Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:01:23.461327+00:00

Muxaddes Kitap: Elshiler

Muxaddes Kitap: Elshiler

1. Alǵí sóz

1. Elshiler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Elshiler

Elshiler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

Alǵí sóz

Elshilerdiń isleri

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptı Luka jazǵan. Ol elshiler menen jaqsı tanıs bolıp, elshi Paveldiń kóp saparlarında oǵan joldas bolǵan. Kitapta biziń eramızdıń I ásiriniń ortalarında payda bolǵan birinshi iseniwshi jámáátlerdiń 30 jıl ishindegi tariyxı aytıladı.

Bul kitap Luka jazǵan Xosh Xabardıń dawamı bolıp, elshilerdiń xızmetleriniń hám birinshi jámáátler arqalı Qudaydıń isleriniń dawam etip atırǵanın kórsetedi.

Jáne de, bul tórt Xosh Xabardı hám elshilerdiń xatların baylanıstırıwshı kópir bolıp, elshiler Petr hám Paveldiń xızmeti haqqında hám iseniwshi jámáátlerge jazılǵan jańa kelisimdegi xatlar jazılǵan waqıtta qanday jaǵday bolǵanı haqqında maǵlıwmat beredi.

Kitaptaǵı waqıyalar Erusalimnen baslap Rimge deyingi aralıqta bolıp ótedi. Lukanıń bul kitaptı jazǵandaǵı maqseti tek iseniwshi jámáátlerdiń tariyxın jazıp qaldırıw emes, al Iysa Masiyxtıń Xosh Xabarınıń pútkil dúnyaǵa tarqatılıwı ushın Muxaddes Ruwxtıń iseniwshiler arqalı neler islegenin kórsetiwden ibarat edi. Óytkeni Iyemiz Iysanıń Ózi: «Biraq sizlerge Muxaddes Ruwx túskende kúsh-quwat alasızlar hám Erusalimde, pútkil Yahudiyada, Samariyada, hátte, dúnyanıń shetine deyin Meniń gúwalarım bolasızlar», – degen edi (1:8).

Házir de Muxaddes Ruwx Iysa Masiyxqa tiyisli iseniwshi jámáátler arqalı solay is alıp barmaqta.

1

Iysanıń aspanǵa alınıwı

11-2Húrmetli Teofil!

Men birinshi kitabımda Iysanıń islegen isleri hám úyretiwge kiriskeninen baslap, Ózi tańlaǵan elshilerine Muxaddes Ruwx arqalı buyrıqlar bergennen soń, aspanǵa alınǵan kúnine deyin bolǵan waqıyalardıń hámmesin jazǵan edim+. 3Ol azap shegip ólgennen keyin, kóp isenimli dáliller menen elshilerge Óziniń qayta tirilgenin kórsetti. Qırıq kún dawamında olarǵa kórinip, Qudaydıń Patshalıǵına baylanıslı nárseler haqqında ayttı+. 4Olar menen birge bolǵanda mına buyrıqtı berdi:

– Erusalimnen ketip qalmańlar. Al ózlerińiz Mennen esitken Ákemniń wádesiniń orınlanıwın kútińler+. 5Sebebi Yaqıya suw menen shomıldırǵan edi, biraq sizler kóp kún ótpey Muxaddes Ruwx penen shomıldırılasızlar+.

6Elshiler birge jıynalǵanda, Iysadan bılay dep soradı:

– Iyem, Izrailǵa patshalıqtı házir qaytarıp berejaqsań ba+?

7Iysa olarǵa:

– Ákeniń Óz biyligi menen belgilep qoyǵan waqıt-máhállerin biliw sizlerge berilmegen+. 8Biraq sizlerge Muxaddes Ruwx túskende kúsh-quwat alasızlar hám Erusalimde, pútkil Yahudiyada, Samariyada, hátte, dúnyanıń shetine deyin Meniń gúwalarım bolasızlar, – dedi+.

9Iysa usılardı aytıp bolıp, olardıń kóz aldında aspanǵa alındı. Onı bir bult qaplap, olardıń názerinen uzaqlastırdı+.

10Iysa kóterilip baratırǵanda, olar kózlerin aspanǵa tigip turǵan edi. Birden olardıń qasında aq kiyimli eki adam payda bolıp:+

11– Háy, galilalılar, nege aspanǵa qarap tursızlar? Sizlerden aspanǵa alınǵan bul Iysanıń qalay kóterilgenin kórgenińizdey, Ol anıq solay qaytıp keledi, – dedi+.

Matiyastıń Yahudanıń ornına saylanıwı

12Bunnan soń, elshiler Záytún tawı dep atalǵan tawdan Erusalimge qaytıp keldi. Bul taw Erusalimge jaqın bolıp, bir shaqırımday[*] jerde jaylasqan edi+. 13Qalaǵa kirip, ózleri bolıp atırǵan úydiń joqarǵı qabatına kóterildi. Olar: Petr, Yuxan, Yaqıp, Andrey, Filip, Tomas, Bartolomey, Matta, Alpeydiń ulı Yaqıp, watansúyer Shimon hám Yaqıp ulı Yahuda edi+. 14Bulardıń hámmesi hayal-qızlar, Iysanıń anası Máriyam hám Onıń tuwısqanları menen birlikte úzliksiz duwa etetuǵın edi+.

15Sol kúnlerdiń birinde jıynalǵan bir júz jigirmaǵa shamalas iseniwshilerdiń arasınan Petr ornınan turıp bılay dedi:

16– Tuwısqanlarım! Iysanı uslap alǵanlarǵa jolbasshılıq etken Yahuda haqqında Muxaddes Ruwxtıń Dawıt arqalı áwelden bildirgen Muxaddes Jazıwı orınlanıwı kerek edi+. 17Yahuda da bizlerdiń birimiz bolıp, usı xızmetten úlesin alǵan edi+.

18Bul adam óz qılmısınıń haqısına bir egislik jer satıp aldı. Ol sol jerde et betinen jıǵılıp, qarnı jarıldı hám barlıq ishekleri aqtarıldı. 19Bul waqıya Erusalim turǵınlarınıń hámmesine málim boldı. Sonlıqtan sol egislik jer olardıń tilinde «Xakeldama» dep atalıp, bul atama «Qan jeri» degen mánisti ańlatadı+.

20Óytkeni Zaburda:

«Onıń mákanı qańırap qalsın,

Shatırlarında jasawshı bolmasın»[*].

Jáne de:

«Onıń isleytuǵın wazıypasın basqa birew iyelesin»[*], – dep jazılǵan+.

21-22Sonlıqtan onıń ornın iyeleytuǵın adam Iyemiz Iysa bizler menen birge bolǵanda, yaǵnıy Yaqıyanıń suwǵa shomıldırıwınan[*] baslap, Iysanıń aspanǵa alınǵan kúnine deyin, bárqulla bizlerdiń aramızda bolǵan adamlardıń biri bolıwı kerek. Ol Iysanıń qayta tirilgenine bizler menen birge gúwa bolıwı tiyis+.

23Solay etip, eki adam: laqabı Yustus bolǵan Barsabba dep atalatuǵın Yusup hám Matiyas usınıldı+. 24-25Sońınan olar bılay dep duwa etti:

– O, Iyemiz, Sen hár bir adamnıń kewlin bileseń. Usı eki adamnıń qaysısın elshilik xızmetine tańlaǵanıńdı bizlerge kórset. Al Yahuda bul xızmetti taslap, ózine ılayıqlı jerge ketti+.

26Olar ekewine shek taslaǵanda, shek Matiyasqa tústi. Solay etip, ol on bir elshiniń qatarına qosıldı+.

2

Muxaddes Ruwxtıń túsiwi

2^1Eliwinshi kúni bayramı[*] kelgende, iseniwshilerdiń hámmesi bir jerge jıynaldı+. 2Tosattan aspannan kúshli samal eskendey bolıp, bir shawqım esitildi hám olar otırǵan úydi pútkilley toltırıp jiberdi. 3Ottıń jalını sıyaqlı tillerge uqsaǵan bir nárseler olarǵa kórinip, bólinip-bólinip hár biriniń ústine tústi+. 4Olardıń hámmesi Muxaddes Ruwxqa tolıp, Ruwxtıń aytqızıwı boyınsha basqa tillerde sóyley basladı+.

5Sol waqıtta Erusalimde dúnyanıń hár túrli ellerinen kelgen dinshil yahudiyler jasaytuǵın edi. 6Bul sesti esitip, kóp xalıq bir jerge jıynaldı. Olardıń hár biri óz tillerinde aytılǵan sózlerdi esitkenlikten hayran boldı. 7Hámme qattı tań qalısıp, bılay dedi:

– Qarańlar, bul sóylep atırǵanlardıń hámmesi galilalı emes pe? 8Onda qalay olardıń bizlerdiń hár birimizdiń tuwılǵan jerimizdiń tilinde sóylep atırǵanın esitip turmız? 9Aramızda parfiyalılar, midiyalılar, elamlılar bar. Mesopotamiyada, Yahudiyada hám Kappadokiyada, Pontus hám Aziyada, 10-11Frikiya hám Pamfiliyada, Mısır hám Liviyanıń Kirenege jaqın úlkelerinde jasaytuǵınlar bar. Ózleri yahudiy bolǵan hám yahudiy dinine ótken Rimnen kelgen qonaqlar, kritliler hám arablar da bar. Biraq bizler Qudaydıń ullı isleri haqqında hár birimiz óz tillerimizde esitip turmız-ǵo+.

12Olardıń hámmesi ań-tań bolısıp, bir-birinen:

– Bunı qalay túsiniwge boladı? – dep soradı.

13Al geybirewleri mısqıllap:

– Olar taza sharap iship, más bolǵan, – desti+.

Petrdiń sózi

14Sonda on bir elshi menen birge Petr ornınan turdı da, bálent dawıs penen xalıqqa qarata sóyledi:

– Yahudiyler hám pútkil Erusalim turǵınları! Men bunı sizlerge túsindireyin, sózlerime qulaq salıńlar. 15Bul adamlar sizler oylaǵanday más emes. Sebebi házir azanǵı saat toǵız-ǵo. 16Biraq bul kórip turǵanlarıńız Ioel payǵambar arqalı aldın ala aytılǵan edi:+

17«Quday bılay deydi:

Aqırǵı kúnlerde barlıq adamlardıń ústine Óz Ruwxımdı jawdıraman.

Ullarıńız hám qızlarıńız payǵambarshılıq qıladı.

Jaslarıńız ayanlar, qartayǵan adamlarıńız túsler kóredi+.

18Sol kúnlerde Ózimniń er hám hayal xızmetshilerimniń ústine de,

Óz Ruwxımdı jawdıraman,

Olar da payǵambarshılıq etedi.

19Joqarıda, aspanda tań qalarlıq nárseler,

Tómende, jer júzinde káramatlı belgiler:

Qan, ot hám burqıraǵan tútinlerdi kórsetemen+.

20Iyemizdiń ullı hám saltanatlı kúni kelmesten aldın,

Quyash qarańǵılanıp, ay qanǵa aylanadı+.

21Sonda Iyemizdiń atın aytıp shaqırǵan hár bir adam qutqarıladı»[*]+.

22Izraillılar, mına sózlerge qulaq salıńlar: xabarıńız bar, nasıralı Iysa Qudaydıń Ol arqalı arańızda islegen káramatları, tań qalarlıq waqıyaları hám káramatlı belgileri menen Quday tárepinen dálillengen Adam edi+. 23Bul Iysa Qudaydıń erki hám aldın ala belgilegeni boyınsha, sizlerge uslap berilgen edi. Sizler Onı Qudaydıń Nızamın bilmeytuǵın basqa millet adamlarınıń qolı menen atanaq aǵashqa shegelep óltirdińler+. 24Al Quday ólim azabınıń tusawların úzip, Onı tiriltti. Óytkeni Onı ólimniń uslap turıwı múmkin emes edi+. 25Ol haqqında Dawıt bılay degen:

«Kózimdi ayırmayman Iyemizden,
Ol oń jaǵımda bolǵanı ushın,
Hesh qashan súrnikpespen+.

26Sonlıqtan kewlim quwanıp, tilim shadlanıp sóyleydi.

Denem de úmit ishinde jasaydı.

27Sebebi Sen janımdı óliler mákanına taslap ketpeyseń,

Óz Muxaddesińniń shiriwine jol qoymaysań+.

28Ómir jolın maǵan kórseteseń,

Meni Óz dárgayıńda quwanıshqa bóleyseń»[*]+.

29Tuwısqanlarım! Men sizlerge ullı babamız Dawıt haqqında ashıq ayta alaman: ol óldi hám jerlendi. Onıń qábiri búginge deyin usı jerde, bizlerde saqlanǵan+. 30Dawıt payǵambar bolǵanlıqtan, Qudaydıń oǵan: «Seniń urpaǵıńnan Birin taxtıńa otırǵızaman»[*], – dep ant iship, wáde bergenin bildi+. 31Sonlıqtan ol keleshekte ne bolatuǵının kórip, Masiyxtıń qayta tiriletuǵını tuwralı bılay degen edi:

«Ol óliler mákanında qaldırılmadı,

Denesi de shirimedi»+.

32Quday usı Iysanı ólimnen tiriltti, buǵan bizlerdiń hámmemiz gúwamız. 33Ol Qudaydıń qúdireti menen aspanda joqarı húrmetke erisip, Ákeden wáde etilgen Muxaddes Ruwxtı aldı. Házir kórgenińiz hám esitkenińiz sıyaqlı, sol Ruwxtı bizlerge jawdırdı+. 34-35Dawıt aspanǵa kóterilmegen bolsa da bılay degen edi:

«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:

„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,

Meniń oń jaǵımda otır“»[*]+.

36Solay etip, pútkil Izrail xalqı anıq bilip qoysın: Quday sizler atanaq aǵashqa shegelegen sol Iysanı hám Iyemiz, hám Masiyx qıldı.

37Bunı esitkenlerdiń júreklerine qanjar suǵılǵanday boldı. Olar Petr hám basqa elshilerden:

– Tuwısqanlar, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı+.

38Petr olarǵa bılay dedi:

– Gúnalarıńızdıń keshiriliwi ushın táwbe etip, hár birińiz Iysa Masiyxtıń atı menen suwǵa shomıldırılıńlar. Sonda Muxaddes Ruwxtı sıyǵa alasızlar+. 39Bul wáde sizlerge, sizlerdiń balalarıńızǵa hám alıstaǵılardıń hámmesine, yaǵnıy Qudayımız Jaratqan Iye shaqırǵan hár bir adamǵa berilgen+.

40Petr basqa da kóp sózler menen olarǵa gúwalıq berip:

– Bul buzıq áwladtan qutqarılıńlar, – dep ótinish etti.

41Onıń sózin qabıl etkenler suwǵa shomıldırıldı, sol kúni olarǵa úsh mıńǵa shamalas adam qosıldı.

Iseniwshilerdiń ómiri

42Olar ózlerin elshilerdiń tálimine baǵıshlap, bir-biri menen qarım-qatnasta boldı hám birge nan sındırıp[*], duwa etetuǵın edi. 43Elshiler arqalı kóp tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetilgenlikten, hámmeni qorqınısh biyledi. 44Iseniwshilerdiń hámmesi birge bolıp, hámme nársesin ortalıqqa qoydı+. 45Mal-múliklerin satıp, hár kimniń mútájligine qaray úlestiretuǵın edi. 46Olar hár kúni birge Ibadatxananıń háwlisinde jıynalısıp, úylerde nan sındırıstı. Quwanıshlı túrde haq kewil menen birge awqatlandı. 47Qudayǵa maqtawlar aytıp, pútkil xalıqtıń alǵısına bólendi. Iyemiz de qutqarılǵanlardı olarǵa kún sayın qosıp bardı.

3

Ayaǵı láń adamnıń shıpa alıwı

3^1Bir kúni Petr menen Yuxan duwa etiw waqtında, tústen keyin saat úshte Ibadatxanaǵa baratır edi. 2Sol jerde ishten ayaǵı láń bolıp tuwılǵan bir adam bar edi. Ol Ibadatxanaǵa kelgenlerden sadaqa soraw ushın kóterip ákelinip, hár kúni Ibadatxananıń «Gózzal» degen qapısınıń qasında otırǵızılatuǵın edi+. 3Bul adam Ibadatxanaǵa kirip baratırǵan Petr menen Yuxandı kórip, olardan sadaqa soradı. 4Petr menen Yuxan oǵan tigilip qaradı. Sońınan Petr oǵan:

– Bizlerge qara! – dedi.

5Sol adam olardan bir nárse alıwdı dámetip, olarǵa dıqqat penen tigilip qaldı.

6Petr oǵan:

– Mende gúmis hám altın joq, biraq saǵan ózimde barımdı beremen. Nasıralı Iysa Masiyxtıń atı menen buyıraman, júr! – dep+
7onıń oń qolınan usladı da, ornınan turǵızdı. Sol waqıtta-aq onıń ayaqları menen tobıqlarına kúsh endi+. 8Ol ornınan ushıp turdı da, júre basladı. Bılay-bılay júrip sekiriwi menen Qudayǵa alǵıslar aytıp, olar menen birge Ibadatxanaǵa kirdi+. 9Pútkil xalıq onıń júrip baratırǵanın hám Qudaydı alǵıslap atırǵanın kórip, 10onıń Ibadatxananıń «Gózzal» degen qapısınıń qasında otırıp, tilenshilik etetuǵın adam ekenin tanıdı. Júz bergen waqıyaǵa olar qattı hayran qalısıp, ań-tań bolıstı.

Petrdiń Ibadatxanadaǵı sózi

11Jańaǵı adam Petr menen Yuxannan ayırılmay júrgende, pútkil xalıq hayran qalısıp, «Sulaymannıń aywanı» dep atalatuǵın jerge, olardıń qasına juwırısıp keldi+. 12Bunı kórgen Petr xalıqqa qarata bılay dedi:

– Izraillılar, buǵan nege ań-tań bolıp atırsızlar? Bul adamdı bizler óz kúshimiz yamasa dinshilligimiz benen júrgizgendey, nege bizlerge tigilip tursızlar? 13Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı, Yaqıptıń Qudayı, biziń ata-babalarımızdıń Qudayı Óz xızmetshisi Iysanı ullıladı. Sizler Onı uslap berdińler hám Pilat Onı bosatıwǵa qarar etkende, Pilattıń aldında Onnan waz keshtińler+. 14Muxaddes hám haq Adamnan waz keship, bir adam óltiriwshiniń ózlerińizge bosatılıp beriliwin talap ettińler+. 15Sizler Ómir Iyesin óltirdińler, biraq Quday Onı ólimnen tiriltti. Bizler buǵan gúwamız. 16Sizler kórgen hám tanıytuǵın bul adam Iysanıń atı menen, Onıń atına degen isenim menen shıpa taptı. Iysaǵa degen isenim hámmeńizdiń kóz aldıńızda oǵan tolıq shıpa berdi.

17Endi tuwısqanlarım, sizlerdiń bul isti basshılarıńız sıyaqlı bilmey islegenińizdi bilemen+. 18Biraq barlıq payǵambarlar arqalı Óz Masiyxınıń azap shegetuǵının aldın ala bildirgen Quday Óz sózin usılay ámelge asırdı. 19-20Solay etip, táwbe etińler hám gúnalarıńızdıń juwılıwı ushın Qudayǵa qaytıńlar. Sonda Jaratqan Iye sizlerge ráhátleniw waqıtların beredi hám sizler ushın aldın ala tayınlanǵan Masiyxtı, yaǵnıy Iysanı jiberedi. 21Qudaydıń áyyemnen muxaddes payǵambarları arqalı aytqanınday, hámme nárseniń óz qálpine keliwine deyin Iysa aspanda bolıwı kerek+. 22Óytkeni Muwsa bılay degen edi: «Qudayıńız Jaratqan Iye sizler ushın tuwısqanlarıńızdıń arasınan men sıyaqlı bir payǵambardı shıǵaradı. Onıń aytqan hár bir sózin tıńlańlar+. 23Sol payǵambardı tıńlamaǵan hár bir adam Qudaydıń xalqı arasınan joq etiledi»[*]+.

24Samuel payǵambardan baslap, onnan keyin kelip sóylegen payǵambarlardıń hámmesi de usı kúnler haqqında boljaǵan edi+. 25Sizler payǵambarlardıń hám Qudaydıń ata-babalarıńız benen dúzgen kelisiminiń miyrasxorlarısızlar. Sebebi Quday Ibrayımǵa bılay degen edi: «Seniń áwladıń arqalı jer júzindegi hámme xalıqlar jarılqanadı»[*]+. 26Hár birińizdi jaman joldan qaytarıp, sizlerdi jarılqaw ushın, Quday Ózi tayınlaǵan xızmetshisin eń aldı menen sizlerge jiberdi.

4

Petr hám Yuxan joqarǵı keńes aldında

4^1Petr menen Yuxan xalıqqa sóylep turǵanda, ruwxaniyler, Ibadatxana saqshılarınıń basshısı hám saddukeyler[*] olardıń janına toparlasıp keldi+. 2Óytkeni olardıń xalıqqa tálim berip, Iysanıń mısalında ólilerdiń qayta tiriletuǵının járiyalaǵanına qattı ashıwlı edi. 3Sonlıqtan olar Petr menen Yuxandı uslap aldı da, erteńine deyin qamap qoydı. Sebebi kún kesh bolıp qalǵan edi+. 4Biraq, elshilerdiń sózin esitken adamlardıń kóbisi isendi. Isengen er adamlardıń sanı bes mıńǵa shamalas edi.

5Kelesi kúni yahudiy basshıları, aqsaqallar hám diniy muǵallimler Erusalimge jıynaldı. 6Bas ruwxaniy Xanna menen Kayafa, Yuxan, Iskender hám bas ruwxaniydiń urpaǵınan bolǵan basqa adamlar da sol jerde edi+. 7Olar Petr menen Yuxandı ortaǵa turǵızıp, olardan:

– Sizler bunı qanday kúsh penen hám kimniń atı menen isledińler? – dep soradı+.

8Sonda Petr Muxaddes Ruwxqa tolıp bılay dedi:

– Xalıq basshıları hám aqsaqallar!+
9Bul láń adamǵa islengen jaqsılıq hám onıń qalay shıpa tapqanı haqqında bizler búgin tergelip atırǵan bolsaq,+
10onda sizlerdiń hámmeńiz hám pútkil Izrail xalqı mınanı bilip qoyıńlar: bul adam sizler atanaq aǵashqa shegelegen, biraq Quday ólimnen qayta tiriltken nasıralı Iysa Masiyxtıń atınıń qúdireti menen sap-saw bolıp, aldıńızda tur.

11Sol Iysa haqqında Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Siz, qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,

Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı»[*]+.

12Iysadan basqa hesh kim arqalı qutqarılıw joq. Qutqarılıwımız ushın aspan astında adamlarǵa berilgen basqa hesh bir at joq+.

13Keńes aǵzaları Petr menen Yuxannıń bilimsiz hám qarapayım adamlar ekenin bayqap, olardıń batıllıǵın kórgende tań qalıstı. Olardıń Iysa menen birge bolǵanın bildi. 14Biraq shıpa tapqan adamnıń Petr hám Yuxan menen turǵanın kórip, olarǵa qarsı hesh nárse ayta almadı+. 15Solay etip, keńes aǵzaları olarǵa sırtqa shıǵıp ketiwdi buyırdı da, sońınan óz ara keńese baslap:

16– Bul adamlarǵa ne islesek eken? Erusalimde jasaytuǵın hár bir adam olardıń anıq káramatlı belgi islegenin biledi. Bizler bunı biykarlay almaymız. 17Biraq, bul xabardıń xalıq arasında jáne de kóbirek jayılmawı ushın, bunnan bılay Iysanıń atı menen hesh kimge hesh qashan sóylemeńler dep, qorqıtıp qoyayıq, – desti.

18Sońınan olardı shaqırıp alıp, Iysanıń atı menen hesh nárse aytpawların hám úyretpewlerin buyırdı. 19Biraq, Petr menen Yuxan olarǵa juwap berip:

– Ózlerińiz oylap kóriń: Qudaydıń sózlerinen góre, sizlerdiń sózlerińizge qulaq asıw Quday aldında durıs bolar ma eken+? 20Bizler kórgenlerimizdi hám esitkenlerimizdi aytpay tura almaymız, – dedi.

21Keńes aǵzaları jazalaw ushın hesh qanday sebep taba almaǵanlıqtan, olardı jáne qorqıttı da, bosatıp jiberdi. Óytkeni bolǵan waqıya ushın pútkil xalıq Qudayǵa alǵıslar aytıp turǵan edi+. 22Sebebi káramatlı shıpa nátiyjesinde jazılǵan adamnıń jası qırıqtan asqan edi.

Iseniwshilerdiń duwa etiwi

23Petr menen Yuxan bosatılǵannan soń joldaslarına barıp, bas ruwxaniyler menen aqsaqallardıń ózlerine aytqan sózleriniń hámmesin xabarladı. 24Olar bunı esitkende, bir awızdan Qudayǵa qarata bálent dawıs penen bılay dedi:

– O, Qúdiretli Iyemiz! Aspandı, jerdi, teńizdi hám olardıń ishindegilerdiń hámmesin Sen jaratqansań+. 25Óz xızmetshiń babamız Dawıttıń awzı menen Muxaddes Ruwx arqalı bılay degen ediń:

«Ne ushın kóterilis qıladı milletler?

Nege biyhuda jobalar dúzedi xalıqlar?

26Jaratqan Iyege hám Ol tayınlaǵan Masiyxqa qarsı,

Sap tartıp turadı jer júzindegi patshalar,

Jıynalıp, til biriktiredi húkimdarlar».[*]+

27Haqıyqattan da, Hirod penen Pontiy Pilat bul qalada basqa milletler hám Izrail xalqı menen birge Sen tayınlaǵan muxaddes xızmetshiń Iysaǵa qarsı toplandı+. 28Olar bunı Seniń qúdiretiń hám erkiń menen aldın ala belgilengenlerdi ámelge asırıw ushın isledi. 29Endi, O Iyemiz, olardıń aybat etiwlerine názer salıp, Seniń sózińdi tolıq mártlik penen aytıwǵa Óz qullarıńa kúsh-quwat bere gór!+
30Muxaddes xızmetshiń Iysanıń atı menen awırıwlarǵa shıpa beriw ushın, káramatlı belgiler hám tań qalarlıq isler islew ushın qúdiretińdi kórsete gór!

31Duwa etip bolǵanda, olar jıynalǵan jer silkinip ketti. Hámmesi Muxaddes Ruwxqa tolıp, Qudaydıń sózin mártlik penen ayta basladı+.

Iseniwshilerdiń awızbirshiligi

32Iseniwshiler jıyınındaǵı hámme adam bir jan, bir tán edi. Hesh qaysısı da óz mal-múlkin «meniki» demeytuǵın edi. Al hámme nársesin ortalıqqa qoydı+. 33Elshiler Iyemiz Iysanıń qayta tirilgeni haqqında kúshli jiger menen, tásirli túrde gúwalıq beretuǵın edi hám olardıń hámmesi Qudaydıń ullı miyrimine iye edi. 34Olardıń arasında joqshılıqta jasaytuǵın adam bolǵan joq. Óytkeni jerleri yamasa úyleri barlar olardı satatuǵın edi. Túsken aqshaların alıp kelip,+
35elshilerdiń qolına salatuǵın edi. Aqshalar hár kimge mútájligine qaray úlestiriletuǵın edi.

36Mısalı: Lebiy urıwınan shıqqan Yusup degen kiprli bir adam bar edi. Elshiler oǵan Barnaba, yaǵnıy «Jubanısh beriwshi» degendi ańlatatuǵın at bergen edi+. 37Ol ózine tiyisli jerdi sattı da, aqshasın ákelip, elshilerdiń qolına saldı.

5

Xananiya hám Safira

5^1Al Xananiya atlı adam hayalı Safira menen mal-múlkin satıp, 2aqshanıń bir bólegin jasırıp qaldı da, qalǵan bólegin ákelip elshilerdiń qolına saldı. Bunnan onıń hayalınıń da xabarı bar edi.

3Sonda Petr oǵan bılay dedi:

– Xananiya, nege shaytanǵa júregińnen orın berip, Muxaddes Ruwxtı aldadıń hám satılǵan jerdiń aqshasınıń bir bólegin alıp qaldıń? 4Jer satılmay-aq saǵan tiyisli emes pe edi? Satılǵannan soń da, aqshasın qálegenińshe jumsawǵa erkli emes pe ediń? Nege bunday is islewge niyet ettiń? Sen adamlardı emes, Qudaydı aldadıń+.

5Xananiya bul sózlerdi esitiwden-aq jerge jıǵılıp, jan tapsırdı. Bunı esitkenlerdiń hámmesin kúshli qorqınısh biyledi. 6Jas jigitler orınlarınan turıp, onıń denesin kepinledi de, alıp ketip jerledi.

7Aradan shama menen úsh saattay ótkende, bolǵan waqıyadan xabarsız Xananiyanıń hayalı ishke kirip keldi. 8Petr oǵan:

– Maǵan aytshı, jerdi usınsha aqshaǵa sattıńlar ma? – dedi.

– Awa, soǵan, – dedi hayal.

9Petr oǵan bılay dedi:

– Nege Jaratqan Iyeniń Ruwxın sınap kóriwge kelistińler? Ánekey, kúyewińdi jerlegenler esikten kirip kiyatır. Olar seni de alıp ketedi.

10Hayal sol waqıtta-aq Petrdiń ayaǵına jıǵılıp, jan tapsırdı. Ishke kirgen jas jigitler onıń ólip qalǵanın kórip, sırtqa alıp ketti de, kúyewiniń qasına jerledi. 11Pútkil iseniwshiler jámáátin hám bolǵan waqıyalardı esitkenlerdiń hámmesin kúshli qorqınısh biyledi.

Elshilerdiń kóp adamlarǵa shıpa beriwi

12Xalıq arasında elshiler arqalı kóp káramatlı belgiler kórsetilip, tań qalarlıq isler islenetuǵın edi. Iseniwshilerdiń hámmesi Sulaymannıń aywanında jıynalıp turatuǵın edi+. 13Sırttan olarǵa qosılıwǵa hesh kimniń batılı barmaytuǵın edi, biraq xalıq olarǵa kóp alǵıslar aytatuǵın edi. 14Jáne de, Iyemizge isenip, iseniwshilerge qosılǵan er hám hayallardıń sanı barǵan sayın arta berdi. 15Hátte, Petr ótip baratırǵanda, hesh bolmasa onıń sayası awırıwlardıń biriniń ústine tússin dep, olardı kóshelerge shıǵarıp, kátler hám tóseklerdiń ústilerine jatqızıp qoydı+. 16Erusalimniń dógeregindegi qalashalardan da kóp adamlar jıynalıp, awırıwlardı hám jawız ruwxlardan azap shekkenlerdi alıp keletuǵın edi. Olardıń hámmesi shıpa tabatuǵın edi.

Elshilerdiń quwdalanıwı

17Sonda bas ruwxaniy hám onıń tárepdarlarınıń hámmesi, yaǵnıy saddukey toparınıń aǵzalarınıń qızǵanıshtan ishleri janıp,+
18elshilerdi uslattı da, mámleket qamaqxanasına qamatıp tasladı+. 19Biraq túnde Iyemizdiń bir perishtesi qamaqxananıń qapıların ashıp, olardı sırtqa shıǵardı da:+

20– Barıńlar, Ibadatxanada turıp, bul jańa ómir tuwralı sózlerdiń barlıǵın xalıqqa aytıńlar, – dedi.

21Elshiler aytılǵandı tıńlap, tań sáhárde Ibadatxanaǵa bardı da, tálim bere basladı.

Sol waqıtta bas ruwxaniy hám onıń tárepdarları kelip, joqarǵı keńestiń adamların, yaǵnıy Izrail xalqınıń barlıq aqsaqalların jıynalıwǵa shaqırdı hám elshilerdi alıp keliw ushın qamaqxanaǵa adam jiberdi. 22Biraq, saqshılar qamaqxanaǵa barǵanda elshilerdi tappay, izlerine qaytıp keldi de, mınalardı xabarladı:

23– Qamaqxananıń bekkem etip jabılǵanın, qapılardıń awzında qarawıllardıń turǵanın kórdik. Biraq, qapılardı ashqanımızda, ishten hesh kimdi tappadıq.

24Bul sózlerdi esitken Ibadatxana saqshılarınıń basshısı menen bas ruwxaniyler: «Bul ne bolǵanı» dep, albırasıp qaldı.

25Sonda olardıń qasına bir adam kelip:

– Áne, sizler qamaqqa salǵan adamlar Ibadatxanada tálim berip tur, – dep xabarladı.

26Solay etip, saqshılardıń basshısı saqshılar menen birge ketip, elshilerdi alıp keldi. Biraq xalıqtıń ózlerin tas boran qılıwınan qorqıp, olarǵa zorlıq islemedi+.

27Olar elshilerdi alıp kelip, joqarǵı keńestiń aldında turǵızıp qoydı. Bas ruwxaniy elshilerdi sorawǵa tutıp:+

28– Bul at penen tálim bermeń, dep qatań buyırǵan edik-ǵo. Biraq sizler óz tálimatıńızdı pútkil Erusalim qalasına jayıpsızlar. Bul Adamnıń qanınıń tógiliwine de bizlerdi juwapker qılmaqshısızlar, – dedi+.

29Petr menen basqa elshiler bılay dep juwap berdi:

– Adamlarǵa emes, Qudayǵa boysınıw tiyis!+
30Ata-babalarımızdıń Qudayı sizler atanaq aǵashqa shegelep óltirgen Iysanı qayta tiriltti. 31Izraildıń táwbe etip, gúnalarınıń keshiriliwi ushın, Quday Onı Kósem hám Qutqarıwshı qılıp, Óziniń oń tárepine kóterdi. 32Bizler bul islerdiń gúwasımız. Sonday-aq, Qudaydıń Ózine boysınatuǵınlarǵa beretuǵın Muxaddes Ruwxı da bularǵa gúwa+.

33Joqarǵı keńes aǵzaları bunı esitkende ashıwǵa minip, elshilerdi óltirmekshi boldı+. 34Biraq, pútkil xalıqtıń húrmetine iye bolǵan nızam muǵallimi Gamaliel atlı bir parisey[*] keńeste ornınan turıp, elshilerdi az-maz waqıtqa sırtqa shıǵarıp turıwdı buyırdı+. 35Sońınan ol keńes aǵzalarına bılay dedi:

– Izraillılar! Bul adamlarǵa isleyjaq isińizdi abaylap isleńler. 36Sebebi bunnan burın ózin ullı dep esaplaǵan Teudas atlı bir adam shıqqan edi. Oǵan tórt júzge shamalas adam qosıldı. Biraq ol óltirilip, izine ergenlerdiń hámmesi tarqap, joq bolıp ketti. 37Onnan soń, xalıqtıń esabı alınǵan kúnlerde galilalı Yahuda shıǵıp, bir topar adamlardı izine ertti. Ol da óltirilip, izine ergenlerdiń hámmesi tarqap ketti+. 38Sonlıqtan endi sizlerge aytatuǵınım mınaw: bul adamlarǵa tiymeńler, olardı tınıshına qoyıńlar. Óytkeni bul is-háreket adamlardan bolsa, ol iske aspaydı+. 39Biraq Qudaydan bolsa, bul adamlardı joq qıla almaysızlar. Jáne de, Qudayǵa qarsı urısıwshı bolıp qalıwıńız da múmkin+.

40Keńes aǵzaları Gamalieldiń másláhátin qabıl etti de, elshilerdi ishke shaqırtıp, olardı qamshılattı hám Iysanıń atı menen waz aytpawdı buyırıp, bosatıp jiberdi. 41Elshiler Iysanıń atı sebepli masqaralanıwǵa miyasar bolǵanı ushın joqarǵı keńesten quwanıshlı túrde shıǵıp ketti+. 42Olar hár kúni Ibadatxanada hám úyme-úy tálim beriwin, Iysanıń Masiyx ekeni haqqında Xosh Xabardı járiyalawın toqtatqan joq.

6

Jeti xızmetshi

6^1Masiyxtıń shákirtleriniń sanı ósip atırǵan sol kúnlerde grekshe sóyleytuǵın iseniwshi yahudiyler tárepinen evreyshe sóyleytuǵın iseniwshi yahudiylerge qarsı narazılıq payda boldı. Sebebi kúndelikli járdem bólistirilgende, olardıń jesirlerine kewil awdarılmaytuǵın edi+. 2Sonda on eki elshi hámme shákirtlerdi bir jerge jıynap:

– Qudaydıń sózin járiyalaw isin taslap, dasturxan basında xızmet etkenimiz durıs bolmas. 3Tuwısqanlarım! Arańızda jaqsı atı shıqqan, Muxaddes Ruwx penen danalıqqa tolǵan jeti adamdı tańlańlar. Olarǵa usı isti tapsırayıq+. 4Al bizler ózlerimizdi duwa etiwge hám Qudaydıń sózin járiyalawǵa baǵıshlayıq, – dedi.

5Bul sóz pútkil jámáátke unadı. Olar isenimi kúshli hám Muxaddes Ruwxqa tolı bolǵan Stepandı, jáne de Filipti, Proxordı, Nikanordı, Timondı, Parmendi hám yahudiy dinine ótken antioxiyalı Nikolastı saylap,+
6elshilerdiń aldında turǵızdı. Elshiler olardıń ústilerine qolların qoyıp, duwa etti+.

7Solay etip, Qudaydıń sózi jayılıp, Erusalimdegi shákirtlerdiń sanı kóbeye berdi. Ruwxaniylerdiń kóbisi de elshilerdiń tálimin qabıl alıp, isene basladı+.

Stepannıń qolǵa alınıwı

8Qudaydıń miyrimi menen qúdiretine tolı bolǵan Stepan xalıq arasında ullı tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetetuǵın edi. 9Degen menen, «Qullıqtan azat etilgenler» degen májilisxananıń kireneli hám iskenderiyalı ayırım aǵzaları, sonday-aq Kilikiya menen Aziyadan bolǵan adamlar Stepanǵa qarsı shıǵıp, onıń menen tartısa basladı. 10Biraq ol danalıq hám Muxaddes Ruwx penen sóylegenlikten, olar qarsı tura almadı+. 11Sonda olar bir neshe adamdı úgitlep: «Onıń Muwsaǵa hám Qudayǵa til tiygizgenin esittik», – dep aytqızdı+.

12Solay etip, olar xalıqtı, aqsaqallardı hám diniy muǵallimlerdi óshegistirip, bas salıp Stepandı usladı da, onı joqarǵı keńestiń aldına alıp keldi. 13Olar ákelgen jalǵan gúwalar:

– Mına adam Ibadatxanaǵa hám Muwsanıń Nızamına úzliksiz qarsı sóylep júr+. 14Bizler onıń: «Nasıralı Iysa Ibadatxananı joq qıladı, Muwsanıń bizlerge bergen úrp-ádetlerin ózgertedi», – degenin esittik, – dedi+.

15Joqarǵı keńeste otırǵanlardıń hámmesi Stepannıń júzine tigilip qarap, onıń júziniń perishteniń júzine uqsas ekenin kórdi.

7

Stepannıń sózi

7^1Sonda bas ruwxaniy Stepannan:

– Usı durıs pa? – dep soradı.

2Stepan bılay dep juwap berdi:

– Tuwısqanlarım hám aǵalarım, maǵan qulaq salıńlar! Babamız Ibrayım Xaranǵa kóship ornalaspastan burın Mesopotamiyada bolǵan waqtında ullı Quday oǵan kórinip:+
3«Elińdi hám aǵayin-tuwǵanlarıńdı qaldırıp, Men saǵan kórsetetuǵın elge bar»[*], – degen edi+.

4Solay etip, Ibrayım kaldeylerdiń elinen shıǵıp, Xaranǵa ornalastı. Ákesiniń óliminen keyin, Quday onı sol jerden alıp, házir sizler jasap atırǵan bul elge kóshirdi+. 5Degen menen, Quday bul jerde oǵan hesh qanday iyelik, hátte, bir qarıs jer de bermegen edi. Biraq, sol waqıtta Ibrayımnıń balası joq bolsa da, Quday bul jerdi oǵan hám onıń urpaqlarına múlik qılıp beretuǵının wáde etken edi+. 6Jáne de, Quday oǵan bılay degen edi: «Seniń urpaqlarıń jat jerde jat bolıp, tórt júz jıl qullıqta jasaydı hám zulımlıq kóredi+. 7Biraq Men olardı qul etken xalıqtı jazalayman. Bunnan soń, olar sol jerden shıǵıp, Maǵan bul jerde sıyınadı»[*]+. 8Sońınan Quday Ibrayım menen muxaddes kelisim dúzip, súnnetlew rásimin onıń belgisi qıldı. Solay etip, Ibrayım Ísaqtıń ákesi bolıp, onı segizinshi kúni súnnet[*] etti. Ísaq Yaqıptıń, Yaqıp on eki ullı atalarımızdıń ákesi boldı+.

9Yusupti kúnlegen atalarımız onı Mısırǵa satıp jiberdi[*]. Biraq Quday onıń menen birge bolıp,+
10barlıq qıyınshılıqlarınan qutqardı. Mısır patshası faraonnıń aldında oǵan danalıq berdi hám onıń miyrimine eristirdi. Faraon onı Mısırdıń hám sarayındaǵı barlıq adamlardıń ústinen basshı qılıp qoydı+.

11Sońınan pútkil Mısır hám Qanan ellerinde ashlıq bolıp, úlken qıyınshılıqlar baslandı. Ata-babalarımız jewge awqat taba almay qaldı. 12Mısırda ǵálle bar ekenin esitken Yaqıp atalarımızdı sol jaqqa birinshi márte jolladı+. 13Olar Mısırǵa ekinshi márte kelgende, Yusup tuwısqanlarına óziniń kim ekenin tanıttı hám faraonǵa onıń shıǵısı belgili boldı[*]+. 14Yusup ákesi Yaqıptı hám barlıǵı jetpis bes adamnan ibarat bolǵan hámme aǵayin-tuwǵanların ózine shaqırtıp aldı+. 15Solay etip, Yaqıp Mısırǵa kóship ketti. Onıń ózi de, ata-babalarımız da sol jerde qaytıs boldı+. 16Olardıń súyegi Shexemge alıp kelinip, Ibrayımnıń sol jerde Xamordıń ullarınan gúmis aqshaǵa satıp alǵan qábirine qoyıldı+.

17Qudaydıń Ibrayımǵa bergen wádesiniń orınlanatuǵın waqtı jaqınlaǵanda, Mısırdaǵı xalqımızdıń sanı júdá kóbeyip qalǵan edi+. 18Sol waqıtta Mısır taxtına Yusupti tanımaytuǵın basqa bir patsha taxtqa otırdı+. 19Ol xalqımızdan hiylekerlik penen paydalanıp, zulımlıq isledi hám olardıń jańa tuwılǵan balalarınıń tiri qalmawı ushın dalaǵa taslawǵa májbúrledi+.

20Sol waqıtta Muwsa dúnyaǵa keldi. Ol júdá sulıw bala bolıp, úsh ay ákesiniń úyinde baǵıldı+. 21Ol dalaǵa taslanǵanda, onı faraonnıń qızı tawıp alıp, óz balasınday qılıp tárbiyalap ósirdi+. 22Muwsa mısırlılardıń barlıq bilim tarawlarınan tálim alıp, sózinde de, isinde de kúshli boldı.

23Ol qırıq jasqa tolǵanda, onıń kewlinde óz tuwısqanları bolǵan izraillılardıń jaǵdayın barıp kóriw niyeti payda boldı. 24Olarǵa barǵanda bir mısırlınıń izraillını jábirlep atırǵanın kórip, onı jaqladı hám mısırlını óltirip, zulımlıq kórgen adam ushın ósh aldı+. 25Ol: «Qudaydıń men arqalı ózlerin qutqaratuǵının tuwısqanlarım túsiner», – dep oylaǵan edi. Biraq olar túsinbedi. 26Erteńine Muwsa tóbelesip atırǵan eki izraillını ushıratıp qalǵanda, olardı jarastırmaqshı bolıp:

– Jigitler, sizler tuwısqansız-ǵo. Nege bir-birińizge jábir berip atırsızlar? – dedi.

27Biraq, jaqınına jábir bergen adam Muwsanı iyterip jiberip:

– Kim seni bizlerdiń ústimizden basshı hám qazı qılıp qoydı? 28Keshe mısırlını óltirgenińdey, meni de óltirmekshimiseń?[*] – dedi+.

29Bul sózdi esitkende Muwsa Midyan eline qashıp ketip, Midyanda jat jerli bolıp jasadı. Ol sol jerde eki balalı boldı+.

30Qırıq jıl ótkennen soń, Sinay tawınıń dógeregindegi shólde, janıp turǵan putanıń jalınında Muwsaǵa bir perishte kórindi+. 31Muwsa bul kóriniske tań qaldı. Anıqlap kóriw ushın jaqınlaǵanda, Jaratqan Iyeniń:
32«Men seniń ata-babalarıńnıń Qudayıman, Ibrayımnıń, Ísaqtıń, Yaqıptıń Qudayıman»[*], – degen dawısı esitildi. Muwsa qorqqanınan qaltırap, qarawǵa júreksine almadı+. 33Sońınan Jaratqan Iye oǵan bılay dedi: «Ayaq kiyimińdi shesh, sebebi sen turǵan jer muxaddes+. 34Men xalqımnıń Mısırda azap-aqıret shegip atırǵanın kórdim, onıń nalasın esitip, onı qutqarıw ushın aspannan tústim. Endi bar, Men seni Mısırǵa jiberemen»[*]+.

35Bul: «Kim seni basshı hám qazı qılıp qoydı?» – dep adamlar tán almaǵan – sol Muwsa edi. Quday onı putada kóringen perishte arqalı basshı hám qutqarıwshı qılıp jiberdi+. 36Mısırda, Qızıl teńizde hám qırıq jıl boyı shólde tań qalarlıq nárseler hám káramatlı belgiler kórsetip, xalıqtı Mısırdan shıǵarǵan usı Muwsa edi+. 37Izrail ullarına: «Quday sizlerge óz tuwısqanlarıńızdıń arasınan men sıyaqlı bir payǵambardı shıǵaradı[*]»[*], – degen de – usı Muwsa edi+. 38Sinay tawında ózine sóylegen perishteniń sózlerin ata-babalarımızǵa jetkizgen hám shólde jıynalǵan Izrail xalqı menen birge bolǵan da sol edi. Ol bizlerge jetkiziw ushın Qudaydıń tiri sózlerin alǵan edi+.

39Biraq, ata-babalarımız oǵan boysınıwdı qálemedi hám onı tán almay, kewilleri Mısırǵa awdı+. 40Olar Xaronǵa: «Bizlerdi baslap júretuǵın qudaylardıń músinlerin soǵıp ber, sebebi bizlerdi Mısır elinen shıǵarǵan sol Muwsaǵa ne bolǵanın bilmeymiz»[*], – dedi+. 41Sol kúnlerde olar tananıń músinin soǵıp, sol butqa qurbanlıq berdi. Olar óz qolları menen soqqan butqa quwanıp, kewil kóteristi+. 42Sonlıqtan Quday olardan júzin teris burıp, olardı aspan denelerine tabınıwǵa taslap qoydı. Bul payǵambarlardıń kitabında jazılǵanınday boldı:

«Háy, Izrail xalqı!

Sizler shólde qırıq jıl boyı,

Maǵan qurbanlıq hám sıylar berdińiz be+?

43Ózlerińiz tabınıw ushın islegen butlardı:

Moloxtıń shatırın hám qudayıńız Refannıń juldızın

Kóterip júrdińler-ǵo.

Sonlıqtan Men sizlerdi Babilonnıń arjaǵına súrgin qılaman»[*]+.

44Ata-babalarımızdıń shólde Kelisim shatırı bar edi. Muwsa onı ózine sóylegen Qudaydıń buyırǵanınday, kórgen úlgi boyınsha islegen edi+. 45Shatır áwladtan-áwladqa ótip, ata-babalarımız Eshuanıń basshılıǵında Quday quwıp jibergen xalıqlardıń jerlerin iyelegende, onı ózleri menen birge alıp júrdi. Shatır Dawıttıń zamanına deyin boldı+. 46Quday aldında miyrimge erisken Dawıt Yaqıptıń Qudayı ushın mákan qurıwǵa ruxsat soradı+. 47Biraq, Quday ushın úy salǵan Sulayman boldı+.

48Degen menen, Quday Taala adamnıń qolı menen salınǵan mákanlarda jasamaydı. Ol payǵambar arqalı bılay degen edi:+

49«Aspan – Meniń taxtım,

Jer – ayaq basarım,

Sizler Maǵan qanday úy salıp bermekshisizler?

Meniń dem alatuǵın ornım qay jerde eken?

50Bulardıń hámmesin Meniń qolım jaratpadı ma?»[*]+

51Háy, ójetler, shın kewilden Qudayǵa boysınbaytuǵınlar, Onıń sózin tıńlamaytuǵınlar! Sizler ata-babalarıńızǵa uqsap, Muxaddes Ruwxqa bárqulla qarsı turasızlar+. 52Ata-babalarıńız payǵambarlardıń qaysı birin quwdalamadı? Olar haq Adamnıń keliwin aldın ala boljaǵanlardı da óltirdi-ǵo. Sizler de endi Oǵan satqınlıq islep, Onı óltirdińler+. 53Sizler perishteler arqalı berilgen Muxaddes Nızamdı alsańlar da, onı orınlamadıńlar!+

Stepannıń óltiriliwi

54Keńes aǵzaları bul sózlerdi esitkende ashıwǵa minip, Stepanǵa qarsı tislerin qayradı+. 55Al Muxaddes Ruwxqa tolǵan Stepan kózlerin aspanǵa tigip, Qudaydıń saltanatın hám Qudaydıń oń tárepinde turǵan Iysanı kórdi+. 56Sonda ol:

– Qarańlar, aspannıń ashılǵanın hám Adam Ulınıń Qudaydıń oń tárepinde turǵanın kórip turman, – dedi+.

57Al olar qulaqların jawıp, qattı qıshqırıstı. Hámmesi birden Stepanǵa topıldı da, 58onı qalanıń sırtına súyrep shıǵarıp, tas boran qıla basladı. Gúwalar óz kiyimlerin Shaul atlı bir jas jigittiń ayaǵınıń janına qoydı+.

59Olar tas boran qılıp atırǵanda, Stepan: «Iyem Iysa, ruwxımdı qabıl et», – dep duwa etti+. 60Sońınan ol dize búkti de, bálent dawıs penen: «O Iyem, bul gúnanı olardıń moynına júkleme!» – dedi. Usını aytıp bolıp, ol jan tapsırdı+.

8

Erusalim jámáátiniń quwdalanıwı

8^1Stepannıń óltiriliwin Shaul da maqullaǵan edi. Sol kúnniń ózinde-aq, Erusalimdegi iseniwshiler jámáátine qarsı kúshli quwdalaw baslandı. Elshilerden basqa iseniwshilerdiń hámmesi Yahudiya menen Samariya úlkeleriniń hámme jerleri boylap tarqap ketti+. 2Ayırım iseniwshi adamlar Stepandı jerlep, onı qattı azaladı. 3Biraq Shaul iseniwshiler jámáátine qattı azap berdi. Ol úyme-úy kirip, erkek pe, hayal ma, hámmesin súyrep shıǵarıp, qamaqqa saldırdı+.

Filip Samariyada

4Al tarqalıp ketken iseniwshiler el aralap, Qudaydıń sózin járiyalap júrdi+. 5Filip Samariyanıń bir qalasına kelip, ol jerdegilerge Masiyx haqqında járiyaladı+. 6Filiptiń sózin esitken hám ol kórsetken káramatlı belgilerdi kórgen xalıq onıń sózlerin dıqqat penen tıńladı. 7Óytkeni jin urǵan kóp adamlardan jawız ruwxlar qıshqırısıp shıǵıp, kóplegen láń hám aqsaq bolǵanlar shıpa tabatuǵın edi+. 8Solay etip, sol qala úlken quwanıshqa bólendi.

Sıyqırshı Shimon

9Sol qalada kóp waqıtlardan beri sıyqırshılıq penen shuǵıllanatuǵın, Samariya xalqın tań qaldırıp kiyatırǵan hám ózin ullı adam dep esaplaytuǵın Shimon atlı bir adam bar edi. 10Eń qarapayım adamlardan baslap eń abıraylı adamlarǵa deyin, hámmesi onı dıqqat penen tıńlap: «Onda ullı qúdiret dep atalatuǵın Qudaydıń qúdireti bar», – deytuǵın edi. 11Shimon olardı kóp waqıtlardan beri sıyqırshılıq penen tań qaldırıp kiyatırǵanlıqtan, onı hámme tıńlaytuǵın edi. 12Biraq olar Qudaydıń Patshalıǵı hám Iysa Masiyxtıń atı haqqında Xosh Xabardı járiyalaǵan Filiptiń sózlerine isengende, erkekler de, hayallar da suwǵa shomıldırıldı. 13Shimonnıń ózi de isenip suwǵa shomıldırılǵannan soń, Filiptiń janınan ayırılmadı. Kórsetilgen belgiler hám ullı káramatlardı kórip, ol tań qaldı+.

14Erusalimdegi elshiler samariyalılardıń Qudaydıń sózin qabıl etkenin esitip, olarǵa Petr menen Yuxandı jiberdi+. 15Ekewi sol jerge barıp, samariyalı iseniwshilerdiń Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwi ushın duwa etti+. 16Sebebi ele olardıń hesh qaysısına Muxaddes Ruwx túspegen bolıp, olar tek Iyemiz Iysanıń atı menen suwǵa shomıldırılǵan edi+. 17Petr menen Yuxan olardıń ústilerine qolların qoyǵanda, olar Muxaddes Ruwxtı qabıl etti+.

18Elshilerdiń bul qol qoyıw háreketi menen Muxaddes Ruwx berilgenin kórgen Shimon olarǵa aqsha usınıp:

19– Maǵan da usınday qúdiret berińler, men kimniń ústine qollarımdı qoysam da, ol Muxaddes Ruwxtı qabıl qılatuǵın bolsın, – dedi.

20Biraq Petr oǵan bılay dedi:

– Qudaydıń sıyın aqshaǵa satıp alıwdı oylaǵanıń ushın, aqshań óziń menen birge qurıp ketsin. 21Bul iste seniń payıń da, úlesiń de joq. Óytkeni kewliń Quday aldında haq emes. 22Endi bul jawız niyetiń ushın táwbe etip, Iyemizge jalbarın! Múmkin, kewlińdegi bul niyetti Ol keshirer+. 23Sebebi seniń ashshı qızǵanıshqa tolı ekenińdi hám jamanlıqtıń shırmawında ekenińdi kórip turman.

24Shimon juwap berip:

– Men ushın Iyege sizler duwa etińler, aytqanlarıńızdıń hesh biri basıma túspesin, – dedi+.

25Petr menen Yuxan Iyemizdiń sózi haqqında gúwalıq berip waz aytqannan soń, Samariyanıń kóp awıllarında Xosh Xabardı járiyalap, Erusalimge qayttı+.

Filip hám efiopiyalı wázir

26Sonda Iyemizdiń bir perishtesi Filipke bılay dedi:

– Ornıńnan turıp, qubla tárepke, Erusalimnen Gazaǵa baratuǵın shól jolına bar+.

27Filip ornınan turıp, jolǵa shıqtı. Sol waqıtta Efiopiyanıń hayal patshası Kandakiyanıń wázirlerinen biri, onıń barlıq qaznasın basqaratuǵın bir aqta[*] sıyınıw ushın Erusalimge barıp,+
28sol jol menen qaytıp kiyatır edi. Ol arbasında Iyshaya payǵambardıń kitabın oqıp otırǵan edi. 29Muxaddes Ruwx Filipke:

– Barıp, sol arbaǵa jaqınlas, – dedi+.

30Filip juwırıp arbanıń qasına barǵanda, onıń Iyshaya payǵambardıń kitabın oqıp otırǵanın esitip:

– Ne oqıp otırǵanıńdı túsineseń be? – dep soradı. 31Efiopiyalı:

– Birew maǵan jol-jorıq kórsetpese, qalay túsine alaman, – dedi de, Filipten arbaǵa minip otırıwdı ótinish etti+. 32Ol Muxaddes Jazıwdıń mına jerin oqıp otırǵan edi:

«Ol qoy sıyaqlı soyılıwǵa alıp barıldı,

Jún qırqıwshınıń aldında qoy qalay úndemey tursa,

Ol da solay awzın ashpadı.

33Ol xorlanıp, ádil húkim alıwdan juda boldı.

Onıń urpaqların kim tilge aladı?

Óytkeni Onıń bul dúnyadaǵı ómiri tawısıldı»[*]+.

34Wázir Filipten:

– Ótinemen, maǵan aytshı: payǵambar kim tuwralı aytıp atır? Ózi tuwralı ma yamasa basqa birew tuwralı ma? – dep soradı.

35Sonda Filip Muxaddes Jazıwdıń usı jerinen baslap, Iysa haqqında Xosh Xabardı oǵan aytıp berdi+.

36Olar jol júrip kiyatırǵanda, suw bar jerge keldi.

– Mine, bul jerde suw bar-ǵo, suwǵa shomıldırılıwıma ne tosqınlıq qıladı? – dedi wázir.

[ 37[*]] 38Sońınan arbanı toqtatıwdı buyırdı. Filip penen ekewi suwǵa tústi hám ol Filiptiń qolınan suwǵa shomıldırıldı. 39Olar suwdan shıqqanda, Iyemizdiń Ruwxı Filipti birden alıp ketip[*], wázir onı qaytıp kórmedi. Solay bolsa da, ol quwanıshlı túrde jolın dawam etti+. 40Al Filip Azot qalasında payda boldı. Ol Kesariyaǵa barǵansha barlıq qalalardı aralap, Xosh Xabardı járiyalap júrdi+.

9

Shauldıń táwbe etiwi

(Elsh 22:6-16; 26:12-18)

9^1Al Shaul Iyemizdiń shákirtlerine ele ólim qáwpin tuwdırıp júrdi. Ol bas ruwxaniyge bardı da,+
2Damasktegi májilisxanalarǵa[*] xatlar jazıp beriwin soradı. Sol jerde Iysanıń jolı menen júrgen erkek bolsın, hayal bolsın, tapsa olardı uslap, Erusalimge alıp keliw niyetinde edi. 3Ol jol júrip Damaskke jaqınlaǵanda, tosattan aspannan túsken bir nur onıń átirapın jarqıratıp jiberdi+. 4Shaul jerge jıǵıldı hám:

– Shaul, Shaul, sen nege Meni quwdalap atırsań? – degen dawıstı esitti.

5Shaul:

– Sen kimseń, Iyem? – dep soradı.

– Men – sen quwdalap atırǵan Iysaman[*]. 6Al endi ornıńnan turıp, qalaǵa bar. Neni islew tiyis ekenligi saǵan aytıladı, – degen dawıs esitildi.

7Shaul menen kiyatırǵanlardıń tilleri tutılıp, toqtap qaldı. Sebebi olar dawıstı esitse de, hesh kimdi kórmegen edi+. 8Shaul jerden turdı. Biraq kózlerin ashqanda, hesh nárse kóre almadı. Sonlıqtan olar onıń qolınan uslap, Damaskke jeteklep apardı. 9Onıń kózleri úsh kún boyı kórmey qalıp, hesh nárse iship-jemedi.

10Damaskte Xananiya atlı Iysanıń shákirti bar edi. Iyemiz oǵan kórinip:

– Xananiya, – dedi.

– Lábbáy, Iyem! – dep juwap berdi ol+.

11Iyemiz oǵan:

– Ornıńnan tur da, «Tuwrı kóshe» degen kóshege barıp, Yahudanıń úyindegi Shaul atlı bir tarsuslı adamdı sora. Ol házir duwa etip atır+. 12Ol ózine kórsetilgen ayanda janına Xananiya atlı bir adamnıń kelip, kózleriniń qaytadan kóriwi ushın ústine qolların qoyıp duwa etkenin kórgen edi, – dedi.

13Xananiya juwap berip:

– Iyem! Bul adamnıń Seniń Erusalimdegi muxaddeslerińe[*] qansha jamanlıq islegenin men kóp adamlardan esitken edim. 14Bul jerge de ol Seniń atıńa sıyınatuǵınlardıń hámmesin tutqınǵa alıw ushın, bas ruwxaniylerden biylik alıp kelgen, – dedi.

15Iyemiz oǵan:

– Bar! Óytkeni Men bul adamdı atımdı basqa milletlerge, patshalarǵa hám Izrail ullarına jetkiziw ushın tańladım+. 16Meniń atım ushın qanshama azap shegetuǵının Ózim oǵan kórsetemen, – dedi+.

17Solay etip, Xananiya bardı da, sol úyge kirdi hám qolların Shauldıń ústine qoyıp:

– Tuwısqanım, Shaul! Saǵan kiyatırǵan jolıńda kóringen Iyemiz Iysa kózlerińniń ashılıp, Muxaddes Ruwxqa tolıwıń ushın meni jiberdi, – dedi+.

18Sol waqıtta-aq kózlerinen perde túskendey bolıp, Shaul jáne kóre basladı. Ol ornınan turıp, suwǵa shomıldırıldı hám 19awqat jep, kúshke endi.

Shaul Damaskte hám Erusalimde

Shaul bir neshe kún Damasktegi shákirtlerdiń janında qaldı+. 20Ol dárhal Iysanıń Qudaydıń Ulı ekenligin májilisxanalarda járiyalay basladı. 21Onı esitkenlerdiń hámmesi tań qalısıp: «Mınaw Erusalimde usı Iysanıń atına sıyınatuǵınlardı qırǵan adam emes pe? Ol bul jerge de sonday adamlardı tutqın etip, bas ruwxaniylerge aparıw ushın kelgen joq pa edi?» – desti+.

22Biraq Shaul kúnnen-kúnge ruwxıy kúshke tolısıp bardı. Iysanıń Masiyx ekenligi haqqında dáliller keltirip, Damaskte jasaytuǵın yahudiylerdi tań qaldıratuǵın edi+.

23Aradan kóp kúnler ótkende, yahudiyler Shauldı óltiriwge til biriktirdi+. 24Biraq, olardıń bul niyeti Shaulǵa belgili bolıp qaldı. Yahudiyler onı óltiriw ushın kúni-túni qalanıń dárwazasın ańlıdı. 25Degen menen, Shauldıń shákirtleri bir kúni túnde onı sebetke saldı da, qalanıń diywalınan túsirip jiberdi+.

26Shaul Erusalimge kelip, sol jerdegi shákirtlerge qosılıwǵa tırıstı. Biraq onıń Iysanıń shákirti bolǵanına isenbey, olardıń hámmesi onnan qorqatuǵın edi. 27Sonda Barnaba onı elshilerge ertip keldi. Ol Shauldıń jolda Iyemizdi qalay kórgenin, Iyemizdiń onıń menen sóyleskenin hám onıń Damaskte qalay Iysanıń atı menen batıl túrde waz aytqanın olarǵa aytıp berdi+. 28Solay etip, Shaul Erusalimde olar menen birge aralasıp, Iyemizdiń atı menen qorqpastan waz aytıp júrdi. 29Ol grekshe sóyleytuǵın yahudiyler menen sóylesip, tartısatuǵın edi. Al olar Shauldı óltiriwge háreket etti+. 30Tuwısqanlar bunı bilgende onı Kesariyaǵa aparıp, sol jerden Tarsusqa jiberdi+.

31Solay etip, pútkil Yahudiya, Galila hám Samariya boylap iseniwshiler tınıshlıqqa eristi. Iyemizden qorqıp jasaǵan jámáát bekkemlenip, Muxaddes Ruwxtıń qollap quwatlawı menen sanı óse berdi.

Eneydiń shıpalanıwı

32Sonda Petr el aralap júrip, Liddada jasaytuǵın muxaddeslerdi kóriwge keldi. 33Ol sol jerde láń bolıp segiz jıldan beri tósek tartıp jatırǵan Eney atlı bir adamdı kórdi. 34Petr oǵan:

– Eney, Iysa Masiyx saǵan shıpa beredi. Ornıńnan turıp, tósegińdi jıyna, – dedi.

Eney sol waqıtta-aq ornınan turdı+. 35Lidda hám Sharonda jasaytuǵınlardıń derlik hámmesi bunı kórip, Iyemizdiń jolına tústi.

Petrdiń Tabitanı tiriltiwi

36Ioppada Iysanıń shákirti bolǵan Tabita atlı bir hayal bar edi. Tabita – grekshe «Dorkas», yaǵnıy «jeyran» degendi ańlatadı. Ol hámme waqıt jaqsılıq islep, jarlılarǵa qayır-sadaqa beretuǵın edi+. 37Sol kúnleri Tabita awırıp, qaytıs boldı. Adamlar onıń denesin juwıp, joqarıdaǵı bólmege qoydı. 38Lidda Ioppaǵa jaqın bolǵanlıqtan, Petrdiń sol jerde ekenin esitken shákirtler oǵan eki adamdı jiberip: «Tezirek bizlerge kel», – dep ótinish etti.

39Petr ornınan turıp, olar menen birge ketti. Úyge kelgende, onı joqarıdaǵı bólmege alıp bardı. Barlıq jesir hayallar Petrdiń átirapına jıynaldı. Olar jılap turıp, Dorkastıń ózleri menen birge jasaǵan waqtında tikken ishki kiyimleri menen kóyleklerin oǵan kórsetti.

40Petr hámmeni sırtqa shıǵarıp jiberdi de, dize búgip, duwa etti. Sońınan ólige burılıp:

– Tabita, ornıńnan tur! – dedi.

Hayal kózlerin ashtı da, Petrdi kórip, tikeyip otırdı+. 41Petr qolın berip, onı ornınan turǵızdı. Sońınan muxaddesler menen jesir hayallardı shaqırdı da, tirilgen Tabitanı olarǵa kórsetti+. 42Bul waqıya tuwralı xabar pútkil Ioppaǵa málim bolıp, kóp adamlar Iyemizge isendi. 43Petr kóp kún Ioppada, Shimon atlı teri iylewshiniń úyinde qaldı.

10

Rimli júzbası Korneliy

10^1Kesariyada «Italiyalı» degen áskeriy bólimniń júzbasısı bolǵan Korneliy atlı bir adam bar edi. 2Ol pútkil shańaraǵı menen Qudaydan qorqatuǵın, dinshil adam edi. Xalıqqa kóp járdem berip, Qudayǵa bárqulla duwa etetuǵın edi+. 3Bir kúni tústen keyin saat úshler shamasında Qudaydıń bir perishtesiniń oǵan kelip: «Korneliy!» dep aytqanın ol bir ayanda anıq kórdi+.

4Korneliydi qorqınısh biylep, ol kózlerin perishtege tikti de:

– Newe, Iyem? – dedi.

Perishte oǵan juwap berip:

– Etken duwalarıń menen bergen qayır-sadaqalarıń Qudayǵa jetip bardı. Quday olardı este saqladı+. 5Endi Ioppaǵa adamlardı jiberip, Petr dep atalatuǵın Shimon degen bir adamdı shaqırt. 6Ol úyi teńiz jaǵasında jaylasqan Shimon atlı bir teri iylewshiniń úyinde qonaqta[*], – dedi+.

7Ózi menen sóylesken perishte ketkende, Korneliy xızmetshilerinen ekewin hám óz járdemshileriniń ishinen dinshil bir áskerdi shaqırdı. 8Olarǵa hámmesin túsindirip, Ioppaǵa jiberdi.

Petr kórgen ayan

9Erteńine saat on ekiler shamasında olar jol júrip qalaǵa jaqınlasqanda, Petr duwa etiw ushın tamnıń tóbesine shıqtı+. 10Ol ash bolıp, awqat jegisi keldi. Awqat tayarlanıp atırǵanda, ayrıqsha jaǵdayǵa tústi. 11Sonda ol aspannıń ashılǵanın hám dasturxan sıyaqlı bir nárseniń tórt múyeshi asılǵan halında jerge túsip kiyatırǵanın kórdi. 12Onıń ishinde hár túrli tórt ayaqlı janıwarlar, jer bawırlawshılar hám aspan qusları bar edi. 13Bir dawıs oǵan:

– Petr, tur. Soyıp je, – dedi.

14– Yaq, Iyem. Men hesh qashan haram yamasa mákiriw zat jegen emespen,[*] – dedi Petr+.

15Dawıs jáne ekinshi ret esitilip, Petrge:

– Qudaydıń hadallaǵanın sen haram deme! – dedi+.

16Bul úsh márte tákirarlanıp, dasturxan dárhal aspanǵa kóterilip ketti.

17Kórgen ayanınıń neni ańlatatuǵının oylap, Petr hayran bolıp turǵanda, Korneliy jibergen adamlar Shimonnıń úyin sorap, qapınıń aldında toqtap qaldı. 18Olar dawıslap:

– Petr dep atalatuǵın Shimon usı jerde turıp atır ma? – dep soradı.

19Petr ele ayan haqqında oylanıp turǵanda, Muxaddes Ruwx oǵan:

– Áne, úsh adam seni izlep júr+. 20Qáne, ornıńnan turıp, tómenge tús. Hesh ekilenbesten, olar menen birge ket. Sebebi olardı Men jiberdim, – dedi.

21Petr tómenge túsip, adamlarǵa:

– Sizler izlep júrgen adam men bolaman. Qanday jumıs penen keldińler? – dedi.

22Olar Petrge:

– Korneliy degen haq hám Qudaydan qorqatuǵın, pútkil yahudiyler húrmet etetuǵın bir júzbası bar. Oǵan bir muxaddes perishte seni úyine shaqırtıp, sózlerińdi tıńlawdı buyırıptı, – dedi+.

23Sonda Petr olardı ishke mirát etip, miyman qıldı.

Petr Korneliydiń úyinde

Erteńine Petr turıp, olar menen birge jolǵa shıqtı. Ioppadaǵı tuwısqanlardıń ayırımları da onıń menen birge ketti. 24Olar kelesi kúni Kesariyaǵa keldi. Korneliy aǵayin-tuwǵanların hám jaqın dosların jıynap, olardı kútip otırǵan edi. 25Petr úyge kirgende, Korneliy onı qarsı aldı da, ayaqlarına jıǵılıp, oǵan tabındı+. 26Biraq Petr onı turǵızıp:

– Tur, men de adamman-ǵo, – dedi+.

27Petr Korneliy menen sóylesip ishke kirgende, kóp adamlardıń jıynalıp otırǵanın kórip, 28olarǵa bılay dedi:

– Yahudiydiń basqa millet adamı menen qarım-qatnasta bolıp, oǵan barıwı qadaǵan ekenin bilesizler. Biraq Quday maǵan hesh adamdı haram hám iplas demew kerekligin kórsetken edi+. 29Sonlıqtan shaqırılǵanımda bas tartpay usı jerge keldim. Endi meni ne sebepten shaqırǵanıńızdı sorawıma bola ma?

30Korneliy bılay dedi:

– Tórt kún aldın usınday waqıtta, tústen keyin saat úshte úyde duwa etip otır edim[*]. Tosattan jarqıraǵan kiyimli bir adam aldımda payda bolıp, 31maǵan: «Korneliy! Quday seniń duwańdı esitip, bergen qayır-sadaqalarıńdı este saqladı. 32Ioppaǵa adam jiberip, Petr dep atalatuǵın Shimondı shaqırt. Ol teńiz jaǵasında jasaytuǵın teri iylewshi Shimonnıń úyinde turıp atır[*]», – dedi. 33Sonlıqtan men sizge dárriw adam jolladım. Siz de kelip, jaqsı qıldıńız. Endi bizler hámmemiz Iyemizdiń sizge buyırǵan hár bir nársesin tıńlaw ushın Quday aldında otırmız.

34-35Sonda Petr bılay dep sózin basladı:

– Qudaydıń adamlardı ayırmaytuǵının, biraq Ózinen qorqqan hám haq is islewshi adamdı milletine qaramay qabıl etetuǵının haqıyqattan túsinip turman++. 36Quday Izrail xalqına Iysa Masiyx arqalı tınıshlıq Xosh Xabarın járiyalaǵanın bilesizler. Iysa Masiyx – hár bir adamnıń Iyesi+. 37Yaqıya suwǵa shomıldırılıwdı járiyalaǵannan soń, Galiladan baslap pútkil Yahudiyada bolǵan mına waqıyalardan da xabarıńız bar:+
38Quday nasıralı Iysaǵa Muxaddes Ruwx hám qúdiret berip, xızmetke tayınladı. Iysa hámme jerdi aylanıp jaqsılıq isledi, shaytannıń qol astında bolǵanlardıń hámmesine shıpa berdi. Óytkeni Quday Onıń menen birge edi+. 39Iysanıń yahudiylerdiń úlkesinde hám Erusalimde islegen isleriniń hámmesine bizler gúwamız. Adamlar Onı atanaq aǵashqa shegelep óltirgen edi. 40Biraq Quday Iysanı úshinshi kúni ólimnen tiriltti hám Onıń adamlarǵa kóriniwine jol qoydı. 41Ol adamlardıń hámmesine emes, al Qudaydıń aldın ala tańlaǵan gúwalarına, yaǵnıy bizlerge, ólimnen qayta tirilgennen keyin Ózi menen birge iship-jegenlerge kórindi. 42Ol Óziniń Quday tárepinen tirilerdi hám ólilerdi húkim etiwshi bolıp tayınlanǵanın xalıqqa járiyalawımızdı hám bul haqqında gúwalıq beriwimizdi buyırdı+. 43Payǵambarlardıń hámmesi Iysa haqqında gúwalıq berip, Oǵan isengen hár bir adamnıń gúnaları Onıń atı menen keshiriletuǵının aytqan edi+.

44Petr ele usı sózlerdi sóylep turǵanda, Qudaydıń sózlerin esitken hár bir adamnıń ústine Muxaddes Ruwx tústi. 45Petr menen birge kelgen súnnetli iseniwshiler Muxaddes Ruwxtıń sıyı basqa millet adamlarınıń ústilerine de jawǵanına tań qalıstı. 46Sebebi olardıń ruwxıy tillerde sóylep, Qudaydı alǵıslap turǵanın esitti.

Sonda Petr:+

47– Bular da anıq bizler sıyaqlı Muxaddes Ruwxtı aldı. Olardıń suwǵa shomıldırılıwın kim qadaǵan ete aladı? – dedi+.

48Solay etip, Petr olardıń Iysa Masiyxtıń atı menen suwǵa shomıldırılıwın buyırdı. Sońınan olar Petrden bir neshe kún qalıwın ótinish etti+.

11

Petrdiń bolǵan waqıyanı túsindiriwi

11^1Elshiler menen Yahudiyadaǵı tuwısqanlar basqa milletlerdiń de Qudaydıń sózin qabıl etkenin esitti. 2Sonlıqtan Petr Erusalimge kelgende, súnnetli iseniwshiler onı ayıplap:+

3– Sen súnnetsiz adamlardıń úyine barıp, olar menen birge awqatlanıpsań! – dedi+.

4Sonda Petr sóz baslap, bolǵan waqıyanı izbe-izlik penen aytıp berdi:

5– Men Ioppa qalasında duwa etip otırǵan edim. Ayrıqsha jaǵdayǵa túsip, bir ayan kórdim: dasturxanǵa uqsaǵan bir nárse tórt múyeshi asılǵan halında aspannan túsip, meniń janıma deyin keldi+. 6Kózlerimdi tigip, dasturxanǵa dıqqat penen qaradım. Dasturxannıń ishinde jer júzinde jasawshı tórt ayaqlı janıwarlardı, jabayı haywanlardı, jer bawırlawshılardı hám aspan qusların kórdim. 7Sonda maǵan bir dawıstıń: «Petr, tur. Soyıp je», – degenin esittim. 8«Yaq, Iyem! Awzıma hesh qashan haram yamasa mákiriw nárse alǵanım joq», – dedim. 9Dawıs aspannan ekinshi márte esitilip: «Qudaydıń hadallaǵanın sen haram deme!» – dedi+.

10Bul úsh márte tákirarlandı. Sońınan hámmesi jáne aspanǵa alındı. 11Tap sol waqıtta Kesariyadan maǵan jiberilgen úsh adam men bolıp atırǵan úydiń aldında turǵan edi. 12Muxaddes Ruwx maǵan hesh ekilenbey olar menen ketiwdi ayttı. Mına altı tuwısqanımız da meniń menen birge shıǵıp, sol adamnıń úyine bardıq+. 13Ol bizlerge qalayınsha bir perishteni kórgenin aytıp berdi. Perishte onıń úyinde payda bolıp, ózine: «Ioppaǵa adam jollap, Petr dep atalatuǵın Shimondı shaqırt+. 14Ol saǵan seni hám pútkil xojalıǵıńdı qutqaratuǵın sózlerdi aytadı», – depti. 15Men sóyley baslaǵannan-aq, eń basta bizlerdiń ústimizge túskendey, olardıń ústilerine de Muxaddes Ruwx tústi+. 16Sonda Iyemizdiń mına sózleri yadıma tústi: «Yaqıya suw menen shomıldırdı, al sizler Muxaddes Ruwx penen shomıldırılasızlar»+. 17Solay etip, Quday Iyemiz Iysa Masiyxqa isenetuǵın bizlerge bergen sıyın olarǵa da berse, Qudayǵa qarsı shıǵatuǵınday men kim bolıppan+?

18Bul sózlerdi esitip, olar tınıshlandı. Qudaydı alǵıslap bılay dedi:

– Demek, Quday basqa milletlerge de táwbe etip, máńgilik ómirge iye bolıw múmkinshiligin beripti.

Antioxiyadaǵı iseniwshilerdiń jámááti

19Stepan óltirilgen kúnnen baslanǵan quwdalaw sebepli tarqalǵan iseniwshiler Fenikiya, Kipr hám Antioxiyaǵa shekem bardı. Olar Qudaydıń sózin tek yahudiylerge járiyalaytuǵın edi+. 20Biraq, olardıń arasınan kiprli hám kireneli ayırım adamlar Antioxiyaǵa barıp, greklerge de Iyemiz Iysa tuwralı Xosh Xabardı járiyalap júrdi. 21Iyemizdiń qolı olar menen birge bolǵanlıqtan, kóp adamlar isenip, Iyemizdiń jolına tústi. 22Bul haqqında xabar Erusalimdegi iseniwshilerdiń jámáátine jetip barǵanda, olar Barnabanı Antioxiyaǵa jiberdi+. 23Barnaba sol jerge kelgende, Qudaydıń miyrimin kórip quwandı. Olardıń hámmesine Iyemizge shın kewilden sadıq bolıńlar, dep aqıl-násiyat berdi. 24Óytkeni ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan, isenimi kúshli, jaqsı adam edi. Solay etip, kóp adamlar Iyemizge alıp kelindi+. 25Sonda Barnaba Shauldı izlew ushın Tarsusqa ketti+. 26Onı tawıp, Antioxiyaǵa ákeldi. Solay etip, Barnaba menen Shaul tolıq bir jıl sol jerdegi iseniwshiler jámááti menen birge jıynalıp, kóp adamlarǵa tálim berdi. Usı Antioxiya qalasındaǵı shákirtler birinshi márte masiyxıylar[*] dep ataldı. 27Sol kúnleri Erusalimnen Antioxiyaǵa bir neshe payǵambarlar keldi+. 28Olardan Agabus atlı birewi ornınan turdı hám Muxaddes Ruwxtan ilhamlanıp pútkil jer júzinde ashlıq bolatuǵının ayttı. Bul ashlıq imperator Klavdiydiń[*] zamanında boldı+. 29Sonda shákirtler Yahudiyada jasaytuǵın tuwısqanlarǵa qollarınan kelgeninshe aqshalay járdem beriwge qarar etti. 30Olar jıynalǵan aqshalardı iseniwshiler jámáátiniń aqsaqallarına Barnaba hám Shaul arqalı jiberip, usı qarardı orınladı.

12

Yaqıptıń ólimi, Petrdiń qamalıwı

12^1Sol waqıtta patsha Hirod iseniwshiler jámáátiniń geybir adamların quwdalay basladı. 2Ol Yuxannıń tuwısqanı Yaqıptı qılısh penen óltirtti+. 3Bunıń yahudiy basshılarına jaqqanın kórip, izinen Petrdi de uslatpaqshı boldı. Ashıtqısız nan bayramı[*] kúnleri edi+. 4Hirod Petrdi uslatıp, qamaqqa saldırdı. Onı qarawıllawdı hár biri tórt áskerden ibarat bolǵan tórt áskeriy toparǵa tapsırdı. Sebebi Qutqarılıw bayramı[*]nan soń, onı xalıqtıń aldına shıǵarıw niyetinde edi+.

5Solay etip, Petr qamaqqa alındı. Biraq iseniwshiler jámááti ol ushın Qudayǵa bar jigeri menen duwa etti+.

Petrdiń qamaqtan azat bolıwı

6Hirodtıń Petrdi xalıqtıń aldına shıǵarmaqshı bolǵan kúninen aldınǵı kúni túnde, ol eki áskerdiń ortasında qos shınjır menen baylawlı halında uyıqlap atır edi. Qapınıń awzında turǵan qarawıllar da qamaqtı qarawıllap tur edi. 7Tosattan Iyemizdiń bir perishtesi payda bolıp, qamaqtıń ishi jarqırap ketti.

Perishte Petrdiń búyirinen túrtip, onı oyattı da:

– Tez ornıńnan tur, – degende, Petrdiń qollarındaǵı shınjırlar sheshilip, túsip ketti+. 8Perishte oǵan:

– Belińdi buwıp, ayaq kiyimińdi kiy, – dedi. Petr usılay isledi. Perishte oǵan:

– Shapanıńdı kiyip, meniń izime er, – dedi.

9Petr qamaqxanadan shıǵıp, onıń izine erdi. Biraq, perishteniń qılıp atırǵan isleriniń ońında bolıp atırǵanın bilmey, ayan kórip turman, dep oyladı. 10Olar birinshi hám ekinshi qarawıllardan ótip, qalaǵa shıǵatuǵın temir dárwazaǵa keldi. Dárwaza olarǵa óz-ózinen ashıldı. Olar sırtqa shıǵıp bir kóshe ótkende, perishte birden Petrdiń janınan ǵayıp boldı+.

11Sonda ózine kelgen Petr: «Iyemizdiń Óz perishtesin jiberip, meni Hirodtıń qolınan hám yahudiy xalqınıń meniń basıma túsiwin, dep kútken barlıq bálelerden qutqarǵanın endi haqıyqattan túsinip turman», – dedi+.

12Petr bunı túsingennen soń, Mark dep atalatuǵın Yuxannıń anası Máriyamnıń úyine ketti. Ol jerde kóp adamlar jıynalıp, duwa etip otırǵan edi+. 13Petr sırtqı qapını qaqqanda, Roda atlı bir xızmetshi qız kim ekenin biliw ushın qapıǵa keldi. 14Ol Petrdiń dawısın tanıp, qattı quwanǵanınan qapını ashpay, qaytadan ishke juwırıp: «Petr qapınıń aldında tur», – dep xabar berdi.

15«Esiń durıs pa?» – desti oǵan. Al qız sózinde turıp alǵanlıqtan, olar: «Bul onıń perishtesi», – dedi+.

16Biraq Petr qapını qaǵıwdı dawam etti. Olar qapını ashıp, onı kórgende hayran qaldı. 17Petr olarǵa úndemewlerin qolı menen ımlap kórsetti de, Iyemizdiń onı qamaqtan qalay shıǵarǵanın aytıp berdi. Sońınan: «Bul xabarlardı Yaqıpqa hám basqa tuwısqanlarımızǵa jetkizińler», – dep, sol jerden shıǵıp, basqa jaqqa ketti+.

18Tań atqanda, Petrge ne bolǵanın túsinbey, áskerler qattı albırastı. 19Hirod Petrdi izletti. Taba almaǵannan soń, qarawıllardı sorawǵa tutıp, olardı óltiriwdi buyırdı.

Hirod patshanıń ólimi

Bunnan soń, Hirod Yahudiyadan Kesariyaǵa ketip, bir qansha waqıt sol jerde qaldı. 20Ol Tir hám Sidon turǵınlarına qáhárli edi. Sonda olar óz ara kelisip, Hirodqa keldi. Patshanıń isenimli xızmetshisi Blastustı óz táreplerine awdarıp, jarastırıwdı soradı. Óytkeni olardıń úlkesiniń azıq-awqatı patshanıń úlkesinen ǵárezli edi.

21Belgilengen kúnde patshalıq lipasların kiygen Hirod taxtına otırdı da, xalıqqa sóz sóyledi. 22Sonda xalıq: «Bul adamnıń dawısı emes, qudaydıń dawısı», – dep baqırıstı. 23Sol waqıtta-aq Iyemizdiń bir perishtesi Hirodtı urıp jiberdi. Sebebi ol Qudayǵa beriw kerek bolǵan dańqtı ózi alǵan edi. Sonda onıń denesin qurtlar kemirip, ol jan tapsırdı+.

24Al Qudaydıń sózi jayılıp, iseniwshilerdiń sanı arta berdi+.

25Tapsırmanı orınlaǵan Barnaba menen Shaul Mark dep atalatuǵın Yuxandı ózleri menen birge alıp, Erusalimnen qaytıp keldi+.

13

Barnaba menen Shauldıń xızmetke jiberiliwi

13^1Antioxiyadaǵı iseniwshiler jámáátinde payǵambarlar hám muǵallimler bar edi. Olar: Barnaba, Niger dep atalatuǵın Shimon, kireneli Lukiy, úlke patshası Hirod penen birge tárbiyalanǵan Manain hám Shaul+. 2Olar Iyemizge sıyınıp, oraza tutıp otırǵanda, Muxaddes Ruwx bılay dedi: «Men shaqırǵan is ushın, Maǵan Barnaba menen Shauldı ajıratıp berińler»+. 3Solay etip, olar oraza tutıp, duwa etkennen soń, Barnaba menen Shauldıń ústine qolların qoydı hám olardı jolǵa shıǵarıp saldı.

Kipr atawında

4Muxaddes Ruwx tárepinen jiberilgen Barnaba menen Shaul Selevkiyaǵa barıp, sol jerden keme menen Kiprge júzip ótti. 5Olar atawdaǵı Salamis degen qalaǵa kelip, yahudiylerdiń májilisxanalarında Qudaydıń sózin járiyaladı. Mark dep atalatuǵın Yuxan da olar menen birge bolıp, olarǵa xızmet etip júrdi+.

6Olar pútkil atawdı bastan-ayaq basıp ótip, Paposqa keldi. Sol jerde Bareshu atlı sıyqırshı hám jalǵan payǵambar bolǵan bir yahudiydi ushırattı+. 7Ol hákim Sergiy Paveldiń keńesgóyi bolıp, onıń menen birge júretuǵın edi. Hákim aqıllı adam bolǵanlıqtan, Barnaba menen Shauldı shaqırtıp, Qudaydıń sózin tıńlamaqshı boldı. 8Biraq, grek tilinde atı Elimas bolǵan jańaǵı sıyqırshı olarǵa qarsılıq kórsetip, hákimniń iseniwine tosqınlıq etiwge tırıstı. 9Sonda Muxaddes Ruwxqa tolǵan Shaul, yaǵnıy Pavel kózlerin Elimasqa tigip:+

10– Háy, kewli hár qıylı hiyle menen jalǵanǵa tolı shaytannıń balası! Sen hár qanday haqıyqatlıqtıń dushpanısań! Iyemizdiń tuwrı jolların burmalawdı qoyasań ba, joq pa? 11Mine, endi Iyemiz saǵan qarsı qolın kóterdi. Sen soqır bolıp qalıp, bir qansha waqıt quyash jaqtısın kóre almaytuǵın bolasań, – dedi.

Sol waqıtta-aq onıń kózlerin qarańǵı túnek qapladı hám ol qolınan uslap ózin jeteleytuǵın adamdı izlep, átirapın qarmalay basladı. 12Hákim bolǵan waqıyanı kórip, isendi. Óytkeni Iyemiz tuwralı tálimatqa hayran qalǵan edi.

Pisidiyanıń Antioxiya qalasında

13Pavel menen onıń joldasları Papostan kemege minip, Pamfiliyanıń Pergiya qalasına keldi. Al Yuxan olardı qaldırıp, Erusalimge qaytıp ketti+. 14Olar Pergiyadan jolın dawam etip, Pisidiyanıń Antioxiya qalasına bardı. Shabbat kúni májilisxanaǵa kirip otırdı. 15Muxaddes Nızam hám payǵambarlardıń Jazıwlarınan oqılǵannan soń, májilisxananıń basshıları olarǵa: «Tuwısqanlar, xalıqqa aytatuǵın násiyat sózlerińiz bolsa, márhámat, aytıńlar», – dep xabarladı+.

16Pavel ornınan turdı da, qolı menen isharat etip bılay dedi:

– Háy, izraillılar hám Qudayǵa sıyınatuǵın basqa millet adamları, tıńlańlar! 17Bul Izrail xalqınıń Qudayı biziń ata-babalarımızdı tańlap, olar Mısır elinde jat bolıp jasaǵanda, olardı úlken xalıq qıldı. Sońınan Óziniń qúdiretli qolı menen olardı sol jerden alıp shıqtı+. 18Shólde shama menen qırıq jıl olardıń qıńırlıǵına shıdadı+. 19Qanan jerinde jeti milletti joq qılıp, olardıń jerin Óz xalqına múlik etip berdi+. 20Bulardıń hámmesi tórt júz eliw jılday dawam etti.

Sońınan Quday Samuel payǵambardıń zamanına deyin olarǵa biylerdi berdi[*]. 21Bunnan keyin xalıq patsha soraǵanda, Quday olarǵa Benyamin urıwınan bolǵan Kishtiń ulı Shauldı berdi. Shaul qırıq jıl patshalıq etti+. 22Quday onı taxttan túsirgennen soń, olarǵa Dawıttı patsha etip qoydı. Quday ol tuwralı mınaday gúwalıq berdi: «Men kewlimdegidey bir adamdı, Ishay ulı Dawıttı taptım. Ol Meniń hár bir tilegimdi orınlaydı»[*]+.

23Quday Óz wádesi boyınsha onıń urpaǵınan Izraildıń Qutqarıwshısı Iysanı shıǵardı. 24Iysa kelmesten burın Yaqıya pútkil Izrail xalqına táwbe etip suwǵa shomıldırılıwdı járiyaladı+. 25Yaqıya xızmetin tamamlawǵa shamalasqanda bılay degen edi: «Meni kim dep oylaysızlar? Men Masiyx emespen. Ol mennen keyin keledi. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen»[*]+.

26Tuwısqanlarım, Ibrayımnıń urpaqları hám Qudayǵa sıyınatuǵın basqa millet adamları! Bul qutqarılıw sózleri bizlerge jiberilgen. 27Erusalimde jasaytuǵınlar hám olardıń basshıları Iysanıń kim ekenin bilmedi hám hár Shabbat kúni oqılatuǵın payǵambarlardıń Ol tuwralı jazǵan sózlerin túsinbedi. Sonlıqtan olar Iysanı húkim etip, payǵambarlardıń sózlerin ámelge asırdı+. 28Onnan ólim jazasına ılayıqlı hesh qanday ayıp taba almasa da, Pilattan Onı óltiriwdi soradı+. 29Ol haqqında jazılǵanlardıń hámmesin orınlaǵannan soń, olar Onı atanaq aǵashtan túsirip, qábirge qoydı+. 30Biraq, Quday Onı ólimnen tiriltti+. 31Iysa Ózi menen Galiladan Erusalimge kelgenlerge kóp kúnler dawamında kórinip júrdi. Endi bul adamlar xalıq aldında Onıń gúwaları boldı+.

32Bizler de sizlerge Qudaydıń ata-babalarımızǵa wáde etken Xosh Xabarın járiyalap atırmız+. 33Ol Iysanı tiriltiwi arqalı olardıń urpaqları bolǵan bizler ushın sol wádeni ámelge asırdı. Zaburdıń ekinshi jırında bılay dep jazılǵan:

«Sen Meniń Ulımsań,

Búgin Men Saǵan Áke boldım»[*].

34Iysanı hesh qashan shiritpey, ólimnen qayta tiriltetuǵını haqqında Quday bılay degen:

«Men sizlerge Dawıtqa wáde etken,

Muxaddes hám haqıyqıy jarılqawımdı beremen»[*]+.

35Sonlıqtan basqa bir jerde bılay delingen:

«Óz Muxaddesińniń shiriwine jol qoymaysań»[*]+.

36Dawıt óz zamanında Qudaydıń erki boyınsha xızmet etkennen soń kóz jumıp, óz ata-babalarınıń qasına qoyıldı hám denesi shirip ketti+. 37Biraq, Quday tiriltken Adamnıń denesi shirimedi. 38Solay etip, tuwısqanlarım, mınanı bilip alıńlar: gúnalarıńızdıń usı Iysa arqalı keshiriletuǵını sizlerge járiyalanıp atır+. 39Muwsanıń Nızamı menen sizler hesh bir gúnadan aqlana almas edińiz. Biraq Iysaǵa isengen hár bir adam Ol arqalı aqlanadı+. 40Endi abaylı bolıńlar! Payǵambarlardıń aytqan mına sózleri basıńızǵa túspesin:+

41«Qarańlar, háy, surbetler,
Tań qalısıp, nabıt bolıńlar!
Sizler jasaǵan dáwirde bir is qılaman,

Onı birew sizlerge aytıp berse de, isenbes edińler»[*].

42Pavel menen Barnaba májilisxanadan shıǵıp baratırǵanda, adamlar olardan kelesi Shabbat kúni de usılar haqqında aytıwın ótinish etti. 43Májilisxanadaǵı xalıq tarqaǵanda, yahudiyler hám yahudiy dinine ótken Qudayǵa sıyınatuǵınlardıń kóbisi Pavel menen Barnabaǵa erip júrdi. Pavel menen Barnaba olar menen sóylesip, Qudaydıń miyrimine súyenip jasawdı úgit-násiyat etti+.

44Kelesi Shabbat kúni qala xalqınıń derlik hámmesi Iyemizdiń sózin tıńlaw ushın jıynaldı. 45Biraq yahudiyler sonsha xalıqtı kórip, qızǵanıshqa toldı. Paveldiń sózlerine qarsı shıǵıp, onı mazaq etti+.

46Sonda Pavel menen Barnaba batırlıq penen juwap qaytarıp bılay dedi:

– Qudaydıń sózin dáslep sizlerge járiyalawımız kerek edi. Sizler onı qabıl almaǵanlıqtan hám ózlerińizdi máńgilik ómirge ılayıqlı kórmegenlikten, bizler endi basqa milletlerge ketemiz+. 47Óytkeni Iyemiz bizlerge bılay dep buyırǵan edi:

«Jerdiń shetine deyin qutqarılıw ákeliwiń ushın,

Seni basqa milletler ushın nur etip qoydım».[*]+

48Basqa millet adamları bunı esitkende quwanıp ketip, Iyemizdiń sózin alǵısladı. Máńgilik ómir ushın tańlanǵanlardıń hámmesi isendi. 49Solay etip, Iyemizdiń sózi pútkil úlke boylap jayıldı. 50Biraq yahudiyler Qudayǵa sıyınatuǵın húrmetli hayallardı hám qala basshıların úgitlep, Pavel menen Barnabaǵa qarsı qoydı hám olardı quwdalatıp, úlkeden quwdırıp jiberdi+. 51Sonda Pavel menen Barnaba olarǵa qarsı eskertiw retinde ayaqlarınıń shańın qaǵıp, Ikoniyaǵa ketti+. 52Al shákirtler quwanıshqa hám Muxaddes Ruwxqa tolıp tasa berdi+.

14

Ikoniyada

14^1Ikoniyada Pavel menen Barnaba ádettegidey yahudiylerdiń májilisxanasına barıp, sonday tásirli waz aytqanlıqtan, yahudiylerden de, greklerden de kóp adam isendi+. 2Biraq, isenbeytuǵın yahudiyler basqa millet adamların tuwısqanlarǵa qarsı óshegistirip, olardıń aqıl-oyın uwladı. 3Pavel menen Barnaba ol jerde uzaq waqıt qaldı hám Iyemizge súyenip, Qudaydıń sózin batırlıq penen aytıp júrdi. Iyemiz olar arqalı káramatlı belgiler hám tań qalarlıq nárselerdi kórsetip, Óz miyrimi haqqında sózlerdi tastıyıqladı+. 4Qala xalqı ekige bólinip, geybirewleri yahudiylerdiń, geybirewleri elshilerdiń tárepine ótti+. 5Yahudiyler menen basqa millet adamları óz basshıları menen birlikte elshilerge jábir berip, olardı tas boran qılmaqshı boldı. 6Biraq bunı bilip qoyǵan Pavel menen Barnaba Likaoniyanıń Listra hám Derbe qalalarına hám sol átiraplarǵa qashıp barıp,+
7sol jerlerde de Xosh Xabardı járiyalawdı dawam etti.

Listra hám Derbede

8Listrada eki ayaǵı láń bir adam bar edi. Ol ishten láń bolıp tuwılıp, hesh qashan júrmegen edi+. 9Bul adam Paveldiń sózlerin tıńlap otırǵanda, Pavel oǵan tigilip qarap, shıpa tabatuǵınına isenimi bar ekenin kórdi de,+
10qattı dawıslap:

– Ayaqlarıńda tik tur[*], – dedi.

Sol adam ornınan ushıp turdı da, júre basladı+.

11Xalıq Paveldiń islegen isin kórgende, likaoniya tilinde:

– Qudaylar adam pishinine enip, bizlerge kelipti, – dep baqırıstı+.

12Olar Barnabanı Zevs, Paveldi sóz sóylegeni ushın Hermes dep atadı. 13Qalanıń sırtında jaylasqan Zevs ibadatxanasınıń ruwxaniyi qala dárwazasına ógizlerdi hám gúl sheńberlerin alıp keldi de, xalıq penen birlikte elshilerge qurbanlıq bermekshi boldı+.

14Biraq elshiler – Barnaba menen Pavel bunı esitkende kiyimlerin jırtıp, kópshiliktiń arasına ózlerin urdı da, bılay dep baqırdı:+

15– Adamlar! Nege bunday islep atırsızlar? Bizler de sizler sıyaqlı adamlarmız! Sizlerdiń bul mánissiz nárselerdi taslap, aspandı, jerdi, teńizdi hám olardıń ishindegilerdiń hámmesin jaratqan tiri Qudayǵa júz burıwıńız ushın Xosh Xabardı járiyalap atırmız+. 16Quday ótken áwladlardıń waqtında barlıq milletlerdi óz ómir jolları menen júriwge qaldırdı+. 17Soǵan qaramastan, Ózi haqqında gúwalıq beriwdi toqtatpay, sizlerge jaqsılıq islep kelmekte: Ol aspannan jawın jawdırıp, jemislerge bay máwsimlerdi beredi. Sizlerdi azıq penen toydırıp, júregińizdi quwanıshqa toltıradı+.

18Usı sózler menen, olar ózlerine qurbanlıq bermewge xalıqtı zorǵa degende kóndirdi[*].

19Biraq Pisidiyanıń Antioxiya hám Ikoniya qalalarınan kelgen ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırıp[*], Paveldi tas boran qıldı. Onı óldi dep oylap, qalanıń sırtına súyrep shıǵarıp tasladı+. 20Degen menen, shákirtler átirapına jıynalǵanda, Pavel ózine kelip ornınan turdı da, qalaǵa qayttı. Erteńine ol Barnaba menen birge Derbege ketti.

Siriya Antioxiyasına qaytıw

21Olar Xosh Xabardı Derbe qalasında járiyalap, kóp shákirt arttırǵannan soń, Pisidiyadaǵı Listra, Ikoniya hám Antioxiya qalalarına qaytıp keldi. 22Jol-jónekey shákirtlerdiń janlarına kúsh-quwat berip, isenimde bekkem turıwdı úgit-násiyat etti de: «Qudaydıń Patshalıǵına kiriwimiz ushın, kóp qıyınshılıqlardan ótiwimiz tiyis», – dedi+. 23Pavel menen Barnaba hár bir iseniwshi jámáátte aqsaqallardı tayınladı. Oraza tutıp, duwa etkennen soń, olardı ózleri isenetuǵın Iyemizdiń qolına tapsırdı+.

24Sońınan olar Pisidiya úlkesi arqalı ótip, Pamfiliya úlkesine keldi. 25Pergiyada Qudaydıń sózin járiyalaǵannan soń, Antaliyaǵa ketti. 26Sol jerden keme menen Antioxiyaǵa qayttı. Bul qalada Pavel menen Barnaba ózlerine tapsırılǵan xızmetti islew ushın ózlerin Qudaydıń miyrimine baǵıshlaǵan edi. Olar sol isti endi orınladı+. 27Ol jerge jetkende, olar iseniwshiler jámáátin bir jerge jıynap, Qudaydıń ózleri arqalı neler islegenin, basqa milletlerge isenim qapısın qalay ashqanın bildirdi. 28Olar sol jerdegi shákirtler menen birge uzaq waqıt qaldı.

15

Erusalimdegi qurıltay

15^1Yahudiyadan Antioxiyaǵa geybir iseniwshiler kelip, tuwısqanlarǵa: «Eger Muwsanıń úrp-ádeti boyınsha súnnet etilmeseńler, qutqarıla almaysızlar», – dep tálim bere basladı+. 2Pavel hám Barnaba olar menen aytısıp, qattı tartısıp qaldı. Aqırında Pavel hám Barnabaǵa, jáne de olar menen birge basqa bir neshe tuwısqanǵa Erusalimdegi elshiler menen aqsaqallarǵa barıp, usı máseleni sheshiw tapsırıldı+. 3Solay etip, olar iseniwshiler jámááti tárepinen jiberilip, Fenikiya hám Samariya úlkelerinen ótti. Jol-jónekey basqa milletlerdiń táwbe etkenin aytıp, sol jerdegi tuwısqanlarǵa úlken quwanısh baǵıshladı. 4Erusalimge kelgende, olar iseniwshiler jámááti, elshiler hám aqsaqallar tárepinen jaqsı qabıl etildi. Qudaydıń ózleri arqalı islegen hámme nársesin[*] olarǵa bildirdi.

5Biraq, pariseyler[*] arasınan shıqqan ayırım iseniwshiler orınlarınan turıp:

– Iseniwshi bolǵan basqa millet adamları da súnnet etilip, olarǵa Muwsanıń Nızamın orınlawdı buyırıw tiyis, – dedi.

6Elshiler menen aqsaqallar bul másele boyınsha másláhátlesiw ushın jıynaldı. 7Uzaq talqılawdan soń Petr ornınan turıp, olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlar! Basqa milletlerdiń Xosh Xabardı meniń awzımnan esitip iseniwi ushın, Quday kóp waqıt burın arańızdan meni tańlaǵanın bilesizler+. 8Adamnıń kewlin biletuǵın Quday Muxaddes Ruwxtı bizlerge bergeni sıyaqlı, basqa milletlerge de berip, olardı qabıl etkenin kórsetti+. 9Quday olardıń kewillerin isenimleri arqalı tazalap, bizler menen olardıń arasına ayırmashılıq qoymadı+. 10Olay bolsa, endi ne ushın ata-babalarımız da, ózlerimiz de kóterip júre almaǵan moyıntırıqtı shákirtlerdiń moynına salıp, Qudaydı sınap atırsızlar+? 11Olardıń Iyemiz Iysanıń miyrimi menen qutqarılatuǵınınday, bizler de ózlerimizdiń solay qutqarılatuǵınımızǵa isenemiz+.

12Sonda jıynalǵanlardıń hámmesi tınıshlanıp, Barnaba menen Paveldi tıńlay basladı. Olar ózleri arqalı Qudaydıń basqa milletler arasında kórsetken káramatlı belgileri menen tań qalarlıq nárseleri haqqında aytıp berdi. 13Olar sózlerin tawısqannan soń, Yaqıp sóz baslap bılay dedi:

– Tuwısqanlar, maǵan qulaq salıńlar!+
14Basqa milletlerden Ózine tiyisli bir xalıq shıǵarıw ushın, Quday olarǵa dáslep qalay miyrimlilik kórsetkenin Shimon Petr bayan etken edi. 15Payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan mına sózleri de usıǵan tuwrı keledi:

16«Bunnan keyin Men qaytıp kelip,

Dawıttıń qulaǵan úyin qayta quraman.

Buzılǵan jerlerin ońlap, qayta tikleymen.

17-18Solay etip, qalǵan adamlar,

Meniń atım menen atalıwshı barlıq milletler,

Iyesin – Meni izlep tapsın.

Bulardı áyyemnen bildirgen Jaratqan Iye usılay deydi»[*]+.

19Sonlıqtan, meniń pikirimshe, Qudaydıń jolına túsken basqa millet adamların qıynamawımız kerek. 20Biraq, butlarǵa shalınıp haramlanǵan qurbanlıq góshinen, buzıqshılıqtan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám qannan awlaq bolıwların[*] jazıp jiberiwimiz tiyis+. 21Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár Shabbat kúni májilisxanalarda oqılmaqta.

Basqa milletlerden bolǵan iseniwshilerge xat

22Solay etip, pútkil iseniwshiler jámááti menen elshiler hám aqsaqallar ózleriniń arasınan adamlardı saylap, olardı Pavel hám Barnaba menen birge Antioxiyaǵa jiberiwge qarar etti. Saylanǵanlar: tuwısqanlar arasında basshılıq etip júrgen Barsabba dep atalatuǵın Yahuda menen Sila edi+. 23Olar arqalı mına xattı jazıp jiberdi:

«Húrmetli tuwısqanlarımız!

Tuwısqanlarıńız bolǵan biz, elshiler hám aqsaqallardan, Antioxiya, Siriya hám Kilikiyadaǵı basqa millet adamları bolǵan siz, tuwısqanlarǵa sálem!

24Aramızdaǵı ayırım adamlardıń sizlerge barǵanın hám óz sózleri menen sizlerdi táshiwishke salıp[*], aqılıńızdı hayran qılǵanın esittik. Bizler olarǵa hesh qanday jol-jorıq bermegen edik+. 25Sonlıqtan aramızdan bir neshe adamdı saylap, súyikli tuwısqanlarımız Barnaba hám Pavel menen birge sizlerge jiberiwdi bir awızdan maqul taptıq. 26Bular ekewi Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı ushın ómirlerin baǵıshlaǵan adamlar. 27Sizlerge jáne de Yahuda menen Silanı jiberip atırmız. Olar bul jazǵanlarımızdı awızsha aytıp beredi. 28Sebebi Muxaddes Ruwx hám bizler áhmiyetli bolǵan mına qaǵıydalardan tısqarı sizlerge hesh nárseni júklemewdi maqul taptıq:+
29sizler butlarǵa shalınǵan qurbanlıqtıń góshinen, qannan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar[*]. Usılardan saqlansańlar, jaqsı is qılǵan bolasızlar. Aman bolıńlar!»

30Solay etip, jiberilgenler jolǵa shıǵıp, Antioxiyaǵa keldi. Jámáátti bir jerge jıynap, olarǵa xattı tapsırdı. 31Iseniwshiler xattı oqıp, ondaǵı kewil kóteriwshi sózlerge quwandı. 32Payǵambarshılıq sıyın alǵan Yahuda menen Sila tuwısqanlarǵa kóp sózler menen aqıl-násiyat aytıp, ruwxıy kúsh-quwat berdi+. 33Bir qansha waqıt sol jerde bolǵannan soń, tuwısqanlar olardı aman-esen shıǵarıp salıp, jollaǵanlarǵa qaytardı. [ 34[*]]

35Al Pavel menen Barnaba Antioxiyada qaldı. Olar kóplegen adamlar menen birlikte Iyemizdiń sózin úyretip, járiyalap júrdi+.

Paveldiń ekinshi saparı

36Bir qansha waqıttan soń, Pavel Barnabaǵa:

– Endi izimizge qaytıp, bizler Iyemizdiń sózin járiyalaǵan hár bir qaladaǵı tuwısqanlarımızǵa barayıq, olardıń hal-jaǵdayın kóreyik, – dedi.

37Barnaba Mark dep atalatuǵın Yuxandı birge alıp júrmekshi boldı+. 38Biraq Pavel Pamfiliyada ózlerin taslap ketip, birlikte baslaǵan isti dawam etpegen Marktı ózleri menen birge alıp júriwdi maqul kórmedi+. 39Solay etip, olardıń arasında keskin túsinbewshilik bolıp, bir-birinen bólindi. Barnaba Marktı alıp, keme menen Kiprge ketti. 40Al Pavel Silanı tańladı hám tuwısqanlar tárepinen Iyemizdiń miyrimine tapsırılǵannan soń, jolǵa shıqtı+. 41Ol Siriya hám Kilikiya úlkelerin aralap, iseniwshi jámáátlerdi bekkemlep júrdi.

16

Timofeydiń Pavel menen Silaǵa qosılıwı

16^1Pavel Derbege, sońınan Listraǵa keldi. Sol jerde anası iseniwshi yahudiy, al ákesi grek bolǵan Timofey atlı shákirt bar edi+. 2Listra hám Ikoniyadaǵı tuwısqanlar ol haqqında jaqsı pikirde edi. 3Timofeydi ózi menen birge alıp júriwdi qálegen Pavel sol jerdegi yahudiyler sebepli, onı súnnet ettirdi. Óytkeni hámme Timofeydiń ákesiniń grek ekenin biletuǵın edi+. 4Olar qaladan-qalaǵa ótip, Erusalimdegi elshiler menen aqsaqallar belgilegen qaǵıydalardı iseniwshilerge orınlaw ushın tapsırdı+. 5Solay etip, iseniwshi jámáátlerdiń isenimi bekkemlenip, sanı kúnnen-kúnge arta berdi+.

Paveldiń Makedoniyaǵa shaqırılıwı

6Qudaydıń sózin Aziya úlkesinde[*] jayıwǵa Muxaddes Ruwx tıyım salǵanlıqtan, Pavel menen onıń joldasları Frikiya hám Galatiya úlkelerin aralap júrdi+. 7Olar Misiyanıń shegarasına kelgende, Bitiniyaǵa kirmekshi boldı, biraq Iysanıń Ruwxı olarǵa ruxsat bermedi+. 8Sonlıqtan olar Misiyadan ótip, Troas qalasına keldi+. 9Sol kúni túnde Pavel ayan kórdi. Makedoniyalı bir adam onıń aldında turıp: «Makedoniyaǵa kelip, bizlerge járdem ber», – dep ótindi. 10Pavel bul ayandı kórgennen soń, bizler dárriw Makedoniyaǵa barıwdıń háreketin isledik. Sebebi Quday bizlerdi olarǵa Xosh Xabardı járiyalawǵa shaqırıp atır, degen juwmaqqa keldik.

Pavel Filip qalasında

11Bizler Troastan keme menen shıǵıp, tuwrı Samotrakiyaǵa, erteńine Neapoliske júzip bardıq. 12Ol jerden Makedoniya úlkesiniń eń baslı qalası, Rimniń qol astında bolǵan Filipke jetip keldik. Bul qalada bir neshe kún qaldıq+.

13Bizler Shabbat kúni qala dárwazasınan sırtqa, dáryanıń jaǵasına shıqtıq. Ol jerde yahudiyler duwa etetuǵın orın bar dep oylaǵan edik. Bizler otırıp, sol jerge jıynalǵan hayallarǵa sóyley basladıq. 14Tıńlawshılar arasında Tiatira qalasınan kelgen, shım qızıl qımbat gezlemelerdi satıwshı Lidiya atlı bir hayal bar edi. Ol Qudayǵa sıyınatuǵın edi. Paveldiń sózlerine qulaq salıwı ushın, Iyemiz onıń kewlin ashtı+. 15Lidiya úy-ishi menen birge suwǵa shomıldırılǵannan soń, bizlerdi úyine mirát etip: «Meni Iyemizge isenedi, dep esaplaytuǵın bolsańlar, kelińler, úyimde bolıńlar», – dep bizlerdi kóndirdi+.

Pavel menen Sila qamaqta

16Bir kúni bizler duwa etetuǵın jerge baratırǵanımızda, palkerlik penen shuǵıllanatuǵın jawız ruwxlı bir shorıǵa duslastıq. Bul qız palkerlik penen xojayınlarına kóp payda keltiretuǵın edi. 17Ol Pavel menen bizlerdiń izimizge túsip:

– Bul adamlar – Quday Taalanıń xızmetshileri, olar sizlerge qutqarılıw jolın járiyalap atır! – dep baqırıp júrdi+.

18Bul kóp kún tákirarlandı. Aqırında Pavel biyzar bolıp ketip, arqasına burıldı da, qızdıń ishindegi jawız ruwxqa:

– Iysa Masiyxtıń atı menen buyıraman: onnan shıǵıp ket! – dedi.

Jawız ruwx qızdıń ishinen dárhal shıǵıp ketti+.

19Shorınıń xojayınları payda kóriwden úmitleriniń úzilgenin bilip, Pavel menen Silanı uslap aldı da, bazar maydanındaǵı basshılarǵa súyrep apardı. 20Olardı Rim basshılarınıń aldına alıp kelip:

– Mına yahudiyler qalamızdı astan-kesten etpekte. 21Biz rimlilerge qabıl etiwge de, orınlawǵa da bolmaytuǵın úrp-ádetlerdi járiyalap júr, – desti+.

22Xalıq ta olarǵa qosılıp, elshilerge qarsı shıqtı. Basshılar Pavel menen Silanıń kiyimlerin jırtıp sheshtirdi de, tayaq penen sabawǵa buyrıq berdi+. 23Olardı kóp sabatqannan soń, qamaqqa saldırdı hám qamaqxana xızmetkerine olardı jaqsılap qarawıllawdı buyırdı. 24Usınday buyrıq alǵan qamaqxana xızmetkeri olardı qamaqxananıń ishki bólmesine qamap, ayaqların buǵaw menen qısıp tasladı+.

25Túnniń ortalarında Pavel menen Sila duwa etip, Qudaydı alǵıslaytuǵın qosıq aytıp otırǵan edi. Basqa tutqınlar da olardı tıńladı+. 26Birden jer qattı qozǵalıp, qamaqxananıń tırnaǵı silkindi hám sol waqıtta-aq barlıq qapılar ashılıp, hámmeniń shınjırları sheshilip ketti+. 27Uyqıdan oyanǵan qamaqxana xızmetkeri qamaqxananıń qapılarınıń ashıq ekenin kórdi. Tutqınlar qashıp ketti, dep oylaǵan ol ózin óltirmekshi bolıp, qılıshın suwırıp aldı+. 28Biraq Pavel bálent dawıs penen baqırıp:

– Óz janıńa qastıyanlıq etpe, hámmemiz usı jerdemiz, – dedi.

29Qamaqxana xızmetkeri shıra ákeldirip, ishke juwırıp kirdi de, qaltırap, Pavel menen Silanıń aldına jıǵıldı+. 30Olardı sırtqa shıǵarıp:

– Mırzalar, qutqarılıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı+.

31Olar:

– Iyemiz Iysaǵa isen, sonda sen de, úy-ishiń de qutqarılasız, – dedi+.

32Sońınan olar onıń ózine hám úyindegilerdiń hámmesine Iyemizdiń sózin ayttı. 33Qamaqxana xızmetkeri túnniń sol sátinde olardı alıp ketip, jaraqatların juwdı da, dárriw ózi hám pútkil úy-ishi suwǵa shomıldırıldı+. 34Ol Pavel menen Silanı úyine ákelip, aldılarına dasturxan jaydı. Qudayǵa isengenine pútkil úy-ishi menen quwandı+.

35Tań atqanda, basshılar: «Sol adamlardı bosatıńlar», – degen buyrıq penen saqshılardı jolladı. 36Qamaqxana xızmetkeri bul sózlerdi Pavelge xabarlap:

– Basshılar sizlerdi bosatıw ushın adam jollaptı. Endi shıǵıp, aman-esen kete berińler, – dedi.

37Biraq Pavel saqshılarǵa bılay dedi:

– Rim puqaraları bolǵan bizlerdi xalıq aldında húkimsiz sabap, qamaqqa saldı. Endi bizlerdi jasırın quwıp jibermekshi me? Bul bolmaydı! Bizlerdi ózleri kelip shıǵarsın!+

38Saqshılar bul sózlerdi basshılarǵa jetkerdi. Basshılar Pavel menen Silanıń Rim puqaraları ekenin esitkende qorqıp ketti. 39Kelip, keshirim soradı. Sońınan olardı sırtqa shıǵarıp, qaladan ketiwlerin ótindi+. 40Pavel menen Sila qamaqtan shıǵıp, Lidiyanıń úyine bardı. Sol jerde tuwısqanlardı kórip, olardı jigerlendirgennen soń, jolǵa shıqtı+.

17

Salonikada

17^1Olar Amfipolis hám Apolloniyadan ótip, Salonikaǵa keldi. Bul jerde yahudiylerdiń bir májilisxanası bar edi+. 2Pavel óz ádeti boyınsha májilisxanaǵa bardı. Úsh hápte olar menen Muxaddes Jazıwlardı talqıladı+. 3Masiyxtıń azap shegip, ólimnen qayta tiriliwi tiyis ekenin túsindirip, dáliller keltirdi de:

– Men sizlerge járiyalap atırǵan bul Iysa – Masiyx, – dedi ol+.

4Yahudiylerdiń bazıları maqullap, Pavel menen Silaǵa qosıldı. Sonday-aq, Qudayǵa sıyınatuǵın greklerdiń úlken toparı hám kóplegen abıraylı hayallar da solay isledi.

5Biraq yahudiyler kúnshillik etip, bazarda bos júrgen ayırım jaramas adamlardı jıynadı da, qalada topalań kóterdi. Pavel menen Silanı tawıp, olardı xalıqtıń aldına shıǵarıw ushın, Yasonnıń úyine topılıp kirdi+. 6Biraq olardı taba almay, Yason menen basqa geybir tuwısqanlardı qala basshılarınıń aldına súyrep aparıp:

– Pútkil dúnyanı astan-kesten etken bul adamlar usı jerge de kelipti. 7Yason olardı qabıl qıldı. Olardıń hámmesi Iysa degen basqa bir patsha bar ekenin aytıp, Rim imperatorınıń pármanlarına qarsı háreket etip júr, – dep baqırdı+.

8Bul sózlerdi esitken xalıq hám qala basshıları qattı tınıshsızlandı. 9Biraq olar Yasonnan hám basqalardan kepillikke aqsha alıp, bosatıp jiberdi.

Beriyada

10Tuwısqanlar dárriw sol túni Pavel menen Silanı Beriyaǵa jiberdi. Olar Beriyaǵa kelip, yahudiylerdiń májilisxanasına kirdi. 11Beriyadaǵı yahudiylerdiń Salonikadaǵı yahudiylerge qaraǵanda pikiri keńirek edi. Olar Qudaydıń sózin úlken qızıǵıwshılıq penen qabıl etip, Pavel menen Silanıń aytqan sózleriniń durıs ekenin biliw ushın, hár kúni Muxaddes Jazıwlardı izertleytuǵın edi. 12Solay etip, yahudiylerdiń kóbisi hám kóplegen abıraylı grek hayalları menen er adamları isendi.

13Biraq Salonikadaǵı yahudiyler Paveldiń Beriyada da Qudaydıń sózin járiyalaǵanın bilgende, sol jerge de keldi hám xalıqtı úgitlep, qozǵalań saldı. 14Sonda tuwısqanlar Paveldi dárhal teńiz tárepke jiberdi. Al Sila menen Timofey Beriyada qaldı. 15Paveldi shıǵarıp salıwshılar onı Afinaǵa deyin apardı. Olar Pavelden: «Sila menen Timofey, múmkin bolsa, tez maǵan jetsin», – degen tapsırmanı alıp, izlerine qayttı.

Afinada

16Afinada Sila menen Timofeydi kútip júrgen Pavel qalanıń butlarǵa tolı ekenin kórgende, qattı qapa bolıp ashıwlandı+. 17Sonlıqtan ol májilisxanadaǵı yahudiyler hám Qudayǵa sıyınatuǵın grekler menen aytısıp, hár kúni bazar maydanında ushırasqanlar menen tartısıp júrdi. 18Epikurshılardıń hám stoik oyshıllarınıń[*] geybirewleri de onıń menen tartısa basladı. Birewleri: «Mına mıljıń ne demekshi», – dese, ayırımları: «Ol jat qudaylardıń xabarshısı bolsa kerek», – dedi. Óytkeni Pavel Iysa hám Onıń qayta tiriliwi tuwralı Xosh Xabardı járiyalap júr edi. 19Olar Paveldi Areopag keńesine[*] alıp kelip, oǵan:

– Sen járiyalap júrgen bul jańa tálimattıń ne ekenin biliwimizge bola ma+? 20Sebebi sen qulaǵımızǵa jat nárselerdi aytıp atırsań, bulardıń ne ekenin bilgimiz keledi, – dedi.

21Pútkil afinalılar hám sol jerde jasaytuǵın shet elliler waqıtların tek jańalıqlar aytıw hám tıńlaw menen ótkizetuǵın edi.

22Pavel Areopag keńesiniń ortasında turıp, bılay dedi:

– Háy, afinalılar! Sizlerdiń hár tárepleme júdá dinshil ekenińizdi kórip turman. 23Men aylanıp júrip, sizler tabınatuǵın orınlardı kózden keshirgenimde, «Biytanıs qudayǵa» degen jazıwı bar, bir qurbanlıq orındı da kórdim. Endi ózlerińiz bilmey sıyınıp júrgen usı Quday haqqında sizlerge járiyalayjaqpan.

24Dúnyanı hám onıń ishindegilerdiń hámmesin jaratqan Quday aspan hám jerdiń Iyesi bolǵanlıqtan, adamnıń qolı menen salınǵan ibadatxanalarda jasamaydı+. 25Ol bir nársege mútájdey, Oǵan adamnıń qolları menen xızmet etip bolmaydı. Óytkeni hámme adamlarǵa ómir, dem hám barlıqtı Onıń Ózi beredi+. 26Quday hámme milletlerdi bir adamnan jaratıp, olardı pútkil jer júzine ornalastırdı. Olardıń jasaytuǵın dáwirleri menen mákanlarınıń shegaraların aldın ala belgilep bergen+. 27Bunı Quday Ózin izlesin hám qarmalanıp bolsa da tapsın, dep isledi. Degen menen, Ol hesh birimizden alıs emes. 28Sebebi sizlerdiń shayırlarıńızdıń geybirewleri: «Bizler Onıń urpaǵımız», – dep aytqanınday, bizler Ol arqalı jasaymız, háreket etemiz hám barmız+.

29Bizler endi Qudaydıń urpaǵı bolǵanımız sebepli, Quday adamnıń óneri hám aqıl-oyı menen dóretilgen altın, gúmis yamasa tas músinge uqsas dep oylamańlar+. 30Ótken dáwirlerde Quday nadanlıqqa dıqqat awdarmaǵan bolsa da, endi hár bir jerde hár bir adamnıń táwbe etiwin buyırmaqta+. 31Óytkeni Ol bul dúnyanı Ózi tańlaǵan Adamı arqalı ádillik penen húkim etetuǵın kúndi belgilep qoyıptı. Bunı sol Adamdı ólimnen qayta tiriltip, hár bir adamǵa dálilledi+.

32Ólimnen qayta tiriliw haqqında esitkende, kimisi mazaq etip kúldi, kimisi: «Bul haqqında seni basqa sapar tıńlaǵımız keledi», – dedi. 33Sońınan Pavel olardıń arasınan shıǵıp ketti. 34Al geybir adamlar oǵan qosılıp, isendi. Olardıń arasında Areopag keńesiniń aǵzası bolǵan Dionisiy, Damaris atlı bir hayal hám jáne basqalar bar edi.

18

Korinf qalasında

18^1Bunnan soń, Pavel Afinadan shıǵıp, Korinfke keldi. 2Sol jerde Akila atlı, pontlı bir yahudiyge duslastı. Akila hayalı Priskilla menen jaqında Italiyadan kelgen edi. Sebebi imperator Klavdiy barlıq yahudiylerdiń Rimnen shıǵıp ketiwin buyırǵan edi. Pavel olarǵa bardı da,+
3kásiples bolǵanlıqtan olar menen birge qalıp, jumıs isledi. Olardıń kásibi – shatır soǵıw edi. 4Pavel hár Shabbat kúni májilisxanada aytısıp, yahudiylerdi hám greklerdi isendiriwge háreket etti+.

5Sila menen Timofey Makedoniyadan kelgende, Pavel ózin Qudaydıń sózin járiyalawǵa hám yahudiylerge Iysanıń Masiyx ekeni haqqında gúwalıq beriwge tolıq baǵıshladı+. 6Biraq yahudiyler qarsı shıǵıp, onı masqaralaǵanda, Pavel kiyiminiń shańın qaǵıp[*], olarǵa bılay dedi:

– Qanıńız óz basıńızda qalsın! Men juwapkershilikten azatpan. Bunnan bılay, basqa milletlerge ketemen+.

7Pavel sol jerden shıǵıp, Qudayǵa sıyınatuǵın Titus Yustus atlı bir adamnıń úyine keldi. Onıń úyi májilisxanaǵa irgeles edi. 8Májilisxana basshısı bolǵan Krispus pútkil úy-ishi menen Iyemizge isendi. Paveldi tıńlaǵan korinflilerdiń kóbisi de isenip, suwǵa shomıldırıldı+.

9Bir kúni túnde Iyemiz Pavelge ayan kórsetip: «Qorqpa, únsiz qalmay, sóyley ber! 10Men seniń menen birgemen, jamanlıq islew ushın saǵan hesh kim qol tiygize almaydı. Óytkeni bul qalada Meniń adamlarım kóp», – dedi. 11Solay etip, Pavel ol jerde bir yarım jıl qaldı hám xalıqqa Qudaydıń sózin úyretiwin dawam etti.

12Gallio Axaya úlkesiniń hákimi bolǵan waqıtta yahudiyler birigip, Pavelge qarsı shıqtı. Onı qazıxanaǵa alıp barıp:

13– Mına adam xalıqtı úgitlep, Qudayǵa sıyınıwdı bizlerdiń nızamımızǵa qayshı keletuǵın jol menen úyretip júr, – dedi.

14Pavel endi sózin baslamaqshı bolǵanda, Gallio yahudiylerge bılay dedi:

– Háy, yahudiyler! Eger bir nızamsızlıq yamasa bir awır jınayat islengen bolsa, men sizlerdi sabırlılıq penen tıńlar edim. 15Biraq, sózlerge, atlarǵa hám ózlerińizdiń nızamıńızǵa baylanıslı máseleler bolsa, ózlerińiz sheshińler. Men bunday nárselerge qazılıq etkim kelmeydi+.

16Solay etip, Gallio olardı qazıxanadan quwıp jiberdi. 17Sonda olardıń hámmesi májilisxananıń basshısı Sostenisti uslap alıp, qazıxananıń aldında sabap tasladı. Al Gallio bularǵa kewil de awdarǵan joq.

Paveldiń Antioxiyaǵa qaytıwı

18Pavel sol jerde jáne bir neshe kún bolǵannan soń, tuwısqanlar menen xoshlastı. Priskilla hám Akila menen birge Siriyaǵa barıw ushın kemege mindi. Qudayǵa ant bergenlikten, Pavel Kenxreyada shashın qıydırıp tasladı+. 19Efeske kelgende, Priskilla menen Akilanı sol jerde qaldırıp, ózi májilisxanaǵa bardı da, yahudiyler menen pikir alısa basladı+. 20Olar kóbirek waqıt qalıwın ótinish etse de, Pavel qayılshılıq bermedi. 21Biraq olar menen xoshlasıp atırıp:

– Quday qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen[*], – dedi.

Sońınan keme menen Efesten jónep ketti+.

22Ol Kesariyada kemeden túsip, Erusalimge ketti hám sol jerdegi iseniwshiler jámáátine sálem bergennen soń, Antioxiyaǵa bardı. 23Antioxiyada bir neshe waqıt qalǵannan soń, Pavel jolǵa shıqtı. Tártip boyınsha Galatiya hám Frikiya úlkelerin aralap, hámme shákirtlerge ruwxıy kúsh-quwat berip júrdi+.

Apollostıń xızmeti

24Sol waqıtta negizi iskenderiyalı bolǵan Apollos atlı bir yahudiy Efeske keldi. Ol Muxaddes Jazıwlardı júdá jaqsı biletuǵın, sózge sheshen adam edi+. 25Iyemizdiń jolında tálim alǵan ol jalınlı ruwx penen sóylep, Iysa haqqında durıs úyretetuǵın edi. Biraq ol tek Yaqıyanıń suwǵa shomıldırıwın ǵana biletuǵın edi+. 26Apollos májilisxanada batıllıq penen sóyley basladı. Bunı Priskilla menen Akila esitkende, onı úyine aparıp, Qudaydıń jolın anıǵıraq túsindirip berdi+.

27Apollos Axayaǵa ketpekshi bolǵanda, tuwısqanlarımız onı qollap quwatladı. Sol jerdegi shákirtlerdiń onı qabıl qılıwı ushın xat jazıp berdi. Apollos sol jerge jetip barıp, Qudaydıń miyrimi menen isengenlerge kóp járdem berdi+. 28Sebebi ol Iysanıń Masiyx ekenin Muxaddes Jazıwlar arqalı dálillep, yahudiylerdi xalıq aldında kúshli túrde áshkaraladı+.

19

Pavel Efes qalasında

19^1Apollos Korinfte bolǵanda, Pavel tawlı úlkelerden ótip, Efeske keldi. Ol jerde ayırım shákirtler menen ushırasıp,+
2olardan:

– Isengen waqtıńızda Muxaddes Ruwxtı aldıńız ba? – dep soradı.

– Muxaddes Ruwxtıń bar ekenin bizler hesh esitpedik te, – dep juwap berdi olar.

3– Olay bolsa, qanday shomıldırıw menen shomıldırıldıńlar? – dep soradı Pavel.

– Yaqıyanıń tálimine tiykarlanıp, suwǵa shomıldırıldıq[*], – dedi olar+.

4Pavel bılay dedi:

– Yaqıya xalıqtı táwbe ettirip hám suwǵa shomıldırıp, olarǵa ózinen soń Keletuǵınǵa, yaǵnıy Iysaǵa iseniwdi aytqan edi+.

5Olar bunı esitkende, Iyemiz Iysanıń atı menen suwǵa shomıldırıldı+. 6Pavel olardıń ústilerine qolların qoyıp duwa etkende, olarǵa Muxaddes Ruwx tústi hám olar ruwxıy tillerde sóylep, payǵambarshılıq ete basladı+. 7Olar barlıǵı bolıp shama menen on eki adam edi.

8Pavel májilisxanaǵa bardı. Ol sol jerde úsh ay dawamında Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı tálim berdi hám olardı isendiriwge tırısıp, batıllıq penen sóyledi+. 9Biraq, geybirewleri qasarısıp isenbedi hám Iysanıń jolın xalıq aldında jamanlay basladı. Sonlıqtan Pavel olardı qaldırıp, shákirtlerdi ózi menen birge aldı da, hár kúni Tiranustıń mektebinde tálim beriwin dawam etti. 10Bul awhal eki jılǵa sozıldı. Solay etip, yahudiy bolsın, grek bolsın, Aziya úlkesinde jasaǵan hár bir adam Iyemizdiń sózin esitti.

Skevanıń jeti ulı

11Quday Pavel arqalı tań qalarlıq káramatlar isledi. 12Hátte, Paveldiń denesine tiygen bet oramallar yamasa aljapqıshlar nawqaslarǵa qoyılǵanda, olar dártlerinen azat bolıp, ishlerinen jawız ruwxlar shıǵatuǵın edi+.

13El aralap, jawız ruwxlardı quwıp júrgen geybir yahudiy duwaxanlar da jawız ruwx urǵan adamlarǵa Iyemiz Iysanıń atın qollana basladı. Olar: «Pavel járiyalap júrgen Iysanıń atı menen buyıramız, shıǵıp ket!» – deytuǵın edi+. 14Bas ruwxaniy Skeva atlı bir yahudiydiń jeti ulı da usılay islep júrgen edi. 15Biraq jawız ruwx olarǵa:

– Iysanı bilemen, Paveldi tanıyman, al sizler kimsiz? – dep juwap berdi de,+
16jawız ruwx urǵan adam olarǵa táp berip jıǵıp, olardan ústin shıqtı. Olar úyden jaradar hám jalańash bolıp qashıp ketti.

17Bul xabar Efeste jasaytuǵın barlıq yahudiyler menen greklerge jetip bardı. Hámmesin qorqınısh biylep, Iyemiz Iysanıń atı úlken húrmetke eristi. 18Isengenlerdiń kóbisi kelip, islegen jaman islerin ashıq moyınladı+. 19Sıyqırshılıq penen shuǵıllanatuǵın kóp adamlar da kitapların jıynap, hámmeniń kóz aldında jaǵıp jiberdi. Kitaplardıń bahasın esaplaǵanda, eliw mıń gúmis teńge boldı. 20Solay etip, Iyemizdiń sózi qúdiret penen jayılıp, tásiri artıp bardı+.

21Bul waqıyalardan soń, Pavel Makedoniya hám Axaya úlkelerinen ótip, Erusalimge barıwǵa qarar etti. «Ol jerge barǵanımnan soń, Rimdi de kóriwim kerek», – dedi ol+. 22Sonlıqtan ózi bir neshe waqıt Aziya úlkesinde qalıp, járdemshilerinen ekewin – Timofey menen Erastustı Makedoniyaǵa jiberdi+.

Efestegi kóterilis

23Sol waqıtları Iyemiz Iysanıń jolına qarsı kúshli kóterilis payda boldı. 24Dimitriy atlı bir zerger gúmisten Artemida ibadatxanasınıń kishkene úlgilerin soǵıp, óz ónermentshilerine kóp payda keltiretuǵın edi. 25Dimitriy óz ónermentshileri menen ózindey zergerlerdi bir jerge jıynap, olarǵa bılay dedi:

– Doslar, usı kásibimiz arqalı kóp payda alatuǵınımızdı bilesizler. 26Biraq Pavel degen mına bir adamnıń qoldan soǵılǵan qudaylardıń haqıyqıy qudaylar emes ekenin aytıp, tek Efeste emes, al pútkil Aziyada kóp sanlı adamlardı úgitlep azǵırǵanın kórip hám esitip atırsızlar+. 27Bul bizlerdiń ónerimizdiń qádirine qáwip tuwdırıp ǵana qoymay, al ullı hayal quday Artemidanıń ibadatxanasınıń arzımaytuǵın nársege aylanıp, pútkil Aziya úlkesi menen pútkil dúnya sıyınatuǵın hayal qudaydı ullılıǵınan ayırıw qáwpi bar.

28Olar bunı esitkende, qattı ǵázeplenip: «Efeslilerdiń Artemidası ullı!» – dep baqıra basladı. 29Pútkil qala tártipsizlikke tolıp ketti. Adamlar Paveldiń joldasları makedoniyalı Gayus penen Aristarxtı uslap alıp, tamasha maydanına qaray súyredi+. 30Pavel xalıqtıń arasına barmaqshı boldı, biraq shákirtler oǵan jol qoymadı. 31Paveldiń dosları bolǵan Aziya úlkesiniń ayırım basshıları da oǵan xabar jollap, tamasha maydanında kórinbewin ótindi.

32Jıynalǵanlardıń birewi anaw, birewi mınaw dep baqırıp, jıynalıs biytártip boldı. Kóbisi ne ushın jıynalǵanın da bilmeytuǵın edi. 33Yahudiyler Iskender atlı bir adamdı iyterip ortaǵa shıǵarǵanlıqtan, ayırım adamlar bolǵan waqıya ushın onı ayıpker dep sheshti. Iskender qolı menen isharat etip, ózin xalıq aldında qorǵamaqshı boldı. 34Biraq xalıq onıń yahudiy ekenin bilgende, hámmesi bir awızdan shama menen eki saattay: «Efeslilerdiń Artemidası ullı!» – dep baqırıp turdı.

35Qala xatkeri xalıqtı tınıshlandırıp bılay dedi:

– Efesliler! Ullı Artemidanıń aspannan túsken músininiń hám onıń ibadatxanasınıń qorǵawshısı – Efes qalası ekenin kim bilmeydi? 36Bulardı hesh kim biykarlay almaydı. Sonıń ushın tınıshlanıp, oylanıp is tutıwıńız kerek. 37Sizlerdiń bul jerge ákelgen adamlarıńız ibadatxananı da tonamaǵan, hayal qudayımızǵa da til tiygizbegen. 38Sonlıqtan Dimitriydiń hám onıń ónermentshi joldaslarınıń birewge qarsı qanday da bir shaǵımı bar bolsa, qazıxanalar ashıq, qazılar da bar. Bir-biriniń ústinen sol jerde shaǵım etsin. 39Al eger taǵı basqa másele bolsa, ol rásmiy jıynalısta sheshiliwi tiyis. 40Búgingi bolǵan waqıyalar sebepli ayıplanıw qáwpindemiz. Bunday topalańdı aqlay alıwǵa bizlerde sebep te joq.

Ol usı sózlerdi aytıp, jıynalǵanlardı tarqatıp jiberdi.

20

Pavel Makedoniya menen Greciyada

20^1Efestegi topalań basılǵannan keyin, Pavel shákirtlerdi shaqırtıp jigerlendirdi. Sońınan olar menen xoshlasıp, Makedoniyaǵa ketiw ushın jolǵa shıqtı+. 2Ol jol-jónekey úlkelerdi aralaǵanda, iseniwshilerdi kóp sózler menen jigerlendirip, Greciyaǵa keldi. 3Ol jerde úsh ay qaldı. Keme menen Siriyaǵa ketpekshi bolǵanda, yahudiyler ózine qarsı til biriktirgenlikten, Makedoniya arqalı izine qaytıwǵa qarar etti+. 4Pir ulı beriyalı Sopater, salonikalılardan Aristarx penen Sekundus, derbeli Gayus hám Timofey, Aziya úlkesinen Tixik penen Trofim onıń menen birge ketti+. 5Bular burın ketip, bizlerdi Troas qalasında kútip turdı+. 6Al bizler Ashıtqısız nan bayramınan soń, Filipten keme menen jolǵa shıǵıp, bes kúnde olarǵa, Troasqa jetip keldik. Ol jerde jeti kún boldıq+.

Paveldiń Evtixtı tiriltiwi

7Ekshembi kúni nan sındırıw ushın bir jerge jıynalǵanımızda, Pavel iseniwshilerge sóz sóyledi. Erteńine ketetuǵın bolǵanlıqtan, onıń wazı yarım aqshamǵa deyin sozıldı+. 8Bizler jıynalǵan joqarǵı qabattaǵı bólmede kóp shıralar janıp turǵan edi. 9Evtix atlı bir jas jigit áynekke minip otır edi. Paveldiń sózi sozılıp ketkenlikten, Evtixtı uyqı bastı. Ol uyıqlap ketip, úshinshi qabattan qulap tústi. Onı jerden kóterip alǵanda, ol ólip qalǵan edi+. 10Pavel tómenge túsip, jigittiń ústine eńkeydi de, onı qushaqlap: «Uwayımlamay-aq qoyıń, onıń janı bar!» – dedi+. 11Sońınan joqarıǵa kóterilip, nan sındırıp jedi. Olar menen tań atqansha kóp sóyleskennen soń, jolǵa shıqtı. 12Jigitti úyine tiri aparıp, iseniwshiler úlken jubanısh aldı.

Troastan Militke sapar

13Bizler burınıraq keme menen ketip, Assos qalasına bardıq. Ol jerden Paveldi mingizip alıwımız kerek edi. Óytkeni onıń ózi piyada júrgisi kelgenlikten, bizlerge usılay tapsırǵan edi. 14Pavel menen Assosta ushırasıp, onı kemege mingizdik te, Mitilina qalasına bardıq. 15Ol jerden keme menen jolǵa shıǵıp, erteńine Xios atawınıń qarsısına keldik. Bir kúnnen soń Samos atawına[*], onıń erteńine Milit qalasına bardıq. 16Aziya úlkesinde waqıttı bosqa jibermew ushın, Pavel Efeske barmay ótiwdi uyǵardı. Eger múmkin bolsa, ol Eliwinshi kúni bayramında Erusalimde bolıwǵa asıqpaqta edi+.

Paveldiń efesli aqsaqallar menen xoshlasqanda sóylegen sózi

17Pavel Militten Efeske adam jiberip, iseniwshiler jámáátiniń aqsaqalların janına shaqırttı. 18Olar janına kelgende, Pavel bılay dedi:

– Aziya úlkesine qádem basqan dáslepki kúnimnen baslap, sizler menen birge bolǵan waqtımnıń hámmesinde qalay jasaǵanımdı bilesizler+. 19Yahudiylerdiń qastıyanshılıqları sebepli basımnan ótken qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Iyemizge tolıq kishipeyillik penen, sizler ushın kóz jaslarımdı tógip xızmet ettim. 20Jáne de, paydalı bolǵan hár qanday nárseni qaldırmay, sizlerge xalıq aldında hám úylerde tálim beriwdi toqtatpadım. 21Yahudiylerge de, greklerge de táwbe etip Qudayǵa keliwdi hám Iyemiz Iysaǵa iseniwdi járiyaladım.

22Al endi bolsa, Muxaddes Ruwxtıń jetelewi menen Erusalimge baratırman. Ol jerde maǵan ne bolatuǵının bilmeymen. 23Biraq Muxaddes Ruwx meni qamaq hám qıyınshılıqlar kútip turǵanın maǵan hár bir qalada bildirip atır+. 24Buǵan qaramastan, men óz janımdı ayamayman. Tek óz báygimdi basıp ótip, Qudaydıń miyriminiń Xosh Xabarı tuwralı gúwalıq beriwdi, yaǵnıy Iyemiz Iysanıń maǵan tapsırǵan isin juwmaqlasam bolǵanı+.

25Men arańızda júrip, Qudaydıń Patshalıǵı haqqında járiyaladım. Endi bolsa, sizlerdiń hesh qaysısıńızdıń meniń júzimdi qaytıp kórmeytuǵınıńızdı bilemen. 26Sonlıqtan búgin sizlerge mınanı ashıq aytaman, kim de kim arańızda qutqarılmasa, men ol ushın juwapker emespen+. 27Sebebi sizlerge Qudaydıń pútkil erkin tolıq járiyaladım. 28Ózlerińizge hám Muxaddes Ruwx sizlerdi baǵıwshı qılıp qoyǵan pútkil súriwge kózqulaq bolıńlar! Qudaydıń Óz Ulınıń qanı menen satıp alǵan iseniwshiler jámáátin baǵıńlar!+
29Men ketkennen soń, súriwdi ayamaytuǵın jırtqısh qasqırlardıń arańızǵa kiretuǵının bilemen+. 30Hátte, arańızdan shákirtlerdi joldan azǵırıp, ózleriniń izlerine ertiw ushın, haqıyqattı burmalawshı adamlar shıǵadı+. 31Sonlıqtan sergek bolıńlar! Úsh jıl boyı, kún-tún demey kóz jaslarımdı tógip, hár birińizge úzliksiz aqıl-násiyat bergenimdi eslerińizde saqlańlar!+

32Endi men sizlerdi Qudayǵa hám Onıń miyrimin bildiretuǵın sózge tapsıraman. Bul sóz sizlerdi bekkemlep, Qudaydıń muxaddes bolǵan pútkil adamları menen birge sizlerge de miyras beriwge qúdireti jetedi+. 33Men hesh kimniń gúmisin, altının yamasa kiyimin kúsemedim+. 34Ózimniń hám meniń menen birge bolǵanlardıń mútájlikleri ushın usı qollarım menen miynet etkenimdi bilesizler+. 35Iyemiz Iysanıń: «Alǵan adamnan góre, bergen adam baxıtlıraq», – degen sózin umıtpay, usılay miynet etip, hálsizlerge járdem beriw kerekligin sizlerge islegen hár bir isimde kórsettim+.

36Pavel usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń, olardıń hámmesi menen birge dize búgip, duwa etti+. 37Olardıń hámmesi qattı jılastı hám Paveldi qushaqlap súydi. 38Ásirese olardı qattı qapa qılǵan, Paveldiń: «Meniń júzimdi qaytıp kórmeysiz», – degen sózleri boldı. Sońınan onı kemege deyin shıǵarıp saldı.

21

Paveldiń Erusalimge qaray jolǵa shıǵıwı

21^1Olar menen xoshlasqanımızdan keyin, keme menen júzip, tuwrı Kos atawına kettik. Erteńine Rodos atawına, ol jerden Patara qalasına keldik. 2Sol jerden Fenikiyaǵa baratuǵın kemeni tawıp mindik te, júzip kettik. 3Kipr kóringende, onıń qubla tárepinen ótip, Siriyaǵa qaray jol aldıq. Keme Tir qalasında júgin túsiriw kerek bolǵanlıqtan, sol jerde toqtadıq. 4Ol jerde shákirtlerdi izlep tawıp, olar menen birge jeti kún qaldıq. Shákirtler Muxaddes Ruwxtıń bildiriwi menen, Pavelden Erusalimge barmawdı ótindi+. 5Biraq ketetuǵın waqtımız bolǵanda shıǵıp, jolımızdı dawam ettik. Hámme iseniwshiler hayal hám bala-shaǵaları menen birge bizlerdi qalanıń sırtına deyin shıǵarıp saldı. Teńizdiń jaǵasında dize búgip, duwa ettik+. 6Bir-birimiz benen xoshlasqanımızdan soń, kemege mindik. Al olar úylerine qayttı.

7Tirden jolımızdı dawam etip, Ptolemayda qalasına keldik. Ol jerdegi tuwısqanlarımız benen kórisip, olardıń janında bir kún qaldıq. 8Erteńine shıǵıp, Kesariyaǵa keldik. Saylanǵan jeti xızmetshiniń biri bolǵan, Xosh Xabar járiyalawshı Filiptiń úyine barıp, onıń menen qaldıq+. 9Bul adamnıń payǵambarshılıq etetuǵın, turmısqa shıqpaǵan tórt qızı bar edi+.

10Sol jerde bir talay kún bolǵanımızdan soń, Yahudiyadan Agabus atlı bir payǵambar keldi+. 11Ol bizlerge kelip, Paveldiń belbewin aldı da, onıń menen óziniń ayaq-qolların baylap:

– Muxaddes Ruwx bılay deydi: «Yahudiyler bul belbewdiń iyesin Erusalimde usılay etip baylap, basqa millet adamlarına uslap beredi», – dedi+.

12Bul sózlerdi esitip, bizler hám sol jerdegi adamlar Pavelden Erusalimge barmawın ótindik+. 13Sonda Pavel bılay dep juwap berdi:

– Ne islep atırsızlar? Nege jılasıp, júregimdi ezip atırsızlar? Men Iyemiz Iysanıń atı ushın Erusalimde tek ayaq-qolımdı baylatıwǵa emes, al óliwge de tayarman+.

14Paveldi kóndire almaǵanlıqtan: «Iyemizdiń qálegeni bolsın», – dep qaytıp úndemedik.

15Sol kúnlerden soń jolǵa tayarlanıp, Erusalimge keldik. 16Kesariyadaǵı shákirtlerdiń ayırımları da bizler menen birge keldi. Olar bizlerdi jasap turıw ushın dáslepki shákirtlerdiń biri bolǵan, kiprli Minasonnıń úyine alıp bardı. Bizler sol úyde boldıq.

Paveldiń Yaqıp penen ushırasıwı

17Erusalimge kelgenimizde, tuwısqanlarımız bizlerdi quwanıshlı túrde qarsı aldı. 18Erteńine bizler Pavel menen birge Yaqıptı kóriwge bardıq. Aqsaqallardıń hámmesi de sol jerge jıynalǵan edi+. 19Pavel olardan hal-awhal soraǵannan keyin, óz xızmeti arqalı Qudaydıń basqa milletler arasında islegen islerin birim-birim aytıp berdi.

20Olar bunı esitip, Qudaydı alǵısladı da, Pavelge bılay dedi:

– Tuwısqanımız Pavel! Óziń kórip tursań, yahudiyler arasında Iyemizge iseniwshi kóp mıńlaǵan adamlar bar. Olardıń hámmesi Muxaddes Nızamǵa júdá intalı+. 21Olardıń alǵan xabarına qaraǵanda, sen basqa milletler arasında jasaytuǵın barlıq yahudiylerge balaların súnnet etpewlerin hám úrp-ádetlerimizdi orınlamawın aytıp, Muwsanıń Nızamınan bas tartıw kerekligin úyretip júrgen ekenseń+. 22Endi ne qılıw kerek? Olar álbette, seniń usı jerge kelgenińdi esitedi. 23Sonlıqtan mına aytqanımızdı isle. Aramızda Quday aldında ant ishken tórt adam bar+. 24Olardı janıńa alıp, tazalanıw rásiminen ót. Olar shashların aldırıwı ushın, kerekli qurbanlıqtıń qunın sen tóle. Solay etip, hámme adam sen haqqında esitkenleriniń tiykarsız ekenin hám seniń Muxaddes Nızam boyınsha jasap atırǵanıńdı bilsin+. 25Al basqa millet iseniwshilerine kelsek, bizler olarǵa butlarǵa shalınǵan qurbanlıqtıń góshinen, qannan, buwındırılıp óltirilgen haywanlardıń góshinen hám buzıqshılıqtan awlaq bolıwları tuwralı qararımızdı jazıp jibergen edik+.

26Kelesi kúni Pavel janına sol tórt adamdı alıp, olar menen birge tazalanıw rásiminen ótti. Sońınan tazalanıw kúnleriniń qashan tamam bolatuǵının hám hár biri ushın qashan qurbanlıq shalınatuǵının bildiriw ushın, Ibadatxanaǵa kirdi+.

Paveldiń qolǵa alınıwı

27Jeti kúnlik múddet tamamlanıwǵa shamalasqanda, Aziya úlkesinen kelgen yahudiyler Paveldi Ibadatxanada kórip, pútkil xalıqqa qozǵalań saldı da, onı uslap alıp:

28– Háy, izraillılar, járdem berińler! Bul adam hámme jerde hámme adamlarǵa biziń xalqımızǵa, Muxaddes Nızamǵa hám Ibadatxanaǵa qarsı tálim berip júr. Onıń ústine, greklerdi de Ibadatxanaǵa alıp kelip, bul muxaddes orındı haramladı, – dep baqırıstı+.

29Óytkeni olar bunnan aldın Paveldi qalada efesli Trofim menen birge kórgenlikten, Pavel onı Ibadatxanaǵa alıp kelgen, dep oylaytuǵın edi+.

30Pútkil qala ayaqqa turdı. Hár tárepten juwırısıp kelgen xalıq Paveldi uslap, Ibadatxananıń sırtına súyrep shıǵardı. Sol waqıtta-aq Ibadatxananıń dárwazası jabıldı. 31Olar Paveldi óltirmekshi bolıp atırǵanda, Rim mıńbasısına: «Pútkil Erusalim qozǵalań kóterdi!» – degen xabar jetip bardı. 32Mıńbası dárhal áskerler menen júzbasılardı janına alıp, xalıq turǵan jerge juwırıp keldi. Olar mıńbası menen áskerlerdi kórgende, Paveldi urıwdı toqtattı.

33Sonda mıńbası jaqınlap kelip, Paveldi tutqınǵa aldı da, qos shınjır menen baylawdı buyırdı. Sońınan:

– Bul kim? Ol ne isledi? – dep soradı+.

34Xalıq ishinen birewi anaw, birewi mınaw, dep baqırdı hám shawqım sebepli jónli juwap ala almaǵanlıqtan, mıńbası Paveldi áskeriy bólimge alıp ketiwdi buyırdı+. 35Pavel basqıshqa kelgende, xalıq sonday ǵázepli bolǵanlıqtan, áskerler onı kóterip júriwge májbúr boldı. 36Xalıq onıń izinen:

– Onı joq etińler! – dep baqırıp júrdi.

Paveldiń ózin aqlawı

37Áskeriy bólimge kireyin dep atırǵanda, Pavel mıńbasıǵa:

– Sizge bir nárse aytsam bola ma? – dedi.

Mıńbası:

– Sen grekshe bileseń be? 38Demek, sen bunnan burın qozǵalań kóterip, tórt mıń qozǵalańshını shólge aparǵan mısırlı emes ekenseń-ǵo, – dedi.

39Pavel:

– Men yahudiymen. Kilikiyanıń belgili qalası Tarsustıń puqarasıman. Sizden ótinish, xalıqqa sóz sóylewge ruxsat etiń, – dedi+.

40Mıńbası ruxsat etiwden, Pavel basqıshtıń ústinde turıp, xalıqqa qolı menen isharat etti. Tereń tınıshlıq ornaǵannan soń, olarǵa evrey tilinde sóyley basladı.

22

22^1– Tuwısqanlarım hám aǵalarım! Endi sizlerge aytajaq, ózimdi aqlawshı sózlerimdi tıńlańlar!

2Paveldiń ózlerine evreyshe sóylegenin esitkende, olar burınǵıdan beter tım-tırıs boldı. Pavel bılay dep dawam etti:

3– Men yahudiymen. Kilikiyanıń Tarsus qalasında tuwılıp, usı Erusalim qalasında óstim. Gamalieldiń qolı astında ata-babalarımızdıń nızamı boyınsha muqıyatlı túrde tárbiyalandım. Házir sizlerdiń hámmeńiz sıyaqlı, men de Qudayǵa intalı xızmet ettim+. 4Iysanıń jolı menen júriwshilerdi ólgenshe quwdalap, erkek pe, hayal ma demesten, olardı baylap qamaqqa saldım+. 5Bas ruwxaniy menen barlıq aqsaqallar keńesi de sózlerimdi tastıyıqlay aladı. Men olardan Damasktegi yahudiylerge jazılǵan xat alıp, jolǵa shıqqan edim. Meniń maqsetim Iysaǵa isenetuǵın sol jerdegi adamlardı da baylap, jazalaw ushın Erusalimge ákeliw edi+.

6Men jolǵa shıǵıp, Damaskke jaqınlaǵanımda, túsler shamasında tosattan aspannan túsken bir jarıq nur átirapımdı jarqıratıp jiberdi+. 7Men jerge jıǵıldım hám bir dawıstıń maǵan: «Shaul, Shaul! Sen nege Meni quwdalap atırsań?» – degenin esittim.

8«Sen kimseń, Iyem?» – dep soradım men. Ol maǵan: «Men – sen quwdalap atırǵan nasıralı Iysaman» – dedi. 9Meniń janımdaǵılar nurdı kórse de[*], meniń menen sóyleskenniń sózlerin túsinbedi.

10«Iyem, ne islewim kerek?» – dep soradım men. Iyemiz maǵan: «Ornıńnan turıp, Damaskke bar. Saǵan bekitilgen islerdiń hámmesi sol jerde aytıladı», – dedi. 11Jańaǵı nurdıń saltanatlı jaqtısınan kózlerim kórmey qalǵanlıqtan, janımdaǵılar qolımnan uslap, meni Damaskke jeteklep apardı.

12Sol jerde Xananiya atlı bir dinshil adam bar edi. Xananiya sol jerdegi barlıq yahudiyler arasında jaqsı atı shıqqan adam bolıp, Muxaddes Nızam boyınsha jasaytuǵın edi+. 13Ol janıma kelip turdı da: «Tuwısqanım, Shaul! Kózleriń kórip ketsin!» – dedi. Meniń sol waqıtta-aq kózlerim ashılıp, onı kórdim.

14Xananiya bılay dedi: «Ata-babalarımızdıń Qudayı Óziniń erkin biliwiń ushın hám haq Adamdı kórip, Onıń awzınan shıqqan sesti esitiwiń ushın, seni tańladı. 15Sebebi sen kórgenlerińdi hám esitkenlerińdi barlıq adamlarǵa járiyalap, Onıń gúwası bolasań+. 16Endi neni kútip otırsań? Ornıńnan turıp, suwǵa shomıldırıl hám Onıń atın aytıp shaqırıp, gúnalarıńnan tazalan!»+

17Men Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxanada duwa etip otırǵanımda, ayrıqsha jaǵdayǵa túsip, Iyemizdi kórdim+. 18Ol maǵan: «Tezirek Erusalimnen ket! Óytkeni bul jerdegi adamlar seniń Men tuwralı bergen gúwalıǵıńdı qabıl etpeydi», – dedi.

19Men Oǵan bılay dedim: «Iyem! Olar meniń májilisxanama-májilisxana júrip, Saǵan isenetuǵınlardı qamap, sabaǵanımdı biledi. 20Jáne de, Seniń gúwań Stepannıń qanı tógilgende, men de sol jerde edim. Men onı óltirgenlerdiń kiyimlerin qarawıllap, olardıń isin maqullap turdım»+.

21Iyemiz maǵan: «Bar! Men seni uzaqqa, basqa milletlerge jiberemen», – dedi.

Rim puqarası Pavel

22Adamlar Paveldi usı sózlerine deyin tıńladı. Biraq sońǵı sózlerdi esitkende:

– Bunday adamdı jer betinen qurtıw kerek, ol jasawǵa ılayıqlı emes! – dep dawıslarınıń barınsha baqıra basladı.

23Olar usılay baqırısıp, ashıw menen kiyimlerin ılaqtırıp, aspanǵa shań-tozań kóterip turǵanda, 24mıńbası Paveldi áskeriy bólimniń ishine aparıwdı buyırdı. Xalıqtıń Pavelge qarsı ne ushın usılay baqırıp atırǵanın biliw ushın, onı qamshılap, tergewdi tapsırdı. 25Qolların kerip, qayıs penen baylap atırǵanda, Pavel sol jerde turǵan júzbasıǵa:

– Rim puqarasın húkim etpey turıp qamshılaw nızamǵa tuwrı kele me? – dedi+.

26Júzbası bunı esitkende, mıńbasıǵa barıp xabar berdi de:

– Ne isleyin dep atırsızlar? Bul adam – Rim puqarası eken-ǵo, – dedi.

27Sonda mıńbası Paveldiń janına kelip:

– Maǵan aytshı, sen Rim puqarasımısań? – dep soradı.

– Awa, – dedi Pavel.

28– Men bul puqaralıqqa kóp aqsha menen eristim, – dedi mıńbası.

– Al men Rim puqarası bolıp tuwıldım, – dedi Pavel.

29Sonda Paveldi tergemekshi bolǵanlar dárhal janınan shegindi. Paveldi baylatqan mıńbası da onıń Rim puqarası ekenin bilgende qorqıp ketti.

Pavel joqarǵı keńes aldında

30Erteńine mıńbası yahudiylerdiń Paveldi ne ushın ayıplap atırǵanın anıq bilmekshi bolǵanlıqtan, onı kisenlerden bosattı da, bas ruwxaniyler menen pútkil joqarǵı keńestiń jıynalıwın buyırdı. Sońınan Paveldi alıp kelip, olardıń aldında turǵızıp qoydı.

23

23^1Pavel joqarǵı keńes aǵzalarına dıqqat penen názer salıp:

– Tuwısqanlarım! Men búgingi kúnge deyin Qudaydıń aldında pák hújdan menen jasadım, – degende,+
2bas ruwxaniy Xananiya Paveldiń janında turǵanlarǵa onıń awzına urıwdı buyırdı+. 3Sonda Pavel oǵan:

– Háy, eki júzli! Seni Quday uradı! Sen meni Muxaddes Nızam boyınsha húkim etiw ushın otırsań, biraq Muxaddes Nızamdı buzıp, meni urıwdı buyırıp atırsań, – dedi+.

4Paveldiń qasında turǵanlar:

– Qudaydıń bas ruwxaniyin de mazaq etiwge bola ma? – dedi+.

5Pavel bılay dedi:

– Tuwısqanlarım, onıń bas ruwxaniy ekenin bilmeytuǵın edim. Sebebi: «Óz xalqıńnıń basshısına jaman sóz aytpa»[*], – dep Muxaddes Jazıwda aytılǵan-ǵo+.

6Sonda olardıń bir bóleginiń saddukeyler, basqa bóleginiń pariseyler ekenin bilgen Pavel joqarǵı keńeste bálent dawıs penen:

– Tuwısqanlarım! Men pariseymen hám pariseydiń ulıman. Men ólilerdiń qayta tiriliwinen úmit etkenim ushın húkim etilip atırman, – dedi+.

7Pavel bunı aytqanda, pariseyler menen saddukeyler arasında jánjel payda bolıp, jıynalǵanlar ekige bólindi. 8Óytkeni saddukeyler ólimnen qayta tiriliw de, perishte de, ruwx ta joq, deydi. Al pariseyler bulardıń hámmesin tán aladı+. 9Solay etip, jıynalısta kúshli shawqım baslandı. Pariseyler toparınan ayırım diniy muǵallimler orınlarınan turıp:

– Bizler bul adamnan hesh qanday ayıp tappay turmız. Eger oǵan ruwx yamasa perishte sóylegen bolsa she?[*] – dep qızıp sóyledi+.

10Jánjel kem-kemnen kúsheyip baratırǵanlıqtan, olardıń Paveldi tilkimlep taslawınan qorqqan mıńbası áskerlerge tómenge túsiwdi hám olardıń arasınan onı kúsh penen alıp ketip, áskeriy bólimge aparıwdı buyırdı. 11Sol túni Iyemiz Pavelge kórinip: «Márt bol! Men tuwralı Erusalimde qalay gúwalıq bergen bolsań, Rimde de solay gúwalıq beriwiń tiyis», – dedi+.

Paveldi óltiriw ushın til biriktiriw

12Erteńine yahudiyler til biriktirip: «Paveldi óltirmegenimizshe iship-jesek, bizlerge nálet bolsın», – dep óz ara ant ishti. 13Bul til biriktiriwge qatnasqanlardıń sanı qırıqtan aslam edi. 14Olar bas ruwxaniyler menen aqsaqallarǵa barıp bılay dedi:

– «Paveldi óltirmegenimizshe awzımızǵa bir túyir nárse alsaq, bizlerge nálet bolsın», – dep qatal túrde ant ishtik. 15Endi sizler joqarǵı keńes penen birlikte mıńbasıǵa barıń da, ózlerińizdi Paveldiń máselesin ele de anıǵıraq tekseretuǵın qılıp kórsetip, onı sizlerge alıp keliwin ótinish etińler. Ol keńeske kelmesten burın bizler onı óltiriwge tayar turamız.

16Biraq Paveldiń jiyeni olardıń til biriktirgenin esitip qalıp, áskeriy bólimge bardı da, bul xabardı Pavelge jetkizdi. 17Pavel júzbasılardıń birin janına shaqırıp:

– Bul jigitti mıńbasıǵa alıp barıń, aytatuǵın gápi bar eken, – dedi.

18Júzbası jigitti mıńbasıǵa alıp keldi de:

– Tutqın Pavel meni shaqırıp, mına jigitti sizge aparıwımdı ótinish etken edi. Onıń sizge aytajaq gápi bar eken, – dedi.

19Mıńbası jigittiń qolınan usladı da, onı shetke shıǵarıp:

– Maǵan ne aytpaqshı ediń? – dep soradı.

20Jigit bılay dep juwap berdi:

– Yahudiyler óz ara til biriktirip, Paveldiń máselesin anıǵıraq tekseriw sıltawı menen, onı erteń joqarǵı keńeske alıp keliwińizdi sizden ótinish etpekshi. 21Biraq siz olarǵa qulaq salmań! Sebebi olardıń qırıqtan aslamı onı tasada kútpekte. Olar: «Paveldi óltirmegenimizshe iship-jesek, bizlerge nálet bolsın!» – dep ant ishti. Endi olar siziń qayılshılıǵıńızdı kútip, tayar bolıp turıptı.

22Mıńbası jigitke:

– Bulardı maǵan xabarlaǵanıńdı hesh kimge aytpa! – dep tapsırdı da, onı qaytarıp jiberdi.

Paveldiń Kesariyaǵa alıp barılıwı

23Sońınan mıńbası júzbasılardıń ekewin janına shaqırıp alıp bılay dedi:

– Túnde, saat toǵızda Kesariyaǵa ketiw ushın, eki júz piyada ásker, jetpis atlı hám eki júz nayzalı ásker tayarlańlar. 24Paveldi mindirip, onı aman-esen hákim Felikske jetkiziw ushın, atlar menen támiyinleńler+.

25Sońınan mıńbası tómendegi xattı jazdı:

26«Húrmetli hákim Felikske Klavdiy Lisyastan sálem!

27Yahudiyler bul adamdı uslap alıp óltireyin dep atır edi. Biraq men onıń Rim puqarası ekenin bilgenimnen soń, áskerlerim menen jetip barıp, qutqarıp qaldım+. 28Onı ne ushın ayıplap atırǵanın bilmekshi bolıp, yahudiylerdiń joqarǵı keńesine alıp bardım+. 29Sonda onıń yahudiylerdiń nızamına baylanıslı tartıslı nárseler sebepli ayıplanıp atırǵanın anıqladım. Biraq onda ólimge yamasa qamalıwǵa ılayıq hesh qanday ayıp joq+. 30Bul adamǵa qarsı qastıyanshılıq islenejaq ekenligi maǵan xabar etilgende, onı dárhal sizge jolladım. Onıń ayıplawshılarına da oǵan qarsı shaǵımların siziń aldıńızda aytıwdı buyırdım»+.

31Solay etip, áskerler ózlerine berilgen buyrıq boyınsha Paveldi alıp, túnde Antipatris degen qalashaǵa bardı. 32Erteńine olar atlı áskerlerdi Pavel menen joldı dawam etiw ushın qaldırıp, ózleri áskeriy bólimge qaytıp keldi. 33Atlı áskerler Kesariyaǵa barıp, xattı hákimge berdi de, Paveldi onıń qolına tapsırdı. 34Hákim xattı oqıp, Pavelden qaysı úlkeden ekenin soradı. Kilikiyalı ekenin bilgende, oǵan:+
35«Seni ayıplawshılarıń kelgende tıńlayman», – dedi de, onıń Hirodtıń sarayında qarawıllanıwın buyırdı.

24

Pavel hákim Feliks aldında

24^1Aradan bes kún ótkennen soń, bas ruwxaniy Xananiya ayırım aqsaqallar hám Tertulus atlı sheshen bir nızam qániygesi menen Kesariyaǵa kelip, hákimge Paveldiń ústinen shaǵım jasadı+. 2Pavel shaqırılǵanda, Tertulus onı ayıplay basladı:

– Ullı mártebeli Feliks! Siziń arqańızda uzaq waqıtlardan beri tınıshlıqta jasap atırmız. Siziń keleshekti kóre biletuǵınıńız arqalı bul millettiń abadanshılıǵı rawajlanıp barmaqta. 3Bizler bunı hámme waqıtta, hámme jerde úlken minnetdarshılıq penen moyınlaymız. 4Biraq siziń waqtıńızdı almaw ushın, bizlerdiń aytajaq bir awız sózimizdi dıqqat penen tıńlawıńızdı ótinish etemen.

5Bizler bul adamdı dúnya júzindegi pútkil yahudiyler arasında qozǵalań kótergen illettey qáwipli bir adam dep taptıq. Ol «Nasıralılar»[*] dep atalǵan topardıń jetekshileriniń biri+. 6Hátte, ol Ibadatxanamızdı da haramlamaqshı bolǵanda, bizler onı qolǵa aldıq. [+
7[*]] 8Siz de onı tergegenińizde, bizlerdiń onı ne ushın ayıplap atırǵanımızdıń hámmesin ózinen bilip alasız.

9Yahudiyler de Paveldi ayıplap, aytılǵanlardıń durıs ekenin maqulladı.

10Hákim Paveldiń sóylewi ushın isharat etkende, Pavel bılay dep juwap berdi:

– Siziń kóp jıllardan beri bul milletke qazılıq etip kiyatırǵanıńızdı bilip, ózimdi siziń aldıńızda aqlaytuǵınıma quwanıshlıman. 11Meniń Erusalimge sıyınıw ushın kelgenime on eki kúnnen kóp bolmaǵanın ózińiz bilip alıwıńızǵa boladı. 12Olar meniń ya Ibadatxanada, ya májilisxanalarda, ya qalanıń basqa bir jerinde birew menen tartısıp turǵanımdı yamasa xalıqqa qozǵalań salıp júrgenimdi kórmedi. 13Házir de maǵan taǵıp atırǵan ayıpların sizge dálillep bere almaydı. 14Biraq, sizge mınanı moyınlayman: olar «azǵın topar» dep ataytuǵın jol boyınsha men ata-babalarımnıń Qudayına sıyınıp, Muxaddes Nızamda hám payǵambarlardıń Jazıwlarında aytılǵan hár bir nársege isenemen. 15Bul adamlar sıyaqlı men de haq adamlardıń da, gúnakarlardıń da qayta tiriliwine Qudaydan úmit etemen+. 16Sonlıqtan da, men Qudaydıń hám adamlardıń aldında pák hújdanlı bolıwǵa hámme waqıt tırısaman+.

17Milletime qayır-sadaqa, Qudayǵa qurbanlıqlar beriw ushın, kóp jıldan soń Erusalimge qaytıp keldim+. 18Men tazalanıw rásiminen ótip, usılardı islep atırǵanımda, olar meni Ibadatxanada kórdi. Sonda meniń qasımda kóp adam da, shawqım da bolǵan joq+. 19Biraq ol jerde Aziya úlkesinen kelgen ayırım yahudiyler bar edi. Siziń aldıńızda áne solar turıp, maǵan taǵatuǵın ayıpları bar bolsa, aytıwları kerek. 20Ya bolmasa, joqarǵı keńestiń aldında turǵanımda, mennen qanday ayıp tapqanın bul jerdegi adamlar aytsın. 21Men tek olardıń aldında turǵanımda: «Ólilerdiń qayta tiriletuǵınına isengenim ushın, búgin men húkim etilip atırman», – dep baqırǵan edim+.

22Sonda Feliks Iysanıń jolı tuwralı jaqsı bilgenlikten:

– Dawıńızdı mıńbası Lisyas kelgende sheshemen, – dedi de, istiń qaralıwın keyinge qaldırdı.

23Sońınan ol júzbasıǵa Paveldi qarawıllawdı, biraq erkinlik berip, doslarınıń oǵan járdemlesiwine tıyım salmawdı buyırdı.

Paveldiń Kesariyada tutqın bolıwı

24Bir qansha kúnnen soń, Feliks óziniń Druzilla atlı yahudiy hayalı menen birge keldi. Ol Paveldi shaqırtıp alıp, onıń Masiyx Iysaǵa iseniw haqqında aytqanların tıńladı. 25Pavel haqlıq, ózin tıyıw hám keleshektegi húkim haqqında aytqanda Feliks qorqıp ketip:

– Házirshe bara ber. Waqıt tapsam, seni jáne shaqırtıp alaman, – dedi+. 26Sonıń menen birge, bosatılıwı ushın Paveldiń ózine para beriwinen úmit etetuǵın edi. Sonlıqtan onı tez-tez shaqırtıp, onıń menen gúrrińlesetuǵın edi.

27Biraq aradan eki jıl ótkende, Felikstiń ornına Porkiy Fest keldi. Feliks yahudiylerge jaǵınǵısı kelgenlikten, Paveldi qamaqta qaldırıp ketti.

25

Pavel Festtiń aldında

25^1Fest úlkege hákimlik wazıypasına kelgennen soń úsh kún ótkende, ol Kesariyadan Erusalimge bardı. 2Sonda bas ruwxaniyler menen yahudiylerdiń basshıları oǵan Paveldiń ústinen shaǵım jasadı. 3Miyrimlilik kórsetip, Paveldi Erusalimge jiberiwin onnan jalınıp soradı. Al ózleri Paveldi jolda óltirmekshi bolıp, til biriktirgen edi+. 4Fest olarǵa juwap berip, Paveldiń Kesariyadaǵı qamaqta ekenin hám óziniń de jaqında sol jerge baratuǵının ayttı da:

5– Arańızda biyligi barlar meniń menen birge barıp, sol adam bir qılmıs islegen bolsa, onı ayıplasın, – dedi.

6Fest olardıń janında segiz yamasa on kúnnen artıq qalmay, Kesariyaǵa qayttı. Erteńine ol húkim gúrsisine otırıp, Paveldi alıp keliwdi buyırdı. 7Pavel kelgende, Erusalimnen barǵan yahudiyler onıń átirapın qorshap aldı da, oǵan ózleri dálillep bere almaytuǵın kóp awır ayıplar taqtı.

8Pavel ózin aqlap:

– Men ya yahudiylerdiń nızamına, ya Ibadatxanaǵa, ya Rim imperatorına qarsı hesh qanday jınayat islegenim joq, – dedi.

9Biraq yahudiylerge jaǵınǵısı kelgen Fest Pavelge:

– Erusalimge barıp, sol jerde usılar boyınsha meniń aldımda húkim etiliwdi qáleyseń be? – dedi.

10Pavel bılay dedi:

– Men Rim imperatorınıń húkim gúrsisi aldında turman. Men usı jerde húkim etiliwim tiyis. Meniń yahudiylerge hesh qanday jamanlıq islemegenimdi ózińiz júdá jaqsı bilesiz+. 11Eger men ayıplı bolsam hám ólimge ılayıqlı bir nárse islegen bolsam, ólimnen bas tartpas edim. Al eger bulardıń maǵan taǵıp atırǵan ayıpları tiykarsız bolsa, onda hesh bir adamnıń meni olardıń qolına uslap beriwge haqısı joq. Men imperatordıń húkimin talap etemen.

12Sonda Fest keńesgóyleri menen másláhátleskennen soń:

– Sen Rim imperatorınıń húkimin talap ettiń, endi imperatorǵa barasań, – dep juwap berdi+.

Pavel Agrippa patshanıń aldında

13Bir qansha kúnnen soń, Agrippa patsha menen Bernika[*] Festti qutlıqlaw ushın Kesariyaǵa keldi. 14Olar sol jerde kóp kún qalǵanlıqtan, Fest Paveldiń isin patshaǵa bildirip bılay dedi:

– Bul jerde Feliks qamaqta qaldırıp ketken bir adam bar. 15Men Erusalimde bolǵanımda, yahudiylerdiń bas ruwxaniyleri menen aqsaqalları oǵan ayıp taǵıp, onı jazalawımdı talap qılǵan edi.

16Men olarǵa: «Ayıplanıwshı óz ayıplawshıları menen júzlespey turıp, oǵan taǵılıp atırǵan ayıplardan ózin qorǵawǵa múmkinshilik bermesten, onı uslap beriw – rimlilerdiń ádetine qayshı keledi», – dep juwap berdim. 17Sonlıqtan olar meniń menen bul jerge kelgende, men waqıttı bosqa jibermey, erteńine-aq húkim gúrsisine otırdım da, sol adamnıń alıp keliniwin buyırdım. 18Biraq ayıplawshılar orınlarınan turǵanda, oǵan men kútken ayıplardıń hesh birin taqpadı. 19Tek olardıń óz dini hám bir Iysa atlı ólgen, biraq Pavel tiri dep tastıyıqlaǵan adam haqqında ayırım tartısları bar eken+. 20Men bul máseleni qalay sheshiwdi bilmey basım qatıp, Pavelden: «Erusalimge barıp, usılar boyınsha sol jerde húkim etiliwdi qáleyseń be?» – dep soradım. 21Biraq ol óz isin Rim imperatorınıń qarawın hám oǵan deyin qamaqta qaldırılıwın talap etti. Sonlıqtan men onı imperatorǵa jollawıma deyin qamaqta bolıwın buyırdım.

22Sonda Agrippa Festke:

– Bul adamdı men de tıńlaǵım keledi, – dedi.

– Onı erteń-aq tıńlaysız, – dedi Fest.

23Erteńine Agrippa menen Bernika ullı sán-saltanat penen kelip, mıńbasılar hám qalanıń abıraylı adamları menen birlikte rásmiy zalǵa kirdi. Festtiń buyrıǵı boyınsha Pavel alıp kelindi. 24Fest bılay dedi:

– Patsha Agrippa hám usı jerdegi hámme adamlar! Sizler mına adamdı kórip tursızlar. Erusalimde de, bul jerde de, pútkil yahudiy xalqı onıń ústinen maǵan shaǵım jasap: «Ol bunnan bılay jasamawı tiyis» – dep baqırısqan edi+. 25Biraq men onıń ólim jazasına ılayıq hesh qanday is islemegenin anıqladım. Onıń ózi imperatordıń húkimin talap etkenlikten, onı Rimge jiberiwge qarar ettim+. 26Al mende bolsa, ol haqqında húkimdarǵa jazǵanday, belgili hesh nárse joq. Sonlıqtan bul tergewdiń nátiyjesinde maǵan jazıwǵa bir nárse tabılıp qalar dep, onı sizlerdiń aldıńızǵa, ásirese, patsha Agrippa, siziń aldıńızǵa shıǵardım. 27Óytkeni tutqındı imperatorǵa jollap, oǵan qoyılǵan ayıplardı bildirmew nadurıs bolar, dep oylayman.

26

Paveldiń ózin aqlawı

26^1Agrippa Pavelge:

– Ózińdi aqlap sóylewińe ruxsat beriledi, – dedi.

Sonda Pavel qolın kóterip isharat etti de, ózin aqlap sóyley basladı:+

2– Patsha Agrippa! Yahudiylerdiń maǵan taǵıp atırǵan barlıq ayıplarına qarsı búgin ózimdi siziń aldıńızda aqlap atırǵanım ushın baxtıyarman, dep esaplayman. 3Sebebi ásirese siz yahudiylerdiń úrp-ádetlerin hám tartıslı máselelerin jaqsı bilesiz. Sonlıqtan meni sabırlılıq penen tıńlawıńızdı ótinish etemen.

4Dáslep óz elimde, sońınan Erusalimde jaslıǵımnan beri qalay ómir súrgenimdi pútkil yahudiyler biledi+. 5Olar meni kóp waqıttan beri tanıydı hám eger qálese, dinimizdiń eń qatal baǵıtı boyınsha parisey bolıp jasaǵanım tuwralı gúwalıq bere aladı+. 6Endi bolsa, Qudaydıń ata-babalarımızǵa bergen wádesine úmit etkenim ushın, men usı jerde turıp, húkim etilip atırman. 7Biziń on eki urıwımız kúni-túni Qudayǵa bar ıqlası menen xızmet etip, bul wádeniń orınlanıwınan úmit etedi. Patsham, yahudiyler meni, mine, usı úmit sebepli ayıplamaqta+. 8Qudaydıń ólilerdi tiriltiwin sizler nege isenip bolmaytuǵın nárse, dep esaplaysızlar+?

9Negizinde men de nasıralı Iysanıń atına qarsı qolımnan kelgen hámme nárseni islewim kerek, dep oylaytuǵın edim+. 10Men bunı Erusalimde isledim de. Bas ruwxaniylerden alǵan biylik penen muxaddeslerdiń kóbisin qamaqqa saldırdım. Olarǵa ólim jazası beriliwi ushın dawıs beretuǵın edim+. 11Májilisxanama-májilisxana júrip, olardı tez-tez jazalap, Iysaǵa til tiygiziwge májbúrleytuǵın edim. Olarǵa qáhárli bolǵanım sonshelli, hátte, olardı jat qalalarda da quwdaladım+.

12Bir márte men bas ruwxaniylerden biylik hám tapsırma alıp, Damaskke qaray jolǵa shıqtım+. 13Patsham, tal túste jolda baratırǵanımda, aspannan túsip, meniń hám joldaslarımnıń átirapın jarqıratıp jibergen quyashtıń sáwlesinen de jarıq bir nurdı kórdim. 14Hámmemiz jerge jıǵılǵanımızda, bir dawıstıń maǵan evrey tilinde sóylegenin esittim: «Shaul, Shaul, sen nege Meni quwdalap atırsań? Maǵan qarsı shıǵıwıńnan hesh qanday payda joq».

15«Iyem, Sen kimseń?» – dep soradım men. Iyemiz juwap berip bılay dedi: «Men – sen quwdalap atırǵan Iysaman. 16Qáne, tikeyip, ornıńnan tur! Meni kórgeniń hám Meniń saǵan kórsetejaq nárselerim haqqında gúwalıq beriwiń ushın, jáne de, seni Óz xızmetime tayınlaw ushın saǵan kórindim. Sen kórgenleriń hám saǵan kórsetejaq nárselerim haqqında gúwalıq bereseń. 17Men seni óz xalqıńnıń hám basqa milletlerdiń qolınan qutqaraman. 18Basqa milletlerdiń kózlerin ashıp, olardı qarańǵılıqtan jaqtıǵa, shaytannıń qolı astınan Qudayǵa aparıw ushın seni olarǵa jiberip atırman. Solay etip, olardıń gúnaları keshirilip, Maǵan degen isenimleri menen muxaddes adamlardıń arasınan úles alsın»+.

19Sonlıqtan, patsha Agrippa, aspannan berilgen ayanǵa baǵınbay tura almadım. 20Dáslep Damask, sońınan Erusalim hám pútkil Yahudiya úlkesindegi yahudiylerge, jáne basqa milletlerge de táwbe etip Qudayǵa júz burıwdı hám táwbege ılayıq isler islewdi járiyalap júrdim+. 21Yahudiylerdiń meni Ibadatxanada uslap, óltirmekshi bolǵanınıń sebebi usı+. 22Biraq búgingi kúnge deyin maǵan Quday járdem berip kelmekte. Sonlıqtan úlken-kishi, hámmege gúwalıq berip, usı jerde turman. Meniń aytıp turǵanlarım payǵambarlardıń hám Muwsanıń boljap aytqanlarınan basqa emes. 23Olar Masiyxtıń azap shegetuǵının hám birinshi bolıp ólimnen tiriletuǵının, Óz xalqına hám basqa milletlerge nur haqqında járiyalaytuǵının bildirgen edi+.

24Pavel usı tárizde ózin aqlap turǵanda, Fest bálent dawıs penen:

– Pavel, seniń esiń durıs emes! Kóp oqıǵanıń seni aqılıńnan azdırıptı! – dedi.

25Pavel bılay dedi:

– Esim durıs, húrmetli Fest! Meniń sózlerim haqıyqatqa hám aqılǵa say. 26Patsha bul nárseler haqqında jaqsı bilgenlikten, men onıń menen erkin sóylesip turman. Bulardıń hesh biriniń onıń dıqqatınan shette qalmaǵanına isenemen. Óytkeni bul bir shette bolǵan joq. 27Patsha Agrippa! Siz payǵambarlardıń sózlerine isenesiz be? Bilemen, isenesiz.

28Sonda Agrippa Pavelge:

– Meni az-maz waqıttıń ishinde kóndirip, masiyxıy qılmaqshımısań? – dedi.

29– Tez arada bolsa da, uzaq waqıttan keyin bolsa da, tek siz emes, al búgin meni tıńlap otırǵanlardıń hámmesi mına shınjırlarsız men sıyaqlı bolıwın Qudaydan tileymen, – dedi Pavel+.

30Sonda patsha, hákim, Bernika hám olar menen otırǵanlar orınlarınan turdı. 31Olar sırtqa shıǵıp, óz ara: «Bul adam ólimge yamasa qamalıwǵa ılayıq hesh nárse islemegen», – desti+.

32Agrippa Festke: «Eger bul adam Rim imperatorınıń húkimin talap etpegende, onı azat qılıwǵa bolar edi», – dedi[*]+.

27

Paveldiń Rimge qaray jolǵa shıǵıwı

27^1Italiyaǵa keme menen ketiwge qarar etkenimizde, Pavel menen basqa ayırım tutqınlar imperator Avgust atındaǵı áskeriy bóliminen bolǵan Yuliy atlı bir júzbasıǵa tapsırıldı+. 2Aziya úlkesiniń jaǵalarındaǵı jaǵıslarǵa baratuǵın Adramittiń kemesine minip, bizler jolǵa shıqtıq. Janımızda Salonikadan kelgen makedoniyalı Aristarx ta bar edi+.

3Erteńine Sidonǵa jetip keldik. Yuliy Pavelge adamgershilik islep, onıń óz mútájliklerine járdem alıwı ushın, doslarına barıp keliwine ruxsat etti. 4Ol jerden keme menen jáne jolǵa shıqtıq. Samal qarsı aldımızdan esip turǵanlıqtan, Kipr atawınıń ıq jaǵı menen júrdik. 5Kilikiya hám Pamfiliya úlkeleriniń qarsı aldındaǵı ashıq teńizden ótip, Likiyanıń Mira qalasına keldik. 6Júzbası sol jerde Italiyaǵa baratuǵın Iskenderiyadan kelgen kemeni tawıp, bizlerdi oǵan mingizdi+. 7Kóp kún boyı áste-aqırın júzip, zorǵa degende Knidosqa jetip bardıq. Samalǵa qarsı júziw qıyın bolǵanlıqtan, Krit atawınıń ıq jaǵı menen Salmon qalasınıń qasınan óttik. 8Jaǵa boylap zordan júzip, Laseya qalasınıń qasındaǵı «Gózzal jaǵıs» degen jerge keldik.

9Bizler kóp waqıttı sarp etip aldıq. Hátte, yahudiylerdiń oraza kúni[*] de ótip ketkenlikten, endi júziw qáwipli edi. Sonlıqtan Pavel olarǵa eskertip:

10– Adamlar! Bul jolımız tek júk hám keme ushın emes, al janlarımız ushın da júdá qáwipli hám zıyanlı bolatuǵının kórip turman, – dedi.

11Biraq júzbası Paveldiń sózlerinen góre, keme aydawshısı menen kemeniń xojayınınıń sózine qulaq astı. 12Jaǵıs qıslawǵa qolaylı bolmaǵanlıqtan, kemedegilerdiń kóbisi jolǵa shıǵıwdı hám ilajı bolsa Fenikske jetip, qıstı sol jerde ótkiziwdi sheshti. Feniks – qubla-batıs hám arqa-batıs táreplerge qaraǵan, Kritte jaylasqan bir jaǵıs edi.

Teńizdegi dawıl

13Qubladan jumsaq samal ese baslaǵanda, olar óz maqsetimizge jettik dep oylap, kóshkini kóterdi de, Krittiń jaǵası menen júzip ketti. 14Biraq kóp ótpey, ataw tárepten «Arqa-shıǵıs» dep atalatuǵın dawıl bastırıp keldi+. 15Keme dawıl tárepinen iskenjege alınıp, samalǵa qarsı tura alatuǵın kúshimiz bolmaǵanlıqtan, bizler táslim bolıp kete berdik. 16Kavda dep atalatuǵın bir kishi atawdıń ıq jaǵına jetkenimizde, kemeniń qayıǵın zorǵa degende saqlap úlgerdik. 17Kemeshiler qayıqtı joqarıǵa tartıp shıǵarıp, kemeni aylandırıp arqan menen bekkem etip baylap qoydı. Liviya jaǵasınıń qayır jerlerine tiyiwden qorqıp, tezlikti qaytaratuǵın úskeneni túsirdi de, ıǵıp kete berdi. 18Dawıl bizlerdi qattı qıynaǵanlıqtan, olar erteńine kemeden júk ılaqtıra basladı+. 19Úshinshi kúni kemeniń qural-saymanların da óz qolları menen teńizge ılaqtırdı. 20Kóp kún boyı quyash ta, juldızlar da kórinbedi. Dawıl ele qáhárli bolǵanlıqtan, aqırında aman qalıwdan úmitimizdi pútkilley úzdik.

21Adamlar kóp waqıttan beri hesh nárse jemegen edi. Sonda Pavel ortaǵa shıǵıp bılay dedi:

– Adamlar! Maǵan qulaq asıp, Kritten shıqpaǵanıńızda, bunday qáwip-qáter menen shıǵınǵa ushıramaǵan bolar edik. 22Biraq endi sizlerdi márt bolıwǵa shaqıraman. Tek keme ǵana apatqa ushırap, arańızda hesh bir jan nabıt bolmaydı. 23Sebebi men tiyisli bolıp, xızmet etip júrgen Qudaydıń bir perishtesi ótken túni janıma kelip,+
24bılay dedi: «Qorqpa Pavel! Sen Rim imperatorınıń aldına barıwıń tiyis. Jáne Quday seniń menen saparlas bolǵanlardıń hámmesin saǵan baǵıshladı»+. 25Sonlıqtan, adamlar, márt bolıńlar! Men Qudayǵa isenemen: maǵan ne aytılsa, sol boladı. 26Bizler bir atawǵa ıǵızılıp aparılıwımız tiyis+.

27Dawıldıń baslanǵanına on tórt kún bolǵanda, bizler Adriya teńizinde ıǵıp júr edik. Shama menen túnniń yarımında kemeshiler qanday da bir qurǵaqlıqqa jaqınlasqanın shamaladı. 28Sonda olar teńizdiń tereńligin ólshep, jigirma qulash ekenin bildi. Az-maz waqıttan soń jáne ólshep kórgende, on bes qulash ekenin kórdi. 29Suwdıń astındaǵı jartasqa urılıwımızdan qorqıp, olar kemeniń art betinen tórt kóshki ılaqtırdı da, tańnıń tezirek atıwın tilep, duwa etti. 30Kemeshiler kemeden qashpaqshı bolıp, aldınǵı tárepten kóshki taslawdı sıltawladı da, qayıqtı teńizge túsire basladı. 31Biraq Pavel júzbası menen áskerlerge:

– Bular kemede qalmasa, sizlerge aman qalıw joq, – dedi.

32Sonda áskerler qayıqtıń arqanların kesip, onı teńizge túsirip jiberdi.

33Tań atayın dep turǵanda, Pavel hámmeni awqat jewge úgitlep:

– Hesh nárse jemey awqatsız qalıp kútkenińizge búgin on tórt kún boldı. 34Sonlıqtan awqat jep alıwıńızdı ótinish etemen. Bul aman qalıwıńız ushın zárúr. Hesh qaysısıńızdıń bir tal shashıńız da nabıt bolmaydı, – dedi+.

35Pavel usılardı aytıp bolıp nandı aldı da, hámmeniń aldında Qudayǵa shúkirlik bildirip, nandı bólip jey basladı+. 36Sonda hámme jigerlenip, awqat jedi. 37Kemede barlıǵımız bolıp eki júz jetpis altı jan edik. 38Awqatqa toyıp bolǵannan soń, olar biydaydı teńizge tógip, kemeni jeńilletti.

Kemeniń apatqa ushırawı

39Tań atqanda, kemeshiler ózleri kelgen jerdi tanımadı. Biraq jaǵası qumlıq bolǵan bir qoltıqtı kórip qalıp, múmkin bolsa, kemeni sol jerge aparıp toqtatıwdı uyǵardı. 40Kóshkilerdiń arqanların kesip, teńizge tasladı da, baǵıtlawshı eki eskekti baylaǵan arqanlardı sheshti. Aldınǵı jelqomdı samal tárepke kóterip, jaǵaǵa qaray júzip ketti. 41Biraq keme bir qumlı sayız jerge tap bolıp, tumsıǵı qumǵa battı da, qıymıldamay qaldı. Al artqı jaǵı kúshli tolqınlar tárepinen soqqılanıp, sınıp ketti.

42Tutqınlar júzip qashıp ketedi dep oylap, áskerler olardı óltirmekshi boldı. 43Biraq júzbası Paveldi qutqarǵısı kelip, áskerlerge bul niyetin iske asırıwǵa tıyım saldı. Sońınan júzip biletuǵınlarǵa birinshi bolıp ózlerin teńizge atıp, jaǵaǵa shıǵıwların buyırdı+. 44Al qalǵanları bolsa, kimisi taxtay, kimisi kemeniń sınıq bóleklerinen uslap, olardıń izlerinen jetip bardı. Solay etip, hámmesi aman-esen jaǵaǵa shıqtı.

28

Maltada

28^1Aman qalǵanımızdan soń, atawdıń atınıń Malta ekenin bildik. 2Jergilikli adamlar bizlerge ádetten tıs adamgershilik kórsetti. Jawın jawıp, kún suwıq bolǵanlıqtan, olar ot jaǵıp, hámmemizdi jaqsı qabıl etti. 3Pavel bir qushaq otın jıynap, ottıń ústine saldı. Sonda ottıń ıssısınan qashqan bir uwlı jılan onıń qolına jabıstı. 4Jergilikli adamlar Paveldiń qolına jılannıń asılıp turǵanın kórip, bir-birine:

– Bul adam, sózsiz, adam óltirgen qanxor eken. Teńizden aman qalǵan bolsa da, ádillik qudayı[*] onıń tiri qalıwına jol qoymadı, – desti.

5Biraq Pavel qolın silkip, jılandı ottıń ishine ılaqtırıp jiberdi hám hesh qanday zıyan kórmedi+. 6Olar Paveldiń denesiniń isip ketiwin yamasa birden ólip qalıp, jerge jıǵılıwın kútip tur edi. Biraq uzaq waqıt kútip, oǵan hesh qanday zıyan kelmegenin kórgende, pikirlerin ózgertip: «Ol bir quday», – desti+.

7Bizler turǵan jerdiń jaqınında atawdıń basshısı bolǵan Publiy atlı adamnıń jer múlki bar edi. Ol bizlerdi úyine qabıl etip, úsh kún miyman qıldı. 8Sol waqıtta Publiydiń ákesiniń ıssılıǵı kóterilip, ishi ótip awırıp jatırǵan edi. Pavel onıń janına barıp duwa etti de, qolların onıń ústine qoyıp, shıpa berdi+. 9Usı waqıyadan soń, atawdaǵı basqa awırıw adamlar da kelip, shıpa tabatuǵın edi. 10Olar bizlerge kóp húrmet kórsetti hám jolǵa shıǵıp baratırǵanımızda kerekli nárselerdi kemege júkledi.

Paveldiń Rimge jetip barıwı

11Úsh aydan soń, Iskenderiyadan kelip sol atawda qıslap qalǵan, Egiz qudaylardıń tulǵası qoyılǵan bir keme menen jolǵa shıqtıq+. 12Sirakuz qalasına barıp, úsh kún qaldıq. 13Ol jerden jolımızdı dawam etip, Regiumǵa keldik. Erteńine qubladan ese baslaǵan samaldıń járdemi menen eki kúnde Puteoliyge bardıq. 14Ol jerden tuwısqanlarımızdı taptıq. Olardıń ótinishi boyınsha, bizler olar menen birge bir hápte qaldıq. Aqırında bizler Rimge keldik. 15Xabarımızdı esitken Rimdegi tuwısqanlarımız bizlerdi kútip alıw ushın Appiy maydanına hám Úsh miymanxana degen orınǵa deyin keldi. Pavel olardı kórgende Qudayǵa shúkirlik etip, jigerlenip qaldı. 16Rimge kelgenimizde, Pavelge[*] ózin qarawıllaytuǵın ásker menen birge óz aldına jasawǵa ruxsat etildi.

Paveldiń Rimde waz aytıwı

17Úsh kúnnen soń, Pavel Rimdegi yahudiy jetekshilerin shaqırdı. Olar jıynalǵanda, Pavel bılay dedi:

– Tuwısqanlarım! Men xalqımızǵa yamasa ata-babalarımızdıń úrp-ádetlerine qarsı hesh nárse islemesem de Erusalimde tutqın bolıp, rimlilerdiń qolına tapsırıldım. 18Olar meni tergep bolǵannan soń, bosatıp jibermekshi boldı. Óytkeni maǵan ólim jazasın beretuǵınday hesh qanday tiykar joq edi+. 19Biraq, yahudiyler buǵan qarsı shıqqanlıqtan, men Rim imperatorınıń húkimin talap etiwge májbúr boldım. Degen menen, bunı men óz xalqımdı ayıplamaqshı bolıp islemedim. 20Sonlıqtan sizlerdi bul jerge usılar haqqında sóylesip, ushırasıwǵa shaqırdım. Sebebi men Izraildıń úmiti ushın mına shınjırlar menen baylanǵanman.

21Olar Pavelge:

– Sen tuwralı Yahudiyadan xat almadıq, ol jerden kelgen ózimizdiń adamlardıń hesh biri sen tuwralı jaman xabar da ákelmedi yamasa jaman nárse de aytpadı. 22Biraq bizler seniń pikirińdi ózińnen esitiwdi qáleymiz. Óytkeni hámme jerde sen tiyisli bolǵan bul toparǵa qarsı shıǵıp atırǵanın bilemiz, – dedi.

23Olar Pavel menen bir kúndi belgilep, sol kúni kóp adamlar menen birge ol bolıp atırǵan jerge keldi. Pavel azannan keshke deyin olarǵa Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı gúwalıq berip, túsindirdi. Muwsanıń Nızamına hám payǵambarlardıń Jazıwlarına tiykarlanıp, olardı Iysa haqqında aytılǵanlarǵa isendiriwge háreket etti+. 24Ayırımları Paveldiń sózlerine isendi, al bazıları isenbey qaldı. 25Óz ara bir kelisimge kele almay, Pavel mına sońǵı sózlerin aytıp turǵanda olar kete basladı:

– Muxaddes Ruwx Iyshaya payǵambar arqalı ata-babalarıńızǵa bılay sóylep, durıs aytqan:+

26«Bul xalıqqa barıp, mınalardı ayt:

Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,
Qarap turasız, biraq mán bermeysiz.
27Sebebi bul xalıqtıń júregi sezimsiz bolıp,

Qulaqları pitip qalǵan, kózleri gúńgirtlesken.

Olay bolmaǵanda, olardıń kózleri kórer edi,

Qulaqları esiter edi, júrekleri menen túsiner edi.

Olar Maǵan qaytıp kelse, Men olarǵa shıpa berer edim».[*]+

28Mınanı bilip qoyıńlar: Quday Óziniń bul qutqarılıwın basqa milletlerge berdi. Olar bunı qabıl aladı. [+
29[*]]

30Pavel kireyge alǵan jayında tolıq eki jıl bolıp, ózin kóriwge kelgenlerdiń hámmesin qabıl etti. 31Ol batıllıq penen, hesh bir tosqınlıqsız Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı járiyalap, Iyemiz Iysa Masiyx haqqında tálim berdi+.

* 1:12 Bir shaqırımday – sózbe-sóz: bir Shabbat kúnlik jol. Yahudiylerdiń diniy dástúri boyınsha, Shabbat kúni basıp ótiwge ruxsat etilgen aralıq.

* 1:20 Zab 68:26.

* 1:20 Zab 108:8.

* 1:21-22 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 2:1 Eliwinshi kúni bayramı – grekshe «Pentikost». Qutqarılıw bayramınan soń, eliw kún tolǵanda bolatuǵın bayram.

* 2:17-21 Iol 2:28-32.

* 2:25-28 Zab 15:8-11.

* 2:30 2Pat 7:12-16; Zab 131:11.

* 2:34-35 Zab 109:1.

* 2:42 Nan sındırıw – awqatlanıw hám ásirese Iyemiz Iysanıń sońǵı keshesin eslew.

* 3:22-23 Nzm 18:15, 18-19.

* 3:25 Jar 22:18; 26:4.

* 4:1 Saddukeyler – yahudiylerdiń kúshli diniy toparı.

* 4:11 Zab 117:22.

* 4:25-26 Zab 2:1-2.

* 5:34 Parisey – yahudiylerdiń kúshli diniy toparlarınıń birine tiyisli adam.

* 7:3 Jar 12:1.

* 7:6-7 Jar 15:13-14.

* 7:8 Jar 17:9-14.

* 7:9 Jar 37:28.

* 7:13 Jar 41:54; 42:1-2; 45:3-4.

* 7:27-28 Shıǵ 2:14.

* 7:32 Shıǵ 3:6.

* 7:33-34 Shıǵ 3:5, 7-8, 10.

* Elsh 7:37 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Oǵan qulaq salıńlar».

* 7:37 Nzm 18:15.

* 7:40 Shıǵ 32:1.

* 7:42-43 Amo 5:25-27.

* 7:49-50 Iysh 66:1-2.

* 8:27 Aqta – pishilgen adam.

* 8:32-33 Iysh 53:7-8.

* Elsh 8:37 Bazı qoljazbalarda 37-ayat ta bar: «Filip oǵan: „Eger shın kewliń menen isenseń, boladı“, – dedi». «Iysa Masiyxtıń Qudaydıń Ulı ekenine isenemen, – dep juwap berdi wázir».

* Elsh 8:39 Iyemizdiń Ruwxı Filipti birden alıp ketip – Bazı qoljazbalarda: «Muxaddes Ruwx wázirdi biylep aldı hám Qudaydıń perishtesi Filipti birden alıp ketti».

* 9:2 Májilisxana – grekshe «sinagoga». Yahudiylerdiń Qudayǵa xızmet etetuǵın hám Qudaydıń sózin úyrenetuǵın ornı.

* Elsh 9:5 Áyyemgi bazı awdarmalarda 5 ayattıń aqırında hám 6 ayattıń basında mına sózler de bar: «Seniń qáwipke qarsı turıwıń qıyın boladı. 6 Shaul qaltırap hám qorqınısh ishinde: „Iye, meniń ne islewimdi qáleyseń?“ – dedi. Iysa oǵan:».

* 9:13 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* Elsh 10:6 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol saǵan seni hám pútkil xojalıǵıńdı qutqaratuǵın sózlerdi aytadı».

* 10:14 Leb 11:1-47.

* Elsh 10:30 usınday waqıtta, tústen keyin saat úshte úyde duwa etip otır edim – Bazı qoljazbalarda: «usınday waqıtqa deyin men oraza uslap, saat úshlerde duwa etip atırǵan edim».

* Elsh 10:32 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol kelip, saǵan sóz aytadı».

* 11:26 Masiyxıylar – grekshe xristianlar. Yaǵnıy, Iysa Masiyxtı Qutqarıwshım hám Iyem dep qabıl etken iseniwshi adamlar.

* 11:28 Imperator Klavdiy – biziń eramızdıń 41–54 jıllarında Rim imperatorı bolǵan adam.

* 12:3 Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

* 12:4 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

* 13:20 Biy 2:16.

* 13:22 1Pat 13:14; Zab 88:21.

* 13:25 Yuxn 1:20; Luk 3:15-16.

* 13:33 Zab 2:7.

* 13:34 Iysh 55:3.

* 13:35 Zab 15:10.

* 13:41 Xab 1:5.

* 13:47 Iysh 49:6.

* Elsh 14:10 Ayaqlarıńda tik tur – Bazı qoljazbalarda: «Iysa Masiyxtıń atı menen saǵan aytaman: ayaqlarıńda tik tur».

* Elsh 14:18 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Olardı úylerine qaytardı. Ózleri bolsa jáne sol jerde tálim beriwdi dawam etti».

* Elsh 14:19 ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırıp – Bazı qoljazbalarda «ayırım yahudiyler xalıqtı óz tárepine awdırdı. Elshiler batıllıq penen waz etip turǵanda, sol yahudiyler: „Olar hesh qanday shınlıqtı aytqanı joq, hámme sózleri jalǵan“, – dep, xalıqtı elshilerden júz burıwǵa shaqırıp» degen sózler de bar.

* Elsh 15:4 Bazı qoljazbalarda «…hám basqa milletlerge isenim qapısın qalay ashqanın» degen sózler de bar.

* 15:5 Pariseyler – yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* 15:16-18 Amo 9:11-12.

* Elsh 15:20 Bazı qoljazbalarda «…ózlerińiz ushın qálemegen nárseni, ózgege islemew kerekligin» degen sózler de bar.

* Elsh 15:24 Bazı qoljazbalarda «…súnnet etilip, nızamǵa ámel qılıw kerek, dep» degen sózler de bar.

* Elsh 15:29 Bazı qoljazbalarda mınaday sózler de bar: «Ózlerińiz ushın qálemegen nárseni ózgege islemeńler».

* Elsh 15:34 Bazı qoljazbalarda 34-ayat ta bar: «Biraq Sila sol jerde qalıwǵa qarar etti». Basqa bir qoljazbada: «Biraq Sila, sol jerde qalamız dep sheshti hám Yahuda Erusalimge qayttı».

* 16:6 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

* 17:18 Epikurshılar hám stoik oyshılları – eski grek elindegi oyshıllardıń toparları.

* 17:19 Areopag keńesi – Ares tóbesi degen jerde jaylasqan afinalılardıń rásmiy keńesi yamasa qazıxanası. Bul jerde on eki qazı jıynalatuǵın edi.

* 18:6 Kiyiminiń shańın qaǵıp – yahudiylerdiń ádeti boyınsha, baylanıstıń úzilgenligin bildiredi.

* Elsh 18:21 Quday qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen – Bazı qoljazbalarda: «Jaqınlap qalǵan bayramdı Erusalimde ótkeriwim kerek. Quday qálese, sizlerge jáne qaytıp kelemen».

* 19:3 Mat 3:5-6.

* Elsh 20:15 Bazı qoljazbalarda «Trogillionda toqtaǵannan keyin» degen sózler de bar.

* Elsh 22:9 …nurdı kórse de – Bazı qoljazbalarda «…nurdı kórip, qorqınıshqa tústi».

* 23:5 Shıǵ 22:28.

* Elsh 23:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Qudayǵa qarsı urısıwshı bolmayıq».

* 24:5 Nasıralılar – Iysa Nasıra qalasınan bolǵanlıqtan, Oǵan iseniwshi adamlardı «Nasıralılar» dep ataǵan.

* Elsh 24:6-8 Bazı qoljazbalarda 6-ayattıń aqırında, 7-ayat hám 8-ayattıń basında mına sózler bar: 6 «Bizler onı nızamımız boyınsha húkim etpekshi boldıq. 7 Biraq mıńbası Lisyas kelip, onı bizlerdiń qolımızdan tartıp aldı da, 8 onıń ayıplawshılarına siziń aldıńızǵa barıwdı buyırdı».

* 25:13 Bernika – Agrippanıń qarındası.

* Elsh 26:32 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Solay etip, hákim onı imperatorǵa jiberiwdi sheshti».

* 27:9 Oraza kúni – yaǵnıy Gúnadan pákleniw kúni. Bul kúnler teńizde kúshli dawıllar kóteriletuǵın gúz aylarına tuwra keletuǵın edi.

* 28:4 Ádillik qudayı – greklerdiń mifologiyası boyınsha, ádillikti saqlaytuǵın hayal quday.

* Elsh 28:16 Rimge kelgenimizde, Pavelge – Bazı qoljazbalarda «Rimge kelgenimizde, júzbası qamaqtaǵılardı bas saqshıǵa tapsırdı. Biraq Pavelge».

* 28:26-27 Iysh 6:9-10.

* Elsh 28:29 Bazı qoljazbalarda 29-ayat ta bar: «Paveldiń bul sózlerinen soń, yahudiyler óz ara qattı tartısıp, sol jerden ketip qaldı».

+ 1:1 Luk 1:3, Mrk 16:19, Luk 24:51

+ 1:3 Mat 28:17, Mrk 16:14, Luk 24:15-49, Yuxn 20:19-29, 1Kor 15:5-7

+ 1:4 Luk 24:49
+ 1:5 Luk 3:3, Iol 2:28
+ 1:6 Amo 9:11, Mix 4:8, Luk 17:20, Luk 19:11
+ 1:7 1Sal 5:1

+ 1:8 Elsh 8:1, Elsh 8:14, Luk 24:48-49, Mrk 16:15

+ 1:9 Mrk 16:19
+ 1:10 Dan 7:9, Dan 10:6, Mrk 9:3, Yuxn 20:12
+ 1:11 Mat 16:27
+ 1:12 2Pat 15:30, Zxr 14:4
+ 1:13 Mat 10:2-4, Mrk 3:17-18, Luk 6:14-16

+ 1:14 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 1:16 Luk 22:47, Luk 22:37, Luk 24:44
+ 1:17 Yuxn 6:71, Yuxn 13:21
+ 1:19 Mat 27:8
+ 1:20 Zab 68:26, Zab 108:8
+ 1:22 Luk 3:3, Luk 24:48
+ 1:23 Elsh 18:7, Kol 4:11

+ 1:24 3Pat 8:39, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Elsh 15:8

+ 1:26 Hkm 16:33

+ 2:1 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 20:16

+ 2:3 Mat 3:11

+ 2:4 Elsh 4:31, Elsh 13:52, Luk 24:49, Elsh 1:4-5

+ 2:11 Elsh 6:5, Elsh 13:43
+ 2:13 1Kor 14:23
+ 2:16 Iol 2:28-32
+ 2:17 Iysh 32:15, Iysh 44:3, Ezk 39:29
+ 2:19 Mat 24:30, Luk 21:11, Ayan 8:7
+ 2:20 Iysh 13:10, Ezk 32:7-8, Ayan 6:12
+ 2:21 Rim 10:13
+ 2:22 Yuxn 3:2
+ 2:23 Luk 22:22, Luk 23:33
+ 2:24 Luk 24:5-6, Rim 8:11
+ 2:25 Zab 15:8-11

+ 2:27 Ayup 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Iysh 38:17

+ 2:28 Mat 7:14, Zab 15:8-11, Elsh 13:35
+ 2:29 3Pat 2:10, Nxm 3:16, Elsh 13:36
+ 2:30 2Pat 23:2, 2Pat 7:12-16, Zab 131:11
+ 2:31 Zab 15:10

+ 2:33 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:55-56, Rim 8:34, Evr 1:3

+ 2:34 Zab 109:1, Luk 20:42-43

+ 2:37 Luk 3:10, Elsh 16:30

+ 2:38 Mrk 1:4, Elsh 10:48, Luk 11:13, Elsh 8:15

+ 2:39 Efs 2:13
+ 2:44 Elsh 4:32-37
+ 3:2 Elsh 14:8
+ 3:6 2Kor 6:10
+ 3:7 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 9:41
+ 3:8 Iysh 35:6, Elsh 14:10
+ 3:11 Yuxn 10:23, Elsh 5:12

+ 3:13 Shıǵ 3:6, Yuxn 8:54, Yuxn 17:1, 2Pet 1:17, Luk 23:14, Yuxn 19:12

+ 3:14 Luk 23:18
+ 3:17 Elsh 13:27, 1Tim 1:13
+ 3:21 Luk 1:69-70, Rim 1:2
+ 3:22 Nzm 18:15-16, Mat 17:5, Elsh 7:37
+ 3:23 Leb 23:29, Nzm 18:19
+ 3:24 1Pat 3:19-20
+ 3:25 Jar 22:18, Jar 26:4
+ 4:1 Mat 22:23, Elsh 23:8
+ 4:3 Luk 21:12
+ 4:6 Mat 26:3, Luk 3:2, Yuxn 18:13
+ 4:7 Luk 20:2
+ 4:8 Mrk 13:11, Elsh 6:10, Elsh 13:9
+ 4:9 Elsh 3:6-8
+ 4:11 Zab 117:22, Luk 20:17, 1Pet 2:7
+ 4:12 Mat 1:21
+ 4:14 Elsh 3:11
+ 4:19 Elsh 5:29
+ 4:21 Luk 20:6, Luk 22:2, Elsh 5:26
+ 4:24 Shıǵ 20:11
+ 4:26 Zab 2:1-2
+ 4:27 Luk 23:1, Luk 23:11, Elsh 3:13
+ 4:29 Efs 6:19
+ 4:31 Elsh 2:4, Elsh 13:52
+ 4:32 Elsh 2:44
+ 4:34 2Kor 8:14

+ 4:36 Elsh 9:27, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9

+ 5:4 Waz 5:4-5
+ 5:12 Mrk 16:20, Yuxn 10:23, Elsh 3:11
+ 5:15 Mrk 6:55, Elsh 19:11-12

+ 5:17 Elsh 4:1, Elsh 23:8, Mrk 15:10, Elsh 13:45

+ 5:18 Luk 21:12, Elsh 4:3
+ 5:19 Elsh 12:7-10, Elsh 16:26
+ 5:26 Luk 20:6, Luk 22:2, Elsh 4:21
+ 5:27 Mat 10:17, Mat 26:59
+ 5:28 Elsh 4:17-18, Mat 27:25
+ 5:29 Elsh 4:19
+ 5:32 Luk 24:48, Yuxn 15:26
+ 5:33 Elsh 7:54
+ 5:34 Elsh 22:3, Erm 26:17
+ 5:37 San 1:2, 1Jln 21:1, Luk 2:2
+ 5:38 Joq 3:37
+ 5:39 Iysh 8:9-10
+ 5:41 Mat 5:12, 1Pet 4:13-14, 2Kor 12:10
+ 6:1 Elsh 9:29
+ 6:3 1Tim 3:8

+ 6:5 Elsh 8:5, Elsh 21:8, Elsh 2:11, Elsh 13:43

+ 6:6 1Tim 4:14, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6
+ 6:7 Elsh 12:24, Elsh 19:20
+ 6:10 Elsh 4:8, Luk 21:15
+ 6:11 3Pat 21:10, Mat 26:59
+ 6:13 Elsh 21:28
+ 6:14 Mat 26:61, Yuxn 2:19-22, Mat 5:17
+ 7:2 Jar 11:31, Jar 12:4
+ 7:3 Jar 12:1
+ 7:4 Jar 11:32

+ 7:5 Jar 15:3, Jar 18:10, Jar 12:7, Jar 13:15, Jar 15:18

+ 7:6 Jar 15:13, Shıǵ 12:40

+ 7:7 Jar 15:14, Shıǵ 3:12

+ 7:8 Jar 17:9-14, Jar 21:2-4, Jar 25:26, Jar 29:31-35, Jar 30:5-24

+ 7:9 Jar 37:11, Jar 37:28, Jar 39:2
+ 7:10 Jar 41:37-43
+ 7:12 Jar 42:1-5
+ 7:13 Jar 43:1-15, Jar 45:1-4
+ 7:14 Jar 45:9-10, Jar 46:27

+ 7:15 Jar 46:5, Jar 46:28, Jar 49:33, Shıǵ 1:6

+ 7:16 Jar 50:25, Eshu 24:32
+ 7:17 Shıǵ 1:7, Shıǵ 1:12
+ 7:18 Shıǵ 1:8
+ 7:19 Shıǵ 1:10-11, Shıǵ 1:16
+ 7:20 Shıǵ 2:2-3, Evr 11:23
+ 7:21 Shıǵ 2:3-10
+ 7:24 Shıǵ 2:11-12
+ 7:28 Shıǵ 2:13-14
+ 7:29 Shıǵ 2:15, Shıǵ 2:22, Shıǵ 18:3-5
+ 7:30 Shıǵ 3:2
+ 7:32 Shıǵ 3:6
+ 7:33 Eshu 5:15
+ 7:34 Shıǵ 3:5, Shıǵ 3:8-10
+ 7:35 Shıǵ 2:14
+ 7:36 Shıǵ 14:27-31, Nzm 1:3, Nzm 8:2
+ 7:37 Nzm 18:15, Elsh 3:22
+ 7:38 Shıǵ 19:3, Nzm 5:27
+ 7:39 Shıǵ 16:3, San 11:4-6
+ 7:40 Shıǵ 32:1, Shıǵ 32:23
+ 7:41 Shıǵ 32:4-6, Iysh 2:8
+ 7:42 Nzm 4:19, Zab 80:13
+ 7:43 3Pat 11:5-7, 4Pat 23:13, Amo 5:25-27
+ 7:44 Shıǵ 38:21, Ayan 15:5, Shıǵ 25:40
+ 7:45 Eshu 3:14-17, Eshu 3:10
+ 7:46 Zab 88:20-21, 2Pat 7:1-2, 3Pat 8:17
+ 7:47 3Pat 6
+ 7:48 3Pat 8:27, Elsh 17:24
+ 7:50 Iysh 66:1-2

+ 7:51 Shıǵ 32:9, Nzm 10:16, Nzm 10:16, Erm 4:4, Erm 9:26, Iysh 63:10, Mal 3:6

+ 7:52 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Erm 2:30, Mat 23:37

+ 7:53 Nzm 33:2, Gal 3:19, Evr 2:2

+ 7:54 Elsh 5:33

+ 7:55 Shıǵ 24:16, Iysh 6:1, Zab 109:1, Mrk 16:19

+ 7:56 Mrk 1:10, Zab 109:1, Dan 7:13, Mrk 16:19, Elsh 7:56, Evr 1:3

+ 7:58 Leb 24:14-16, San 15:35-36, 3Pat 21:13, Elsh 8:1, Elsh 22:20

+ 7:59 Zab 30:6, Luk 23:46
+ 7:60 Luk 22:41, Luk 23:34
+ 8:1 Elsh 22:20, Yuxn 16:2, Mat 10:23
+ 8:3 Gal 1:13, 1Kor 15:9, Fil 3:6
+ 8:4 Mrk 4:14, Elsh 11:19
+ 8:5 Elsh 6:5, Elsh 21:8
+ 8:7 Luk 4:35, Mrk 16:17-18
+ 8:13 Mat 28:19, Elsh 16:33, Elsh 18:8
+ 8:14 Elsh 1:8
+ 8:15 Elsh 2:38

+ 8:16 Mat 28:19, Elsh 19:5, Elsh 10:44, Elsh 11:15

+ 8:17 Elsh 9:17, Elsh 19:6
+ 8:22 Dan 4:24, 2Tim 2:25
+ 8:24 Shıǵ 8:8
+ 8:25 Yuxn 4:39

+ 8:26 Elsh 5:19, Elsh 10:4, Elsh 11:13, Elsh 12:7, Elsh 27:23

+ 8:27 Erm 38:7
+ 8:29 Elsh 10:19
+ 8:31 Rim 10:14
+ 8:33 Iysh 53:7-8
+ 8:35 Luk 24:27
+ 8:39 4Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3
+ 8:40 Eshu 13:3
+ 9:1 Elsh 8:3, Yuxn 16:2
+ 9:3 Elsh 22:6-11, Elsh 26:12-18
+ 9:7 Dan 10:7
+ 9:10 Elsh 22:12, Jar 22:1
+ 9:11 Elsh 21:39, Elsh 22:3

+ 9:15 Rim 1:5, Gal 1:15-16, 1Tim 2:7, Erm 1:4-5

+ 9:16 Elsh 20:23, 1Sal 3:3
+ 9:17 Elsh 8:17, Elsh 19:6
+ 9:19 Gal 1:17
+ 9:21 Gal 1:13, Gal 1:23
+ 9:22 1Tim 1:12, Elsh 18:28
+ 9:23 Elsh 20:3, Elsh 23:30
+ 9:25 Eshu 2:15, 1Pat 19:12, 2Kor 11:32-33

+ 9:27 Elsh 4:36, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9, 1Kor 9:6, Gal 1:18-19

+ 9:29 Elsh 6:1
+ 9:30 Elsh 11:25
+ 9:34 Elsh 3:6

+ 9:36 Eshu 19:46, Yuxn 13:14, 1Tim 2:10, 1Tim 5:10

+ 9:40 Mat 9:25, Elsh 28:8, Yaqp 5:16
+ 9:41 Mrk 1:31, Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7
+ 10:2 Mat 8:10, Luk 7:4-5
+ 10:3 Elsh 3:1
+ 10:4 Elsh 8:26, Ayan 8:4
+ 10:6 Elsh 9:43
+ 10:9 Elsh 11:5-14
+ 10:14 Leb 11:2, Nzm 14:3, Ezk 4:14

+ 10:15 Mrk 7:15-16, Rim 14:14, 1Tim 4:4, Tit 1:15

+ 10:19 Elsh 8:29
+ 10:22 Luk 7:4-5
+ 10:25 Dan 2:46, Elsh 16:29
+ 10:26 Ayan 19:10, Ayan 22:8-9
+ 10:28 Yuxn 4:9, Yuxn 18:28
+ 10:34 Nzm 10:17, Rim 2:11, Rim 10:12
+ 10:35 Iysh 64:5, Rim 10:12
+ 10:36 Iysh 52:7
+ 10:37 Mrk 1:14

+ 10:38 Mat 3:16, Yuxn 1:32-33, Mat 4:24, Luk 13:16

+ 10:42 Yuxn 5:22, Elsh 17:31, 1Pet 4:5, 2Tim 4:1

+ 10:43 Luk 24:27, Rim 3:21
+ 10:46 Mrk 16:17, 1Kor 12:10
+ 10:47 Elsh 2:4
+ 10:48 Elsh 2:38
+ 11:2 Elsh 15:1, Gal 2:12
+ 11:3 Luk 15:2, Gal 2:12
+ 11:5 Elsh 10:9-32
+ 11:9 Mrk 7:19, Elsh 10:15
+ 11:12 Elsh 15:9
+ 11:13 Elsh 8:26
+ 11:15 Elsh 10:44
+ 11:16 Elsh 1:5
+ 11:17 Elsh 2:38
+ 11:19 Elsh 8:1
+ 11:22 Elsh 4:36, Elsh 9:27, Elsh 13:1
+ 11:24 Elsh 6:5
+ 11:25 Elsh 9:30
+ 11:27 Elsh 13:1, Elsh 15:32
+ 11:28 Elsh 21:10, Mat 24:7, Elsh 18:2
+ 12:2 Luk 5:10, Mrk 10:39
+ 12:3 Shıǵ 12:15
+ 12:4 Luk 22:33
+ 12:5 2Kor 1:11, Efs 6:18
+ 12:7 Elsh 8:26, Elsh 16:26
+ 12:10 Elsh 5:19, Elsh 16:26
+ 12:11 Zab 33:7, Zab 90:11, 2Kor 1:10

+ 12:12 Elsh 13:5, Elsh 15:37, 1Pet 5:13, Kol 4:10, 2Tim 4:11, Flm 1:24

+ 12:15 Mat 18:10-11, Evr 1:14

+ 12:17 Elsh 15:13, Elsh 21:18, Yaqp 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 12:23 Dan 5:23, Ayan 16:9, 2Pat 24:16, 4Pat 19:35

+ 12:24 Elsh 6:7, Elsh 19:20

+ 12:25 Elsh 11:29-30, Elsh 12:12

+ 13:1 Elsh 11:27, Elsh 4:36, Elsh 11:22, Luk 3:1

+ 13:2 Luk 2:37, Rim 1:1, Gal 1:15
+ 13:5 Elsh 12:12, Elsh 15:37, Kol 4:10
+ 13:6 Mat 7:15
+ 13:9 Elsh 4:8, Elsh 6:10
+ 13:13 Elsh 15:38
+ 13:15 Luk 8:41, Elsh 18:8
+ 13:17 Shıǵ 1:7, Shıǵ 12:51
+ 13:18 Shıǵ 16:35, Zab 94:10, Nzm 9:7

+ 13:19 Nzm 7:1, Eshu 14:1, Biy 2:16, Biy 3:9, 1Pat 12:11

+ 13:21 1Pat 8:5, 1Pat 9:1, 1Pat 10:1, 1Pat 13:1

+ 13:22 1Pat 15:23, 1Pat 13:14, Zab 88:20-21, Iysh 44:28

+ 13:24 Luk 3:3
+ 13:25 Luk 3:16, Yuxn 1:20, Yuxn 1:27
+ 13:27 Elsh 3:17, Luk 24:26-27
+ 13:28 Luk 23:23
+ 13:29 Luk 23:53
+ 13:30 Luk 24:6
+ 13:31 Elsh 1:3, Luk 24:48
+ 13:32 Zab 2:7, Evr 1:5, Evr 5:5
+ 13:34 Rim 6:9, Iysh 55:3
+ 13:35 Zab 15:10, Elsh 2:27
+ 13:36 3Pat 2:10, Elsh 2:29
+ 13:38 Mat 1:21, 1Yuxn 2:12

+ 13:39 Rim 3:20, Gal 2:16, Gal 3:11, Iysh 53:11, Rim 3:28

+ 13:40 Xab 1:5
+ 13:43 Elsh 2:11, Elsh 6:5
+ 13:45 Elsh 5:17

+ 13:46 Elsh 4:30, Efs 6:19, Mat 10:11, Mat 22:8, Ayan 3:4, Mrk 12:9, Elsh 18:6

+ 13:47 Iysh 49:6, Elsh 26:23
+ 13:50 1Sal 2:15
+ 13:51 Mat 10:14, Mrk 6:11, Luk 9:5
+ 13:52 Elsh 2:4, Elsh 4:31
+ 14:1 Elsh 13:5
+ 14:3 Elsh 4:30, Efs 6:19
+ 14:4 Mat 10:34, Luk 12:51
+ 14:6 Mat 10:23
+ 14:8 Elsh 3:2
+ 14:9 Mat 9:2
+ 14:10 Iysh 35:6, Elsh 3:8
+ 14:11 Elsh 28:6
+ 14:13 Dan 2:46
+ 14:14 San 14:6, Mrk 14:63
+ 14:15 Shıǵ 20:11, 1Sal 1:9
+ 14:16 Mix 4:5
+ 14:17 Leb 26:4, Mat 5:45, Zab 103:15
+ 14:19 2Kor 11:25

+ 14:22 Kol 1:23, Yuxn 15:20, 1Pet 2:21, 1Pet 5:9, 1Sal 3:3, 2Tim 3:12

+ 14:23 Elsh 13:2, Elsh 20:32
+ 14:26 Elsh 13:3
+ 15:1 Leb 12:3
+ 15:2 Gal 5:2
+ 15:7 Elsh 10:20

+ 15:8 3Pat 8:39, 1Jln 28:9, 2Jln 6:30, Elsh 1:24, Elsh 10:44, Elsh 10:47

+ 15:9 Elsh 11:12, Zab 50:12
+ 15:10 Gal 5:1
+ 15:11 Efs 2:8, Tit 2:11, Tit 3:7

+ 15:13 Elsh 12:17, Yaqp 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 15:17 Amo 9:11-12

+ 15:20 Dan 1:8, 1Kor 8:1, 1Kor 10:19-20, Ayan 2:14, Leb 3:17, Leb 17:14, Nzm 12:23-24

+ 15:22 1Pet 5:12, 2Kor 1:19, 2Sal 1:1
+ 15:24 Gal 1:7, Gal 5:10
+ 15:28 Elsh 15:20
+ 15:32 Elsh 11:27
+ 15:35 Elsh 13:1
+ 15:37 Elsh 12:12, Elsh 13:5, Kol 4:10
+ 15:38 Elsh 13:13
+ 15:40 Elsh 15:32

+ 16:1 Rim 16:21, 1Kor 4:17, Fil 2:19, Kol 1:1, 1Sal 3:2, 2Sal 1:1, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 16:3 1Kor 9:20, Gal 2:3
+ 16:4 Elsh 15:28-29
+ 16:5 Elsh 6:7
+ 16:6 Elsh 18:23
+ 16:7 Fil 1:19
+ 16:8 Elsh 20:5, 2Kor 2:12, 2Tim 4:13
+ 16:12 Fil 1:1
+ 16:14 Luk 24:45
+ 16:15 Elsh 11:14, Elsh 16:33-34
+ 16:17 Dan 3:26
+ 16:18 Mrk 9:38
+ 16:21 Ezr 4:13, Est 3:8
+ 16:22 2Kor 6:4-5, 2Kor 11:23-25
+ 16:24 Erm 20:2, Erm 29:26, 1Sal 2:2
+ 16:25 Zab 41:9, Zab 118:62

+ 16:26 Elsh 4:31, Elsh 5:19, Elsh 12:7, Elsh 12:10

+ 16:27 3Pat 20:39, Elsh 12:19
+ 16:29 Dan 2:46, Elsh 10:25
+ 16:30 Luk 3:10, Elsh 2:37
+ 16:31 Mrk 16:16, Rim 10:9
+ 16:33 Elsh 11:14, Elsh 16:15
+ 16:34 Yuxn 4:53, Elsh 18:8
+ 16:37 Elsh 22:25
+ 16:39 Mat 8:34
+ 16:40 Elsh 16:14
+ 17:1 Fil 4:16
+ 17:2 Elsh 13:5, Elsh 14:1
+ 17:3 Luk 24:26-27
+ 17:5 1Sal 2:14-16
+ 17:7 Luk 23:2
+ 17:16 2Pet 2:8
+ 17:19 Mrk 1:27

+ 17:24 Iysh 42:5, Mat 11:25, 3Pat 8:27, Elsh 7:48

+ 17:25 Zab 49:8-12, Jar 2:7, Ayup 33:4
+ 17:26 Jar 3:20, Nzm 32:8
+ 17:28 San 16:22, Ayup 12:10
+ 17:29 Iysh 40:18-19, Iysh 46:5
+ 17:30 1Pet 1:14, Rim 3:25-26, Efs 4:18

+ 17:31 Mat 12:36, Yuxn 5:22, Elsh 10:42, 1Pet 4:5

+ 18:2 Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19, Elsh 11:28

+ 18:4 Elsh 13:5
+ 18:5 1Sal 3:6
+ 18:6 Ezk 18:13, Ezk 33:4, Elsh 13:46

+ 18:8 Luk 8:41, Elsh 13:15, 1Kor 1:14, Yuxn 4:53, Elsh 16:34

+ 18:15 Elsh 23:29
+ 18:18 Elsh 18:2, Rim 16:1, San 6:5, San 6:9
+ 18:19 Elsh 19:1, Elsh 20:16
+ 18:21 Yaqp 4:15
+ 18:23 Elsh 16:6

+ 18:24 Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Tit 3:13

+ 18:25 Luk 3:3, Elsh 19:3
+ 18:26 Elsh 4:30, Efs 6:19
+ 18:27 1Kor 16:3, 2Kor 3:1
+ 18:28 Elsh 9:22
+ 19:1 Elsh 18:21
+ 19:3 Elsh 18:25
+ 19:4 Luk 3:3, Yuxn 1:7
+ 19:5 Mat 28:19, Elsh 8:16
+ 19:6 Elsh 8:17, Elsh 9:17, Elsh 10:46
+ 19:8 Elsh 4:30, Efs 6:19
+ 19:12 Elsh 5:15
+ 19:13 Mat 12:27, Mrk 9:38, Luk 9:49
+ 19:15 Luk 4:34, Yaqp 2:19
+ 19:18 Mrk 1:5, Yaqp 5:16
+ 19:20 Elsh 6:7, Elsh 12:24
+ 19:21 Rim 15:26, 1Kor 16:5, Rim 15:23-24
+ 19:22 Elsh 16:1
+ 19:26 Iysh 44:10-20, Erm 10:3-6
+ 19:29 Elsh 19:29, Kol 4:10, Flm 1:24
+ 20:1 Elsh 19:21
+ 20:3 Elsh 9:23, Elsh 23:30

+ 20:4 Elsh 19:29, Efs 6:21, Kol 4:7, 2Tim 4:12, 2Tim 4:20, Tit 3:12

+ 20:5 Elsh 16:8
+ 20:6 Shıǵ 12:15, Elsh 12:3
+ 20:7 1Kor 16:2, Ayan 1:10
+ 20:9 4Pat 1:2
+ 20:10 3Pat 17:21, 4Pat 4:34

+ 20:16 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 2:1

+ 20:18 Elsh 18:19, 1Sal 1:5
+ 20:23 Elsh 9:16, Elsh 21:33
+ 20:24 2Tim 4:7
+ 20:26 Nzm 8:19
+ 20:28 Yuxn 21:16-17, 1Pet 5:2, 1Pet 1:18-19
+ 20:29 Mat 7:15, Yuxn 10:12
+ 20:30 2Pet 2:1, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1
+ 20:31 Mrk 14:38
+ 20:32 Elsh 14:23, 1Pet 1:4
+ 20:33 1Pat 12:3, 2Kor 7:2
+ 20:34 Elsh 18:3
+ 20:35 Mat 10:8
+ 20:36 Elsh 21:5
+ 21:4 Elsh 20:23
+ 21:5 Elsh 20:36
+ 21:8 Elsh 6:5, Elsh 8:5
+ 21:9 4Pat 22:14, Luk 2:36, Elsh 2:17-18
+ 21:10 Elsh 11:28
+ 21:11 3Pat 11:30, Erm 27:2
+ 21:12 Mat 16:21-23
+ 21:13 Elsh 20:24, Fil 2:17
+ 21:18 Elsh 12:17, Yaqp 1:1
+ 21:20 Rim 10:2
+ 21:21 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19
+ 21:23 San 6:2-5, San 6:13
+ 21:24 Elsh 18:18
+ 21:25 Elsh 15:29
+ 21:26 San 6:9-12
+ 21:28 Elsh 6:13, Ezk 44:7
+ 21:29 Elsh 20:4
+ 21:33 Elsh 20:23, Elsh 21:11
+ 21:34 Elsh 19:32
+ 21:39 Elsh 9:11, Elsh 22:3

+ 22:3 Elsh 9:11, Elsh 21:39, Elsh 5:34, Fil 3:6

+ 22:4 Elsh 8:3
+ 22:5 Elsh 9:1-2
+ 22:6 Elsh 9:3-6, Elsh 26:12-18
+ 22:12 Elsh 9:17
+ 22:15 Elsh 9:15
+ 22:16 Elsh 9:18
+ 22:17 Elsh 9:26
+ 22:20 Elsh 7:58
+ 22:25 Elsh 16:37

+ 23:1 1Kor 4:4, 2Kor 1:12, 2Tim 1:3, Evr 13:18

+ 23:2 Elsh 24:1, 3Pat 12:24
+ 23:3 Nzm 25:1-2
+ 23:4 Yuxn 18:22
+ 23:5 Shıǵ 22:28
+ 23:6 Elsh 4:1, Fil 3:5, 1Kor 15:13
+ 23:8 Mat 22:23, Luk 20:27
+ 23:9 Yuxn 12:29
+ 23:11 Elsh 27:23
+ 23:24 Elsh 24:3, Elsh 25:14
+ 23:27 Elsh 21:32-33, Elsh 22:27
+ 23:28 Elsh 22:30
+ 23:29 Elsh 18:15
+ 23:30 Elsh 9:23, Elsh 20:3
+ 23:34 Elsh 21:39
+ 24:1 Elsh 23:2
+ 24:5 Luk 23:2
+ 24:6 Elsh 21:27-29
+ 24:15 Dan 12:2, Ayan 20:6, Ayan 20:13
+ 24:16 Elsh 23:1, Evr 13:18
+ 24:17 Rim 15:25-28, 1Kor 16:1, Gal 2:10
+ 24:18 Elsh 21:26
+ 24:21 Elsh 23:6
+ 24:25 Elsh 17:32
+ 25:3 Elsh 23:12
+ 25:10 Rim 13:1
+ 25:12 Elsh 23:11
+ 25:19 Elsh 18:15, Elsh 23:29
+ 25:24 Elsh 22:22
+ 25:25 Luk 23:14, Elsh 23:29
+ 26:1 Zab 118:46, Mat 10:18, Elsh 9:15
+ 26:4 Gal 1:13
+ 26:5 Elsh 23:6, Fil 3:5
+ 26:7 Mat 19:28, Yaqp 1:1
+ 26:8 1Kor 5:12
+ 26:9 Yuxn 16:2, 1Tim 1:13
+ 26:10 Elsh 8:3
+ 26:11 Elsh 9:1
+ 26:12 Elsh 9:3-6, Elsh 22:6-11
+ 26:18 Iysh 35:5, Iysh 42:7, Evr 2:14-15
+ 26:20 Elsh 9:20
+ 26:21 Elsh 21:27, Elsh 21:30

+ 26:23 1Kor 15:20, Kol 1:18, Ayan 1:5, Iysh 42:6, Iysh 49:6, Elsh 13:47

+ 26:29 Elsh 21:33
+ 26:31 Elsh 23:29
+ 26:32 Elsh 25:12
+ 27:1 Elsh 25:12
+ 27:2 Elsh 19:29
+ 27:6 Elsh 28:11
+ 27:14 Mrk 4:37
+ 27:18 Yuns 1:5
+ 27:23 Elsh 8:26
+ 27:24 Elsh 23:11
+ 27:26 Elsh 28:1

+ 27:34 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, 3Pat 1:52, Luk 21:18

+ 27:35 Mat 15:36
+ 27:43 Elsh 27:3
+ 28:5 Zab 90:13, Mrk 16:18, Luk 10:19
+ 28:6 Elsh 14:11
+ 28:8 Elsh 9:40, Yaqp 5:16
+ 28:11 Elsh 27:6
+ 28:18 Elsh 23:29, Elsh 26:31-32
+ 28:23 Luk 24:27
+ 28:25 Mat 15:7

+ 28:27 Iysh 6:9-10, Mat 13:15, Mrk 4:12, Yuxn 12:40

+ 28:28 Iysh 40:5, Luk 3:6

+ 28:31 Elsh 4:29, Efs 6:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Elshiler

Alǵí sóz

Elshiler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi