Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:45:18.292490+00:00

Muxaddes Kitap: 4 Patshalar

Muxaddes Kitap: 4 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 4 Patshalar

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

4 Patshalar

4 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

Alǵí sóz

Patshalar tuwralı tórtinshi kitap

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta ǵárezsiz eki patshalıq – Yahuda hám Izrail patshalıqlarınıń tariyxınıń dawamı sóz etiledi. Húkimdarlıq qılǵan patshalardıń tabısları olardıń siyasiy yamasa ekonomikalıq utısları menen emes, al Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı menen bahalanatuǵın edi. Bul kitapta hám Patshalar tuwralı úshinshi kitapta Yahuda menen Izraildıń tariyxındaǵı itibarǵa ılayıqlı baslı waqıyalar hám adamlar sóz etiledi.

Bundaǵı maqset – tariyxta tómenlegen eki patshalıqtıń táǵdiri haqqında gúrriń etiw arqalı kitap oqıwshıǵa ádep-ikramlıq tuwrısında sabaq beriw edi.

Bul eki patshalıqtıń turǵınları payǵambarǵa qulaq salmay, Qudaydan júz burǵanı ushın dushpanlardan jeńilip, óz ellerinen súrginge alıp ketiledi.

Kitap tiykarınan eki bólimnen ibarat. Birinshi bólim (1–17 baplar) b. e. sh. 722-jılǵa deyin eki patshalıqta júz bergen waqıyalardı óz ishine aladı. Assiriya patshalıǵı Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alıp, paytaxtı Samariyanı joq qıladı. Tek ǵana Yahuda, yaǵnıy qubla patshalıq qaladı.

Kitaptıń ekinshi bólimi (18–25 baplar) Yahuda patshalıǵında b. e. sh. 586-jılǵa deyin júz bergen waqıyalardan ibarat. Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahuda elin basıp aladı. Paytaxtı Erusalim tolıǵı menen wayran etilip, Yahuda hám Erusalim turǵınlarınıń kóbisi Babilonǵa súrgin etiledi. Erusalimniń qulawı Izrail tariyxında eń qorqınıshlı waqıyalardıń biri bolıp qaladı. Degen menen, kitaptıń aqırında kórinip turǵanınday, Quday qulaqsız xalqınan Óz miyrimin ayamaydı. Ol Dawıtqa bergen wádesinde turıp, onıń urpaǵın saqlap qaladı. Yahuda patshası Ehoyakin, yaǵnıy Exoniya Babilon tutqınlıǵınan azat boladı hám ómiri boyı Babiloniya patshasınıń dasturxanınan awqat jeydi. Kitap Yahuda xalqınıń keleshegine úmit barlıǵın kórsetiw menen tamamlanadı (25:27-30).

1

Jaratqan Iyeniń patsha Axaziyanı jazalawı

1^1Izrail patshası Axabtıń óliminen soń, moablılar Izrailǵa qarsı bas kóterdi+.

2Izrail patshası Axaziya Samariyadaǵı sarayınıń joqarǵı bólmesiniń balkonınan jıǵılıp, jaraqatlandı. Sonda ol adamların jiberip, olarǵa: «Filistlerdiń Ekron qalasındaǵı qudayı Baal-Zebubqa barıp, onnan meniń táwir bolatuǵın yaki bolmaytuǵınımdı sorap bilińler», – dedi+.

3Biraq Jaratqan Iyeniń perishtesi tishbeli Iliyasqa bılay dedi:

– Barıp, Samariya patshası jibergen adamlardıń aldınan shıǵıp, olarǵa bılay dep ayt: «Ekron qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın baratuǵınday, Izrailda Quday joq pa edi+? 4Sonlıqtan Jaratqan Iye patshańızǵa bılay deydi: „Jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń“».

Solay etip, Iliyas tapsırmanı orınlaw ushın ketti.

5Adamlar patshanıń janına qaytıp keldi. Patsha olardan:

– Nege bunsha tez qaytıp keldińler? – dep soradı.

6Olar patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Bir adam aldımızdan shıǵıp, bizlerge bılay dedi: «Ózlerińizdi jibergen patshaǵa qaytıp barıp, oǵan bılay dep aytıńlar: „Jaratqan Iye bılay deydi: Ekron qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın adamlarıńdı jiberetuǵınday, Izrailda Quday joq pa edi? Usı isiń ushın jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń“».

7Patsha ózi jibergen adamlardan:

– Sizlerdi qarsı alıp, usı sózlerdi aytqan adamnıń túr-túsi qanday edi? – dep soradı. 8Olar patshaǵa:

– Ol júnnen toqılǵan shapan kiyip, beline teri qayıs baylaǵan edi, – dep juwap berdi.

Patsha:

– Bul tishbeli Iliyas, – dedi+.

9Patsha bir eliwbasını eliw áskeri menen birge Iliyastı alıp keliwge jiberdi. Eliwbası bir tóbeshiktiń basında otırǵan Iliyastıń janına barıp, oǵan:

– Háy, Qudaydıń adamı, patsha seni tómenge tússin, – dep atır, – dedi.

10Biraq Iliyas eliwbasıǵa:

– Eger men Qudaydıń adamı bolsam, onda aspannan ot túsip, seni hám eliw adamıńdı jalmap ketsin, – dep juwap berdi. Sonda aspannan ot túsip, eliwbasını hám onıń eliw adamın jalmap ketti+.

11Keyin patsha basqa bir eliwbasını eliw áskeri menen Iliyasqa jiberdi. Eliwbası Iliyasqa:

– Háy, Qudaydıń adamı, patsha saǵan: «Tez tómenge tús», – dep atır, – dedi.

12Iliyas oǵan:

– Eger men Qudaydıń adamı bolsam, onda aspannan ot túsip, seni hám eliw adamıńdı jalmap ketsin, – dep juwap berdi. Sonda aspannan Qudaydıń otı túsip, eliwbasını hám onıń eliw adamın jalmap ketti.

13Patsha úshinshi ret bir eliwbasını eliw adamı menen Iliyasqa jiberdi. Bul eliwbası tóbege shıǵıp, Iliyastıń aldında diz shókti hám jalbarınıp bılay dedi:

– Qudaydıń adamı, meniń hám mına eliw qulıńnıń janına rehimińiz kelsin. 14Aspannan ot túsip, mennen aldın kelgen eki eliwbasını hám olardıń hár biriniń eliw adamın jalmap ketken edi. Endi meniń janıma rehimińiz kelsin.

15Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi Iliyasqa:

– Onıń menen birge tómenge tús, onnan qorqpa, – dedi. Iliyas ornınan turıp, eliwbası menen birge patshaǵa ketti. 16Iliyas patshaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Ekronnıń qudayı Baal-Zebubtan soraw ushın adamlarıńdı jiberetuǵınday, Izrailda Quday joq pa edi? Usılay islegeniń ushın jatqan tósegińnen turmay, sózsiz óleseń».

17Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózi boyınsha, Axaziya óldi. Axaziyanıń ulı bolmaǵanlıqtan, onıń ornına inisi Ioram patsha boldı. Bul waqıya Yahuda patshası Ehoshafat ulı Ehoramnıń patshalıǵınıń ekinshi jılında boldı.

18Axaziya islegen basqa isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

2

Iliyastıń aspanǵa alınıwı

2^1Jaratqan Iye Iliyastı quyın ishinde aspanǵa kóterip alıp ketpesten aldın, Iliyas penen Elisha Gilgaldan jolǵa shıqqan edi+. 2Sonda Iliyas Elishaǵa:

– Ótinemen, usı jerde qal, Jaratqan Iye meni Beyt-Elge jiberip atır, – dedi.

Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dep juwap berdi. Sóytip olar birge Beyt-Elge ketti.

3Beyt-Eldegi payǵambarlar toparı Elishanıń aldınan shıǵıp, onnan:

– Jaratqan Iye búgin mırzańdı qasıńnan alıp ketedi, bunı bileseń be? – dep soradı. Elisha olarǵa:

– Awa, bilemen, úndemeńler, – dedi.

4Iliyas Elishaǵa:

– Elisha, ótinemen, usı jerde qal, Jaratqan Iye meni Erixoǵa jiberip atır, – dedi. Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dedi. Sóytip olar Erixoǵa keldi+.

5Sonda Erixodaǵı payǵambarlar toparı Elishaǵa kelip:

– Jaratqan Iye búgin mırzańdı qasıńnan alıp ketedi, bunı bileseń be? – dep soradı. Elisha olarǵa:

– Awa, bilemen, úndemeńler, – dedi.

6Keyin Iliyas Elishaǵa:

– Ótinemen, sen usı jerde qal, sebebi Jaratqan Iye meni Iordan dáryasına jiberip atır, – dedi.

Elisha oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizden ayırılmayman, – dedi. Solay etip, ekewi jolın dawam etti.

7Payǵambarlar toparınan eliwi kelip, uzaǵıraqtan olarǵa qarap turdı. Al olar ekewi Iordan dáryasınıń jaǵasında turdı. 8Iliyas shapanın alıp, aylandırıp, suwǵa urıp jibergende, suw ekige ayırıldı. Olar ekewi qurǵaq jer arqalı arǵı jaǵaǵa ótti+. 9Dáryadan ótip bolǵannan soń, Iliyas Elishadan:

– Meni janıńnan alıp ketpesten burın ayt, mennen qanday tilegiń bar? – dep soradı. Sonda Elisha:

– Mende sizdegi ruwxtıń eki esesi bolsın, – dedi+. 10Iliyas oǵan:

– Qıyın nárseni soradıń. Eger janıńnan meniń qalay alıp ketilgenimdi kórseń, onda solay boladı. Eger kórmeseń, olay bolmaydı, – dedi.

11Olar jolda sóylesip ketip baratırǵanda, tosattan otlı arbaǵa jegilgen otlı atlar kórindi hám olardı bir-birinen ayırdı. Iliyas quyın ishinde aspanǵa kóterilip ketti. 12Elisha bunı kórip:

– Ákem, ákem, Izraildıń arbası hám atlıları! – dep qıshqırıp qala berdi. Elisha Iliyastı qaytıp kóre almaytuǵın bolǵanlıqtan, kiyimlerin jırtıp, ekige ayırdı+. 13Sońınan Iliyastan túsip qalǵan shapandı alıp, izine qayttı hám Iordan dáryasınıń jaǵasına kelip turdı. 14Ol Iliyastan túsip qalǵan shapan menen suwdı urıp:

– Jaratqan Iye, Iliyastıń Qudayı qay jerdeseń? – dedi. Keyin ol suwdı qaytadan urǵanda, suw qaq ayırılıp, Elisha sol jerden kesip ótti.

15Erixodaǵı payǵambarlar toparı uzaqtan Elishanı kórgende: «Iliyastıń ruwxı Elishaǵa tústi», – desti. Olar barıp, Elishanı kútip aldı hám basları jerge tiygenshe iyilip oǵan tájim etti. 16Keyin olar Elishaǵa:

– Janımızda eliw kúshli adam bar. Ruxsat beriń, olar barıp, mırzańızdı izlep kelsin. Bálkim, Jaratqan Iyeniń Ruwxı onı kóterip áketip, qanday da bir tawǵa yamasa oypatlıqqa aparıp taslaǵan shıǵar, – dedi. Biraq Elisha olarǵa:

– Yaq, olardı izlewge jibermeńler, – dedi+. 17Degen menen, payǵambarlar jalınıp qoymay, biyzar qılǵannan soń, Elisha izlewge ruxsat berdi. Payǵambarlar eliw adamdı jiberdi. Olar úsh kún izlep, Iliyastı taba almadı. 18Keyin Erixoǵa, Elishanıń qasına qaytıp keldi. Elisha olarǵa:

– Men sizlerge onı izlemeńler degen joq pa edim? – dedi.

Elishanıń suwdı páklewi

19Erixolılar Elishaǵa:

– Mırzamız, ózińiz kórip turǵanday, qalanıń turǵan jeri jaqsı, biraq suwı jaman, jeri de ónimsiz, – dedi. 20Elisha olarǵa:

– Taza bir kesege duz salıp, maǵan alıp kelińler, – dedi. Olar solay isledi. 21Elisha bulaq basına barıp, duzdı suwǵa tasladı da, bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Men bul suwdı taza qıldım, onnan endi ólim de, ónimsizlik te kelip shıqpaydı».

22Elishanıń aytqan sózi boyınsha, suw házirge deyin ishiwge jaramlı.

Elishanı masqaralaǵan balalar

23Elisha sol jerden Beyt-Elge ketti. Ol jolda ketip baratırǵanda, qaladan kishkene balalar shıǵıp:

– Joq bol, taz, joq bol! – dep masqaralay basladı+. 24Ol artına qarap, balalardı kórdi hám olardı Jaratqan Iyeniń atı menen ǵarǵadı. Sonda toǵaydan eki urǵashı ayıw shıǵıp, qırıq eki balanı tilkimlep tasladı.

25Elisha ol jerden Karmel tawına, Karmel tawınan Samariyaǵa qayttı+.

3

Izrail hám Moab arasındaǵı urıs

3^1Yahuda patshası Ehoshafattıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Axab ulı Ioram Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám on eki jıl patshalıq etti. 2Ioram Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewdi dawam etse de, onıń isleri óz ata-anasınıń islerindey júdá jaman bolmadı. Ol ákesiniń Baalǵa arnap soqtırǵan kiyeli tasların alıp tasladı+. 3Degen menen, ol Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarına erip, olardan waz keshpedi+.

4Moab patshası Mesha sharwashılıq penen shuǵıllanatuǵın edi. Ol Izrail patshasına jılına júz mıń qozı hám júz mıń qoshqardıń júnin beretuǵın edi. 5Biraq patsha Axabtıń óliminen soń, Moab patshası Izrail patshasına qarsı bas kóterdi+. 6Sol waqıtta patsha Ioram Samariyadan shıǵıp, pútkil izraillılardı bir jerge topladı. 7Ol Yahuda patshası Ehoshafatqa: «Moab patshası maǵan qarsı bas kóterdi. Moablılarǵa qarsı urısıw ushın meniń menen birge barasız ba?» – degen xabar jiberdi.

Ehoshafat oǵan: «Awa, baraman, meni ózińizdey, xalqımdı óz xalqıńızday, atlarımdı óz atlarıńızday kóriń», – dedi+.

8Sońınan ol: «Bizler qaysı joldan barayıq?» – dep soradı.

Ioram oǵan: «Edom shóli arqalı», – dep juwap berdi.

9Solay etip, Izrail, Yahuda hám Edom patshaları birge jolǵa shıqtı. Olar aylanba jollar arqalı jeti kún júrgennen keyin, suwları tawısılıp, áskerler de, janındaǵı haywanlar da suwsız qaldı+. 10Sonda Izrail patshası:

– Wah, Jaratqan Iye bizlerdi, úsh patshanı moablılarǵa táslim etiw ushın bir jerge jıynaǵan eken-dá! – dep baqırdı+.

11Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde Jaratqan Iyeniń payǵambarı joq pa? Ol arqalı Jaratqan Iyeniń erkin sorap biler edik, – dedi.

Sonda Izrail patshasınıń xızmetkerlerinen biri:

– Bul jerde Shafat ulı Elisha bar, ol burın Iliyastıń qolına suw quyǵan shákirti bolǵan, – dep juwap berdi+.

12Ehoshafat:

– Ol Jaratqan Iyeniń ne aytajaǵın biledi, – dedi. Solay etip, Izrail patshası, Ehoshafat hám Edom patshası Elishaǵa ketti.

13Elisha Izrail patshasına:

– Sen nege maǵan kiyatırsań? Ákeń menen anańnıń payǵambarlarına bar, – dedi.

Izrail patshası oǵan:

– Yaq, sebebi bul úsh patshanı moablılarǵa táslim etiw ushın bir jerge toplaǵan – Jaratqan Iye, – dep juwap berdi+.

14Elisha oǵan:

– Ózim xızmetinde bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń tiriligi haqı aytaman: eger Yahuda patshası Ehoshafattı húrmet etpegenimde, saǵan qaramaǵan da, názer de salmaǵan bolar edim. 15Endi maǵan lira shertetuǵın bir sazendeni alıp keliń, – dedi.

Sazende kelip, lira shertkende, Jaratqan Iyeniń kúshi Elishanıń ústine tústi+. 16Sonda Elisha bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Bul oypatlıqtıń basınan ayaǵına deyin orlar qazıńlar. 17Sizler samal da, jawın da kórmeysizler. Biraq mına oypatlıq suwǵa tolıp, ózlerińiz de, mallarıńız hám haywanlarıńız da onnan suw ishesizler». 18Jaratqan Iye ushın bunı islew ańsat. Ol moablılardı da sizlerge táslim etedi. 19Sonda sizler olardıń barlıq qorǵanlı qalaların hám bas qalaların qıyratıp, olardaǵı hár bir miywe aǵashın kesip taslaysızlar, barlıq bulaqlarınıń kózlerin bekitip, ónimdar atızlarınıń hámmesin taslaqqa aylandırıp, jaramsız qılasızlar+.

20Erteńine azanda qurbanlıq beriletuǵın waqıtta, birden Edom tárepten suw aǵıp kelip, jerdi basıp ketti+.

21Moablılar patshalardıń ózleri menen urısıw ushın kiyatırǵanın esitkende, urısqa jaramlı úlken-kishini toplap, shegaraǵa kelip turdı. 22Olar azanda erte turdı. Quyash kóterilip, suw betine túskende, bul suwlar arǵı jaqtaǵı moablılarǵa qanǵa uqsap qızarıp kórindi. 23Sonda olar: «Mınaw qan-ǵo. Patshalar óz ara urısıp, bir-birin qırıp taslaǵan eken. Qáne, moablılar, oljaǵa!» – dep baqırıstı. 24Biraq moablılar Izrail ordasına kelgende, izraillılar moablılarǵa hújim jasap, olardı qıra basladı. Sonda moablılar qasha basladı, al izraillılar olardı quwıwın hám qırıwın dawam etti. 25Olar qalalardı qıyrattı, ónimdar atızlarǵa hár biri bir tastan ılaqtırıp, olardı tasqa toltırdı. Suw bulaqlarınıń kózlerin bekitip, miywe aǵashların kesip tasladı. Tek Kir-Xaresettiń tas diywalları ǵana óz ornında qaldı. Biraq saqpanshılar qorshap alıp, onı da qıyrattı+.

26Moab patshası óziniń jeńilip atırǵanın kórgende, janına jeti júz qılıshpazın alıp, Edom patshasınıń áskerlerin jarıp ótpekshi boldı. Biraq jarıp óte almadı. 27Sonda ol óz taxtınıń miyrasxorı bolǵan tuńǵısh ulın shalıp, diywal ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq etip berdi. Bul izraillılarda kúshli ǵázep oyattı hám olar qalanı tárk etip, óz ellerine qaytıp ketti+.

4

Elishanıń kámbaǵal jesir hayalǵa járdem beriwi

4^1Bir kúni payǵambarlar toparınan biriniń hayalı dad salıp kelip, Elishaǵa:

– Qulıńız bolǵan kúyewim óldi. Siz onıń Jaratqan Iyeden qorqıp jasaǵanın bilesiz. Endi bolsa, bizge qarız bergen adam eki ulımdı qul qılıp alıp ketiwge kelip tur, – dedi+.

2Elisha oǵan:

– Saǵan qanday járdem bersem eken? Aytshı, úyińde ne bar? – dedi.

Hayal:

– Shorıńızdıń úyinde kishkene bir gúze záytún mayınan basqa hesh nárse joq, – dedi. 3Elisha hayalǵa bılay dedi:

– Barıp, hámme qońsılarıńnan bos ıdısların sorap al. Ilajı bolǵansha kóp ıdıs jıyna. 4Keyin ullarıń menen úyge kir de, qapını ildirip alıp, ıdıslardıń hámmesine záytún mayın quy. Tolǵan ıdıslardı shetke alıp qoya ber.

5Hayal Elishanıń janınan ketti. Sońınan ol ulları menen birge úyge kirip, esikti ildirdi. Ulları ıdıslardı alıp berip turdı, al hayal maydı quyıp turdı. 6Hámme ıdıslar tolǵanda, ol ullarınıń birine:

– Jáne bir ıdıs alıp ber, – dedi.

Ulı oǵan:

– Basqa ıdıs qalmadı, – dep juwap berdi. Sonda maydıń aǵıwı da toqtadı.

7Hayal kelip, Qudaydıń adamına bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Ol hayalǵa: «Barıp, maydı sat ta, qarızıńdı tóle. Qalǵanın ullarıń menen birge kún kórisiń ushın paydalan», – dedi.

Elisha hám shunemli hayal

8Bir kúni Elisha Shunemge keldi. Ol jerde jasaytuǵın bir abıraylı hayal Elishanı úyine mirát etip, awqatlanıwǵa kóndirdi. Sońın ala Elisha Shunemnen hár ótkende, awqatlanıw ushın sol úyge baratuǵın boldı+.

9Aradan biraz waqıt ótkennen keyin hayal kúyewine:

– Bul jerden tez-tez ótip turatuǵın sol adamnıń Qudaydıń muxaddes adamı ekenin bildim. 10Kel, úyimizdiń ústine kishkene bir bólme salıp, ishine kórpe-tósek, stol, otırǵısh hám shıra qoyayıq. Ol bizlerge kelgende, sol jerde boladı, – dedi.

11Bir kúni Elisha kelip, joqarǵı bólmege shıǵıp jattı. 12Ol xızmetshisi Gexaziyge:

– Shunemli hayaldı shaqır, – dedi. Ol hayaldı shaqırdı, hayal Elishanıń aldına kelgende,+
13Elisha Gexaziyge bılay dedi:

– Hayalǵa bılay dep ayt: «Bizlerge kórsetip atırǵan ǵamxorlıǵıńdı saǵan ne menen qaytarayıq? Sen haqqında patsha menen yamasa sárkárda menen sóyleseyin be?»

Hayal oǵan:

– Yaq, raxmet. Men óz xalqımnıń arasında kemshiliksiz jasap atırman, hámme nársem bar, – dedi.

14Sońınan Elisha Gexaziyge:

– Onda, bul hayal ushın ne islesem eken? – dedi.

Gexaziy:

– Onıń ulı joq eken, kúyewi de qartayıp qalıptı, – dedi. 15Elisha:

– Hayaldı shaqır, – dedi. Gexaziy hayaldı shaqırdı. Ol kelip, qapınıń awzında turdı. 16Elisha hayalǵa:

– Kelesi jılı usı waqıtta bawırıńda bir ulıń boladı, – dedi.

Hayal oǵan:

– Yaq mırzam, Qudaydıń adamı, shorıńızdı aldamań, – dedi+.

17Biraq Elishanıń aytqanınday, hayal hámiledar bolıp, kelesi jılı sonday waqıtta bir ul tuwdı. 18Bala ósti. Ol bir kúni oraqshılardıń basında bolıp atırǵan ákesiniń janına bardı. 19Sol jerde bala birden ákesine:

– Way, basım awırıp tur, way basım! – dep baqıra basladı.

Ákesi xızmetshisine:

– Balanı anasına alıp bar, – dedi. 20Xızmetshi balanı kóterip, anasına alıp keldi. Bala túske deyin anasınıń dizesinde otırıp, keyin qaytıs boldı. 21Hayal joqarǵı bólmege shıǵıp, balanı Qudaydıń adamınıń tósegine jatqızdı da, esikti jawıp, sırtqa shıqtı. 22Ol kúyewin shaqırıp:

– Iltimas, maǵan bir xızmetshi menen bir eshek jiberseń. Men tez Qudaydıń adamına barıp kelemen, – dedi. 23Kúyewi oǵan:

– Ne ushın oǵan búgin barǵıń kelip qaldı? Búgin Jańa ay bayramı da, Shabbat kúni de emes ǵoy, – dedi.

Biraq hayal:

– Zıyanı joq, – dedi+.

24Hayal eshekti ertlep, xızmetshisine:

– Eshekti ayda, men aytpaǵanımsha júristi páseytpe, – dedi.

25Hayal ketip, Karmel tawına, Qudaydıń adamınıń janına jaqınladı. Qudaydıń adamı hayaldı uzaqtan kórgende, xızmetshisi Gexaziyge:

– Qara, shunemli hayal kiyatır! 26Tez aldınan shıǵıp onnan: «Qalaysań, kúyewiń hám balań qalay?» – dep sora, – dedi.

Hayal Gexaziyge:

– Hámmesi jaqsı, – dep juwap berdi.

27Hayal tawǵa shıǵıp, Qudaydıń adamınıń janına keldi de, onıń ayaqlarına jabıstı. Gexaziy hayaldı shetke shıǵarmaqshı bolǵanda, Qudaydıń adamı oǵan:

– Oǵan tiyme, onıń kewli qabarǵan, al Jaratqan Iye bunı mennen jasırıp, aytpadı, – dedi+.

28Hayal oǵan:

– Mırzam, men sizden ul sorap pa edim? «Meni aldamańız», – degen joq pa edim? – dedi.

29Sonda Elisha Gexaziyge:

– Belińdi buwıp, meniń tayaǵımdı qolıńa al da, jolǵa shıq. Eger birewdi ushıratsań, sálem berme, eger birew saǵan sálem berse, sálemin alma. Barıp, tayaǵımdı balanıń betine qoy, – dedi+.

30Balanıń anası Elishaǵa:

– Tiri Jaratqan Iye haqı hám siziń tiriligińiz haqı ant ishemen: sizsiz hesh jaqqa ketpeymen, – dedi. Sonlıqtan Elisha da hayalǵa erip jolǵa shıqtı. 31Gexaziy olardan aldınıraq barıp, tayaqtı balanıń betine qoydı. Biraq ses te, tirilik belgisi de bolmaǵannan soń, Gexaziy olardıń aldınan shıǵıp:

– Bala tirilmedi, – dep xabarladı+.

32Úyge kirgende, Elisha óziniń tóseginde ólgen balanıń jatırǵanın kórdi. 33Ol bólmege kirip, esikti jawdı hám Jaratqan Iyege duwa etti+. 34Keyin ol tósekke shıǵıp, balanıń ústine jattı. Awzın balanıń awzına, kózlerin kózlerine, alaqanların alaqanlarına qoyıp, balanıń ústine sozılıp jatqanda, balanıń denesi ısıy basladı+. 35Ol turıp, bólmeniń ishinde oyaqtan-buyaqqa júrdi, sońınan jáne barıp, balanıń ústine sozılıp jattı. Bala jeti ret túshkirdi de, kózlerin ashtı. 36Elisha Gexaziydi shaqırıp oǵan:

– Shunemli hayaldı shaqır, – dedi. Ol hayaldı shaqırdı. Hayal kelgende, Elisha oǵan:

– Ulıńdı al, – dedi.

37Hayal Elishanıń ayaqlarına jıǵılıp, bası jerge tiygenshe iyilip tájim etti. Sońınan ulın alıp, shıǵıp ketti+.

Jáne eki káramat

38Elisha Gilgalǵa qaytıp keldi. Ol jerdi ashlıq jaylaǵan bolıp, payǵambarlar toparındaǵılar onıń aldında otırǵan edi. Ol xızmetshisine:

– Úlken qazandı otqa qoyıp, payǵambarlar toparındaǵılarǵa sorpa pisirip ber, – dedi+.

39Sonda olardıń biri kók shóp terip keliw ushın atızǵa ketti hám iyt túynekti tawıp, onıń jemisine etegin toltırıp keldi. Awqat pisirip atırǵanlar onıń ne ekenin bilmey, maydalap tuwrap qazanǵa salıp jiberdi. 40Awqat hámmege quyıp berildi. Biraq adamlar awqattı tatıp kóriwden: «Háy, Qudaydıń adamı! Mına awqat záhár-ǵo», – dep baqırısa basladı. Hesh kim onı ishe almadı. 41Sonda Elisha:

– Un alıp kelińler, – dedi. Ol undı qazanǵa saldı da:

– Endi adamlarǵa quyıp berińler, ishsin, – dedi. Qazanda zıyanlı hesh nárse qalmadı.

42Bir kúni Baal-Shalishadan bir adam Qudaydıń adamına óziniń arpasınıń birinshi zúráátinen jabılǵan jigirma nan hám taza jıynalǵan biydaydıń masaqlarınan dorbasına salıp alıp keldi. Elisha xızmetshisine:

– Adamlarǵa úlestirip ber, jesin, – dedi+.

43Xızmetshisi oǵan:

– Bul júz adamǵa ne boladı? – dedi.

Elisha oǵan:

– Adamlarǵa úlestirip ber, jesin. Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: «Jep toyadı, awısıp ta qaladı», – dedi.

44Sonda xızmetshi olardı adamlardıń aldına qoydı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, olar jep toydı hám awısıp ta qaldı.

5

Naamannıń jaman teri keselliginen jazılıwı

5^1Aram patshasınıń sárkárdası Naaman óz mırzası ushın ullı hám húrmetli adam edi. Sebebi Jaratqan Iye aramlılarǵa ol arqalı jeńis sıylaǵan edi. Naaman márt jawınger edi, biraq ol jaman teri keselligine jolıqqan edi+. 2Burın aramlılar bir shabıwıl jasaǵanında, Izraildan bir kishkene qızdı tutqın etip alıp kelgen edi. Bul qız Naamannıń hayalına xızmet etetuǵın edi. 3Bir kúni ol óz biykesine:

– Qánekey, mırzam Samariyadaǵı payǵambarǵa barǵanda ma edi, ol onı teri keselliginen azat etken bolar edi, – dedi.

4Bunı esitkende, Naaman barıp, izraillı qızdıń aytqanların óz mırzasına, patshaǵa aytıp berdi. 5Aram patshası Naamanǵa:

– Jolǵa atlan, men Izrail patshasına xat jazıp beremen, – dedi. Ol on talant[*] gúmis, altı mıń shekel[*] altın hám on qatar kiyim alıp, jolǵa shıqtı. 6Ol xattı Izrail patshasına ákelip berdi. Xatta bılay dep jazılǵan edi: «Bul xat penen birge qulım Naamandı sizge jiberip atırman. Onı teri keselliginen azat etiwińizdi qáleymen».

7Izrail patshası xattı oqıp kórdi de, kiyimlerin jırtıp:

– Adamnıń teri keselligin jazıw ushın maǵan adam jiberetuǵınday, men ne jan alıp jan beretuǵın Quday ma edim? Mine, kórińler hám bilip qoyıńlar, ol meniń menen urısıw ushın sebep izlep atır, – dep baqırdı+.

8Izrail patshasınıń kiyimlerin jırtqanın esitken Qudaydıń adamı Elisha patshaǵa: «Nege kiyimlerińizdi jırttıńız? Ol adamdı maǵan jiberiń, Izrailda bir payǵambar bar ekenin bilip qoysın», – degen xabar jiberdi. 9Solay etip, Naaman atları hám arbaları menen Elishanıń úyiniń esiginiń aldına kelip turdı. 10Sonda Elisha xabarshısın jiberip, ol arqalı Naamanǵa bılay dedi: «Barıp, Iordan dáryasına jeti ret juwın, sonda teriń jańarıp, pák bolasań»+.

11Naaman buǵan qattı ashıwlanıp:

– Men, ol aldımnan shıǵıp, óz Qudayı Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıradı hám kesellengen jerime qolın qoyıp, onı jazadı dep oylaǵan edim. 12Damasktegi Abana hám Parpar dáryaları Izraildaǵı barlıq dáryalardıń suwlarınan artıq emes pe? Men olarda-aq juwınıp, páklenip almas pa edim? – dedi de, ashıwǵa buwlıǵıwı menen burılıp ketti.

13Biraq Naamannıń xızmetshileri janına kelip:

– Mırzam, eger payǵambar sizge qıyınıraq bir isti isle degende, islemes pe edińiz? Ol sizge tek: «Barıp juwın, tazalanasań», – dedi-ǵo, – dedi.

14Bunnan soń, Naaman Qudaydıń adamınıń sózi boyınsha Iordan dáryasına barıp, jeti ret súńgidi. Sonda onıń denesi náresteniń denesindey tap-taza boldı hám ol páklendi.

15Naaman barlıq adamları menen birge Qudaydıń adamına qaytıp keldi hám onıń aldında turıp bılay dedi:

– Mine, endi pútkil jer betinde Izraildıń Qudayınan basqa qudaydıń joq ekenin bildim. Ótinemen, qulıńızdıń mına sawǵasın qabıl etiń, – dedi+.

16Biraq Elisha oǵan:

– Ózim xızmetinde bolǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: hesh nárse almayman, – dedi.

Naaman Elishanı alıwǵa kóndirmekshi boldı, biraq ol almadı+. 17Sonda Naaman bılay dedi:

– Onda maǵan usı jerdiń topıraǵınan eki ǵashırım kótere alǵanday topıraq alıwǵa ruxsat beriń. Óytkeni qulıńız bolǵan men endigiden bılay Jaratqan Iyeden basqa hesh bir qudayǵa jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám basqa qurbanlıqlar bermeymen. 18Biraq mına jaǵdayda Jaratqan Iye qulın keshiriwin ótinemen: mırzam Rimmonnıń butxanasına tabınıw ushın barǵanda, ol meniń qolıma súyenedi. Sol waqıtta, Rimmonnıń butxanasında men de onıń menen birge tájim qılaman. Sonda Jaratqan Iye meni keshirsin.

19Elisha oǵan:

– Aman-esen kete ber, – dedi.

Naaman sol jerden shıǵıp, biraz uzaqlasqanda, 20Qudaydıń adamı bolǵan Elishanıń xızmetshisi Gexaziy ishinen bılay dedi: «Mırzam bul aramlı Naamannıń ákelgen sawǵaların alıwdan bas tarttı. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: men onıń izinen quwıp jetip, onnan bir nárseler alaman»+. 21Solay etip, Gexaziy Naamandı quwıp ketti.

Naaman izinen birewdiń quwıp kiyatırǵanın kórgende, arbadan tústi de, onı qarsı alıp:

– Amanlıq pa? – dep soradı.

22Gexaziy oǵan:

– Amanlıq, – dep juwap berdi. – Mırzam meni: «Jańa ǵana Efrayımnıń tawlı úlkesindegi payǵambarlar toparınan eki jigit kelip qaldı. Olarǵa bir talant gúmis hám eki qatar kiyim bersin», – degen xabar menen jiberdi.

23Naaman:

– Ótinemen, eki talant gúmis al, – dedi. Onı kóndirip, eki talant gúmisti eki dorbaǵa salıp bayladı hám eki qatar kiyim qosıp berip, olardı óziniń eki xızmetshisine kótertti. Olar Gexaziydiń aldında júrdi. 24Tóbeshikke jetkende, Gexaziy zatlardı olardıń qolınan alıp, úyge jasırdı hám adamlardı izine qaytarıp jiberdi. 25Keyin ózi Elishanıń aldına keldi. Elisha onnan:

– Gexaziy qay jaqtan kiyatırsań? – dep soradı.

Gexaziy:

– Qulıńız hesh jaqqa barmadı, – dep juwap berdi.

26Sonda Elisha oǵan:

– Sol adam arbasınan túsip, seni qarsı alǵanda ruwxım seniń menen birge emes pe edi? Házir gúmis, kiyim, záytún hám júzim baǵların, mayda hám iri mallar, qul hám shorılar alatuǵın waqıt pa? 27Usı isiń ushın Naamannıń jaman teri keselligi máńgige saǵan hám seniń urpaǵıńa jabıssın, – dedi. Gexaziy Elishanıń aldınan shıqqanda, onıń jaman teri keselligine shalınǵan denesi túlep ketken edi+.

6

Baltanıń basınıń suw betine qalqıp shıǵıwı

6^1Bir kúni payǵambarlar toparındaǵılar Elishaǵa:

– Qarań, siziń janıńızdaǵı bizler jasaytuǵın jer júdá tar. 2Sonlıqtan Iordan dáryasınıń boyına barayıq hám hár qaysısımız bir aǵashtan kesip alıp, sol jerge baspana qurayıq, – dedi.

Elisha olarǵa:

– Barıńlar, – dedi. 3Olardan biri:

– Iltimas, siz de bizler menen birge júriń, – dedi.

Elisha oǵan:

– Yaqshı, baraman, – dedi de, 4olar menen birge ketti. Olar Iordanǵa kelip, aǵash kese basladı. 5Olardan biri aǵash shawıp atırǵanda, baltasınıń bası suwǵa túsip ketti. Sonda ol:

– Way, mırzam, baltanı az-maz waqıtqa sorap alǵan edim! – dep shırlap qoya berdi.

6Qudaydıń adamı onnan:

– Ol qay jerge tústi? – dep soradı. Sol adam baltanıń bası túsken jerdi kórsetti. Elisha bir shaqanı kesip alıp, sol jerge ılaqtırıp jibergende, baltanıń bası suwdıń betine qalqıp shıqtı. 7Elisha:

– Onı al, – dedi. Adam qolın sozıp, baltanıń basın aldı.

Aram áskerleri hám Elisha

8Aram patshası Izrailǵa qarsı urısqa atlandı. Ol óz xızmetshileri menen másláhátleskennen soń: «Men mına hám mına jerlerge orda quraman», – dedi.

9Qudaydıń adamı Izrail patshasına: «Ol jerden ótpeń, sebebi aramlılar sol jerge buqqı taslap jatır», – degen xabar jiberdi. 10Sonda Izrail patshası Qudaydıń adamınıń aytqan jerin tekserip kórdi. Bir emes, bir neshe márte Elisha patshaǵa aldın ala eskertti. Solay etip, patsha sol jerlerge barǵanda saq boldı. 11Buǵan Aram patshasınıń qattı ashıwı keldi hám xızmetshilerin shaqırıp, olarǵa:

– Maǵan aytıńlar, qaysı birińiz Izrail patshasınıń jansızısız? – dedi. 12Sonda xızmetshilerden biri:

– Taqsır, hesh birimiz. Bulardı Izrail patshasına bildirip turatuǵın Izrailda jasaytuǵın payǵambar Elisha boladı. Ol hátte, jatatuǵın bólmeńizde aytılǵanlardı da oǵan jetkizip turadı, – dedi.

13Patsha:

– Onda barıp, onıń qay jerde ekenin bilińler. Adam jiberip, onı qolǵa túsireyin, – dedi. Patshaǵa: «Elisha Dotanda eken», – dep xabarladı+. 14Patsha ol jerge atlar, sawash arbaların hám láshkerler toparın jiberdi. Olar túnde kelip, qalanı qorshap aldı.

15Qudaydıń adamınıń xızmetshisi azanda erte turıp, sırtqa shıqsa, qala átirapınıń láshkerler, atlar hám sawash arbaları menen qorshalǵanın kórdi. Ol Elishaǵa:

– Way mırzam, endi ne qılamız? – dedi.

16Elisha oǵan:

– Qorqpa, sebebi bizlerdiń tárepdarlarımız olardikinen kóp, – dedi+. 17Sońınan Elisha: «Jaratqan Iye, ol kóriwi ushın, onıń kózlerin asha gór», – dep duwa etti. Jaratqan Iye xızmetshiniń kózlerin ashtı. Sonda ol Elishanıń dógeregindegi tawlardıń otlı atlar menen sawash arbalarına tolıp turǵanın kórdi+.

18Aramlılar Elishaǵa hújim qıla baslaǵanda, Elisha Jaratqan Iyege duwa etip: «Bul adamlardı soqır qılıp taslay gór», – dedi. Elishanıń sózi boyınsha, Jaratqan Iye olardı soqır qılıp tasladı+.

19Keyin Elisha olarǵa:

– Joldan adasıpsız, sizler izlegen qala bul emes. Maǵan erińler, sizlerdi izlegen adamıńızdıń aldına alıp baraman, – dedi de, olardı Samariyaǵa baslap keldi.

20Olar Samariyaǵa kelgende, Elisha:

– Jaratqan Iye! Olar kóriwi ushın olardıń kózlerin asha gór, – dedi. Jaratqan Iye olardıń kózlerin ashtı hám olar ózleriniń Samariyanıń ortasında turǵanın kórdi.

21Izrail patshası olardı kórgende Elishaǵa:

– Mırzam, olardı qırıp taslayın ba? – dedi.

22Elisha patshaǵa:

– Yaq, qırıp taslamań. Olardı óltiretuǵınday, siz olardı óz qılıshıńız hám óz oq jayıńız benen qolǵa alıp pa edińiz? Olarǵa nan hám suw beriń, iship-jesin hám óz húkimdarına qaytsın, – dedi+.

23Patsha aramlılar ushın úlken zıyapat berdi hám iship-jep bolǵannan keyin, olardı óz húkimdarına qaytarıp jiberdi. Bunnan soń, aramlı basqınshılar Izrail jerine qaytıp kelmedi.

Samariyadaǵı ashlıq

24Keyinirek Aram patshası Ben-Hadad óziniń barlıq áskerlerin jıynap kelip, Samariyanı qamal qıldı+. 25Olar qalanı qamal qılıp turǵanda, onda qattı ashlıq boldı. Solay etip bir eshektiń gellesi seksen shekel gúmiske, bir uwıs kepter qıyı[*] bes shekel gúmiske satıldı.

26Bir kúni Izrail patshası qala diywalı ústi menen ketip baratırǵanda, bir hayal:

– Taqsır, járdem beriń, – dep dad saldı+.

27Patsha oǵan:

– Eger Jaratqan Iye saǵan járdem bermese, men qalay járdem bere alaman? Biyday da, sharap ta bere almayman, – dedi de, 28sońınan: – Ne demekshiseń? – dedi.

Hayal bılay dedi:

– Mına hayal maǵan: «Ulıńdı ber, onı búgin jeyik, al menikin erteń jeymiz», – degen edi. 29Sóytip bizler ulımdı pisirip jedik. Erteńine men oǵan: «Ulıńdı ber, jeyik», – desem, ol ulın jasırıp tasladı+.

30Patsha hayaldıń sózin esitkende, kiyimlerin jırtıp, diywaldıń ústi boylap júrdi. Sonda xalıq onıń ishten aza kiyimin kiyip júrgenin kórdi. 31Patsha: «Eger usı búgin Shafat ulı Elishanıń bası denesinen juda qılınbasa, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dedi.

32Elisha aqsaqallar menen óz úyinde otırǵan edi. Patsha bir adamdı Elishaǵa jiberdi. Sol adam ele Elishaǵa jetip kelmesten aldın Elisha aqsaqallarǵa:

– Bul qanxordıń meniń basımdı kestiriw ushın adam jiberip atırǵanın kórip tursız ba? Sol adam kelgende, qapını ilip taslań, onı ishke kirgizbeń. Onıń izinde mırzasınıń da ayaq sesleri esitilip tur, – dedi.

33Elisha ele olar menen sóylesip otırǵanda, patsha onıń aldına kelip:

– Mine, Jaratqan Iye qanday apatshılıq jiberdi! Endi Jaratqan Iyeden ne kúte alaman? – dedi.

7

7^1Elisha buǵan bılay dep juwap berdi:

– Jaratqan Iyeniń sózin tıńlańlar! Jaratqan Iye bılay deydi: «Erteń usı waqıtta Samariya dárwazasındaǵı bazarda bir sea[*] sapalı un da, eki sea arpa da bir shekelge satıladı».

2Sonda patsha súyenip júretuǵın áskerbası Qudaydıń adamına:

– Eger Jaratqan Iye aspan qaqpaqların ashsa da, bulay bola qoymas, – dedi.

Elisha oǵan:

– Sen hámmesin óz kóziń menen kóreseń, biraq onnan jew saǵan nesip etpeydi, – dedi+.

Qamal etiwdiń toqtawı

3Qala dárwazasınıń sırtında jaman teri keselligine shalınǵan tórt adam bar edi. Olar bir-birine: «Ólimimizdi kútip bul jerde otıra berip ne qılamız? 4Qalaǵa kireyik desek, ol jerde ashlıq bolıp atır, ashlıqtan ólemiz. Al bul jerde otıra bersek te, ólemiz. Jaqsısı, aramlılardıń ordasına barayıq. Eger óltirmese, tiri qalarmız, óltirse ólip ketermiz», – dedi.

5Olar aramlılardıń ordasına barıw ushın tań qarańǵısında turıp, ordanıń shetine kelse, ol jerde birde bir adam joq eken. 6Sebebi Iyemiz Aram ordasına sawash arbalarınıń taqır-tuqırlısın, atlardıń kisnewin hám kóp áskerlerdiń shawqım-súrenin esittirgen edi. Sonda aramlılar bir-birine: «Izrail patshası bizlerge hújim jasaw ushın Xet hám Mısır patshaların jallap alǵan qusaydı», – desti+. 7Olar tań qarańǵısında shatırların, atların, esheklerin yaǵnıy pútkil ordasın taslap, bas sawǵalap qashıp ketken edi+.

8Jaman teri keselligine shalınǵan adamlar ordanıń shetine keldi hám bir shatırǵa kirip, iship-jedi. Ol jerden gúmis, altın hám kiyimler alıp, olardı jasırıp qayttı. Keyin qaytıp kelip, basqa shatırǵa kirdi hám ol jerden alǵanların da aparıp jasırıp qoydı.

9Sońınan bir-birine: «Bizlerdiń bul isimiz durıs emes. Búgin quwanıshlı xabarlar kúni. Eger bizler aytıwǵa asıqpay, erteń kún shıqqanǵa deyin kútsek, onda jazaǵa tartılamız. Júriń, patsha sarayına barıp, xabar bereyik», – dedi.

10Solay etip, olar kelip, qala dárwazasınıń qarawılların shaqırıp, olarǵa bılay dedi:

– Bizler aramlılardıń ordasına barıp edik. Ol jerde birde bir adam joq, adamnıń dawısı da esitilmeydi. Tek baylanǵan atlar menen eshekler hám qalay bolǵan bolsa solay qalǵan shatırlar bar eken.

11Dárwaza qarawılları jar salıp, xabardı patsha sarayına jetkizdi. 12Patsha tún ortasında tóseginen turıp, xızmetshilerine:

– Aramlılardıń qanday joba dúzip atırǵanın sizlerge aytıp qoyayın: olar bizlerdiń asharshılıqtı bastan keshirip atırǵanımızdı biledi. Olar: «Izraillılar qaladan shıqqanda, olardı tiriley qolǵa túsirip, qalaǵa kirip alamız», – dep oylap, atızlarǵa jasırınıw ushın, shatırların taslap ketken, – dedi.

13Sonda xızmetshilerinen biri patshaǵa:

– Qalada qalǵan bes attı alıp, jaǵdaydı bilip keliw ushın bir neshe adam jibereyik. Ol jerge barǵanlar da, qalada qalǵanlar da bári bir óledi, – dedi.

14Olar hár birine jup attan jegilgen eki sawash arbasın aldı. Patsha: «Barıp, kórińler», – dep olardı aram áskerleriniń izinen jiberdi. 15Olar aramlılardıń izi menen Iordan dáryasına deyin bardı. Pútkil jol boyı aramlılardıń asıǵıp qashıp baratırıp ılaqtırıp ketken kiyim hám zatlarına tolı edi. Jiberilgen adamlar qaytıp kelip, jaǵdaydı patshaǵa jetkizdi. 16Sonda xalıq qaladan shıǵıp, Aram ordasın talan-taraj qıldı. Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha, bir sea sapalı un da, eki sea arpa da bir shekelge satıldı.

17Patsha ózi súyenip júretuǵın áskerbasını dárwaza awzına qoyǵan edi. Ol dárwazanıń aldında adamlardıń ayaǵınıń astında qalıp, óldi. Patsha Qudaydıń adamınıń aldına barǵanda, ol patshaǵa usılay bolatuǵının aytqan edi+. 18Hámmesi Qudaydıń adamınıń patshaǵa aytqanınday boldı. Ol patshaǵa: «Erteń usı waqıtlarda Samariya dárwazasındaǵı bazardıń aldında eki sea arpa da, bir sea sapalı un da bir shekelge satıladı», – degende, 19usı áskerbası Qudaydıń adamına: «Jaratqan Iye aspan qaqpaqların ashsa da, bunday bola qoymas», – dep juwap bergen edi. Sonda Elisha oǵan: «Sen bunı óz kózleriń menen kóreseń, biraq onnan jew saǵan nesip etpeydi», – degen edi. 20Solay boldı da. Ol dárwazanıń aldında adamlardıń ayaǵınıń astında qalıp, óldi.

8

Shunemli hayaldıń qaytıp keliwi

8^1Elisha ózi ólimnen tiriltken balanıń anasına:

– Úy-ishiń menen kóship ketip, jasay alǵanday jerde jasap tur. Sebebi Jaratqan Iye elge jeti jıllıq ashlıq jiberiwdi qarar etti, – dedi+. 2Hayal Qudaydıń adamınıń sózi boyınsha, úy-ishi menen birge kóship ketip, jeti jıl filistlerdiń jerinde jasadı.

3Aradan jeti jıl ótkennen soń, hayal filistlerdiń jerinen qaytıp keldi hám úyi menen jerleriniń qaytarıp beriliwin soraw ushın patshanıń aldına keldi. 4Sol waqıtta patsha Qudaydıń adamınıń xızmetshisi Gexaziy menen sóylesip otırǵan bolıp, oǵan: «Maǵan Elisha islegen hámme ullı isler haqqında aytıp ber», – degen edi+. 5Ol Elishanıń ólgen adamdı tiriltkeni haqqında aytıp berip atırǵan waqıtta, Elisha ulın tiriltken hayal úyi menen jerleriniń qaytıp beriliwin sorap patshaǵa keldi. Sonda Gexaziy patshaǵa:

– Taqsır, men aytqan hayal mınaw, al qasındaǵı bala sol Elisha tiriltken bala, – dedi. 6Patsha hayaldan soraǵanda, ol hámmesin aytıp berdi. Patsha hayalǵa bir saray xızmetshisin qosıp jiberip:

– Oǵan tiyisli hámme nárse, elden ketken kúnnen baslap, usı kúnge shekemgi jerinen alınǵan hámme paydası menen birge qaytarıp berilsin, – dedi.

Elisha hám Aram patshası Ben-Hadad

7Bir kúni Elisha Damaskke keldi. Sol waqıtta Aram patshası Ben-Hadad awırıp atırǵan edi. Patshaǵa: «Qudaydıń adamı usı jerge keldi», – dep xabarladı+. 8Sonda patsha Xazael degen xızmetshisine:

– Sawǵaǵa bir nárseler al da, Qudaydıń adamınıń aldınan shıq hám meniń bul awırıwdan jazılatuǵın yaki jazılmaytuǵınımdı ol arqalı Jaratqan Iyeden sora, – dedi+.

9Xazael sawǵaǵa Damasktegi eń jaqsı zatlardan qırıq túyege artıp, Qudaydıń adamın kútip alıwǵa ketti. Ol Elishanıń aldına kelip, oǵan:

– Qulıńız, Aram patshası Ben-Hadad awırıwınan jazılatuǵın yaki jazılmaytuǵının soraw ushın meni sizge jiberdi, – dedi.

10Elisha oǵan:

– Barıp oǵan: «Pútkilley sawalıp ketedi ekensiz», – dep ayt. Biraq Jaratqan Iye maǵan onıń sózsiz óletuǵının ayan qıldı, – dedi. 11Xazael uyattan qızarıp ketkenshe, Qudaydıń adamı oǵan tigilip qarap turdı, sońınan jılap jiberdi.

12Xazael onnan:

– Mırzam, nege jılaysız? – dep soradı.

Elisha oǵan:

– Sebebi men seniń Izrail xalqına isleytuǵın jawızlıqlarıńdı bilemen. Sen olardıń qorǵanlı qalaların órtep, jigitlerin qılıshtan ótkizeseń, emiziwli nárestelerdi jerge urıp óltireseń, júkli hayallardıń qarınların jarıp taslaysań, – dep juwap berdi+.

13Sonda Xazael:

– Bunday úlken islerdi isley alatuǵınday, kópekten parqı bolmaǵan bul qulıńız kim bolıptı? – dedi.

Elisha oǵan:

– Jaratqan Iye maǵan seniń Aram patshası bolatuǵınıńdı kórsetti, – dedi+.

14Xazael Elishanıń qasınan ketip, óz húkimdarına keldi. Ben-Hadad onnan:

– Elisha saǵan ne dedi? – dep soradı.

Ol:

– Elisha maǵan siziń pútkilley sawalıp ketetuǵınıńızdı ayttı, – dep juwap berdi. 15Biraq erteńine Xazael bir kórpeni suwǵa malıp alıp, onı patshanıń betine basıp, patshanı tunshıqtırıp óltirdi. Solay etip onıń ornına ózi patsha boldı.

Yahuda patshası Ehoram

16•Izrail patshası Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Ehoshafat ele Yahudaǵa patsha bolıp turǵan waqıtta, Ehoshafattıń ulı Ehoram da Yahudaǵa patsha boldı. 17Ehoram patsha bolǵan waqıtta otız eki jasta edi. Ol Erusalimde segiz jıl patshalıq etti. 18Onıń hayalı Axabtıń qızı bolǵanlıqtan, ol da Axabtıń úy-ishi sıyaqlı Izrail patshalarınıń jolınan júrip, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi+. 19Biraq Jaratqan Iye qulı Dawıttıń húrmeti ushın Yahudanı joq qılǵısı kelmedi. Sebebi Ol Dawıtqa hám onıń urpaǵına máńgige sónbeytuǵın shıraq beriwdi wáde etken edi+.

20Ehoramnıń patshalıǵı dáwirinde edomlılar Yahuda húkimdarlıǵına qarsı bas kóterip, ózlerine patsha qoyıp aldı+. 21Ehoram pútkil sawash arbaları menen birge Sairge ketti. Ol jerde edomlılar onı hám onıń sawash arbalarınıń sárdarların qorshap aldı. Biraq Ehoram túnde turıp, qamaldı jarıp shıqtı. Onıń áskerleri de óz úylerine qaray qashtı. 22Sonnan baslap usı kúnge deyin edomlılar Yahudanıń húkimdarlıǵına boysınbay keledi. Sol waqıtta Libna qalası da qozǵalań kótergen edi.

23Ehoramnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 24Ehoram ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń qasına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaziya patsha boldı.

Yahuda patshası Axaziya

25•Izrail patshası Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń on ekinshi jılında, Ehoram ulı Axaziya Yahudaǵa patsha boldı. 26Axaziya jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde bir jıl patshalıq etti. Onıń anası Izrail patshası Omriydiń aqlıǵı bolıp, atı Ataliya edi+. 27Axaziya Axabqa quda-tamır bolǵanlıǵı sebepli, Axabtıń urpaǵınıń jolınan júrdi hám olarǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

28Axaziya Aram patshası Xazaelge qarsı urısıw ushın, Axab ulı Ioram menen birge Giladtaǵı Ramotqa ketti. Aramlılar Ioramdı jaradar etti+. 29Patsha Ioram Ramada, Aram patshası Xazael menen urısqanda, aramlılardan alǵan jaraqatın emletiw ushın Izreelge qayttı. Yahuda patshası Ehoram ulı Axaziya da jaradar bolǵan Axab ulı Ioramdı kóriw ushın Izreelge keldi.

9

Ehudıń Izrailǵa patsha bolıwı

9^1Sol kúnleri payǵambar Elisha payǵambarlar toparındaǵılardan birin shaqırıp, oǵan bılay dedi:

– Belińdi buwıp, mına záytún mayı quyılǵan ıdıstı al da, Giladtaǵı Ramotqa bar+. 2Sol jerge barıwdan Nimshiydiń aqlıǵı Ehoshafattıń ulı Ehudı tap. Onı joldaslarınıń arasınan shaqırıp alıp, ishki bólmege alıp bar+. 3Keyin záytún mayı quyılǵan ıdıstı alıp, maydı onıń basına quy hám oǵan bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Seni maylap, Izrail ústinen patsha etip qoydım“». Sońınan irkilmey, qapını ash ta qash+.

4Solay etip, payǵambardıń xızmetshi jigiti Giladtaǵı Ramotqa ketti. 5Jigit sol jerge jetip barǵanda, áskerbasılardıń bir jerge jıynalıp otırǵanın kórdi. Ol:

– Háy áskerbası, sizge aytar gápim bar, – dedi.

Ehu onnan:

– Qaysı birimizge? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Sizge, áskerbası, – dedi.

6Ehu ornınan turıp, úyge kirdi. Jigit záytún mayın Ehudıń basına quydı da bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Seni maylap, xalqım Izrail ústinen patsha etip qoydım. 7Sen mırzań Axabtıń urpaǵın qırıp taslaysań. Meniń qullarım bolǵan payǵambarlarımnıń hám barlıq qullarımnıń tógilgen qanı ushın Men Izabelden ósh alaman+. 8Axabtıń pútkil urpaǵı joq boladı. Izrailda Axabtıń urpaǵınan bolǵan hár bir erkek zatın, azat bolsın, qul bolsın hámmesin joq qılaman+. 9Nabat ulı Yarobam menen Axiya ulı Baashanıń urpaǵına ne qılǵan bolsam, Axabtıń urpaǵına da sonı isleymen+. 10Izabeldiń denesin Izreel jerinde iytlerge jem qılaman hám onıń denesi kómiwsiz qaladı».

Jigit usılardı aytıp bola sala, qapını ashıp, qashıp ketti+.

11Ehu shıǵıp, patshanıń áskerbasılarınıń janına kelgende, olardan biri Ehudan:

– Tınıshlıq pa? Ana telbe saǵan nege kelipti? – dep soradı.

Ehu oǵan:

– Sizler onıń kim ekenin de, ne aytatuǵının da bilesiz-ǵo, – dep juwap berdi+.

12Olar:

– Sen aldap tursań, bizlerge de aytshı, – dedi.

Ehu olarǵa bılay dedi:

– Ol maǵan mına nárselerdi ayttı: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Seni maylap, Izrail ústinen patsha etip qoydım“».

13Sonda olar asıǵıs túrde shapanların sheship, olardı Ehu turǵan tekshege tósedi hám kárnay shalıp: «Ehu patsha boldı!» – dep jar sala basladı+.

Ehudıń Ioramdı óltiriwi

14Solay etip, Nimshiydiń aqlıǵı Ehoshafat ulı Ehu Ioramǵa qarsı til biriktirdi. Sol waqıtları Ioram Izrail xalqı menen birge Giladtaǵı Ramottı Aram patshası Xazaelden qorǵap turǵan edi+. 15Biraq patsha Ioram Aram patshası Xazael menen bolǵan urısta jaraqatlanıp, emleniw ushın Izreelge qaytqan edi. Ehu qasındaǵılarǵa bılay dedi:

– Eger sizler men tárepte bolsańız, onda hesh bir adamnıń bul qaladan shıǵıp ketip, Izreelge xabar jetkeriwine jol qoymańlar.

16Sońınan Ehu sawash arbasına minip, Ioram jatırǵan jerge, Izreelge keldi. Yahuda patshası Axaziya da Ioramdı kóriw ushın sol jerge kelgen edi.

17Izreeldegi minara ústinde turǵan gúzetshi Ehudıń áskerleri menen jaqınlasıp kiyatırǵanın kórip:

– Áskerler toparın kórip turman, – dep baqırdı.

Ioram:

– Olardı qarsı alıp, ne ushın kiyatırǵanın bilip keliw ushın bir atlını jiber, – dedi.

18Atlı Ehudı qarsı alıw ushın ketti hám oǵan:

– Patshamız: «Tınıshlıq pa?» – dep sorap atır, – dedi.

Ehu oǵan:

– Tınıshlıq pa, joq pa, saǵan ne? Onnansha meniń izime er, – dedi.

Gúzetshi: «Atlı olardıń janına jetip bardı, biraq izine qaytpadı», – dep xabarladı.

19Sonda ekinshi bir atlı jiberildi. Atlı olarǵa barıp:

– Patshamız: «Tınıshlıq pa?» – dep sorap atır, – dedi.

Ehu oǵan:

– Tınıshlıq pa, joq pa, saǵan ne? Onnansha meniń izime er, – dedi.

20Gúzetshi: «Atlı olardıń janına jetip bardı, biraq izine qaytpadı. Kiyatırǵan adamnıń arbasınıń júrisi Nimshiy ulı Ehudikine uqsaydı. Sebebi ol qutırıp shawıp kiyatır», – dep xabarladı.

21Sonda Ioram:

– Arbanı jegińler! – dep buyırdı. Onıń arbasın jekti. Izrail patshası Ioram hám Yahuda patshası Axaziya hár biri óz arbasına minip, Ehudı qarsı alıwǵa shıqtı hám olar izreelli Nabottıń atızında ushırastı+. 22Ioram Ehudı kórgende, onnan:

– Ehu, tınıshlıq pa? – dep soradı.

Ehu oǵan:

– Anań Izabel baslaǵan butparazlıq hám sıyqırshılıqlar dawam eter eken, qalay tınıshlıq bolsın? – dep juwap berdi.

23Sonda Ioram Axaziyaǵa:

– Satqınlıq bul, Axaziya, satqınlıq! – dep baqırıwı menen arbasınıń dizginin burıp, qasha jóneldi.

24Al Ehu oq jayın bar kúshi menen kerip, Ioramnıń jawırınına attı hám oq onıń júregin tesip ótti. Ioram arbasınıń ishine quladı. 25Sonda Ehu áskerbası Bidqarǵa:

– Onı alıp, izreelli Nabottıń atızına ılaqtırıp jiber. Sebebi yadıńa túsir, bizler ekewimiz birge Ioramnıń ákesi Axabtıń izinen barǵanımızda, Jaratqan Iye Axabqa qarsı mına sózlerdi aytqan edi: 26«Keshe Nabottıń hám onıń ullarınıń qanın kórdim. Sennen usı atızda ósh alaman». Endi Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha onıń denesin alıp, atızǵa ılaqtır, – dedi+.

Yahuda patshası Axaziyanıń óltiriliwi

27Yahuda patshası Axaziya bunı kórgende, Beyt-Hagganǵa qaray qashtı. Ehu onı quwıp baratırıp:

– Onı da óltiriń, – dep baqırdı. Axaziyanı Ibleam janındaǵı Gur jolında, arbasında turǵan jerinde oq jay menen attı. Ol Megiddoǵa qashıp barıp, sol jerde jan tapsırdı+. 28Adamları onıń denesin arba menen Erusalimge alıp keldi hám Dawıttıń qalasındaǵı ata-babalarınıń qasına, óz qábirine qoydı+.

29Axaziya Axab ulı Ioramnıń patshalıǵınıń on birinshi jılında Yahudaǵa patsha bolǵan edi.

Izabeldiń óltiriliwi

30Keyin Ehu Izreelge keldi. Izabel bolǵan waqıyalardı esitip, kózlerine súrme jaǵıp, shashların sulıwlap, terezeden qarap turǵan edi. 31Ehu dárwazadan kirgende, Izabel oǵan:

– Háy, óz húkimdarın óltirgen Zimriy, tınıshlıq pa?[*] – dedi+.

32Ehu terezege qarap:

– Kim men tárepte, kim? – dedi. Sonda eki-úsh saray xızmetshisi Ehuǵa boy kórsetti. 33Ehu olarǵa:

– Onı tómenge ılaqtırıńlar! – dedi. Xızmetshiler Izabeldi jerge ılaqtırdı. Onıń qanı diywalǵa hám atlarǵa shashırap, atlar onıń denesin basqılap tasladı.

34Ehu ishke kirip iship-jedi hám sońınan:

– Bul ǵarǵıs urǵan hayaldı tawıp, jerleńler. Óytkeni ol patsha tuqımınan ǵoy, – dedi+. 35Biraq Izabeldi jerlew ushın ketkenler onıń bas súyegi hám ayaq-qollarınan basqa hesh nársesin tappadı. 36Olar qaytıp kelip, bunı Ehuǵa xabarladı. Sonda Ehu bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń qulı tishbeli Iliyas arqalı aytqan sózi orınlandı. Jaratqan Iye: „Izabeldiń denesi Izreel atızlarında iytlerge jem boladı+. 37Awa, Izabeldiń denesi Izreel atızlarına tógilgen tóginge uqsap qaladı hám hesh kim onı bul Izabel-ǵo dep aytpaydı“, – degen edi».

10

Axabtıń úy-ishiniń óltiriliwi

10^1Samariyada Axabtıń jetpis ulı bar edi. Sol sebepli Ehu xat jazıp, onı Samariyadaǵı Izreel basshılarına, aqsaqallarǵa hám Axabtıń ullarınıń tárbiyashılarına jiberdi. Onda bılay dep jazılǵan edi:+
2«Mırzańızdıń ulları sizler menen birge. Sizlerde sawash arbaları, atlar, qural-jaraqlar bar hám sizler qorǵanlı qalada jasaysız. Sonlıqtan bul xat sizlerge jetip barıwdan, 3óz húkimdarıńızdıń ullarınan eń jaqsısın hám eń ılayıqlısın saylap, onı ákesiniń taxtına otırǵızıń hám húkimdarıńızdıń úy-ishi ushın gúresiń».

4Biraq olar qattı qorqıp ketip: «Ehuǵa eki patsha bas kele almaǵanda, bizler qalay bas kele alamız?» – desti.

5Keyin saray basqarıwshısı, qala hákimi, aqsaqallar hám Axabtıń ulların tárbiyalawshılar Ehuǵa mına xabardı jiberdi: «Bizler siziń qullarıńbız, ne buyırsańız, sonı isleymiz. Bizler hesh kimdi patsha etip qoymaymız, ózińizge ne maqul bolsa, sonı isleń».

6Ehu olarǵa ekinshi ret mına mazmunda xat jazdı: «Eger sizler men tárepte bolsańız hám meniń sózime boysınsańız, onda óz húkimdarıńızdıń ullarınıń basın alıp, erteń usı waqıtta Izreelge, meniń aldıma kelińler».

Patshanıń jetpis ulı bolıp, olardı qalanıń húrmetli adamları tárbiyalap atırǵan edi.

7Xat olarǵa jetip kelgende, olar patshanıń jetpis ulın óltirip, basların sebetke saldı hám Izreelge, Ehuǵa jiberdi+. 8Xabarshı kelip, Ehuǵa:

– Patshanıń ullarınıń basların alıp keldi, – dep bildirgende, Ehu oǵan:

– Olardı eki úyinshik etip, qala dárwazasınıń kirer awzına qoyıń, azanǵa deyin sol jerde tursın, – dedi.

9Erteńine azanda Ehu sırtqa shıǵıp, pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Sizlerdiń ayıbıńız joq. Húkimdarıma qarsı men bas kóterdim hám onı men óltirdim. Al mınalardıń bárin kim óltirdi? 10Endi bilip qoyıńlar, Jaratqan Iyeniń Axabtıń úy-ishine qarsı aytqan sózleriniń birde birewi orınlanbay qalmaydı. Jaratqan Iye Óz qulı Iliyas arqalı aytqanların júzege asırdı+.

11Ehu Izreelde Axabtıń úy-ishinen qalǵan adamlardıń hámmesin, wázirlerin, jaqınların, ruwxaniylerin óltirdi. Onıń birde bir adamın tiri qaldırmadı.

Patsha Axaziyanıń jaqınlarınıń óltiriliwi

12Sońınan Ehu Samariyaǵa qaray jolǵa shıqtı. Jolda shopanlarǵa tiyisli bolǵan Beyt-Eked degen jerden ótip baratırıp, 13Yahuda patshası Axaziyanıń tuwısqanların ushırattı. Olardan:

– Sizler kimsizler? – dep soradı. Olar:

– Bizler Axaziyanıń tuwısqanlarımız. Patshanıń hám xanbiyke Izabeldiń ullarınan xabar alıwǵa baratırmız, – dedi.

14Ehu adamlarına:

– Bulardı tiriley uslap alıńlar, – dedi. Olardı tiriley uslap alıp, Beyt-Eked suw saqlaǵıshınıń janında qılıshtan ótkizdi. Olar qırıq eki adam edi. Olardan birde biri aman qalmadı+.

Axabtıń basqa jaqınlarınıń óltiriliwi

15Ehu sol jerden ketkennen soń, ózin kútip alıwǵa kiyatırǵan Rexab ulı Ionadabtı ushırattı hám onıń menen sálemlesip atırıp:

– Meniń saǵan degen niyetim qalıs bolǵanı sıyaqlı, seniń de maǵan degen niyetiń qalıs pa? – dedi.

Ionadab oǵan:

– Awa, – dedi.

Ehu:

– Onda qolıńdı ber, – dedi. Ionadab qolın sozdı. Ehu onı arbasına mingizip:+

16– Meniń menen birge júr hám meniń Jaratqan Iye ushın qanshelli jan kúydiretuǵınımdı kór, – dedi de, onı arbasına mingizip alıp ketti.

17Sońınan Ehu Samariyaǵa bardı hám Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózleri boyınsha Axabtıń Samariyada qalǵan barlıq adamların túp-tamırı menen joq qıldı+.

Baalǵa tabınatuǵınlardıń óltiriliwi

18Ehu pútkil xalıqtı jıynap, olarǵa bılay dedi:

– Axab Baalǵa az xızmet etti, al men oǵan kóbirek xızmet etejaqpan+. 19Baaldıń barlıq payǵambarların, ruwxaniylerin hám oǵan tabınatuǵınlardıń hámmesin meniń aldıma shaqırıńlar, hesh kim kelmey qalmasın. Sebebi Baalǵa arnap ullı bir qurbanlıq berejaqpan. Kim de kim kelmey qalsa, ol óltiriledi.

Ehu bul jerde Baalǵa tabınatuǵınlardı joq qılıw ushın hiyle isletken edi+. 20Sońınan Ehu:

– Baalǵa arnap saltanatlı jıynalıs qılıń, – dedi.

Jıyın járiyalandı. 21Ehu pútkil Izrailǵa xabarshılar jiberdi hám Baalǵa tabınatuǵınlardıń hámmesi keldi, birde bir adam kelmey qalmadı. Olar Baaldıń butxanasına kirdi, butxana awzına deyin lıqqa toldı+. 22Ehu muxaddes kiyimlerdi qorǵaytuǵın adamǵa:

– Baalǵa tabınatuǵınlardıń hámmesine kiyim ákelip ber, – dedi.

Ol olarǵa kiyim ákelip berdi. 23Ehu Rexab ulı Ionadab penen Baaldıń butxanasına kirip, Baalǵa tabınatuǵınlarǵa:

– Átirapıńızǵa jaqsılap qarań, arańızda Jaratqan Iyege sıyınatuǵınlardan hesh kim bolmasın, bul jerde tek Baalǵa tabınatuǵınlar bolsın, – dedi.

24Sońınan Ehu hám Ionadab jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám basqa qurbanlıqlardı beriwdi basladı. Ehu butxananıń sırtına seksen adamdı qoyıp, olarǵa bılay dep eskertken edi: «Qolıńızǵa bergen adamlardan birewi qashıp ketse, janıńız benen tóleysiz»+.

25Jandırılatuǵın qurbanlıq beriw juwmaqlanǵanda, Ehu saqshılarǵa hám áskerbasılarǵa:

– Ishke kirip, olardı óltiriń, birde birewi qashıp ketpesin, – dedi.

Olar hámmeni qılıshtan ótkizip, denelerin sırtqa ılaqtırdı. Keyin Baaldıń butxanasınıń ishki bólmesine kirdi+. 26Butxanadan Baalǵa arnalǵan kiyeli taslardı alıp shıǵıp, olardı órtep jiberdi+. 27Olar Baalǵa arnalǵan kiyeli tastı da, Baaldıń butxanasın da buzıp tasladı. Xalıq ol jerdi házirgi kúnge shekem hájetxana retinde paydalanıp kelmekte+.

28Solay etip, Ehu Izraildaǵı Baalǵa tabınıwshılıqtı joq qıldı. 29Degen menen, ol Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan, yaǵnıy Beyt-El hám Dandaǵı altın tanalarǵa tabınıwdan bas keshpedi+.

30Jaratqan Iye Ehuǵa:

– Meniń názerimde tuwrı bolǵan islerdi islegeniń, Axabtıń úy-ishine Meniń júregimde bolǵan hámme nárseni islegeniń ushın, seniń násiliń tórtinshi áwladqa deyin Izrail taxtında otıradı, – dedi+.

31Biraq Ehu Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń nızamı boyınsha júriwge shın júrekten háreket etpedi. Ol Izraildı gúnaǵa baslaǵan Yarobamnıń gúnalarınan waz keshpedi.

Ehudıń ólimi

32Sol kúnleri Jaratqan Iye Izrail jerlerin bóleklep, qısqarta basladı. Aram patshası Xazael barlıq Izrail aymaqlarında izraillılardı jeńip bardı+. 33Ol Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Gad, Ruben hám Menashshe urıwlarına tiyisli bolǵan pútkil Gilad jerin, Arnon sayınıń boyındaǵı Aroerden Giladqa hám Bashanǵa deyingi jerlerdi basıp aldı+.

34Ehudıń qalǵan isleri hám ol islegen barlıq isler, onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

35Ehu ólip, ata-babalarına qosıldı hám onı Samariyaǵa jerledi. Onıń ornına ulı Ehoaxaz patsha boldı. 36Ehu Samariyada Izrail ústinen jigirma segiz jıl patshalıq etken edi.

11

Yahuda xanbiykesi Ataliya

11^1•Yahuda patshası Axaziyanıń anası Ataliya ulınıń óltirilgenin esitkende, patsha tuqımınan bolǵanlardıń hámmesin qırıp taslawdı sheshti+. 2Biraq patsha Ehoramnıń qızı, Axaziyanıń qarındası Ehosheba Axaziya ulı Ioashtı patshanıń óltiriliwi kerek bolǵan ulları arasınan alıp qashıp, tárbiyashısı menen birge jatatuǵın bólmege jasırıp tasladı. Onı Ataliyadan jasırıp, ólimnen aman alıp qaldı. 3Ataliya el ústinen patshalıq etip turǵanda, bala Jaratqan Iyeniń Úyinde óz tárbiyashısı menen altı jıl jasırın túrde jasadı.

Ataliyaǵa qarsı bas kóteriw

4Jetinshi jılı ruwxaniy Ehoyada karlı saqshılar[*] menen saray saqshılarınıń júzbasılarına adam jiberip, olardı óz janına, Jaratqan Iyeniń Úyine aldırdı. Sol jerde bul adamlar menen kelisim dúzip, olarǵa ant ishkizgennen soń, olarǵa patshanıń ulın kórsetti. 5Keyin Ehoyada olarǵa buyrıq berip, bılay dedi:

– Sizler bılay isleysizler: Shabbat kúni xızmetke kelgenińizde, úshten birińiz patshanıń sarayın qorǵaysız+. 6Úshten birińiz Sur dárwazasın, al qalǵan úshten birińiz saray saqshılarınıń artındaǵı dárwazanı qorǵaysız. Usılayınsha saraydı qorǵaysız. 7Shabbat kúni xızmetten shıqqan basqa eki topar saqshılarıńızdıń hámmesi Jaratqan Iyeniń Úyiniń janında patshanı qorǵaydı. 8Hár bir adam quralların qolǵa alıp, patshanı qorshap tursın, kim de kim sapqa jaqınlassa, ol óltirilsin. Patsha ishke kirgende de, shıqqanda da onıń janında bolıńlar.

9Júzbasılar ruwxaniy Ehoyadanıń hámme buyrıqların orınladı. Hár bir júzbası Shabbat kúni xızmetke túsetuǵın hám xızmetten shıǵatuǵın óziniń qol astındaǵı adamların alıp, ruwxaniy Ehoyadaǵa keldi. 10Ruwxaniy Jaratqan Iyeniń Úyindegi patsha Dawıttan qalǵan nayza hám qalqanlardı júzbasılarǵa tarattı+. 11Patshanı qorǵaw ushın Úydiń qublasınan arqasına deyin, qurbanlıq orınnıń hám Úydiń átirapına qurallı saqshılar qoyıldı. 12Ehoyada patshanıń ulı Ioashtı sırtqa alıp shıǵıp, basına taj kiygizdi, qolına patshalıq nızamların berip, onı patsha dep járiyaladı. Onı maylap, patsha etip qoydı, xalıq qol shappatlap: «Jasasın patsha!» – dep qıshqırıstı+.

13Ataliya saqshılardıń hám xalıqtıń baqırısqan dawısların esitip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi jıynalǵan xalıqtıń janına keldi. 14Qarasa, dástúr boyınsha patsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń kireberisindegi óreniń janında, al áskerbasılar hám kárnayshılar onıń átirapında turǵan eken. Al pútkil úlke xalqı bolsa, quwanısh penen kárnay shalıp turǵan eken. Sonda Ataliya kiyimlerin jırtıp:

– Qıyanet, qıyanet! – dep baqırdı+.

15Ruwxaniy Ehoyada Ataliyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinde óltiriliwin qálemedi. Sonlıqtan júzbasılarǵa:

– Mına hayaldı bul jerden alıp shıǵıńlar. Oǵan ergenlerdi qılıshtan ótkizińler, – dep buyrıq berdi.

16Ataliya tutıp alındı hám saraydıń At dárwazasına ákelinip, sol jerde óltirildi+.

Ruwxaniy Ehoyada kirgizgen ózgerisler

17Ruwxaniy Ehoyada xalıqtıń Jaratqan Iyeniń xalqı bolıwı ushın, patsha, xalıq hám Jaratqan Iye arasında kelisim dúzdi. Ol patsha menen xalıq arasında da kelisim dúzdi. 18Úlke xalqı Baaldıń butxanasına barıp, onı qıyrattı. Ondaǵı qurbanlıq orındı hám músinlerdi buzıp tasladı, al Baaldıń ruwxaniyi Mattandı qurbanlıq orınlardıń aldında óltirdi. Ruwxaniy Ehoyada Jaratqan Iyeniń Úyine qarawıllar qoydı+. 19Keyin ol júzbasılardı, karlı saqshılardı, saray saqshıların hám pútkil úlke xalqın ertip, patshanı Jaratqan Iyeniń Úyinen alıp shıqtı. Onı saqshılar dárwazasınıń jolı arqalı sarayǵa alıp keldi hám ol patshalıq taxtqa otırdı. 20Pútkil úlke xalqı shadlıqqa bólenip, qala tınıshlanıp qaldı. Sebebi Ataliya patsha sarayında qılısh penen óltirilgen edi. 21Ioash taxtqa otırǵanda jeti jasta edi.

12

Yahuda patshası Ioashtıń Jaratqan Iyeniń Úyin ońlawı

12^1•Izrail patshası Ehudıń patshalıǵınıń jetinshi jılında, Ioash Yahudaǵa patsha boldı hám Erusalimde qırıq jıl patshalıq etti. Onıń anası beer-shebalı bolıp, atı Sibiya edi. 2Ioash ruwxaniy Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Óytkeni ruwxaniy Ehoyada oǵan jol kórsetetuǵın edi. 3Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi+.

4Sonda Ioash ruwxaniylerge bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Úyine arnap alıp kelingen barlıq gúmisti: dizim boyınsha jıynalǵan jan salıǵın hám Jaratqan Iyeniń Úyine wáde boyınsha berilgen yamasa erkli túrde berilgen gúmislerdi toplań. 5Bul gúmislerdi ruwxaniyler qaznashılardan qabıl etip alsın hám olardı Úydiń buzılǵan jerleri bolsa, sol jerlerdi ońlawǵa sarplasın.

6Biraq Ioashtıń patshalıǵınıń jigirma úshinshi jılında da ruwxaniyler Úydiń buzılǵan jerlerin ele ońlamaǵan edi. 7Sonlıqtan patsha Ioash ruwxaniy Ehoyadanı hám basqa ruwxaniylerdi shaqırıp, olarǵa bılay dedi:

– Ne ushın Úydiń buzılǵan jerlerin ońlamay atırsızlar? Endigiden bılay qaznashılardan gúmis almay, olardı Úydiń buzılǵan jerlerin ońlaw ushın berińler.

8Ruwxaniyler xalıqtan gúmis almawǵa hám Úydiń buzılǵan jerlerin ońlawǵa qatnaspawǵa ırazı boldı. 9Ruwxaniy Ehoyada bir qutı alıp, onıń qaqpaǵınıń ústin testi de, qutını Jaratqan Iyeniń Úyiniń kirer awzındaǵı qurbanlıq orınnıń oń jaǵına qoydı. Bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelingen hámme gúmislerdi qutıǵa salıp turdı+. 10Qutıǵa kóp gúmis jıyılǵanın kórgende, patshanıń xatkeri menen bas ruwxaniy kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine túsken gúmislerdi qaltalap, tárezige tartıp ólshedi. 11Ólshengen gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin júrgiziw ushın qoyılǵan adamlarǵa berdi. Olar bul gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyinde islep atırǵan aǵash ustalarına, qurılısshılarǵa, 12óriwshilerge hám tas kesiwshilerge tóledi. Jáne de, Jaratqan Iyeniń Úyin ońlaw ushın aǵash, jonılǵan taslar satıp alıwǵa hám ońlaw ushın kerek bolǵan basqa da zatlarǵa sarplandı. 13Biraq Jaratqan Iyeniń Úyinde jıynalǵan gúmisten Úy ushın gúmis qırmalar, pilik keskishler, qan sebetuǵın tabaqlar, kárnaylar hám altın yamasa gúmis buyımlar islewde jumsalmadı. 14Sebebi bul gúmisler tek jumısshılarǵa tólenip, Jaratqan Iyeniń Úyin dúzetiwge sarplandı. 15Jumısshılarǵa tólew ushın gúmis berilgen adamlardan hesh qanday esap talap etilmedi. Sebebi olar hadal isleytuǵın edi+. 16Ayıp hám gúna qurbanlıǵı ushın berilgen gúmisler Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelinbedi, olar ruwxaniylerge tiyisli edi+.

17Sol waqıtta Aram patshası Xazael Gat qalasına hújim jasap, onı basıp aldı. Keyin ol Erusalimge hújim jasawǵa qarar etti+. 18Biraq Yahuda patshası Ioash óz ata-babaları bolǵan Yahuda patshaları Ehoshafattıń, Ehoramnıń, Axaziyanıń hám óziniń Jaratqan Iyege ataǵan muxaddes sıylarınıń hámmesin, Jaratqan Iyeniń Úyinen hám patsha sarayınıń qaznasınan tabılǵan barlıq altınlardı Aram patshası Xazaelge jiberdi. Sonda Xazael de Erusalimnen shegindi+.

19Ioashtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 20Ioashtıń xızmetshileri qozǵalań kóterip, oǵan qarsı til biriktirdi hám onı Sillaǵa baratuǵın jolda, Beyt-Milloda óltirdi+. 21Ioashtı óltirgen xızmetshileri Shimeat ulı Iozabad hám Shomer ulı Ehozabad edi. Ioash ólip, ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına qoyıldı. Onıń ornına ulı Amasiya patsha boldı.

13

Izrail patshası Ehoaxaz

13^1Yahuda patshası Axaziya ulı Ioashtıń patshalıǵınıń jigirma úshinshi jılında, Ehu ulı Ehoaxaz Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám on jeti jıl patshalıq etti+. 2Ehoaxaz Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Izraildı gúnaǵa baslaǵan Nabat ulı Yarobamnıń gúnaların dawam etip, olardan bas tartpadı+. 3Sol sebepli Jaratqan Iyeniń Izrailǵa ǵázebi qaynap, olardı uzaq waqıt Aram patshası Xazaeldiń hám onıń ulı Ben-Hadadtıń qolına berip qoydı+. 4Sonda Ehoaxaz Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye onı esitti. Sebebi Ol Aram patshasınıń izraillılardı qalay ayawsız ezip atırǵanın kórip turǵan edi+. 5Solay etip Jaratqan Iye izraillılarǵa bir qutqarıwshını jiberdi hám izraillılar aram xalqınıń qol astınan qutılıp, burınǵıday óz úylerinde qáwipsiz jasay basladı+. 6Degen menen, olar Yarobamnıń úy-ishiniń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpay, onı dawam etti hám kiyeli aǵash ta Samariyada tura berdi+.

7Ehoaxazdıń eliw atlısı, on sawash arbası hám on mıń piyada áskeri qaldı. Óytkeni Aram patshası olardı qırıp, kúlin kókke suwırǵan edi. 8Ehoaxazdıń qalǵan isleri, ol islegen barlıq isler hám onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 9Ehoaxaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám onı Samariyaǵa jerledi. Onıń ornına ulı Ehoash patsha boldı.

Izrail patshası Ehoash

10Yahuda patshası Ioashtıń patshalıǵınıń otız jetinshi jılında, Ehoaxaz ulı Ehoash Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám on altı jıl patshalıq etti. 11Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan júz burmay, sol gúnalardı dawam etti+. 12Ehoashtıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler hám Yahuda patshası Amasiya menen urısqanda kórsetken qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 13Ehoash ólip, ata-babalarına qosıldı hám Samariyada Izrail patshalarınıń janına jerlendi. Onıń taxtına ulı Yarobam otırdı.

Payǵambar Elishanıń ólimi

14Elisha dawasız kesellikke shalındı. Izrail patshası Ehoash onı kóriwge barıp:

– Ákem, ákem, Izraildıń arbası hám atlıları! – dep jıladı+. 15Elisha oǵan:

– Qolıńa oq jay menen oqlardı al, – dedi. Patsha oq jay menen oqlardı aldı. 16Elisha:

– Oq jaydı ker, – dedi. Patsha oq jaydı kerdi. Sonda Elisha qolların patshanıń qolları ústine qoyıp:

17– Shıǵıs táreptegi aynanı ash, – dedi. Patsha aynanı ashtı. Elisha:

– Oqtı at, – dedi. Ol attı. Elisha oǵan:

– Bul oq – Aram ústinen seni jeńiske eristiretuǵın Jaratqan Iyeniń jeńis oǵı. Sen Afekte olardı tolıǵı menen joq qılasań, – dedi+.

18Sońınan:

– Oqlardı al, – dedi. Patsha oqlardı alǵanda, Elisha oǵan:

– Oqlardı jerge ur, – dedi. Patsha oqlardı úsh ret jerge urdı da, toqtap qaldı. 19Qudaydıń adamınıń buǵan ashıwı kelip:

– Bes-altı ret urıwıń kerek edi. Sonda aramlılardı tolıǵı menen jeńgen bolar ediń. Endi aramlılardı tek úsh ret ǵana jeńe alasań, – dedi.

20Elisha ólip, jerlendi. Hár jılı báhárde Moab basqınshıları Izrailǵa keletuǵın edi. 21Bir kúni izraillılar bir ólini jerlep atırǵanda basqınshılardı kórip qaldı hám ólini Elishanıń górine ılaqtırıp qashtı. Óli dene Elishanıń súyeklerine tiygende tirilip, ayaqqa turdı.

Izrail hám Aram arasındaǵı sawash

22Aram patshası Xazael Ehoaxazdıń patshalıǵı dáwirinde izraillılarǵa zulımlıq etip keldi+. 23Biraq Jaratqan Iye Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp penen dúzgen kelisimine góre, izraillılarǵa miyrim-shápáát kórsetti hám rehim etip, olarǵa názerin túsirdi. Olardı joq qılıwdı qálemedi hám búginge deyin Óz dárgayınan quwıp jibermedi.

24Aram patshası Xazael ólip, ornına ulı Ben-Hadad patsha boldı. 25Izrail patshası Ehoash ákesi Ehoaxazdıń patshalıǵı dáwirinde qoldan bergen qalalardı Xazaeldiń ulı Ben-Hadadtan qaytarıp aldı. Ehoash onı úsh ret jeńiliske ushıratıp, Izrail qalalarına qayta iyelik etti+.

14

Yahuda patshası Amasiyanıń Izrail patshası Ehoashqa urıs ashıwı

14^1•Izrail patshası Ehoaxazdıń ulı Ehoashtıń patshalıǵınıń ekinshi jılında Yahuda patshası Ioashtıń ulı Amasiya Yahuda taxtına otırdı+. 2Amasiya patsha bolǵanda, jigirma bes jasında edi, ol Erusalimde jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Ehoaddan edi. 3Amasiya Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi islese de, babası Dawıtqa uqsamadı. Al hár bir iste ol ákesi Ioashtan órnek aldı. 4Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi+.

5Amasiya óziniń patshalıq biyligin bekkemlep alǵannan soń, ákesi Ioash patshanı óltirgen xızmetshilerdi óltirdi+. 6Biraq Muwsanıń Nızam kitabında[*] jazılǵanına say is tutıp, jınayatshılardıń balaların óltirmedi. Onda Jaratqan Iye: «Balalar ushın ákeler, ákeler ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin», – dep buyırǵan edi+.

7Amasiya Duz oypatlıǵında on mıń edomlını óltirip, Sela qalasın basıp aldı hám oǵan Ioqteel dep at qoydı. Bul qala házir de sol at penen ataladı+.

8Keyin Amasiya Ehudıń aqlıǵı Ehoaxazdıń ulı Izrail patshası Ehoashqa xabarshılar jiberip: «Kel, jekpe-jek alısayıq», – dep shaqırıq tasladı.

9Izrail patshası Ehoash ta Yahuda patshası Amasiyaǵa mınaday juwap jiberdi: «Lebanon tawlarındaǵı shat tiken sol jerdegi kedrge: „Qızıńdı meniń ulıma hayallıqqa ber“, – dep xabar jiberipti. Biraq Lebanon tawlarındaǵı bir jabayı haywan sol jerden ótip baratırıp, shat tikendi jenship ketipti+. 10Sen edomlılardı jeńdiń, sonlıqtan kókiregiń álaspanda. Usı jeńisińdi juwıp, úyińde otır. Jánjel baslawdıń ne keregi bar? Ózińniń de, Yahudanıń da basın bálege qaldırajaqsań».

11Degen menen, Amasiya qulaq aspadı. Izrail patshası Ehoash Yahuda patshası Amasiyaǵa qarsı júris qılıp, olar Yahudanıń Beyt-Shemesh qalasında júzbe-júz keldi+. 12Yahudalılar izraillılar tárepinen qıyratılıp, úylerine qaray qashtı. 13Izrail patshası Ehoash Axaziyanıń aqlıǵı Ioashtıń ulı Yahuda patshası Amasiyanı Beyt-Shemeshte tutqınǵa aldı. Sońınan Erusalimge kelip, qala diywalınıń Efrayım dárwazasınan Múyesh dárwazasına shekemgi tórt júz shıǵanaq aralıǵın qulatıp tasladı+. 14Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám patsha sarayındaǵı qaznadan tabılǵan hámme altın hám gúmislerdi, hámme zatlardı, jáne de, kepilge qoyılatuǵın tutqınlardı alıp Samariyaǵa qaytıp ketti+.

15Ehoashtıń basqa isleri, onıń qaharmanlıqları hám Yahuda patshası Amasiya menen qalay urısqanı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 16Ehoash ólip, ata-babalarına qosıldı hám Samariyaǵa, Izrail patshalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Yarobam patsha boldı.

Yahuda patshası Amasiyanıń ólimi

17•Yahuda patshası Ioash ulı Amasiya Izrail patshası Ehoaxaz ulı Ehoashtıń óliminen soń, on bes jıl ómir súrdi. 18Amasiyanıń basqa isleri Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

19Erusalimde Amasiyaǵa qarsı til biriktirilgenlikten, ol Laxishke qashtı. Biraq til biriktiriwshiler Amasiyanıń izinen Laxishke adam jiberip, onı sol jerde óltirtti+. 20Olar Amasiyanıń denesin atqa artıp, Erusalimge alıp keldi hám ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi.

21Yahuda xalqı on altı jasar Azariyanı[*] ákesi Amasiyanıń ornına patsha etip qoydı. 22Ákesi Amasiyanıń óliminen keyin, Azariya Elat qalasın Yahudaǵa qaytarıp alıp, onı qaytadan qurdı+.

Izrail patshası Yarobam

23Yahuda patshası Ioash ulı Amasiyanıń patshalıǵınıń on besinshi jılında, Ehoash ulı Yarobam Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám qırıq bir jıl patshalıq etti. 24Yarobam Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan waz keshpedi+. 25Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Óz qulı gat-xeferli payǵambar Amittay ulı Yunus arqalı aytqan sózleri boyınsha, Yarobam Lebo-Xamattan Óli teńizge shekemgi Izrail jerlerin qayta tikledi+. 26Sebebi Jaratqan Iye Izrail xalqı tartıp atırǵan kúshli azaptı kórdi. Qul da, azat adam da, hámmesi azap ishinde bolıp, olarǵa járdem bergendey hesh kim joq edi+. 27Jaratqan Iye Izraildıń atın jer betinen joq qılıp jiberiwdi qálemegenlikten, Ehoash ulı Yarobam arqalı olardı qutqardı.

28Yarobamnıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler, onıń qaharmanlıqları, qalay urısqanları hám Yahudaǵa tiyisli bolǵan Damask penen Xamattı Izrailǵa qalay qaytarıp alǵanı haqqında Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 29Yarobam ólip, ata-babaları bolǵan Izrail patshalarına qosıldı. Onıń ornına ulı Zexariya patsha boldı.

15

Yahuda patshası Azariya

15^1•Izrail patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında, Yahuda patshası Amasiyanıń ulı Azariya Yahudaǵa patsha boldı+. 2Azariya on altı jasında taxtqa otırıp, Erusalimde eliw eki jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Exoliya edi. 3Azariya da ákesi Amasiyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi+. 4Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi+.

5Jaratqan Iye patsha Azariyanı jazaladı. Ol bir ómir jaman teri keselligine shalınıp, bólek bir úyde jasadı. Saraydı hám úlke xalqın onıń ulı Iotam basqardı+.

6Azariyanıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 7Azariya ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasındaǵı ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Iotam patsha boldı.

Izrail patshası Zexariya

8Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń otız segizinshi jılında, Yarobam ulı Zexariya Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám altı ay patshalıq etti. 9Ata-babaları sıyaqlı, ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı+. 10Yabesh ulı Shallum Zexariyaǵa qarsı til biriktirip, onı xalıqtıń aldında óltirdi hám ornına ózi patsha boldı.

11Zexariyanıń basqa isleri Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 12Solay etip, Jaratqan Iyeniń Ehuǵa: «Seniń násiliń tórtinshi áwladqa deyin Izrail taxtında otıradı», – dep aytqan sózi orınlandı+.

Izrail patshası Shallum

13Yahuda patshası Uzziyanıń[*] patshalıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Yabesh ulı Shallum Izrailǵa patsha boldı hám Samariyada bir ay patshalıq etti. 14Gad ulı Menaxem Tirsadan Samariyaǵa kelip, sol jerde Yabesh ulı Shallumdı óltirdi hám onıń ornına ózi patsha bolıp aldı+.

15Shallumnıń basqa isleri hám ol dúzgen qastıyanshılıq Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

16Sol waqıtta Menaxem Tirsadan shıǵıp, ózine dárwazaların ashpaǵanı ushın, Tifsax qalasın hám onıń átirapındaǵı awıllardıń hámmesin qırdı hám hámiledar hayallardıń qarınların jarıp tasladı.

Izrail patshası Menaxem

17Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Gad ulı Menaxem Izrailǵa patsha bolıp, Samariyada on jıl patshalıq etti. 18Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám ómiri boyı Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı+.

19Assiriya patshası Pul[*] Izrailǵa hújim etti. Biraq Menaxem Puldıń qollap quwatlawına erisiw arqalı óz patshalıǵın bekkemlew ushın, Pulǵa mıń talant gúmis berdi+. 20Menaxem Assiriya patshasına beriw ushın, Izraildaǵı bay adamlardıń hár birine eliw shekel gúmisten salıq saldı. Solay etip, Assiriya patshası elden sheginip, óz úlkesine qaytıp ketti.

21Menaxemniń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 22Menaxem ólip, ata-babalarına qosıldı hám onıń ornına ulı Peqaxiya patsha boldı.

Izrail patshası Peqaxiya

23Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń eliwinshi jılında, Menaxem ulı Peqaxiya Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám eki jıl patshalıq etti. 24Peqaxiya Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan bas tartpadı+. 25Peqaxiyanıń áskerbasılarınan biri Remaliya ulı Peqax oǵan qarsı til biriktirdi. Ol janına giladlı eliw adamdı alıp, Argob hám Arye degen adamlar menen birikti de, Samariyadaǵı saraydıń qorǵanında Peqaxiyanı óltirip, ornına ózi patsha boldı.

26Peqaxiyanıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

Izrail patshası Peqax

27Yahuda patshası Azariyanıń patshalıǵınıń eliw ekinshi jılında, Remaliya ulı Peqax Samariyada Izrailǵa patsha boldı hám jigirma jıl patshalıq etti. 28Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Nabat ulı Yarobamnıń Izraildı baslaǵan gúnalarınan júz burmadı+.

29Izrail patshası Peqaxtıń dáwirinde, Assiriya patshası Tiglat-Pileser Izraildıń Iyyon, Abel-Beyt-Maaxa, Yanoax, Kedesh, Xasor qalaların hám Gilad, Galila, Naftaliy úlkelerin basıp alıp, xalqın Assiriyaǵa aydap ketti. 30Yahuda patshası Uzziya ulı Iotamnıń patshalıǵınıń jigirmalanshı jılında, Ela ulı Hoshea Remaliya ulı Peqaxqa qarsı til biriktirip, onı óltirdi hám ornına ózi patsha boldı. 31Peqaxtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

Yahuda patshası Iotam

32•Izrail patshası Remaliya ulı Peqaxtıń patshalıǵınıń ekinshi jılında, Uzziya ulı Iotam Yahudaǵa patsha boldı+. 33Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Erusha bolıp, ol Sadoq degen adamnıń qızı edi. 34Iotam da ákesi Uzziyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi+. 35Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi. Iotam Jaratqan Iyeniń Úyiniń joqarǵı dárwazasın saldırdı+.

36Iotamnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 37Sol kúnlerde Jaratqan Iye Aram patshası Resin menen Izrail patshası Remaliya ulı Peqaxtı Yahudaǵa hújimge jibere basladı+. 38Iotam ólip, ata-babalarına qosıldı hám babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaz patsha boldı.

16

Yahuda patshası Axaz

16^1•Izrail patshası Remaliya ulı Peqaxtıń patshalıǵınıń on jetinshi jılında, Iotam ulı Axaz Yahudaǵa patsha boldı. 2Axaz jigirma jasında patsha bolıp, Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi islegen babası Dawıtqa uqsamadı. 3Axaz Izrail patshalarınıń jolınan júrdi. Hátte, Jaratqan Iye Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen milletlerdiń jerkenishli dástúrlerine eliklep, óz ulın otqa jaǵıp, qurban etti+. 4Ol sıyınıw orınlarında, tóbeshiklerde hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetti+.

5Sonda Aram patshası Resin hám Izrail patshası Remaliya ulı Peqax Erusalimdi basıp alıw ushın hújim etti. Olar qalanı qamal qılıp tursa da, Axazdı jeńe almadı+. 6Sol arada Aram patshası Resin Elat qalasın qaytarıp alıp, ol jerdegi Yahuda xalqın quwıp jiberdi. Sońınan edomlılar Elatqa qonıs bastı, olar házir de sol jerde jasaydı+.

7Axaz Assiriya patshası Tiglat-Pileserge elshilerin jiberip: «Men siziń qulıńız hám xızmetshińizben. Kelip, maǵan hújim etip atırǵan Aram hám Izrail patshalarınıń qolınan meni qutqarıń», – dedi+. 8Axaz Jaratqan Iyeniń Úyinen hám saraydıń qaznasınan tabılǵan gúmis hám altınlardı alıp, Assiriya patshasına sawǵaǵa berip jiberdi+. 9Assiriya patshası Axazdıń tilegin orınlap, Damaskke hújim etip, onı qolǵa kirgizdi. Qala xalqın Kirge súrgin qılıp, Resindi óltirdi+.

10Patsha Axaz Assiriya patshası Tiglat-Pileserdi qarsı alıw ushın Damaskke barǵanda, sol jerdegi qurbanlıq orındı kórdi. Ol qurbanlıq orınnıń súwretin hám qurılısınıń sızılmasın ruwxaniy Uriyaǵa jiberdi+. 11Ruwxaniy Uriya patsha Axaz Damaskten kelgenshe, Damaskten ol jibergen úlgi boyınsha, qurbanlıq orın qurdırıp qoydı. 12Patsha Damaskten qaytıp kelgende, qurbanlıq orındı kórdi hám oǵan jaqınlap, ústinde qurbanlıqlar berdi. 13Ol qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıǵın hám ǵálle sadaqasın tútetip jandırdı, oǵan ishimlik sadaqasın quyıp, tatıwlıq qurbanlıǵınıń qanın septi. 14Al Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orındı Jaratqan Iyeniń Úyiniń aldınan, yaǵnıy taza qurbanlıq orın menen Úy ortasında turǵan ornınan jıljıtıp, onı jańa qurbanlıq orınnıń arqa tárepine qoydı+.

15Sońınan patsha Axaz ruwxaniy Uriyaǵa mınaday buyrıq berdi:

– Azanǵı jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám keshki ǵálle sadaqasın, patsha bergen jandırılatuǵın qurbanlıqtı hám ǵálle sadaqasın, úlke xalqı bergen jandırılatuǵın qurbanlıqtı, ǵálle sadaqasın hám ishimlik sadaqasın úlken qurbanlıq orında usın. Jandırılatuǵın qurbanlıqlardıń hám basqa qurbanlıqlardıń hámmesiniń qanın oǵan sep. Al qoladan islengen qurbanlıq orındı men keleshekti biliw ushın qollanaman+.

16Ruwxaniy Uriya patsha Axazdıń buyrıqların tolıq orınladı.

17Patsha Axaz túbeldiriklerdiń taxtaların kestirip, ústindegi lágenlerdi aldırıp tasladı. Háwizdi de qola buǵalardıń ústinen túsirip, tóselgen tastıń ústine qoydı+. 18Assiriya patshasına jaǵınıw ushın, ol Shabbat kúnleri Jaratqan Iyeniń Úyine kiretuǵın ústi jabıq joldı hám patsha kiretuǵın qapını jawıp tasladı+.

19Axazdıń basqa isleri haqqında Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 20Axaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Xizkiya patsha boldı.

17

Izraildıń sońǵı patshası Hoshea

17^1Yahuda patshası Axazdıń patshalıǵınıń on ekinshi jılında, Ela ulı Hoshea Samariyada Izrailǵa patsha bolıp, toǵız jıl patshalıq etti+. 2Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Biraq ózinen aldınǵı Izrail patshalarınan táwirirek edi.

3Assiriya patshası Shalmanasar Hosheaǵa qarsı sawash ashtı. Hoshea táslim bolıp, oǵan salıq tóley basladı+. 4Biraq Assiriya patshası Hosheanıń satqınlıq etkenin bilip qaldı. Sebebi Hoshea Mısır patshası Soǵa xabarshılar jibergen edi hám Assiriya patshasına hár jılı tóleytuǵın salıǵın tólemey qoyǵan edi. Sonlıqtan Assiriya patshası onı tutıp alıp, qamaqxanaǵa tasladı.

Samariyanıń qulawı

5Assiriya patshası pútkil Izrail jerlerine hújim qılıp, Samariyanı úsh jıl qamal etip turdı+. 6Hosheanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılında, Assiriya patshası Samariyanı qolǵa kirgizip, Izrail xalqın Assiriyaǵa súrgin etti. Olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Gozandaǵı dárya boyına hám Midiya qalalarına ornalastırdı+. 7Bulardıń hámmesi izraillılardıń ózlerin Mısır patshası faraonnıń qol astınan, Mısır jerinen alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyege qarsı gúna islegeni sebepli júz berdi. Olar basqa qudaylarǵa tabına basladı+. 8Olar ózleriniń aldınan Jaratqan Iye quwıp shıǵarǵan xalıqlardıń dástúrleri hám Izrail patshalarınıń shıǵarǵan dástúrleri boyınsha jasadı+. 9Izraillılar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyege unamaytuǵın bul islerdi jasırın isleytuǵın edi. Olar awıllardan baslap, qorǵanlı qalalarǵa shekem hámme jerde ózleri ushın sıyınıw orınların qurdı+. 10Hár bir biyik tóbeshikke hám qoyıw japıraqlı terektiń astına kiyeli taslar hám kiyeli aǵashlar ornattı+. 11Olar Jaratqan Iyeniń ózleriniń aldınan quwıp shıǵarǵan xalıqları sıyaqlı, barlıq sıyınıw orınlarında tútetkiler tútetti hám islegen jaman isleri menen Jaratqan Iyeni ǵázeplendirdi. 12Jaratqan Iyeniń ózlerine: «Bulay islemeńler», – degenine qaramastan, olar butlarǵa tabındı+. 13Sonda Jaratqan Iye Óziniń barlıq payǵambarları hám wáliyleri arqalı Izrail hám Yahudaǵa bılay dep eskertti: «Jaman jolıńızdan qaytıńlar. Ata-babalarıńızǵa buyırǵan hám qullarım bolǵan payǵambarlarım arqalı sizlerge jibergen Nızamdaǵı barlıq buyrıqlarıma hám qaǵıydalarıma boysınıńlar»+. 14Biraq olar qulaq salmay, Qudayı Jaratqan Iyege isenbegen ata-babalarına uqsap qaysarlıq qıldı+. 15Olar Onıń qaǵıydalarınan, ata-babaları menen dúzgen kelisiminen hám ózlerine berilgen eskertiwlerinen júz burıp, jaramsız butlarǵa tabındı hám ózleri de mánissiz ómir súrdi. Jaratqan Iye: «Átirapıńızdaǵı xalıqlarǵa uqsap jasamańlar», – dep buyırsa da, olar sol xalıqlardıń ádetlerine eliklep jasay berdi+. 16Olar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń barlıq buyrıqlarınan júz burıp, tananıń eki músinin quydırdı, kiyeli aǵash isletti hám pútkil aspan denelerine tabınıp, Baalǵa xızmet etti+. 17Ulların hám qızların otta qurbanlıqqa berdi, palkerlik etti hám belgilerdi jorıdı. Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge berilip ketip, Onıń ǵázebin keltirdi+. 18Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń izraillılarǵa qattı ǵázebi keldi hám Yahuda urıwınan basqasınıń hámmesin Óz dárgayınan quwdı. 19Biraq Yahuda da Óz Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınbay, olar da izraillılar islegen dástúrlerdi isledi+. 20Aqıbette, Jaratqan Iye pútkil Izrail urpaqlarınan júz burıp, olardı jazaladı hám basqınshılardıń qolına táslim etip, hámmesin Óz dárgayınan shıǵarıp jiberdi+.

21Burın Jaratqan Iye izraillılardı Dawıttıń urpaǵınıń qolınan tartıp alǵannan soń, izraillılar Nabat ulı Yarobamdı patsha etip qoyǵan edi. Yarobam olardı Jaratqan Iyeniń jolınan shıǵarıp, ullı gúnaǵa basladı+. 22Izrail urpaqları Yarobam islegen barlıq gúnalarǵa qosıldı, bul gúnalardan bas tartpadı. 23Aqırında, Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlar arqalı aytqanı sıyaqlı, izraillılardı Óz dárgayınan quwıp jiberdi. Olar óz jerinen Assiriyaǵa súrgin etildi. Búgin de olar sol jerde jasaydı.

Samariyaǵa qonıs basqanlar

24Assiriya patshası Babilon, Kuta, Awwa, Xamat hám Sefarwayım qalalarınan adamlardı kóshirip ákelip, izraillılardıń ornına Samariya jerine qonıslandırdı. Olar Samariyanı iyelep, onıń qalalarında jasay basladı+. 25Olar sol jerde jasay baslaǵan waqıtları Jaratqan Iyege sıyınbadı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa arıslanlardı jiberdi, arıslanlar olardıń ayırımların óltire basladı. 26Sonda Assiriya patshasına mınaday xabar jetti: «Siz Samariya qalalarına kóshirip ákelip qonıslandırǵan xalıqlar sol jerdiń qudayına qalay sıyınıwdı bilmeydi. Xalıq úlke qudayınıń nızamların bilmegeni ushın, úlke qudayı úlkege arıslanlar jiberip atır, arıslanlar da adamlardı óltirip atır». 27Assiriya patshası: «Samariyadan súrgin etip ákelingen ruwxaniylerden birin izge qaytarıń. Ol barıp, sol jerde jasasın hám olarǵa sol jerdiń qudayınıń nızamların úyretsin», – dep buyırdı. 28Samariyadan súrgin etilgen ruwxaniylerden biri kelip, Beyt-Elde jasadı hám Jaratqan Iyege qalay sıyınıwdı olarǵa úyretti+.

29Degen menen, Samariya qalalarına qonıs basqan hár bir xalıq óz qudaylarınıń músinlerin isledi. Olardı izraillılar Samariyada jasaǵan waqtında qurǵan sıyınıw orınlarına qoydı. 30Babilonnan kelgenler Sukkot-Benot degen, Kuttan kelgenler Nergal degen, Xamattan kelgenler Ashima degen, 31Awwadan kelgenler Nibxaz hám Tartaq degen butlardı isledi. Al Sefarwayımnan kelgenler Sefarwayım qudayları Adrammelex penen Anammelexke arnap ulların otta jandırdı+. 32Bir tárepten olar Jaratqan Iyege sıyınsa, ekinshi tárepten sıyınıw orınlarındaǵı butxanalarda xızmet etiw ushın, aralarınan ruwxaniyler saylap qoydı+. 33Sol jerge kóship kelgen hár bir xalıq Jaratqan Iyege sıyınıw menen birge, óz xalıqlarınıń dástúrleri boyınsha óz qudaylarına da tabındı+. 34Házir de olar sol eski dástúrleri boyınsha jasap keledi. Olar Jaratqan Iyeden qorqpaydı, Jaratqan Iye Izrail dep at bergen Yaqıptıń balalarına buyırǵan qaǵıydalarǵa, pármanlarǵa, nızamlarǵa hám buyrıqlarǵa boysınbaydı+. 35Jaratqan Iye Yaqıptıń urpaǵı menen kelisim dúzip, olarǵa bılay dep buyırǵan edi: «Basqa qudaylardan qorqıp, olarǵa tabınbańlar hám olarǵa xızmet etip, qurbanlıq bermeńler+. 36Tek ullı qúdireti menen qol sozıp, sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan Jaratqan Iyeden qorqıńlar, Oǵan sıyınıp, qurbanlıq berińler+. 37Sizler ushın jazǵan qaǵıydaların, pármanların, nızamların hám buyrıqların bárha muqıyatlı túrde orınlańlar hám basqa qudaylardan qorqpańlar+. 38Meniń sizler menen dúzgen kelisimimdi umıtpańlar, basqa qudaylardan qorqpańlar. 39Tek Qudayıńız Jaratqan Iyeden qorqıńlar. Ol sizlerdi barlıq dushpanlarıńızdıń qolınan qutqaradı».

40Biraq Samariyaǵa qonıs basqan xalıqlar bul sózlerge qulaq aspay, ózleriniń burınǵı ádetleri boyınsha jasay berdi. 41Sol xalıqlar hám Jaratqan Iyege, hám ózleri jondırıp isletken músinlerge sıyındı. Olardıń balaları da, balalarınıń balaları da ózleriniń ata-babaları islegen isti búginge deyin dawam etpekte+.

18

Yahuda patshası Xizkiya

18^1•Izrail patshası Ela ulı Hosheanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında, Axaz ulı Xizkiya Yahudaǵa patsha boldı. 2Xizkiya jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Abiy bolıp, ol Zexariyanıń qızı edi. 3Ol da atası Dawıtqa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 4Ol sıyınıw orınların joq qıldı, kiyeli taslardı maydalap, kiyeli aǵashtı kesip tasladı, Muwsa islegen mıs jılandı da bólip, maydaladı. Sebebi izraillılar onı Nexushtan dep atap, sol kúnge deyin oǵan arnap tútetki tútetetuǵın edi+.

5Patsha Xizkiya Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege úmit bayladı. Onnan burın da, onnan keyin de, Yahuda patshaları arasında oǵan uqsaǵanı bolmadı+. 6Ol Jaratqan Iyege sadıq bolıp, Onnan júz burmadı hám Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıqların orınladı. 7Sonlıqtan Jaratqan Iye onıń menen birge edi. Xizkiya ne islese de, tabısqa eristi. Ol Assiriya patshasına qarsı bas kóterip, oǵan boysınıwdan bas tarttı. 8Ol Gaza hám onıń átirapına shekem, awıllardan baslap, qorǵanlı qalalarǵa shekemgi hámme jerlerdegi filistlerdi qırıp tasladı+.

9Xizkiyanıń patshalıǵınıń tórtinshi jılında, Izrail patshası Ela ulı Hosheanıń patshalıǵınıń jetinshi jılında, Assiriya patshası Shalmanasar Samariyaǵa hújim jasap, qalanı qamal etti+. 10Ol úsh jıldan soń, Samariyanı qolǵa kirgizdi. Solay etip, Xizkiyanıń patshalıǵınıń altınshı, Izrail patshası Hosheanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılında, Samariya basıp alındı. 11Assiriya patshası izraillılardı Assiriyaǵa súrgin etip, olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Gozandaǵı dárya boyına hám Midiya qalalarına ornalastırdı+. 12Bul waqıya izraillılardıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspaǵanı, Onıń kelisimin buzǵanı sebepli júz berdi. Sebebi izraillılar Qudayı Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa arqalı bergen buyrıqlarına boysınbadı. Olardı tıńlamadı da, orınlamadı da+.

Sanxeribtiń abay etiwi

13•Xizkiyanıń patshalıǵınıń on tórtinshi jılında, Assiriya patshası Sanxerib Yahudanıń barlıq qorǵanlı qalalarına hújim jasap, olardı basıp aldı. 14Sonda Yahuda patshası Xizkiya Laxish qalasındaǵı Assiriya patshasına: «Men ayıplıman, meniń jerimnen ketseńiz. Ne talap etseńiz de, tóleymen», – dep xabar jiberdi. Sóytip, Assiriya patshası Yahuda patshası Xizkiyaǵa úsh júz talant gúmis hám otız talant altın salıq saldı+. 15Xizkiya Jaratqan Iyeniń Úyinen hám saraydıń qaznasınan tabılǵan gúmistiń hámmesin oǵan berdi+. 16Sonday-aq Yahuda patshası Xizkiya Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń esiklerin hám jaqlawların altın menen qaplatqan edi. Ol ózi qaplatqan usı altınlardı qırshıp alıp, olardı da Assiriya patshasına berdi.

17Degen menen, Assiriya patshası bas sárkárdasın, áskeriy wákilin hám bas wázirin úlken armiya menen Laxishten Erusalimge, patsha Xizkiyaǵa jiberdi. Olar Erusalimge kelip, kir juwıwshınıń atızına baratuǵın joldaǵı, Joqarǵı háwizge suw quyılatuǵın jerde toqtadı+. 18Olar patshanı shaqırttı. Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax assiriyalılarǵa bardı+.

19Sonda Assiriya patshasınıń bas wáziri olarǵa bılay dedi:

– Ullı patsha, Assiriya patshasınıń mına sózlerin Xizkiyaǵa jetkiziń: «Neńe úmit artıp tursań? 20Urıs ushın joba hám kúsh bar dep aytasań, biraq sen tek bos sózlerdi aytıp tursań. Sen kimge súyenip, maǵan qarsı bas kóterip tursań? 21Mine, sen ózine súyengenniń alaqanın tesetuǵın sınıq qamıs hasaǵa uqsaǵan Mısırǵa súyenip tursań. Mısır patshası faraon ózine isengenlerdiń hámmesine usınday+. 22Bálkim maǵan: „Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege úmit baylaymız“, – dersizler. Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek Erusalimde, mına qurbanlıq orında sıyınıńlar“, – dep sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların joq qılǵan Xizkiya emes pe edi?»+

23Endi sen, meniń mırzam Assiriya patshası menen mawasaǵa kel. Eger men saǵan eki mıń bas at bersem, olarǵa minetuǵın sonsha adam taba alar ma ediń? 24Solay eken, mırzamnıń eń hálsiz áskerbasısın da jeńe almaysań-ǵo. Yamasa Mısırdıń sawash arbaları menen atlılarına isenip tursań ba? 25Qala berse, men bul jerdi wayran etiw ushın Jaratqan Iyeniń erkisiz keldim be? Jaratqan Iye maǵan: «Sol úlkege hújim qılıp, onı wayran et», – dedi.

26Xilkiya ulı Elyakim, Shebna hám Ioax bas wázirge bılay dep juwap berdi:

– Bul qullarıńız benen arameyshe sóylese beriń, túsinemiz. Diywal ústindegi xalıqqa esittirip, bizler menen evrey tilinde sóylespeń+.

27Bas wázir olarǵa:

– Mırzam meni bul sózlerdi tek mırzańa hám saǵan aytıw ushın emes, al sizler menen birge óz dáretin jep, sidigin ishiwge duwshar bolatuǵın diywal ústinde otırǵan adamlarǵa da jetkeriw ushın jiberdi, – dedi.

28Sońınan bas wázir ornınan turıp, evrey tilinde bılay dep baqırdı:

– Ullı patshanıń, Assiriya patshasınıń sózlerine qulaq salıńlar! 29Patsha bılay deydi: «Xizkiya sizlerdi aldamay-aq qoysın. Ol sizlerdi meniń qolımnan qutqara almaydı. 30Ol: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı, qala Assiriya patshasınıń qolına berilmeydi“, – dep sizlerdi Jaratqan Iyeden úmitlendirmesin».

31Xizkiyaǵa qulaq salmańlar. Sebebi Assiriya patshası bılay deydi: «Meniń menen jarasıp, maǵan kelińler. Sonda hár bir adam óz júziminiń hám ánjir aǵashınıń miywesinen jep, óz suw saqlaǵıshınan suw ishedi+. 32Sońınan men kelip, sizlerdi biydayı, sharabı, nanı, júzimzarları, záytún mayı hám palı mol bolǵan, óz úlkeńizge uqsaǵan bir úlkege kóshiremen. Sonda ólmey, tiri qalasızlar. Xizkiya: „Jaratqan Iye bizlerdi qutqaradı“, – dep aldaǵanına qulaq salmańlar+. 33Qaysı xalıqtıń qudayı óz úlkesin Assiriya patshasınıń qolınan qutqara alǵan? 34Xamat hám Arpadtıń qudayları qayda? Sefarwayım, Hena hám Iwwanıń qudayları qayda? Samariyanıń qudayları Samariyanı meniń qolımnan qutqara aldı ma+? 35Usı ellerdiń qudaylarınıń qaysı biri óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, Jaratqan Iye Erusalimdi meniń qolımnan qalay qutqaradı?»+

36Xalıq úndemedi, juwap ta qaytarmadı. Óytkeni patsha Xizkiya xalıqqa oǵan juwap bermewdi buyırǵan edi.

37Saray basqarıwshısı Xilkiya ulı Elyakim, xatker Shebna hám diywanbegi Asaf ulı Ioax kiyimlerin jırtıp, Xizkiyanıń aldına keldi hám Assiriya patshasınıń bas wáziriniń sózlerin oǵan aytıp berdi.

19

Xizkiyanıń payǵambar Iyshayadan keńes sorawı

19^1•Patsha Xizkiya bulardı esitkende, kiyimlerin jırttı hám aza kiyimlerin kiyip, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı. 2Ol aza kiyimin kiygen saray basqarıwshısı Elyakimdi, xatker Shebnanı hám jası úlken ruwxaniylerdi Amos ulı payǵambar Iyshayaǵa jiberdi+. 3Olar Iyshayaǵa bılay dedi:

– Xizkiya bılay deydi: «Búgingi kún azap, jaza hám masqarashılıq kúni. Sebebi bala shıǵayın dep awızǵa taqalıp turǵanı menen, tuwıwǵa kúshi joq hayalǵa uqsaymız+. 4Bálkim, tiri Qudaydı aqıretlew ushın mırzası, Assiriya patshası jibergen bas wázirdiń barlıq sózlerin Qudayıń Jaratqan Iye esitken shıǵar hám usı esitken sózleri ushın olardı jazalar. Sonlıqtan tiri qalǵanlar ushın duwa et»+.

5Patsha Xizkiyanıń xızmetkerleri patshanıń sózlerin Iyshayaǵa jetkizgende, 6Iyshaya olarǵa bılay dedi:

– Mırzańızǵa bılay dep aytıńlar: «Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshasınıń xızmetkerleriniń Meni masqaralap aytqan sózlerinen, yaǵnıy óziń esitken sózlerden qorqpa+. 7Mine, Men oǵan bir ruwx jiberemen. Sonda ol bir xabar esitip, óz eline qaytıp ketedi. Men onı óz elinde qılısh penen óltirtemen».

8Assiriya patshasınıń bas wáziri izine qaytıp, óz patshasın Libna qalasına qarsı urısıp atırǵan jerinen taptı. Sebebi ol Assiriya patshasınıń Laxishten shegingenin esitken edi+. 9Assiriya patshası Xabashstan patshası Tirhaqanıń ózine qarsı urısqa atlanǵanın esitip, Xizkiyaǵa jáne elshilerin jiberip bılay dedi:

10– Yahuda patshası Xizkiyaǵa bılay dep aytıńlar: «Súyengen Qudayıń seni: „Erusalim Assiriya patshasına táslim bolmaydı“, – dep aldamasın. 11Assiriya patshalarınıń barlıq ellerdi jer menen jeksen etip, neler islegenin esitken shıǵarsań?! Endi sen qutılıp qalmaqshımısań? 12Ata-babalarım wayran etken Gozan, Xaran, Resef hám Telassardaǵı Edende jasaǵan xalıqlardıń qudayları olardı qutqara aldı ma+? 13Xamat hám Arpad patshaları qáne? Sefarwayım, Hena hám Iwwa qalalarınıń patshaları qáne?»+

Xizkiyanıń duwası

14Xizkiya xattı elshilerdiń qolınan alıp oqıǵannan soń, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı hám xattı Jaratqan Iyeniń aldına jayıp qoydı. 15Keyin Jaratqan Iyeniń aldında duwa etip, bılay dedi:

– Kerublar[*] arasında taxtta otırǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Sen pútkil dúnya patshalıqlarınıń jalǵız Qudayısań! Aspan hám jerdi Sen jaratqansań+. 16Jaratqan Iye, qulaq salıp, esit, kózlerińdi ashıp, kór. Tiri Qudaydı aqıretlew ushın Sanxeribtiń aytıp jibergen sózlerin esit+.

17Jaratqan Iye, ırasında da, Assiriya patshaları xalıqlardı hám olardıń jerlerin wayranladı. 18Olardıń qudayların otqa taslap, joq qıldı. Biraq olar haqıyqatında qudaylar emes, al aǵashtan hám tastan adam qolı menen islengen nárseler edi+. 19Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerdi Sanxeribtiń qolınan qutqara gór. Sonda pútkil dúnya patshalıqları, o, Jaratqan Iye, jalǵız Seniń Quday ekenińdi biledi+.

Iyshayanıń payǵambarshılıǵı

20Sońınan Amos ulı Iyshaya payǵambar Xizkiyaǵa mınaday xabar jiberdi: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Assiriya patshası Sanxerib haqqında Maǵan etken duwańdı esittim. 21Ol tuwralı Men, Jaratqan Iye bılay deymen:

Pák qız Sion, seni kemsitip, ústińnen kúler,

Qız Erusalim, seniń izińnen bas shayqar.

22Sen kimdi aqıretlep, kimdi mazaqladıń?

Kimge dawıs kóterip sóylep, kimge menmensip qaradıń?

Maǵan – Izraildıń Muxaddesine!

23Elshileriń arqalı Meni aqıretlep bılay dediń:

„Sansız sawash arbalarım menen tawlardıń biyik shıńına,

Lebanon tawlarınıń uzaq janbawırlarına shıqtım,

Biyik kedr aǵashların, jaqsı sárwi aǵashların kestim.

Onıń eń tórine, eń qalıń toǵayına bardım+.

24Men qudıqlar qazdım hám jat ellerdiń suwların ishtim,

Mısırdıń barlıq dáryaların tabanım menen qurıttım“.

25Biraq bunıń hámmesin burınnan jobalastırıp,

Áyyemgi kúnlerden oylap qoyǵanımdı esitpegen be ediń?

Házir Men sonı orınladım.

Sonlıqtan sen qorǵanlı qalalardı qarabaqanaǵa aylandıra aldıń+.

26Sonda qol-qanatı qırqıldı qala xalqınıń,

Qorqıp, uyatqa qaldı.

Olar daladaǵı kók shópke, jańa shıqqan názik shópke,

Tamnıń basındaǵı, shıqpay atırıp órt shalǵan shópke uqsap qaldı+.

27Men seniń otırıs-turısıńdı, qashan kelip-ketetuǵınıńdı,

Maǵan degen ǵázebińdi, hámmesin bilemen+.

28Maǵan degen ǵázebiń ushın,

Tákabbirligiń qulaǵıma jetip kelgeni ushın,

Halqamdı murnıńnan ótkizip,

Suwlıǵımdı awzıńa taǵaman.

Seni kelgen jolıń menen izińe qaytaraman+.

29Háy, Xizkiya! Sen ushın belgi mınaw boladı:

Usı jılı shashılǵan dánnen ósken ónimdi jeysiz,

Kelesi jılı sonıń ornına ósken ónimdi azıq qılasız,

Al úshinshi jılı dán sewip, ónim alasız,

Júzim baǵların otırǵızıp, olardıń miywesinen jeysiz+.

30Yahuda xalqınıń qutılıp qalǵanları jerge tamır jayıp,

Joqarıda miywe beredi+.

31Sebebi tiri qalǵanlar Erusalimnen,

Qutılǵanlar Sion tawınan kelip shıǵadı.

Bunı Álemniń Jaratqan Iyesi,

Óz qızǵanshaqlıǵı menen júzege asıradı+.

32Sonlıqtan Jaratqan Iye Assiriya patshası tuwralı bılay deydi:

Ol bul qalaǵa kirmeydi, oq ta atpaydı,

Qalaǵa jaqınlamas qalqanı menen,

Qala diywalına topıraq ta úydirmeydi+.

33Kelgen jolı menen qaytadı, qalaǵa kirmeydi.

Bul – Jaratqan Iyeniń aytqanı!

34Men Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın,

Bul qalanı qorǵap, qutqaraman».

35Sol kúni túnde Jaratqan Iyeniń perishtesi assiriyalılardıń ordasına barıp, bir júz seksen bes mıń adamdı qırıp tasladı. Azanda oyanıp qaraǵanlar hámme jerdiń óliklerge tolıp ketkenin kórdi+. 36Sonda Assiriya patshası Sanxerib ordanı taslap, izine qayttı. Ol Nineviyaǵa qaytıp kelip, sol jerde jasap qaldı+. 37Bir kúni ol óz qudayı Nisroxtıń butxanasında tabınıp atırǵanda, ulları Adrammelex penen Sareser onı qılısh penen óltirdi hám ózleri Ararat úlkesine qashıp ketti. Sanxeribtiń ornına ulı Esar-Xaddon patsha boldı+.

20

Xizkiyanıń qásteleniwi hám shıpalanıwı

20^1•Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı. Sonda Amos ulı Iyshaya payǵambar oǵan kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Úy-ishińe wásiyatnamańdı qaldırıp, ırzalasa ber, sebebi táwir bolmaysań, óleseń».

2Xizkiya júzin diywalǵa qaratıp, Jaratqan Iyege duwa etip:

3– O, Jaratqan Iye! Aldıńda meniń shın júrekten sadıqlıq penen jasaǵanımdı hám názerińde tuwrı islerdi islep júrgenimdi esley gór! – dedi hám óksip-óksip jıladı+.

4Iyshaya ele saraydıń ortanǵı háwlisinen shıǵıp ketpey atırıp, oǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

5– Izińe qaytıp, Meniń xalqımnıń húkimdarı Xizkiyaǵa mına xabardı jetkiz: «Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Duwańdı esittim, kóz jaslarıńdı kórdim. Mine, Men seni shıpalayman. Sen úshinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyine barasań+. 6Ómirińdi on bes jılǵa uzaytaman. Ózińdi de, bul qalanı da Assiriya patshasınıń qolınan qutqaraman. Ózim ushın hám qulım Dawıttıń húrmeti ushın bul qalanı qorǵayman»+.

7Iyshaya patshanıń adamlarına:

– Keptirip nıǵızlanǵan ánjir alıp kelińler, – dedi.

Onı ákelip, jaraǵa qoyǵanda, ol sawalıp ketti. 8Xizkiya Iyshayadan:

– Jaratqan Iyeniń meni sawaltatuǵının hám úshinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyine baratuǵınımdı qanday belgi arqalı bilemen? – dep soradı+. 9Iyshaya oǵan:

– Jaratqan Iyeniń Óz sózin orınlaytuǵının bildiretuǵın belgi mınaw: tekshege túsip turǵan saya on adım aldıǵa jıljısın ba yamasa on adım artqa jıljısın ba? – dedi. 10Xizkiya Iyshayaǵa:

– Sayanıń aldıǵa on adım jıljıwı ańsat. Saya on adım artqa jıljısın, – dedi. 11Iyshaya payǵambar Jaratqan Iyege jalbarındı. Sonda Jaratqan Iye patsha Axaz soqtırǵan teksheniń ústine túsip turǵan sayanı on adım artqa jıljıttı+.

Xizkiyanıń aqılsızlıǵı

12•Sol arada Xizkiyanıń awırıp qalǵanın esitken Babiloniya patshası Baladan ulı Merodax-Baladan Xizkiyaǵa xatlar hám sawǵalar jiberdi. 13Xizkiya elshilerdi qabıl etti hám olarǵa óz qaznasındaǵı zatlardıń hámmesin: gúmis hám altınların, xosh iyisli zatların, qımbatbaha mayların, qural-jaraq saqlanatuǵın bólmesin kórsetti. Xizkiyanıń sarayında da, patshalıǵında da olarǵa kórsetilmegen hesh nárse qalmadı+.

14Sonda payǵambar Iyshaya patsha Xizkiyanıń janına kelip, oǵan:

– Bul adamlar sizge ne dedi? Olar qay jaqtan kelipti? – dep soradı. Xizkiya oǵan:

– Olar uzaq elden, Babiloniyadan kelgen, – dep juwap berdi.

15Iyshaya:

– Olar sarayıńızda nelerdi kórdi? – dep soradı. Xizkiya:

– Sarayımdaǵı hámme nárseni kórdi. Qaznamda olarǵa kórsetpegen hesh nársem qalmadı, – dep juwap berdi. 16Sonda Iyshaya Xizkiyaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin esitiń: 17«Sarayıńdaǵı hámme nárse hám ata-babalarıńnıń usı kúnge shekem jıynaǵan hámme nársesi Babilonǵa alıp ketiletuǵın kún keledi, hesh nárse qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye+. 18– Seniń násilińnen bolǵan ayırım urpaqlarıń da alıp ketilip, Babiloniya patshasınıń sarayında xızmetshi boladı»+. 19Xizkiya Iyshayaǵa:

– Jaratqan Iyeniń siz arqalı aytqan sózleri jaqsı sózler, – dedi. Sebebi ol ishinen: «Hesh bolmaǵanda meniń zamanımda tınıshlıq hám abadanshılıq boladı», – dep oyladı.

20Xizkiyanıń basqa isleri, barlıq qaharmanlıqları, ol qurǵızǵan háwiz, suw ótkelleri hám qalaǵa qalay suw aparǵanları Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 21Xizkiya ólip, ata-babalarına qosıldı. Onıń ornına ulı Menashshe patsha boldı.

21

Yahuda patshası Menashshe

21^1•Menashshe on eki jasında patsha boldı hám Erusalimde eliw bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xefsiba edi. 2Ol Jaratqan Iyeniń Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen xalıqlardıń jerkenishli jaman islerine eliklep, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Ákesi Xizkiya joq qılǵan sıyınıw orınların qayta tikledi. Izrail patshası Axabqa uqsap, Baalǵa arnap qurbanlıq orınlar qurdı, kiyeli aǵash ornattı hám pútkil aspan denelerine tabınıp, olarǵa xızmet etti+. 4Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyine, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń: «Men Erusalimde Óz atımdı ornataman», – degen Úyine basqa qudaylarǵa arnap, qurbanlıq orınlar qurdırdı+. 5Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisine de barlıq aspan denelerine arnap qurbanlıq orınlar qurdı+. 6Ol óz ulın otta jandırıp qurbanlıqqa berdi, pal ashtı, belgilerdi jorıdı, árwaq hám ruwxlardı shaqırıwshılarǵa másláhát saldı. Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, Onı ǵázeplendirdi+. 7Menashshe ózi isletken Ashera butın Jaratqan Iyeniń Úyine qoydı. Jaratqan Iye Dawıtqa hám onıń ulı Sulaymanǵa: «Bul Úyde hám Izrail urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalimde atımdı máńgige ornataman. 8Eger olar Meniń buyrıqlarımdı hám qulım Muwsa buyırǵan barlıq Nızamlardı muqıyatlı túrde orınlap jasasa, onda Izrail xalqın ózleriniń ata-babalarına bergen jerden quwıp shıǵarmayman», – degen edi+. 9Biraq xalıq qulaq aspadı. Menashsheniń xalıqtı joldan azǵırǵanı sonshelli, Jaratqan Iyeniń Izrail xalqınıń aldınan joq qılǵan xalıqlarınan da kóbirek jamanlıqlar isledi.

10Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlar arqalı bılay dedi: 11«Yahuda patshası Menashshe ózinen burın sol jerde jasaǵan amor xalqınan da jamanıraq jerkenishli islerdi islegeni, óz butları menen yahudalılardı gúnaǵa baslaǵanı ushın,+
12Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: „Men Yahuda eliniń hám onıń bas qalası Erusalimniń basına esitken adamnıń júregin suwlatatuǵın bir apatshılıq jawdıraman+. 13Samariyaǵa qollanǵan ólshew jibin hám Axabtıń úy-ishine qollanǵan ólshemdi Erusalimge de qollanaman. Tabaqtı sıpırıp, tóńkerip qoyǵanı sıyaqlı, Erusalimdi de solay sıpırıp tazalayman+. 14Xalqımnıń qalǵanlarınan júz buraman, olardı dushpanlarınıń qolına tapsıraman. Dushpanları olardı tonap, talan-taraj etedi. 15Sebebi olar Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi hám ata-babaları Mısırdan shıqqan kúnnen usı kúnge deyin Meniń ǵázebimdi keltirdi“».

16Menashshe Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, yahudalılarǵa isletken gúnasına qosa, júdá kóp ayıpsız qan tógip, Erusalimdi basınan ayaǵına shekem qanǵa batırdı+. 17Menashsheniń basqa isleri, ol islegen barlıq isler hám ol islegen gúnalar haqqında Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 18Menashshe ólip, ata-babalarına qosıldı hám saraydıń Uzza dep atalatuǵın baǵına jerlendi. Onıń ornına ulı Amon patsha boldı+.

Yahuda patshası Amon

19•Amon jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde eki jıl patshalıq etti. Anasınıń atı Meshullemet bolıp, ol iotbalı Xarustıń qızı edi. 20Amon da ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 21Ol ákesiniń jolınan júrdi, ákesi tabınǵan butlarǵa xızmet etip, olarǵa tabındı+. 22Amon ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etti, Onıń jolınan júrmedi.

23Patsha Amonnıń xızmetshileri oǵan qarsı til biriktirip, onı óz sarayında óltirdi. 24Biraq úlke xalqı patsha Amonǵa qarsı til biriktirgenlerdiń hámmesin óltirdi hám onıń ornına ulı Ioshiyanı patsha etip qoydı.

25Amon islegen basqa isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 26Amon Uzza baǵındaǵı óz qábirine jerlendi. Onıń ornına ulı Ioshiya patsha boldı+.

22

Yahuda patshası Ioshiya

22^1•Ioshiya segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde otız bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Edida bolıp, ol bosqatlı Adayanıń qızı edi+. 2Ioshiya Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi hám ońǵa da solǵa da burılmay, babası Dawıttıń jolınan júrdi+.

3Patsha Ioshiya óz patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Meshullamnıń aqlıǵı Asaliyanıń ulı xatker Shafandı Jaratqan Iyeniń Úyine jiberip, oǵan bılay dedi:

4– Bas ruwxaniy Xilkiyaǵa bar. Ol bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler xalıqtan jıynap, Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kelgen gúmislerdi esaplap shıqsın+. 5Keyin onı Jaratqan Iyeniń Úyiniń ishindegi islerdi baqlaw ushın tayınlanǵan adamlarǵa bersin. Olar bunı Jaratqan Iyeniń Úyiniń buzılǵan jerlerin dúzetiwshilerge, 6ustalarǵa, qurılısshılarǵa, tas óriwshilerge tólesin hám Úydi dúzetiwge kerekli bolǵan aǵashlardı hám jonılǵan taslardı satıp alıwǵa jumsasın. 7Degen menen, olarǵa berilgen gúmistiń esabı talap etilmesin, óytkeni olar hadal isleydi+.

8•Bas ruwxaniy Xilkiya xatker Shafanǵa:

– Men Jaratqan Iyeniń Úyinen Nızam kitabın taptım, – dep, kitaptı Shafanǵa berdi. Shafan kitaptı oqıdı+. 9Sońınan xatker Shafan patshaǵa:

– Qullarıńız Úyden tabılǵan gúmislerdi alıp, onı Jaratqan Iyeniń Úyindegi islerdi alıp barıwshılarǵa tapsırdı, – degen xabar alıp keldi. 10Sońınan ol:

– Ruwxaniy Xilkiya maǵan bir kitap berdi, – dedi hám kitaptı patshaǵa oqıp berdi. 11Patsha Nızam kitabındaǵı sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırttı. 12Ol ruwxaniy Xilkiyaǵa, Shafan ulı Axiqamǵa, Mixaya ulı Axborǵa, xatker Shafanǵa hám óz xızmetshisi Asayaǵa bılay dep buyırdı:+

13– Barıp, tabılǵan bul kitaptıń sózleri haqqında men ushın, xalıq ushın hám pútkil Yahuda ushın Jaratqan Iyeniń erkin sorańlar. Ata-babalarımızdıń bul kitaptıń sózlerine qulaq aspaǵanı hám onda bizler ushın jazılǵan bul sózlerge say jasamaǵanı sebepli, Jaratqan Iyeniń bizlerge qarsı lawlaǵan ǵázebi ullı+.

14Ruwxaniy Xilkiya, Axiqam, Axbor, Shafan hám Asaya barıp, Xarxastıń aqlıǵı Tiqwanıń ulı bolǵan muxaddes kiyimlerge qarawshı Shallumnıń hayalı payǵambar Xulda menen sóylesti. Xulda Erusalimniń taza bóliminde jasaytuǵın edi+.

15Hayal olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye sizlerdi maǵan jibergen adamǵa bılay dep aytıńlar dep atır: 16«Jaratqan Iye bılay deydi: „Yahuda patshasınıń oqıǵan kitabında jazılǵanınday, bul jerge de, bul jerde jasaytuǵın xalıqtıń basına da apatshılıq jawdıraman. 17Olar meni tárk etti hám basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, pútkil isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan bul jerge qarsı ǵázebim lawladı hám ol sónbeydi“»+. 18Jaratqan Iyeniń erkin soraw ushın sizlerdi jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Sen esitken sózler tuwralı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: 19„Bul jer hám bul jerde jasaytuǵınlardıń wayran etiliwge hám náletke húkim etilgeni haqqında Meniń sózlerimdi esitkende, júregiń ezildi hám Maǵan boysındıń. Sen kiyimlerińdi jırtıp, Meniń aldımda jılaǵanlıqtan, Men de seni esittim+. 20Sonlıqtan Men seni ata-babalarıńa qosaman, tınıshlıq penen qábirge qoyılasań. Men bul jerge jawdıratuǵın hesh bir apatshılıqtı seniń kóziń kórmeydi“».

Olar bul xabardı patshaǵa jetkizdi+.

23

Ioshiyanıń butparazlıqtı joq qılıwı

23^1•Patsha Ioshiya adam jiberip, Yahuda hám Erusalimniń barlıq aqsaqalların óz janına topladı. 2Sońınan ol pútkil Yahuda menen pútkil Erusalim turǵınların, ruwxaniylerdi, payǵambarlardı, kishkenesinen úlkenine deyingi pútkil xalıqtı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı. Patsha Jaratqan Iyeniń Úyinen tabılǵan Kelisim kitabın basınan ayaǵına deyin olarǵa dawıslap oqıp berdi+. 3Keyin patsha sútinniń janındaǵı arnawlı ornında turıp, Jaratqan Iyeniń aldında kelisim dúzdi. Ol Jaratqan Iyeniń jolı menen júrip, Onıń buyrıqların, qararların, qaǵıydaların shın júrekten, jan-táni menen orınlawǵa, usı kitapta jazılǵan kelisim sózlerine ámel qılıwǵa ant ishti. Pútkil xalıq ta kelisimge qosıldı+.

4Sonnan soń, patsha bas ruwxaniy Xilkiyaǵa, ekinshi dárejeli ruwxaniylerge hám bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniylerge Baalǵa, Asheraǵa hám pútkil aspan denelerine arnap islengen hámme nárselerdi Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınan alıp shıǵıwdı buyırdı. Olardı Erusalimniń sırtındaǵı Kidron oypatlıǵında órtetip, kúlin Beyt-Elge aparǵızdı+. 5Patsha Yahuda qalalarında hám Erusalim átirapındaǵı sıyınıw orınlarında tútetki tútetiw ushın Yahuda patshaları tárepinen tayınlanǵan butqa xızmet etiwshi ruwxaniylerdi, Baalǵa, quyashqa, ayǵa, juldızlarǵa hám pútkil aspan denelerine arnap tútetki tútetkenlerdi joq qıldı+. 6Kiyeli aǵashtı Jaratqan Iyeniń Úyinen Erusalimniń sırtına, Kidron sayına shıǵardı. Onı sol jerde jaǵıp, kúl-talqan etti hám kúlin ulıwma xalıqlıq qábirlerdiń ústine shashtı+. 7Buzıqshılıq islewshi erkeklerdiń Jaratqan Iyeniń Úyindegi úylerin buzıp tasladı. Ol jerde hayallar Ashera butına arnap, kiyimler toqıytuǵın edi+.

8Ioshiya Yahuda qalalarındaǵı hámme ruwxaniylerdi jıynap, Erusalimge alıp keldi. Keyin Gebadan Beer-Shebaǵa shekemgi aralıqtaǵı ruwxaniyler tútetki tútetip, sıyınatuǵın orınlardı haramladı. Qala hákimi bolǵan Eshuanıń dárwazasına kirer awızdaǵı sıyınıw orınların da joq qıldı. Bul dárwaza qala dárwazasınıń shep tárepinde edi. 9Sıyınıw orınlarınıń ruwxaniyleri Erusalimdegi Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında qurbanlıq bere almasa da, olar óz kásiplesleri bolǵan ruwxaniyler menen ashıtqısız nan jeytuǵın edi+.

10Ioshiya hesh kimniń quday Moloxqa arnap óz ulın yaki qızın otta jandırmawı ushın, Ben-Hinnom oypatlıǵındaǵı Tofetti[*] de haramlap, jaramsız awhalǵa keltirdi+. 11Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń kirer aldına, saray xızmetshisi Natan-Melextiń bólmesiniń qasına Yahudanıń burınǵı patshalarınıń quyashqa arnap qoydırǵan atlarınıń músinlerin alıp taslap, olardıń arbaların otta jandırdı.

12Ioshiya Axazdıń joqarıdaǵı bólmesiniń tamınıń basındaǵı Yahudanıń burınǵı patshaları qurdırǵan qurbanlıq orınların da, Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisindegi Menashsheniń qurdırǵan qurbanlıq orınların da buzdırdı. Olardı maydalap ezip, Kidron sayına shashıp jiberdi+. 13Jáne ol Erusalimniń shıǵısına, Záytún tawınıń qublasına Izrail patshası Sulaymannıń sidonlılardıń jerkenishli butı Ashtarta, moablılardıń jerkenishli butı Kemosh hám ammonlardıń jerkenishli butı Milkomǵa arnap qurdırǵan sıyınıw orınların haramladı+. 14Ioshiya kiyeli taslardı kúl-talqan etip, kiyeli aǵashlardı kesip tasladı hám olardıń orınların adam súyegine toltırdı+.

15Bunnan tısqarı, Izraildı gúnaǵa baslaǵan Nabat ulı Yarobam qurdırǵan Beyt-Eldegi sıyınıw ornın hám qurbanlıq ornın[*] joq qıldı. Ol sıyınıw ornın jaǵıp jiberip, kúlin kókke suwırdı, kiyeli aǵashtı da jaǵıp jiberdi+. 16Ioshiya aynalasına qarap, taw ústindegi qábirlerdi kórdi. Ol adamların jiberip, qábirdegi súyeklerdi aldırttı hám olardı qurbanlıq orınnıń ústinde jaǵıp jiberip, qurbanlıq orındı haramladı. Bul Jaratqan Iyeniń Qudaydıń adamı arqalı aldın ala aytqan sózleri[*] boyınsha boldı+.

17Ioshiya:

– Ana jerdegi qulpı tas kimdiki? – dep soradı.

Qala turǵınları oǵan:

– Yahudadan kelgen Qudaydıń adamınıń qábiri. Ol Beyt-Eldegi qurbanlıq orında házir siz islegen isler tuwralı aldın ala járiyalaǵan edi, – dep juwap berdi+.

18Sonda patsha:

– Oǵan tiymeńler, hesh kim onıń súyekleriniń tınıshın almasın, – dedi. Solay etip, onıń súyeklerine de, Samariyadan kelgen payǵambardıń súyeklerine de hesh kim tiymedi.

19Izrail patshaları Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirip, Samariya qalalarındaǵı sıyınıw orınlarına butxanalar qurdırǵan edi. Ioshiya Beyt-Elde islegenlerin bul jerde de islep, bul butxanalardı da qıyratıp tasladı. 20Ol sol jerdegi sıyınıw orınlarınıń ruwxaniylerin qurbanlıq orın ústinde bawızlap, sol jerde adam súyeklerin jandırdı hám sońınan Erusalimge qaytıp keldi+.

Ioshiyanıń Qutqarılıw bayramın ótkeriwi

21•Patsha Ioshiya pútkil xalıqqa: «Qudayıńız Jaratqan Iyege arnap Qutqarılıw bayramın mına Kelisim kitabında jazılǵanı boyınsha bayramlańlar», – dep buyrıq berdi+. 22Sebebi Izrailda biyler basqarǵan dáwirden baslap, Izrail hám Yahuda patshaları basqarǵan dáwir boyı Qutqarılıw bayramı usılay bayramlanbaǵan edi. 23Jaratqan Iyege arnalǵan bul Qutqarılıw bayramı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında, Erusalimde bolıp ótti.

24Bunnan basqa, Ioshiya ruwxaniy Xilkiyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinen tapqan kitabında jazılǵan nızam sózlerin orınlaw ushın, Erusalimde hám Yahuda jerinde payda bolǵan barlıq jerkenishli islerdi: árwaqlardı hám ruwxlardı shaqırıwshılardı, kiyeli músinlerdi hám butlardı joq qıldı+. 25Ioshiyadan aldın da, onnan keyin de oǵan uqsap Muwsanıń hámme Nızamlarına boysınıp, shın júregi, jan-táni hám bar kúshi menen Jaratqan Iyege júz burǵan patsha bolmadı+.

26Biraq Menashshe óz isleri arqalı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni ushın, Ol Óziniń Yahudaǵa qarsı lawlaǵan ǵázebinen waz keshpedi+. 27Jaratqan Iye bılay dedi: «Izraildı dárgayımnan qalay quwıp shıǵarǵan bolsam, Yahudanı da solay quwıp shıǵaraman. Tańlap alǵan qalam Erusalimnen hám „atım sol jerde boladı“ degen Úyden júz buraman»+.

Ioshiyanıń ólimi

28•Ioshiyanıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

29Ioshiyanıń húkimdarlıǵı waqtında, Mısır faraonı Nexo Assiriya patshasına járdem beriw ushın, Evfrat dáryasına qaray jolǵa shıqtı. Patsha Ioshiya da Nexoǵa qarsı júris qıldı hám olar Megiddoda duslasqanda Nexo Ioshiyanı óltirdi+. 30Xızmetshileri Ioshiyanıń denesin arbaǵa salıp, Megiddodan Erusalimge alıp keldi hám óz qábirine jerledi. Úlke xalqı Ioshiyanıń ulı Ehoaxazdı maylap, ákesiniń ornına patsha etip qoydı+.

Yahuda patshası Ehoaxaz

31•Ehoaxaz jigirma úsh jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi+. 32Ehoaxaz ata-babaları sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 33Ehoaxazdıń Erusalimde patshalıq etpewi ushın, faraon Nexo onı Xamat úlkesinde, Riblada tutqınǵa aldı hám úlke xalqına júz talant gúmis hám bir talant altın salıq saldı+. 34Faraon Nexo Ioshiyanıń ulı Elyakimdi ákesiniń ornına patsha etip qoydı hám atın ózgertip, Ehoyakim dep qoydı. Al Ehoaxazdı Mısırǵa alıp keldi hám ol sol jerde qaytıs boldı+. 35Ehoyakim faraon talap etken gúmis hám altındı berdi. Bunıń ushın ol úlke xalqına hár biriniń mal-múlkine say salıq salıp, xalıqtan gúmis hám altın óndirip aldı.

Yahuda patshası Ehoyakim

36•Ehoyakim jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Zebuda bolıp, ol rumalı Pedayanıń qızı edi. 37Ehoyakim ata-babaları sıyaqlı, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

24

24^1Yahuda patshası Ehoyakimniń patshalıǵı dáwirinde Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahudaǵa hújim jasadı. Ehoyakim úsh jıl oǵan baǵınıshlı bolıp, sońınan oǵan qarsı bas kóterdi+. 2Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlar arqalı aytqan sózleri boyınsha, Yahudanı joq etiw ushın Babiloniya, Aram, Moab hám Ammon elleriniń basqınshı toparların Yahudaǵa jiberdi+. 3Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Yahudanıń basına tústi. Menashshe islegen barlıq gúnalar sebepli, Jaratqan Iye onı Óz dárgayınan quwıp shıǵarmaqshı boldı+. 4Sebebi Jaratqan Iye Menashsheniń ayıpsız qan tógip, Erusalimdi ayıpsızlardıń qanına toltırǵanın keshiriwdi qálemedi.

5Ehoyakimniń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 6Ehoyakim ólip, ata-babalarına qosıldı, ornına ulı Ehoyakin patsha boldı.

7Mısır patshası endi óz jerinen sırtqa shıqpadı. Sebebi Babiloniya patshası Mısır shegarasındaǵı saydan Evfrat dáryasına shekemgi Mısır patshasına tiyisli barlıq jerlerdi basıp alǵan edi.

Yahuda patshası Ehoyakin

8•Ehoyakin on segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. Onıń anası erusalimli Elnatannıń qızı Nexushta edi. 9Ehoyakin de ákesi sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi.

10Sol waqıtları Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń áskerleri Erusalimge qarsı júris qılıp, qalanı qamal qıldı. 11Áskerleri qalanı qamal qılǵanda, Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń ózi de qalaǵa keldi. 12Sonda Yahuda patshası Ehoyakin anası, wázirleri, basshıları hám saray xızmetshileri menen birge Babiloniya patshasına táslim boldı. Babiloniya patshası óz patshalıǵınıń segizinshi jılında, Ehoyakindi tutqınǵa aldı+. 13Jaratqan Iyeniń aldın ala aytqan sózi boyınsha, Nabuxodonosor Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi alıp ketti. Izrail patshası Sulaymannıń Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası ushın isletken altın buyımlarınıń hámmesin sındırdı+. 14Ol jáne pútkil Erusalim turǵınların: basshılardıń, márt jawıngerlerdiń, ustalardıń hám temirshilerdiń barlıǵın, ulıwma on mıń adamdı súrgin etip alıp ketti. Úlkede jarlı xalıqtan basqa hesh kim qalmadı.

15Babiloniya patshası Nabuxodonosor Ehoyakindi Babilonǵa súrgin etti. Onıń anasın, hayalların, saray xızmetshilerin hám úlkeniń elbasshıların da Erusalimnen Babilonǵa súrgin etti+. 16Bunnan tısqarı Babiloniya patshası jeti mıń saylandı áskerdi, mıń usta hám temirshini Babilonǵa súrgin etti. Olardıń hámmesi urısqa jaramlı hám márt jawıngerler edi. 17Babiloniya patshası Ehoyakinniń ornına Ehoyakinniń ákesiniń inisi Mattaniyanı patsha etip qoydı hám atın Sedekiya dep ózgertti+.

Yahuda patshası Sedekiya

18•Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi+. 19Ehoyakimge uqsap, Sedekiya da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 20Jaratqan Iye Erusalim menen Yahudaǵa ǵázeplengeni ushın, olardı Óz dárgayınan shıǵarıp tasladı.

Erusalimniń qulawı

Sedekiya Babiloniya patshasına qarsı bas kóterdi+.

25

25^1Sedekiyanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Babiloniya patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimniń átirapına kelip, orda qurdı hám qalanıń aynalasına qamal minaraların qurdı+. 2Solay etip, Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılına deyin qala qamalda boldı. 3Sol jılǵı tórtinshi[*] aydıń toǵızınshı kúni qalada ashlıqtıń háwij alǵanı sonshelli, úlke xalqı bir tislem nanǵa zar boldı. 4Sol waqıtta qala diywalınıń bir jeri buzıldı. Babiloniya áskerleriniń qalanı qamal qılıp turǵanına qaramastan, barlıq áskerler túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 5Biraq kaldey áskerleri patshanı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetip aldı. Hámme áskerler patsha Sedekiyanı taslap, qashıp ketti. 6Patshanı tutqınǵa alıp, onı Riblaǵa, Babiloniya patshasına apardı hám sol jerde oǵan húkim shıǵarıldı+. 7Babilonlılar Sedekiyanıń kóz aldında ulların bawızladı, al óziniń kózlerin oyıp aldı. Sońınan kisenlep, Babilonǵa alıp ketti+.

Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń qulawı

8Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on toǵızınshı jılınıń besinshi ayınıń jetinshi kúni Babiloniya patshasınıń xızmetshisi, saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Erusalimge keldi+. 9Ol Jaratqan Iyeniń Úyine, patsha sarayına hám Erusalimdegi úylerdiń hámmesine ot berip, pútkil záwlim jaylardı órtep jiberdi+. 10Saqshılar baslıǵı menen birge kelgen kaldey áskerleri Erusalimdi qorshap turǵan barlıq diywallardı qulatıp tasladı+. 11Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵanlardı, Babiloniya patshası tárepine ótken qashqınlardı hám basqa ápiwayı xalıqtı súrgin etti. 12Júzimgershilik hám diyxanshılıq penen shuǵıllanıwı ushın, Nabuzaradan úlkedegi jarlı xalıqtıń bir qanshasın sol jerde qaldırdı.

13Kaldeyler Jaratqan Iyeniń Úyindegi qola órelerdi, túbeldiriklerdi, qola háwizdi bóleklep, qolalardı Babiloniyaǵa alıp ketti+. 14Sonıń menen birge, olar xızmet etiw waqtında qollanılatuǵın shoq salınatuǵın ıdıslardı, kúl alatuǵın belshelerdi, pilik keskishlerdi, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı hám barlıq qola buyımlardı alıp ketti+. 15Saqshılar baslıǵı altın hám gúmisten islengen buyımlardıń hámmesin, shoq salınatuǵın ıdıslardı hám qan sebetuǵın tabaqlardı alıp ketti.

16Jaratqan Iyeniń Úyi ushın Sulayman isletken eki óre, háwiz hám túbeldirikler ushın ketken qolanıń esabı joq edi+. 17Hár bir óreniń biyikligi on segiz shıǵanaq bolıp, ústinde qoladan islengen tóbelik bar edi. Hár bir tóbeliktiń biyikligi úsh shıǵanaq bolıp, aylanası qoladan islengen shınjırlı torlar hám quyma anarlar menen bezelgen edi+.

Yahuda xalqınıń Babilonǵa súrgin etiliwi

18Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan bas ruwxaniy Serayanı, ekinshi dárejeli ruwxaniy Sefaniyanı hám Ibadatxana bosaǵasındaǵı qadaǵalawshı úsh ruwxaniydi tutqınǵa aldı+. 19Jáne de, ol qalada qalǵan áskerlerge áskerbası etip qoyılǵan sárkárdanı, qaladan tabılǵan patshanıń bes wázirin, úlke xalqın áskerlikke shaqırıw isi menen shuǵıllanatuǵın áskerbasınıń xatkerin hám el turǵınlarınan alpıs adamdı tutqınǵa aldı. 20Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan olardı Riblaǵa, Babiloniya patshasına alıp bardı. 21Babiloniya patshası olardı Xamat jeriniń Ribla qalasında óltirtti.

Yahuda xalqı óz jerinen súrgin etildi.

Yahuda hákimi Gedaliya

22•Babiloniya patshası Nabuxodonosor Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanı Yahudada qalǵan xalıq ústinen hákim etip tayınladı+. 23Hámme áskerbasılar hám olardıń adamları Babiloniya patshasınıń Gedaliyanı hákim etip qoyǵanın esitkende, Mispa qalasına, Gedaliyanıń janına keldi. Kelgenler Netaniya ulı Ismayıl, Qareax ulı Yuxanan, netofalı Tanxumet ulı Seraya, maaxalınıń ulı Yazaniya hám olardıń adamları edi+. 24Gedaliya olarǵa hám olardıń adamlarına ant iship:

– Babilonlı xızmetkerlerdiń qol astında bolıwdan qorqpań. Elge ornalasıp alıp, Babiloniya patshasına xızmet etiń. Sonda sizler ushın jaqsı boladı, – dedi.

25Biraq usı jıldıń jetinshi ayında patsha násilinen bolǵan Elishamanıń aqlıǵı Netaniyanıń ulı Ismayıl on adamı menen Mispaǵa barıp, Gedaliyanı óltirdi. Olar Mispada Gedaliyanıń janında bolǵan Yahuda xalqın da kaldeyliler menen birge qılıshtan ótkerdi+. 26Sonda kishkenesinen úlkenine deyin pútkil xalıq kaldeylilerden qorqqanınan áskerbasılar menen birge Mısırǵa qashtı+.

Ehoyakinniń azat etiliwi

27•Yahuda patshası Ehoyakinniń súrgin etilgenine otız jeti jıl bolǵanda, Babilonǵa Ewil-Merodax patsha boldı. Ol sol jıldıń on ekinshi ayınıń jigirma jetinshi kúni Yahuda patshası Ehoyakindi qamaqxanadan shıǵardı+. 28Patsha Ehoyakin menen jıllı sóylesti hám oǵan Babilonǵa súrgin etilgen basqa patshalardan joqarıraq bolǵan mártebe berdi. 29Solay etip, Ehoyakin qamaqtaǵı kiyimlerin ózgertti hám ómiriniń aqırına deyin patsha dasturxanınan awqat jedi. 30Onıń kúndelikli kerek-jaraǵı ómiriniń aqırına shekem patsha tárepinen berildi.

* 5:5 On talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 5:5 Altı mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 6:25 Kepter qıyı – awqatlıq yamasa otın ushın paydalanılǵan bolıwı múmkin. Jáne de, quwırılǵan lobiyanıń yamasa basqa dánlerdiń kepegi bolıwı múmkin.

* 7:1 Bir sea – shama menen 7,5 l.

* 9:31 3Pat 16:9-10.

* 11:4 Karlı saqshılar – sırt elli adamlardan dúzilgen tán saqshılar bolıwı múmkin.

* 14:6 Nzm 24:16.

* 14:21 Azariya – basqa atı Uzziya. 15:13 qarań.

* 15:13 Uzziya – basqa atı Azariya. 14:21 qarań.

* 15:19 Pul – basqa atı Tiglat-Pileser. 15:29 qarań.

* 19:15 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 23:10 Tofet – quday Moloxqa arnap balalardı jandıratuǵın orın.

* 23:15 3Pat 12:32-33.

* 23:16 3Pat 13:1-3.

* 4Pat 25:3 Tórtinshi – Evreyshe qoljazbalarda bul sóz joq. Erm 52:5-6 dan alınǵan.

+ 1:1 3Pat 22:37, 2Pat 8:2, 4Pat 3:5

+ 1:2 Elsh 20:9, Eshu 13:3, Mat 10:25, Mat 12:24, Mrk 3:22, Luk 11:15, 4Pat 8:8

+ 1:3 3Pat 17:1, 3Pat 21:17
+ 1:8 Zxr 13:4, Mat 3:4, Mrk 1:6
+ 1:10 Ayup 1:16, Luk 9:54
+ 2:1 Jar 5:24, 3Pat 19:19-21, Eshu 5:9
+ 2:4 3Pat 16:34
+ 2:8 Shıǵ 14:21, Shıǵ 14:29, Eshu 3:16
+ 2:9 San 11:17, San 11:25, Nzm 21:17
+ 2:12 4Pat 6:17, 4Pat 13:14

+ 2:16 3Pat 18:12, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Elsh 8:39

+ 2:23 Ayup 19:18
+ 2:25 Eshu 19:26, 3Pat 18:20
+ 3:2 3Pat 16:31, 4Pat 10:26
+ 3:3 3Pat 12:28-32
+ 3:5 4Pat 1:1
+ 3:7 3Pat 22:4
+ 3:9 3Pat 22:47
+ 3:10 Eshu 7:7
+ 3:11 3Pat 22:7
+ 3:13 3Pat 18:19, 3Pat 22:6
+ 3:15 1Pat 10:5, 1Pat 16:17, 3Pat 18:46
+ 3:19 Nzm 20:19
+ 3:20 Shıǵ 29:39-40
+ 3:25 Iysh 16:7
+ 3:27 Mix 6:7
+ 4:1 Leb 25:39-41, Nxm 5:5, Mat 18:25
+ 4:8 Eshu 19:18
+ 4:12 4Pat 5:20-27, 4Pat 8:4-5
+ 4:16 Jar 18:14
+ 4:23 San 28:11
+ 4:27 Mat 28:9, Jar 18:17, Amo 3:7

+ 4:29 3Pat 18:46, Shıǵ 7:19, Shıǵ 14:26, Luk 10:4

+ 4:31 3Pat 18:29, Yuxn 11:11
+ 4:33 Yaqp 5:16
+ 4:34 3Pat 17:21, Elsh 20:10
+ 4:37 Evr 11:35
+ 4:38 Eshu 5:9, 4Pat 2:1

+ 4:42 1Pat 9:4, Mat 14:16-21, Mat 15:32-38, Mrk 6:37-44, Mrk 8:4-9, Luk 9:13-17, Yuxn 6:5-13

+ 5:1 Luk 4:27, Leb 13:3
+ 5:7 Nzm 32:39, 3Pat 20:7
+ 5:10 Leb 14:7
+ 5:15 Dan 2:47
+ 5:16 Dan 5:17
+ 5:20 4Pat 4:12, 4Pat 8:4-5
+ 5:27 Shıǵ 4:6, San 12:10
+ 6:13 Jar 37:17
+ 6:16 2Jln 32:7
+ 6:17 Zab 67:18, Zxr 1:8, Zxr 6:1
+ 6:18 Jar 19:11
+ 6:22 2Jln 28:15, Hkm 25:21, Rim 12:20
+ 6:24 3Pat 15:18, 3Pat 20:1, 4Pat 8:27
+ 6:26 2Pat 14:4
+ 6:29 Leb 26:29, Nzm 28:57, Joq 4:10
+ 7:2 Mal 3:10, 4Pat 7:17
+ 7:6 2Pat 5:24, 4Pat 6:17
+ 7:7 Zab 47:6
+ 7:17 4Pat 7:2
+ 8:1 4Pat 4:35-37, Jar 41:27
+ 8:4 4Pat 4:12, 4Pat 5:20-27
+ 8:7 4Pat 6:24

+ 8:8 3Pat 19:15, 3Pat 19:17, 1Pat 9:7, 4Pat 1:2

+ 8:12 4Pat 10:32, 4Pat 12:17, 4Pat 13:22, Amo 1:3-4, Zab 136:9, Iysh 13:16, Hosh 14:1, Nax 3:10, Hosh 14:1, Amo 1:13

+ 8:13 3Pat 19:15, 3Pat 19:17
• 8:16 2Jln 21:4-20
+ 8:18 3Pat 12:28-30, 3Pat 16:31-33
+ 8:19 2Pat 21:17, 3Pat 11:36
+ 8:20 Jar 27:40, 3Pat 22:47
• 8:25 2Jln 22:1-6
+ 8:26 4Pat 11:1
+ 8:28 4Pat 8:15, 3Pat 22:3
+ 9:1 4Pat 8:28
+ 9:2 3Pat 19:16
+ 9:3 1Pat 10:1
+ 9:7 3Pat 18:4
+ 9:8 Nzm 32:36

+ 9:9 3Pat 14:10, 3Pat 15:29, 3Pat 16:11, 3Pat 21:21-22

+ 9:10 3Pat 21:23, 4Pat 9:36

+ 9:11 Erm 29:26, Hosh 9:7

+ 9:13 Mat 21:8, Mrk 11:8, 2Pat 15:10, 3Pat 1:34

+ 9:14 4Pat 8:28-29
+ 9:21 2Jln 22:7, 3Pat 21:1
+ 9:26 3Pat 21:19
+ 9:27 2Jln 22:9
+ 9:28 4Pat 23:30
+ 9:31 3Pat 16:9-13
+ 9:34 3Pat 16:31
+ 9:36 3Pat 21:23, 4Pat 9:10
+ 10:1 3Pat 16:24
+ 10:7 3Pat 21:21, 4Pat 9:8
+ 10:10 3Pat 21:19, 3Pat 21:21, 3Pat 21:29
+ 10:14 2Jln 22:8
+ 10:15 1Jln 2:55, Erm 35:8
+ 10:17 3Pat 21:19, 3Pat 21:21, 3Pat 21:29
+ 10:18 3Pat 16:31-32
+ 10:19 3Pat 18:19, 3Pat 22:6
+ 10:21 3Pat 16:32
+ 10:24 3Pat 20:39
+ 10:25 3Pat 18:40
+ 10:26 4Pat 3:2
+ 10:27 4Pat 23:14
+ 10:29 3Pat 12:28
+ 10:30 4Pat 15:12
+ 10:32 4Pat 8:12
+ 10:33 Nzm 2:36
• 11:1 2Jln 22:10
+ 11:1 4Pat 8:26, 4Pat 9:27, Biy 9:5
+ 11:5 1Jln 9:25
+ 11:10 2Pat 8:7, 1Jln 18:7
+ 11:12 Nzm 17:18-19, 1Pat 10:24
+ 11:14 4Pat 23:3, 2Jln 6:13, 2Jln 34:31
+ 11:16 Nxm 3:28, Erm 31:40
+ 11:18 4Pat 10:27
• 12:1 2Jln 24
+ 12:3 3Pat 15:14, 3Pat 22:43
+ 12:9 Mrk 12:41, Luk 21:1
+ 12:15 4Pat 22:7

+ 12:16 Leb 4:24, Leb 5:15, Leb 7:7, San 18:19

+ 12:17 4Pat 8:12
+ 12:18 3Pat 15:18
+ 12:20 2Jln 24:23-26
+ 13:1 4Pat 11:2
+ 13:2 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
+ 13:3 Biy 2:14, 4Pat 8:12
+ 13:4 Shıǵ 3:7, Shıǵ 3:9
+ 13:5 Biy 3:9
+ 13:6 3Pat 16:33
+ 13:11 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
+ 13:12 4Pat 14:8-15
+ 13:14 4Pat 2:12, 4Pat 6:17
+ 13:17 3Pat 20:26
+ 13:22 4Pat 8:12
+ 13:25 4Pat 13:19
• 14:1 2Jln 25:1-4, 2Jln 25:17-24
+ 14:1 4Pat 12:21
+ 14:4 4Pat 12:3
+ 14:5 4Pat 12:20
+ 14:6 Nzm 24:16
+ 14:7 2Pat 8:13, Iysh 16:1, Eshu 15:38
+ 14:9 Biy 9:8-15
+ 14:11 Eshu 15:10
+ 14:13 Nxm 8:16, Erm 31:38, Zxr 14:10
+ 14:14 3Pat 7:51, 4Pat 12:18
+ 14:15 4Pat 13:12
• 14:17 2Jln 25:25-28
+ 14:19 Eshu 10:3
+ 14:22 Nzm 2:8, 3Pat 9:26
+ 14:24 3Pat 12:28, 3Pat 14:16

+ 14:25 San 34:8, 3Pat 8:65, Eshu 9:13, Yuns 1:1

+ 14:26 Nzm 32:36, 4Pat 9:8, Shıǵ 3:7, 4Pat 13:23

+ 14:28 2Jln 8:3
• 15:1 2Jln 26:1-4, 2Jln 26:21-23
+ 15:1 4Pat 14:21
+ 15:3 2Jln 25:2
+ 15:4 3Pat 15:14, 3Pat 22:43
+ 15:5 Leb 13:3, Leb 13:46
+ 15:9 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
+ 15:12 4Pat 10:30
+ 15:14 3Pat 14:17
+ 15:18 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
+ 15:19 1Jln 5:26, Hosh 5:13
+ 15:24 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
+ 15:28 3Pat 12:28, 3Pat 14:16
• 15:32 2Jln 27
+ 15:32 4Pat 15:7
+ 15:34 2Jln 26:4
+ 15:35 3Pat 15:14, 3Pat 22:43, 2Jln 23:20
+ 15:37 4Pat 16:5, Iysh 7:1
• 16:1 2Jln 28
+ 16:3 3Pat 12:28-30, Leb 18:21, Nzm 18:10
+ 16:4 Nzm 12:2
+ 16:5 4Pat 15:37, Iysh 7:1
+ 16:6 Nzm 2:8, 4Pat 14:22
+ 16:7 4Pat 15:19, 4Pat 15:29
+ 16:8 4Pat 12:18
+ 16:9 Iysh 22:6, Amo 1:5, Amo 9:7
+ 16:10 Iysh 8:2
+ 16:14 Shıǵ 27:1, 2Jln 4:1
+ 16:15 Shıǵ 29:39-41
+ 16:17 3Pat 7:27-39, 3Pat 7:23-26
+ 16:18 Erm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12
+ 17:1 4Pat 15:30
+ 17:3 Nzm 28:36
+ 17:5 Nzm 28:52, 4Pat 18:9-12, Amo 3:11
+ 17:6 1Jln 5:26
+ 17:7 Leb 25:38, Shıǵ 20:2
+ 17:8 Leb 18:3, Nzm 18:9
+ 17:9 4Pat 18:8
+ 17:10 Shıǵ 23:24
+ 17:12 Shıǵ 20:4-5
+ 17:13 Nxm 9:30, Erm 18:11, Erm 36:3
+ 17:14 Nzm 9:6, 2Jln 30:8

+ 17:15 Nzm 29:25, Erm 2:5, Rim 1:21, Nzm 12:30

+ 17:16 3Pat 12:28, 3Pat 14:15, 3Pat 16:33, Nzm 4:19, 4Pat 21:3, 4Pat 23:5

+ 17:17 Leb 18:21, Nzm 18:10
+ 17:19 Erm 3:8
+ 17:20 4Pat 13:3, 4Pat 15:29

+ 17:21 3Pat 11:11, 3Pat 11:31, 3Pat 12:20, 3Pat 12:28-30

+ 17:24 Ezr 4:2, Ezr 4:10
+ 17:28 3Pat 12:29
+ 17:31 Nzm 12:31
+ 17:32 3Pat 12:29
+ 17:33 Sef 1:5
+ 17:34 Jar 32:28, Jar 35:10
+ 17:35 Nzm 5:9, Biy 6:10
+ 17:36 Nzm 6:13
+ 17:37 Shıǵ 20:5
+ 17:41 3Pat 18:21
• 18:1 2Jln 29:1-2
+ 18:4 Nzm 16:21-22, 2Jln 31:1, San 21:8-9
+ 18:5 4Pat 23:25
+ 18:8 4Pat 17:9
+ 18:9 4Pat 17:3-7, Amo 3:11
+ 18:11 1Jln 5:26
+ 18:12 Hosh 14:1
• 18:13 2Jln 32:1-19, Iysh 36
+ 18:14 Eshu 15:39
+ 18:15 3Pat 15:18, 4Pat 12:18
+ 18:17 Eshu 15:39, Iysh 7:3
+ 18:18 Iysh 22:20, Iysh 22:15, Iysh 37:2
+ 18:21 Ezk 29:6, Iysh 30:2
+ 18:22 4Pat 18:4, 2Jln 31:1
+ 18:26 Ezr 4:7, Dan 2:4
+ 18:31 3Pat 4:25
+ 18:32 Nzm 8:7-10
+ 18:34 4Pat 17:24, Iysh 10:9
+ 18:35 Dan 3:15, 4Pat 19:12, Iysh 10:11
• 19:1 2Jln 32:20-22, Iysh 37
+ 19:2 Iysh 22:15, Iysh 22:20, Iysh 36:3
+ 19:3 Hosh 13:13
+ 19:4 2Pat 16:12
+ 19:6 Iysh 10:24
+ 19:8 Eshu 10:29-30
+ 19:12 Jar 11:31
+ 19:13 4Pat 18:33-34

+ 19:15 Nzm 6:4, 3Pat 18:39, Nxm 9:6, Zab 85:10, Iysh 44:6

+ 19:16 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Jln 6:40, Dan 9:18

+ 19:18 Erm 16:20, 2Jln 32:19
+ 19:19 Zab 82:19
+ 19:23 Zab 19:8
+ 19:25 Iysh 45:7
+ 19:26 Zab 128:6
+ 19:27 Zab 138:1-2
+ 19:28 Ezk 29:4, Ezk 38:4, Amo 4:2, Xab 1:15
+ 19:29 Iysh 7:11
+ 19:30 Iysh 27:6
+ 19:31 Iysh 9:7
+ 19:32 2Pat 20:15
+ 19:35 2Pat 24:16, 1Jln 21:15, Nax 3:3
+ 19:36 Jar 10:11, Yuns 1:2
+ 19:37 Jar 8:4, Erm 51:27, Ezr 4:2
• 20:1 2Jln 32:24-26, Iysh 38:1-8
+ 20:3 4Pat 18:3
+ 20:5 Zab 38:13, Zab 55:9
+ 20:6 4Pat 19:34
+ 20:8 Biy 6:17
+ 20:11 Eshu 10:13
• 20:12 2Jln 32:31, Iysh 39
+ 20:13 2Jln 32:27

+ 20:17 4Pat 24:13, 2Jln 36:10, Erm 20:5, Erm 27:19-21, Mix 4:10

+ 20:18 4Pat 24:12, 4Pat 25:7, 2Jln 33:11
+ 20:20 Nxm 2:14, 2Jln 32:27-33
• 21:1 2Jln 33:1-9

+ 21:3 4Pat 18:4, 3Pat 16:32-33, Nzm 16:21, Nzm 4:19, 4Pat 17:16, 4Pat 23:5, Erm 8:2

+ 21:4 Nzm 12:11, 3Pat 18:29, Erm 7:30, Erm 32:34

+ 21:5 3Pat 6:36, 3Pat 7:12

+ 21:6 Leb 18:21, Nzm 18:10, Leb 19:26, Leb 19:31

+ 21:8 3Pat 9:3, 2Jln 7:12
+ 21:11 Erm 15:4, Jar 15:16, 3Pat 21:26
+ 21:12 1Pat 3:11, Erm 19:3
+ 21:13 3Pat 21:21, 4Pat 17:6
+ 21:16 4Pat 24:4
+ 21:17 2Jln 33:18
+ 21:18 4Pat 21:26, Yuxn 19:41, 2Jln 33:20
• 21:19 2Jln 33:21-25
+ 21:21 4Pat 21:2-7
+ 21:26 4Pat 21:18
• 22:1 2Jln 34:1-13
+ 22:1 Eshu 15:39
+ 22:2 Nzm 5:32
+ 22:4 4Pat 12:9-15
+ 22:7 4Pat 12:15
• 22:8 2Jln 34:14-28
+ 22:8 Shıǵ 24:7, Nzm 31:24-26
+ 22:12 Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5
+ 22:13 Nzm 29:27

+ 22:14 Luk 2:36, Elsh 21:9, 1Kor 11:5, Sef 1:10

+ 22:17 Nzm 31:29
+ 22:19 Leb 26:31, Erm 44:22, Iysh 57:15
+ 22:20 4Pat 23:24, Iysh 57:1-2
• 23:1 2Jln 34:29-32
+ 23:2 Nzm 31:11

+ 23:3 4Pat 11:14, 2Jln 15:12, 2Jln 29:10, 2Jln 34:31

+ 23:4 4Pat 21:3, 3Pat 15:13
+ 23:5 4Pat 17:16, 4Pat 21:3
+ 23:6 Nzm 16:21
+ 23:7 Nzm 23:17, 3Pat 14:24
+ 23:9 Ezk 44:10-14

+ 23:10 Eshu 15:8, Erm 7:31-32, Erm 19:6, Leb 18:21, Nzm 18:10

+ 23:12 4Pat 21:4-5
+ 23:13 San 21:29, 3Pat 11:5-7
+ 23:14 Shıǵ 23:24, 4Pat 10:27
+ 23:15 3Pat 12:28
+ 23:16 Leb 26:30, 3Pat 13:2
+ 23:17 3Pat 13:30-31
+ 23:20 Shıǵ 22:20, Leb 26:30, 3Pat 13:2
• 23:21 2Jln 35:1-19
+ 23:21 Shıǵ 12:3-11, Nzm 16:2-8
+ 23:24 Leb 19:31, Leb 20:27, Nzm 18:10-12
+ 23:25 4Pat 18:5
+ 23:26 4Pat 21:11, Erm 15:4
+ 23:27 4Pat 21:4
• 23:28 2Jln 35:20-27
+ 23:29 Erm 46:2, Eshu 17:11
+ 23:30 4Pat 9:28, 1Pat 10:1
• 23:31 2Jln 36:1-4
+ 23:31 4Pat 24:18
+ 23:33 San 34:11, Erm 39:5
+ 23:34 4Pat 24:17, Dan 1:7, Erm 22:12
• 23:36 2Jln 36:5-8
+ 24:1 Erm 25:1, Dan 1:1
+ 24:2 4Pat 20:17, 4Pat 21:12-14, 4Pat 23:27
+ 24:3 4Pat 21:2-7, 4Pat 21:16, 4Pat 21:23-26
• 24:8 2Jln 36:9-10
+ 24:12 4Pat 20:18, Erm 24:1-2, Ezk 17:12-13
+ 24:13 4Pat 20:17, Erm 20:5, Dan 1:2
+ 24:15 Nzm 28:36, Erm 24:1, Ezk 17:12
+ 24:17 4Pat 23:34, Erm 37:1, Dan 1:7

• 24:18 2Jln 36:11-21, Erm 39:1-10, Erm 52:1-27

+ 24:18 4Pat 23:31
+ 24:20 Ezk 17:15
+ 25:1 Nzm 28:52

+ 25:6 San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7, Ezk 23:24

+ 25:7 Sef 1:8, Nzm 28:36, 4Pat 20:18
+ 25:8 Erm 32:1, Erm 39:9, Erm 40:1
+ 25:9 Leb 26:31, Ezk 16:41
+ 25:10 Nxm 1:3
+ 25:13 3Pat 7:15-37, 2Jln 4:1-15, Erm 27:19
+ 25:14 3Pat 7:45, 3Pat 7:50
+ 25:16 3Pat 7:47
+ 25:17 3Pat 7:15-22

+ 25:18 1Jln 6:14, Ezr 7:1, Erm 21:1, Erm 29:25, Erm 37:3

• 25:22 Erm 40:7-9, Erm 41:1-3

+ 25:22 4Pat 22:12, Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5, Erm 40:7

+ 25:23 Eshu 18:26
+ 25:25 Erm 36:13
+ 25:26 Erm 43:4-7
• 25:27 Erm 52:31-34
+ 25:27 4Pat 24:12, 4Pat 24:15, Erm 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 4 Patshalar

Alǵí sóz

4 Patshalar

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi