20
+ 36:29 Ezk 37:23, Ezk 34:29
+ 36:30 Leb 26:4
+ 36:31 Ezk 6:9, Ezk 16:61, Ezk 20:43

+ 36:35 Jar 2:8, Iysh 51:3, Ezk 28:13, Ezk 31:8-9

+ 36:37 Ezk 34:31
+ 36:38 2Jln 35:7, Ezk 6:7
+ 37:1 3Pat 18:46, Ezk 1:3, Ezk 3:22, Ezk 8:4
+ 37:3 1Kor 15:35
+ 37:5 Jar 2:7
+ 37:10 Ayan 11:11
+ 37:12 Iysh 26:19, Dan 12:2, Yuxn 5:21
+ 37:14 Ezk 36:27
+ 37:18 Ezk 12:9, Ezk 21:7, Ezk 24:19

+ 37:19 Iysh 11:13, Erm 3:18, Erm 50:4, Hosh 1:11

+ 37:21 Nzm 30:3, Ezk 11:17

+ 37:23 Ezk 14:11, Ezk 36:25, Leb 26:12, Ezk 11:20

+ 37:24 Erm 30:10, Erm 23:5, Ezk 34:23-24, Yuxn 10:16

+ 37:25 Iol 3:20

+ 37:26 Ezk 34:25, Hosh 2:18

+ 37:27 Zxr 2:10-11, Ayan 21:3, Leb 26:11-12, Ezk 11:20

+ 37:28 Ezk 6:7, Ezk 20:12

+ 38:2 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 39:1

+ 38:4 4Pat 19:28, Ezk 29:4, Amo 4:2, Xab 1:15

+ 38:5 Ezk 27:10
+ 38:6 Jar 10:3, Ezk 27:14
+ 38:8 Ezk 34:28
+ 38:9 Erm 4:13
+ 38:11 Biy 18:9-10, Erm 49:31
+ 38:13 3Pat 10:1, Ezk 27:15, Ezk 27:22
+ 38:16 Ezk 20:41
+ 38:17 Erm 6:22-23
+ 38:19 Amo 1:1, Xag 2:6, Ayan 16:18
+ 38:20 Erm 4:24, Nax 1:5
+ 38:21 Erm 25:27, Erm 25:29

+ 38:22 Ezk 5:17, Ezk 14:16, Jar 19:24, Ayup 18:15, Zab 10:6, Ezk 13:11, Ezk 13:13

+ 38:23 Ezk 20:12, Ezk 6:7

+ 39:1 Jar 10:2, Ezk 27:13, Ezk 32:26, Ezk 38:2

+ 39:2 Ezk 38:6, Ezk 38:15
+ 39:3 Zab 75:3
+ 39:4 Nzm 28:26
+ 39:6 Ezk 28:18, Ezk 30:8, Ayan 20:9
+ 39:7 Ezk 20:39, Ezk 43:7
+ 39:9 Iysh 2:4, Iysh 9:5, Hosh 2:18, Mix 4:3
+ 39:10 Zxr 2:9
+ 39:17 Iysh 34:6, Sef 1:7, Ayan 19:17-18
+ 39:18 Amo 4:1
+ 39:22 Iol 2:27
+ 39:23 Nzm 29:24-28
+ 39:25 Erm 30:3, Ezk 20:9

+ 39:26 Leb 26:6, Erm 30:10, Erm 46:27, Mix 4:4

+ 39:27 Ezk 20:41
+ 39:29 Iysh 32:15, Iysh 44:3, Iol 2:28
• 40:1 3Pat 6, 2Jln 3
+ 40:1 Ezk 33:21, 3Pat 18:46, Ezk 1:3
+ 40:2 Ezk 1:1, Ezk 8:3, Ayan 21:10

+ 40:3 Ezk 1:7, Ezk 47:3, Zxr 2:1, Ayan 11:1, Ayan 21:15

+ 40:4 Ezk 44:5
+ 40:5 Ezk 42:20
+ 40:6 Ezk 43:1

+ 40:16 3Pat 6:4, Ezk 41:16, Ezk 41:26, Ezk 41:18

+ 40:17 Ezk 41:6, Ezk 42:1
+ 40:28 Ezk 8:16
+ 40:38 2Jln 4:6
+ 40:39 Leb 1:3, Leb 4:2-3, Leb 5:1-6
+ 40:44 1Jln 6:31-32
+ 40:46 3Pat 2:35, Ezk 43:19
+ 40:47 Ezk 41:13-15
+ 40:49 3Pat 6:3
+ 41:2 3Pat 6:17
+ 41:4 3Pat 6:20, 2Jln 3:8
+ 41:5 3Pat 6:5, 3Pat 6:8
+ 41:6 Ezk 40:17, 3Pat 6:6
+ 41:13 Ezk 40:47
+ 41:16 3Pat 6:4, Ezk 40:16
+ 41:18 3Pat 6:29, 3Pat 7:36, Ezk 40:16
+ 41:19 Ezk 1:10, Ezk 10:14
+ 41:21 Shıǵ 25:23-30
+ 41:24 3Pat 6:34
+ 41:25 3Pat 7:6
+ 41:26 3Pat 6:4
+ 42:1 Ezk 40:17
+ 42:13 San 18:9
+ 42:14 Leb 6:11, Ezk 44:19
+ 42:20 Ezk 40:5
+ 43:1 Ezk 40:6

+ 43:2 Ezk 10:18, Ezk 11:22-23, Ezk 1:24, Ayan 1:15, Ayan 18:1

+ 43:3 Ezk 1:1, Ezk 3:15, Ezk 10:15, Ezk 2:1

+ 43:5 Ezk 3:12, Ezk 8:16

+ 43:7 1Jln 28:2, Iysh 60:13, Iysh 66:1, Ezk 20:39, Ezk 39:7

+ 43:10 Ezk 40:4
+ 43:13 Shıǵ 27:1-8
+ 43:15 Shıǵ 27:2, 3Pat 1:50, 3Pat 2:28
+ 43:17 Shıǵ 20:26
+ 43:18 Leb 1:5
+ 43:19 3Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 45:18
+ 43:20 Shıǵ 29:12, Leb 8:15, Ezk 45:19
+ 43:21 Shıǵ 29:14
+ 43:24 Leb 2:13
+ 43:25 Shıǵ 29:35, Leb 8:33
+ 43:27 Leb 1:3, Leb 3:1
+ 44:4 Ezk 1:28
+ 44:5 Ezk 40:4
+ 44:6 Ezk 45:9
+ 44:7 Elsh 21:28, Leb 3:11
+ 44:15 3Pat 2:35, Ezk 40:46
+ 44:16 Ezk 41:21
+ 44:18 Shıǵ 28:39-43, Leb 16:4
+ 44:19 Leb 6:11, Leb 16:23, Ezk 42:14
+ 44:20 Leb 21:5, San 6:5
+ 44:21 Leb 10:9
+ 44:22 Leb 21:7, Leb 21:13
+ 44:23 Leb 10:10, Leb 11:47
+ 44:24 Nzm 17:9, Nzm 19:17
+ 44:25 Leb 21:1-3
+ 44:26 San 19:11-12
+ 44:27 Leb 4:3
+ 44:28 San 18:20, Nzm 10:9
+ 44:29 Leb 27:21, San 18:14

+ 44:30 Shıǵ 23:19, Shıǵ 34:26, Nzm 26:2, San 15:20, Mal 3:10

+ 44:31 Shıǵ 22:31, Leb 11:39, Leb 22:8, Ezk 4:14

+ 45:1 Ezk 47:21
+ 45:2 Ezk 48:9-10
+ 45:4 Ezk 48:11-12
+ 45:5 Ezk 48:13
+ 45:6 Ezk 48:15
+ 45:7 Ezk 48:21
+ 45:9 Ezk 44:6, San 36:7, 3Pat 21:1-16
+ 45:10 Leb 19:36, Nzm 25:13, Hkm 11:1
+ 45:12 Shıǵ 30:13
+ 45:17 San 28:9-15
+ 45:18 Leb 16:16

+ 45:19 Shıǵ 12:7, Shıǵ 29:12, Leb 8:15, Ezk 43:20

+ 45:21 Leb 23:5-6
+ 45:23 Leb 23:8, San 28:15
+ 45:24 Leb 2:1
+ 45:25 Leb 23:34
+ 46:2 Ezk 44:3
+ 46:4 San 28:9-10, Ezk 45:17
+ 46:6 San 28:11-15
+ 46:9 Shıǵ 23:14-17, Nzm 16:16
+ 46:12 Leb 7:16, Leb 22:23
+ 46:13 Shıǵ 29:38, San 28:3
+ 46:17 Leb 25:10
+ 46:18 San 36:7, 3Pat 21:1-16
+ 47:1 Iol 3:18, Zxr 14:8, Ayan 22:1
+ 47:3 Ezk 40:3
+ 47:8 Nzm 3:17, Eshu 3:16
+ 47:10 Eshu 15:62, Iysh 15:8, Ezk 26:5
+ 47:12 Jar 2:9, Ayan 22:2
• 47:13 San 34:1-15
+ 47:14 Jar 12:7
+ 47:19 Ezk 48:28
+ 47:22 Iysh 14:1
+ 48:1 San 2:25-31, Eshu 19:40
+ 48:2 Eshu 19:24
+ 48:3 Eshu 19:32
+ 48:4 Eshu 16:1, Eshu 16:5
+ 48:5 Eshu 17:7
+ 48:6 Eshu 13:15
+ 48:7 Eshu 15:1
+ 48:8 Ezk 45:1-6
+ 48:9 Ezk 45:2-3
+ 48:11 3Pat 2:35, Ezk 40:46, Ezk 44:10
+ 48:13 Ezk 45:4
+ 48:15 Ezk 45:6
+ 48:16 Ayan 21:16
+ 48:21 Ezk 45:7
+ 48:23 Eshu 18:11
+ 48:24 Eshu 19:1
+ 48:25 Eshu 19:17
+ 48:26 Eshu 19:10
+ 48:27 Eshu 13:24
+ 48:28 Ezk 47:19
+ 48:30 Ayan 21:13
+ 48:35 Iysh 60:14, Iol 3:21

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Ezekiel

Alǵí sóz

Ezekiel

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi