Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:02:59.856942+00:00

Muxaddes Kitap: 2 Korinfliler

Muxaddes Kitap: 2 Korinfliler

1. Alǵí sóz

1. 2 Korinfliler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

2 Korinfliler

2 Korinfliler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

Alǵí sóz

Korinflilerge jazılǵan ekinshi xat

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Korinftegi iseniwshi jámáátke jazǵan.

Pavel bul xattan burın Korinftegi iseniwshi jámáátke xat jibergende, olardıń qáte-kemshiliklerin áshkaralap, aqıl-násiyat bergende, kóp iseniwshiler oǵan qulaq asıp, táwbe etken edi. Degen menen, olardıń arasındaǵı ayırım adamlar Paveldiń sózlerin tıńlamay, keńeslerine biypárwa qaraǵan edi. Jáne de, usı adamlar jalǵan elshilerdiń sózine erip, Paveldiń haqıyqattan elshi ekenine gúman tuwǵızǵan hám onı hár túrli sózler menen ayıplaǵan edi.

Pavel bul xatında eskertiwlerine qulaq asqan iseniwshilerdi maqtap, olardıń ózgergeni sebepli, óz quwanıshın bildiredi. Jáne Pavel óziniń xızmeti haqqında hám elshi sıpatında biylikke iye ekeni haqqında da olarǵa gúwalıq beredi hám mútájlikte jasap atırǵan Erusalimdegi iseniwshilerge jiberiletuǵın aqshalay járdemdi tayarlap qoyıwdı tapsıradı. Xattıń keyingi baplarında Pavel Korinftegi iseniwshiler menen óziniń arasındaǵı qatnastı buzıp atırǵan jalǵan elshilerge qulaq aspawdı hám durıs tálimatqa tiykarlanıwdı iseniwshilerge qatań eskertedi.

1

Sálemnama

1^1Qudaydıń qálewi menen Masiyx Iysanıń elshisi bolǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Timofeyden, Korinf qalasındaǵı Qudaydıń jámáátine hám pútkil Axaya úlkesindegi[*] barlıq muxaddeslerge[*] sálem!+

2Ákemiz Quday hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim hám tınıshlıq bersin!

Quday tolıq jubanısh beredi

3Qudayǵa, yaǵnıy Iyemiz Iysa Masiyxtıń Ákesine alǵıslar bolsın! Ol bizlerdiń rehimli Ákemiz hám tolıq jubanısh beriwshi Quday+. 4Quday bizlerge barlıq qıyınshılıqlarımızda jubanısh beredi. Solay etip, bizler de Qudaydan alǵan jubanısh penen hár qıylı qıyınshılıqlarda bolǵan adamlarǵa jubanısh bere alamız. 5Sebebi Masiyx shekken azap-aqıretlerdi bizler qanshelli kóp sheksek, Quday bizlerge Masiyx arqalı sonshelli úlken jubanısh beredi+. 6Bizler kórip atırǵan qıyınshılıq sizlerdiń jubanısh alıwıńız hám qutqarılıwıńız ushın bolıp atır. Bizlerdiń jubanısh alıwımız da sizlerdiń jubanısh alıwıńız ushın bolıp atır. Sizler ózlerińiz alǵan usı jubanısh arqalı bizler shekken azap-aqıretler menen birdey bolǵan azap-aqıretlerge shıday alasızlar+. 7Bizlerdiń sizlerge baylanıslı bolǵan úmitimiz bekkem. Óytkeni sizlerdiń tek azap-aqıretlerimizge emes, al alǵan jubanıshımızǵa da sherik ekenińizdi bilemiz.

8Tuwısqanlarım, Aziya úlkesinde[*] kórgen qıyınshılıqlarımızdan sizlerdiń xabarsız qalıwıńızdı qálemeymiz. Bizler shekten tıs awır qıyınshılıq astında bolıp, tiri qalıwdan da úmitimizdi úzgen edik+. 9Ishimizden ózimizdi ólimge húkim etilgendey sezdik. Biraq bul ózlerimizge emes, al ólilerdi tiriltetuǵın Qudayǵa súyeniwimiz ushın boldı+. 10-11Quday bizlerdi usınday úlken ólim qáwpinen qutqardı hám ele de qutqara beredi. Sizlerdiń duwalarıńızdıń járdeminde Quday bizlerdi ele de qutqara beredi dep, bizler Onnan úmit etemiz. Kóp adamlardıń etken duwalarına Quday juwap berip, bizlerdi qutqarǵanlıqtan, kópler bizler ushın Qudayǵa shúkirlik bildiredi++.

Paveldiń saparınıń ózgeriw sebebi

12Bizler maqtanısh tutatuǵın hám pák hújdanımız benen gúwalıq beretuǵın nársemiz mınaw: bizler dúnyaǵa, ásirese sizlerge adamnıń danalıǵı menen emes, al Qudaydıń miyrimi menen, Qudaydan kelgen hadallıq[*] hám haq niyet penen qatnas jasadıq+. 13-14Bizler sizlerge oqıp túsine alatuǵın nárselerdi ǵana jazıp atırmız. Házir bizlerdi tolıq túsinbeseńiz de, waqtı kelgende tolıq túsinetuǵınıńızdan úmit etemen. Solay etip, Iyemiz Iysanıń kúninde bizlerdiń maqtanıshımız sizler bolatuǵınıńız sıyaqlı, sizlerdiń maqtanıshıńız da bizler bolamız+.

15Usınday isenim menen sizlerdi eki ese quwanıshqa bólensin dep, sizlerge barıwdı burın niyet etken edim+. 16Makedoniyaǵa baratırǵanımda da, Makedoniyadan qaytıp kiyatırǵanımda da, sizlerge barıwdı niyet etken edim. Sońınan sizler meni Yahudiyaǵa shıǵarıp salarsız dep oylaǵan edim+. 17Usılay niyet etip, men jeńilteklik qılıppan ba? Meni denesiniń qálewi boyınsha kewlinde «yaq» dep oylap, awzı menen «awa» deytuǵın adam dep esaplaysızlar ma? 18Men Qudaydıń sadıqlıǵı haqı ant ishemen: bizler eki júzli adamlar emespiz. Bizler sizlerge sóylegenimizde, «yaq» dep oylap, «awa» dep aytpadıq+. 19Bizler tárepimizden, yaǵnıy men tárepimnen, Sila[*] hám Timofey tárepinen sizlerge járiyalanǵan Qudaydıń Ulı Iysa Masiyx hám «awa», hám «yaq» emes. Onda tek «awa» ǵana bar+. 20Qudaydıń barlıq wádeleri Masiyx arqalı «awa» bolıp, tolıq orınlanadı. Sonlıqtan Qudaydıń dańqqa bóleniwi ushın, Masiyx arqalı Qudayǵa «awmiyin» deymiz+. 21Bizler menen sizlerdiń Masiyx penen bolǵan baylanısımızdı bekkem qılǵan hám bizlerdi xızmetke tayınlaǵan Qudaydıń Ózi boladı. 22Ol bizlerdi mórlep tamǵa bastı hám bunıń dálili sıpatında Muxaddes Ruwxtı júregimizge jaylastırdı+.

23Meniń júregimde ne bar ekenin biletuǵın Qudaydıń Ózi gúwa: sizlerdi ayaǵanım sebepli, usı waqıtqa deyin Korinfke barmaǵan edim+. 24Bizler sizlerdiń isenimińizdiń ústinen biylik ornatqımız kelmeydi. Kerisinshe, sizlerdiń quwanıwıńız ushın, bizler sizler menen birlikte miynet etip atırmız. Sebebi sizler isenimde bekkem tursızlar.

2

2^1Solay etip, sizlerdi jáne qapa qılmayın dep, sizlerge barmawǵa kewlimde qarar ettim. 2Óytkeni eger men sizlerdi jáne qapa qılsam, onda meni kim quwantadı? Ózim qapa qılǵan sizlerden basqa, kim kewlimdi kóteredi? Álbette, hesh kim!+
3Sonlıqtan men barǵanımda, quwantıwı kerek bolǵan adamlar meni qapa qılmawı ushın, sol xattı jazıp jibergen edim. Sebebi meniń quwanıshım sizlerdiń hámmeńizdiń quwanıshıńız ekenine isengen edim. 4Men sol xattı tereń qayǵırıp, júregim ezilip, kóz jaslarımdı tógip otırıp jazdım. Bundaǵı maqsetim – sizlerdi qapa qılıw emes, al sizlerge degen sheksiz súyispenshiligimdi bildiriw edi+.

Gúna islegen adamdı keshiriw haqqında

5Eger arańızda bir adam[*] basqalardı qapa qılǵan bolsa, ol tek meni emes, al qanday da bir dárejede sizlerdiń hámmeńizdi qapa qılǵan boladı. Men bunı asırıp aytıp atırǵan joqpan. 6Bul adamǵa kópshilik tárepinen berilgen jaza jeterli boladı+. 7Solay etip, ol hádden tıs qayǵırmawı ushın onı keshirip, jubanısh bergenińiz maqulıraq boladı. 8Sonlıqtan oǵan degen súyispenshiligińizdi dálillewińizdi ótinish etemen. 9Hár bir iste sózime qulaq asatuǵınıńızdı yamasa aspaytuǵınıńızdı sınap biliw ushın, men sizlerge sol xattı jazǵan edim. 10Sizler onı keshirseńiz, onı men de keshiremen. Eger men onı keshirgen bolsam, onı sizler ushın Masiyx aldında keshirdim. 11Solay etip, shaytannıń awhaldan paydalanıp, pánt beriwine jol qoymayıq. Óytkeni bizler onıń jawız jobalarınan xabarsız emespiz+.

12Men Masiyxtıń Xosh Xabarın járiyalaw ushın Troasqa barǵanımda, Iyemiz maǵan kóp múmkinshilik bergen edi+. 13Degen menen, tuwısqanımız Titustı sol jerde ushırata almaǵanım sebepli, ruwxım tınıshsızlandı. Sonlıqtan sol jerdegiler menen xoshlasıp, Makedoniyaǵa kettim[*]+.

14Qudayǵa shúkirler bolsın! Ol bizlerdi bárqulla Masiyxtıń jeńisiniń saltanatlı júrisinde jetelep júredi hám bizler arqalı hámme jerde Masiyx haqqında bilimdi xosh iyis sıyaqlı tarqatadı+. 15Sebebi bizler qutqarılıp atırǵanlar arasında da, nabıt bolıp atırǵanlar arasında da, Masiyxtıń Qudayǵa baǵıshlaǵan xosh iyisimiz+. 16Bizler Xosh Xabardı járiyalaǵan waqtımızda, nabıt bolıp atırǵanlar ushın ólimge aparatuǵın ólim iyisimiz. Al qutqarılıp atırǵanlar ushın ómir beretuǵın ómir iyisimiz. Negizinde, bunday xızmetke ılayıqlı hesh kim joq! 17Óytkeni óz paydası ushın Qudaydıń sózin satıp beretuǵın kóp adamlar bar. Biraq, bizler onday adamlar emespiz. Bizler Quday tárepinen jiberilgen hám Masiyxqa tiyisli bolǵan adamlar sıpatında Xosh Xabardı Quday aldında haq kewil menen járiyalaymız.

3

Jańa kelisimniń xızmetshileri

3^1Bizlerdi jáne ózlerin maqtap atır, dep oylaysız ba? Ayırım adamlar sıyaqlı, sizlerge kórsetiw ushın yamasa sizlerden alıp basqalarǵa kórsetiw ushın, minezlememiz jazılǵan xatlarǵa mútájbiz be+? 2Bizlerdiń minezleme xatımız – sizler bolasızlar. Bul xat bizlerdiń júreklerimizde[*] jazılǵan bolıp, onı barlıq adamlar biledi hám oqıydı. 3Sizler haqıyqattan da, bizlerdiń xızmetimiz arqalı jazılǵan Masiyxtıń xatı ekenińizdi anıq kórsetesizler. Bul xat sıya menen emes, al tiri Qudaydıń Ruwxı menen jazıldı hám ol tasqa emes, al adamlardıń júreklerine oyıp jazıldı+.

4Bizler Masiyx arqalı Quday aldında usınday isenimge iye bolǵanımız sebepli, bulardı aytıp atırmız. 5Bizler xızmetimizdi uqıplı bolǵanımız sebepli atqarıp atırmız, demekshi emespen. Bizlerdegi bar uqıp ózimizden shıqpaǵan, al Qudaydan berilgen. 6Quday bizlerdi jańa kelisimniń xızmetshileri qıldı. Jańa kelisim jazılǵan nızam tiykarında emes, al Muxaddes Ruwx tiykarında payda boldı. Sebebi jazılǵan nızam ólimge húkim etedi, al Muxaddes Ruwx ómir beredi+.

7Tasqa oyıp jazılǵan háriplerden ibarat bolǵan Muxaddes Nızam ullılıq penen berilgenlikten, Izrail xalqı Muwsanıń júzinen shıqqan ótkinshi nurǵa qaray almaǵan edi[*]. Ólimge húkim etetuǵın Muxaddes Nızamǵa xızmet etiw sonshelli ullı bolsa,+
8onda ómir beretuǵın Muxaddes Ruwxqa xızmet etiw onnan anaǵurlım kóp ullılıqqa iye emes pe? 9Adamdı húkim etken Muxaddes Nızamǵa xızmet etiw ullı bolǵan bolsa, aqlanıw beretuǵın jańa kelisimge xızmet etiw onnan góre qanshelli ullıraq boladı! 10Haqıyqattan da, joqarı ullılıqqa iye bolǵan jańa kelisim payda bolǵanda, burın ullılıqqa iye bolǵan Muxaddes Nızam óz ullılıǵın joyttı. 11Solay etip, ótkinshi bolǵan nárse ullı bolsa, máńgi qalatuǵın nárse onnan da ullıraq.

12Usınday úmitke iye bolǵanımız sebepli úlken batırlıq penen sóyley alamız. 13Bizler júzindegi óship baratırǵan nurdı Izrail xalqına kórsetpew ushın júzin perde menen japqan Muwsa sıyaqlı is tutpaymız. 14Biraq, Izrail xalqınıń júregi qaysar bolǵanlıqtan, hátte, usı kúnge deyin olar Eski Kelisimdi oqıǵanda, olardıń sanası sonday perde menen jabıwlı turǵanday boladı. Óytkeni bul perde tek Masiyx arqalı alıp taslanadı+. 15Haqıyqattan da, usı kúnge deyin olar Muwsanıń kitabın oqıǵanda, júrekleri perde menen jabılǵanday bolıp túsinbeydi. 16Degen menen, adam Iyemizge júz burǵanda, sol perde alıp taslanadı+. 17Iyemiz – Ruwx. Iyemizdiń Ruwxı bar jerde azatlıq bar+. 18Bizlerdiń hámmemiz perdesiz júz benen Iyemizdiń ullılıǵın kóremiz. Sol arqalı Oǵan uqsaw ushın ózgerip, ullılıq ústine ullılıqqa erisip baramız. Bul Ruwx bolǵan Iyemizdiń járdeminde iske asadı+.

4

Ílay ıdıslardaǵı ǵáziyne

4^1Sonlıqtan biz xızmetshiler bul xızmetti Qudaydıń miyrim-shápááti menen islep atırǵanımız sebepli, ruwxımızdı túsirmeymiz+. 2Bizler jasırın hám uyat islerimizdi tasladıq, hiylekerlik penen háreket qılmaymız. Qudaydıń sózin burmalamay, haqıyqattı ashıq aytıwımız arqalı ózimizdi Quday aldında hár bir adamnıń hújdanına tapsıramız+. 3Eger bizler járiyalap atırǵan Xosh Xabar jabıq bolsa, ol nabıt bolatuǵınlar ushın jabıq boladı+. 4Isenbeytuǵın bunday adamlar Xosh Xabardıń jaqtısın kórmesin dep, bul dúnyanıń hákimi – shaytan olardıń júrek kózlerin soqır etken. Xosh Xabar Qudaydıń qanday ekenin kórsetken Masiyxtıń dańqın bildiredi+. 5Bizler ózlerimiz haqqında járiyalap atırǵan joqpız. Al Masiyx Iysanı hámmemizdiń Iyemiz dep, Iysa ushın sizlerdiń xızmetshilerińiz ekenligimiz haqqında járiyalap atırmız+. 6Sebebi «Qarańǵılıqtan nur jarqırasın»,[*] – dep buyırǵan Quday Masiyxtıń júzinde jarqıraǵan Óziniń dańqın biliwimiz ushın júreklerimizdi jaqtı qıldı+.

7Biz elshiler usı ǵáziyneni ılay ıdıs sıyaqlı bolǵan denemizde alıp júrmiz. Bul ullı qúdirettiń bizlerden emes, al Qudaydan ekenligi kórinip tur+. 8Bizler hár tárepleme qısqıdamız, biraq ezilmeymiz. Albıraymız, biraq úmitsizlikke berilmeymiz+. 9Quwdalanamız, biraq Quday bizlerdi taslap ketpeydi. Bizlerdi jıǵıltadı, biraq joq bolıp ketpeymiz+. 10Iysanıń ómiri denemizde ashıq kórinsin dep, bizler bárqulla azap shegip, Iysanıń ólimine sherik bolamız+. 11Óytkeni Iysanıń ómiri biziń óletuǵın denemizde ashıq kórinsin dep, jasap atırǵan bizler Iysa ushın ólim qáwpine úzliksiz duwshar bolıp atırmız+. 12Solay etip, bizlerdiń ólim qáwpine duwshar bolıp atırǵanımız arqalı sizler máńgilik ómirge erisip atırsızlar.

13Zaburda: «Men isendim hám sonıń ushın sóyledim»,[*] – dep jazılǵan. Usınday isenimdi payda etken Muxaddes Ruwxqa iye bolǵanımız sebepli, bizler de isenemiz hám sonlıqtan sóyleymiz+. 14Sebebi Iyemiz Iysanı ólimnen tiriltken Qudaydıń bizlerdi de Iysa menen birge tiriltetuǵının hám sizler menen birlikte Óziniń aldında turǵızıp qoyatuǵının bilemiz+. 15Bulardıń hámmesi sizlerdiń paydańız ushın bolıp atır. Solay etip, bizlerdiń basımızdan keshirgen qıyınshılıqlarımız sebepli, Qudaydıń sizlerge degen miyrimi artadı. Sol miyrim ele de kóp adamlarǵa jetip barıwı arqalı Qudayǵa kóp shúkirlikler aytıladı hám Ol dańqqa bólenedi.

Ótkinshi qıyınshılıqlar hám máńgilik dańq

16Sonlıqtan ruwxımızdı túsirmeymiz. Bizlerdiń kórinetuǵın denemiz tozıp baratırǵan bolsa da, ishki dúnyamız kúnnen-kúnge jańalanıp atır+. 17Óytkeni házirgi ótkinshi hám arzımas qıyınshılıqlarımız bizlerge hádden tıs ullı hám máńgilik dańq alıp keledi+. 18Bizler kózge kórinetuǵın qıyınshılıqlarǵa emes, al kózge kórinbeytuǵın ullılıqqa qaraymız. Sebebi kózge kórinetuǵın nárseler ótkinshi, al kózge kórinbeytuǵın nárseler máńgi boladı+.

5

5^1Bizler ishinde jasap atırǵan dúnyadaǵı bul shatırımız, yaǵnıy denemiz qıyralǵanda, Quday bizlerge adamnıń qolı menen qurılmaǵan aspandaǵı máńgilik úyimizdi, yaǵnıy jańa deneni beretuǵının bilemiz. 2Aspandaǵı úyimizdi, yaǵnıy jańa denemizdi kiyim sıyaqlı kiyiwdi qattı kúsep, házir bizler dúnyadaǵı shatırımızda, yaǵnıy denemizde «ah» urmaqtamız+. 3Onı kiysek, bizler jalańash qalmaymız+. 4Bizler dúnyadaǵı shatırımızda, yaǵnıy denemizde jasap júrip, awır júk astında qıynalmaqtamız. Negizinde dúnyadaǵı denemizdi sheship taslawdı emes, al onıń ústinen aspandaǵı denemizdi kiyiwdi qáleymiz. Solay etip, óletuǵın dene máńgilik ómir tárepinen jutıp jiberiledi. 5Bizlerdi usı ushın tayarlaǵan hám bunıń kepili sıpatında bizlerge Muxaddes Ruwxtı bergen Qudaydıń Ózi boladı+.

6Sonlıqtan denede jasap atırǵan waqtımızda Iyemizdiń aspandaǵı mákanınan uzaqta ekenimizdi bilsek te, bizler bárqulla batırlıqqa iyemiz. 7Óytkeni bizler kózge kórinetuǵın nárselerge emes, al isenimimizge súyenip jasaymız+. 8Awa, batırlıqqa iyemiz hám deneden shıǵıp, Iyemiz benen birge jasaǵanımız jaqsıraq dep oylaymız. 9Biraq denede jasasaq ta, deneden shıǵıp ketsek te, bizler Iyemizdiń kewlinen shıǵıwǵa qattı tırısamız+. 10Sebebi denede jasaǵan waqtımızda islegen jaqsı isimiz ushın da, jaman isimiz ushın da ılayıqlı baha alıw ushın, hár birimiz Masiyxtıń húkim gúrsisiniń aldında turıwımız kerek+.

Jarastırıwshılıq xızmeti

11Solay etip, bizler Iyemizden qorqıwdıń ne ekenin bilgenimiz sebepli, adamlardı aqıllandırıwǵa háreket etemiz. Bizlerdiń qanday ekenligimiz Qudayǵa ayan. Bizlerdiń qanday ekenligimizdi sizler de jaqsı biletuǵınıńızdan úmit etemen+. 12Bizler jáne sizlerge ózlerimizdi usınıwǵa háreket etip atırǵan joqpız. Biraq ishki dúnyası menen emes, al sırtqı kórinisi menen maqtanatuǵın adamlarǵa ılayıqlı juwap beriwińiz ushın, sizlerge bizler menen maqtanıwǵa múmkinshilik berip atırmız+. 13Eger bizler ruwxıy ózgeshe awhalda bolsaq, onda bul Quday ushın. Eger ápiwayı awhalda bolsaq, onda bul sizler ushın+. 14Usılay islewge bizlerdi Masiyxtıń súyispenshiligi májbúr etedi. Óytkeni bir Adam, yaǵnıy Masiyx hámme ushın ólgenlikten, hámme Onıń ólimine sherik bolǵan boladı, degen juwmaqqa keldik+. 15Awa, Masiyx hámme ushın óldi. Solay eken, jasap atırǵanlar endi ózleri ushın emes, al ózleri ushın ólgen hám qayta tirilgen Masiyx ushın jasawı shárt+.

16Sonlıqtan bizler endi hesh kimge dúnyanıń kóz qarası menen qaramaymız. Masiyxqa burın usılay qaraǵan bolsaq ta, endi olay qaramaymız. 17Solay etip, kim de kim Masiyx penen baylanısqa iye bolsa, ol – jańa jaratılıs. Eski nárseler ótip ketti, minekey, endi hámmesi jańa boldı+. 18Bunıń hámmesi Qudaydan. Quday Masiyx arqalı bizlerdi Ózi menen jarastırdı hám adamlardı Ózi menen jarastırıw xızmetin bizlerge tapsırdı+. 19Yaǵnıy, Quday Masiyx arqalı dúnyanı Ózi menen jarastırıp, adamlardıń gúnaların esapqa almadı hám usı jarastırıwshı sózlerdi bizlerge berdi+. 20Solay etip, bizler Masiyxtıń elshilerimiz. Qudaydıń Ózi bizler arqalı sizlerge aqıl-násiyat berip atır. Masiyxtıń atınan jalbarınamız: Quday menen jarasıńlar!+
21Quday bizlerdiń gúnalarımızdı hesh qashan gúna islemegen Masiyxqa júkledi. Masiyx penen baylanısqa iye bolǵan bizler Quday aldında usı arqalı aqlandıq+.

6

6^1Quday menen birge miynet etip atırǵan bizler sizlerden ótinish etemiz: ózlerińiz qabıl qılǵan Onıń miyrimine itibarsızlıq penen qaramań+. 2Sebebi Quday bılay deydi:

«Miyrimim túsken waqıtta seni esittim,

Qutqarılıw kúninde saǵan járdem berdim».[*]

Minekey, házir Qudaydıń miyrimi beriletuǵın waqıt boldı! Minekey, házir qutqarılıw kúni keldi!+

Pavel kórgen qıyınshılıqlar

3Xızmetimizge sóz kelmesin dep, hesh kimge hesh bir nársede tosqınlıq jasamaymız. 4Al hámme nársede Qudaydıń xızmetkerleri sıpatında is tutamız: qıyınshılıq kórsek te, mútájlikte hám awır jaǵdaylarda qalsaq ta, sheksiz sabırlı boldıq+. 5Jáne de, tayaq jedik, qamaqta otırdıq, topalań ishinde qaldıq, awır miynet ettik, túnlerdi uyqısız ótkizdik, ash qaldıq. 6Solay bolsa da, bizler pák boldıq, durıs túsinik, shıdamlılıq, keń kewil, Muxaddes Ruwx hám haqıyqıy súyispenshilik penen jasadıq. 7Haqıyqat sózin aytıp, Qudaydıń qúdiretin kórsettik. Oń hám shep qolımızda haqlıq quralın uslap júrdik+. 8Bizlerdi húrmet te etedi, masqaralaydı da, bizlerge sógis te aytadı, maqtaydı da. Bizlerdi ótirikshiler dep esaplaydı, biraq bizler haqıyqattı aytamız+. 9Bizlerdi belgisiz adamlar dep sanaydı, biraq hámmege belgilimiz. Bizlerdi ólgen dep esaplaydı, biraq, mine, tirimiz. Jazalanıp tayaq jesek te, ólmey atırmız+. 10Bizlerdi qapa qıladı, biraq bizler bárqulla quwanıshlımız. Jarlımız, biraq kóp adamlardı bayıtamız. Hesh nársemiz bolmasa da, hámme nársege iyemiz+.

11Háy korinfliler, bizler sizlerge ashıq sóylep, júregimizdi keń ashtıq. 12Sizlerden miyrimimizdi ayamadıq, biraq sizler bizlerden óz miyrimińizdi ayadıńız. 13Sizlerge balalarıma sóylegendey, sóylep atırman: bizler sıyaqlı, sizler de bizlerge júreklerińizdi keń ashıńlar+.

Bizler – Qudaydıń ibadatxanasımız

14Isenbeytuǵınlar menen birge bir moyıntırıqtıń astına kirmeńler. Óytkeni haqlıq penen nızamsızlıqtıń arasında qanday uqsaslıq bar? Nur menen qarańǵılıqtıń arasında qanday baylanıs bar+? 15Masiyx penen shaytannıń arasında qanday kelisim hám isenetuǵın adam menen isenbeytuǵın adamnıń arasında qanday sheriklik bolıwı múmkin+? 16Qudaydıń ibadatxanası menen butlar arasında qanday birlik bolıwı múmkin? Hesh qanday! Sebebi bizler tiri Qudaydıń ibadatxanasımız. Quday bılay deydi:

«Men olar arasında jasap,
Olar arasında júretuǵın bolaman».[*]
«Men olardıń Qudayı bolaman,
Olar Meniń xalqım boladı».[*]+

17Sol sebepten Jaratqan Iye bılay deydi:

«Olardıń arasınan shıǵıp, bólekleniń.
Haram nársege qol tiygizbeń,
Sonda Men sizlerdi qabıl etemen».[*]+

18Jáne de, Qúdireti kúshli Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men sizlerge Áke bolaman,

Sizler Meniń ul-qızlarım bolasızlar».[*]+

7

7^1Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, usınday wádelerge iye bolǵanımız sebepli, denemizdi hám ruwxımızdı iplaslaytuǵın hár bir nárseden ózlerimizdi tazalayıq. Qudaydan qorqıp jasap, minsiz muxaddeslikke jetilisip barayıq+.

Korinftegi jámáát ushın Paveldiń quwanıwı

2Bizlerge júreklerińizdi keń ashıńlar. Bizler hesh kimge jamanlıq islemedik, hesh kimdi joldan azǵırmadıq, hesh kimdi aldap, haqısın jemedik+. 3Bunı sizlerdi ayıplaw ushın aytıp atırǵan joqpan. Óytkeni burın aytqanımday, sizler bizlerdiń júregimizdesiz. Sizler menen birge óliwge de, jasawǵa da qayılmız+. 4Meniń sizlerge degen isenimim kúshli hám men sizler menen kóp maqtanaman. Qıyınshılıqlarımız kóp bolsa da, men sizler sebepli sheksiz quwanısh alıp, jubanıshqa bólendim+.

5Bizler Makedoniyaǵa kelgenimizden keyin de denemiz hesh tınısh tappay, hár tárepleme qıyınshılıq kórdik: sırtta jánjel, júregimizde qorqınısh bar edi+. 6Biraq, ruwxı túsken adamlarǵa jubanısh beriwshi Quday Titustıń sizler betten qaytıp kelgeni arqalı bizlerge jubanısh berdi+. 7Bizler tek onıń qaytıp kelgeni arqalı emes, al sizlerdiń oǵan bergen jubanıshıńız arqalı da jubanısh aldıq. Titus bizlerge sizlerdiń meni qanshelli saǵınǵanıńızdı, qılǵan is-háreketlerińiz sebepli ókinip atırǵanıńızdı hám meni jaqlawǵa urınıp atırǵanıńızdı aytıp bergende, men onnan beter quwanıp kettim.

8Men jazǵan xatım menen sizlerdi qapa qılǵan bolsam da, ókinbeymen. Sol xatımnıń sizlerdi az-maz waqıtqa qapa qılǵanın bilgenimde, men ókingen edim+. 9Biraq, endi quwanıp atırman. Men sizlerdiń qapa bolǵanıńızǵa emes, al bul qapashılıqtıń sizlerdi táwbege ákelgenine quwanıp atırman. Bul qapashılıq Qudaydıń qálewi boyınsha bolǵanlıqtan, sizler bizler sebepli hesh qanday zıyan kórmedińler. 10Sebebi Qudaydıń qálewi menen berilgen qapashılıq adamdı táwbege alıp keledi hám adam bul arqalı qutqarılıw aladı. Bunday qapashılıq ókiniw alıp kelmeydi. Biraq, dúnyanıń qapashılıǵı ólimge alıp baradı+. 11Qarańlar, Qudaydıń qálewi menen bolǵan bul qapashılıq sizlerde qanshelli inta, óz pákligińizdi dálillewge qattı umtılıw, nahaqlıqqa degen kúshli ǵázep, qanshelli qorqınısh, maǵan degen sonshelli saǵınısh, qanshelli talpınıw hám ayıpker adamdı jazalawǵa kúshli tilek oyattı. Sizler sol iste[*] ózlerińizdiń hár tárepleme pák ekenińizdi kórsettińiz. 12Sizlerge bunnan aldınǵı xattı jazǵanımda, nahaqlıq islegen adam yamasa nahaqlıqtan jábir kórgen adam sebepli jazǵan joqpan. Al, sizlerdiń bizlerge degen ıqlasıńızdıń Quday aldında ayan bolıwı ushın jazǵan edim+. 13Bizler bulardıń hámmesi arqalı jubanısh taptıq.

Jubanıshımızǵa qosımsha Titustıń quwanıshı bizlerdi onnan da kóbirek quwandırdı. Óytkeni sizlerdiń hámmeńiz onıń ruwxın kóteripsiz. 14Men sizlerdi onıń aldında maqtaǵan edim, sizler meni uyatqa qaldırmadıńlar. Sizlerge aytqan hár bir sózimiz haqıyqat bolǵanı sıyaqlı, sizlerdi Titusqa aytıp maqtaǵan sózlerimiz de haqıyqat bolıp shıqtı. 15Ol hámmeńizdiń sózge boysınatuǵınıńızdı, ózin húrmet hám izzet penen qabıl alǵanıńızdı eske alıp, onıń sizlerge degen súyispenshiligi jáne de artıp atır. 16Solay etip, men sizlerge hár bir iste isene alatuǵınım sebepli quwanaman.

8

Saqıylıq penen sadaqa beriw haqqında

8^1Tuwısqanlar, bizler sizlerge Qudaydıń Makedoniyadaǵı iseniwshi jámáátlerge bergen miyrimi haqqında bildirgimiz keledi. 2Olar awır qıyınshılıqlar menen sınalǵan bolsa da, quwanıshqa toldı, júdá kámbaǵal bolsa da, sheksiz saqıylıq kórsetti+. 3Jaǵdayları kótergenshe, hátte, jaǵdaylarınan artıq dárejede olardıń óz qálewi menen saqıylıq kórsetkenine men ózim gúwalıq beremen+. 4Olar Yahudiyadaǵı muxaddeslerge beriletuǵın járdemge, yaǵnıy usı qayırlı iske qatnasıwdı ótinish etip, bizlerge jalbarınǵan edi+. 5Olar bizler úmit etkenimizden de zıyat berip, Qudaydıń qálewi menen ózlerin birinshiden Iyemizge, sońınan bizlerge baǵıshladı.

6Sonlıqtan burın sizlerdiń arańızda bul qayırlı isti baslaǵan Titustan onı juwmaqlawın ótindik+. 7Sizler Masiyxqa degen isenimde, Qudaydıń sózin sóylewde, haqıyqattı biliwde, inta menen xızmet etiwde, bizlerge degen súyispenshilikte[*], ulıwma hámme nársede ústinsiz. Sol sıyaqlı, bul qayırlı iste de sizlerdiń ústin bolıwıńızdı qáleymiz+.

8Bunı buyrıq retinde aytıp atırǵan joqpan. Al, basqa jámáátlerdiń intası haqqında aytıp, sizlerdiń súyispenshiligińizdiń haqıyqıylıǵın sınap kórip atırman+. 9Sebebi sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimin bilesizler: Ol Ózi bay bola tura, sizler ushın bul dúnyada jarlı boldı. Onıń jarlılıǵı menen sizler ruwxıy baylıqqa iye boldıńız+.

10Bul boyınsha men sizlerge bir paydalı keńes beremen. Sizler ótken jılı óz qálewińiz benen járdem aqshanı jıynawdı birinshi bolıp baslaǵan edińler+. 11Endi sol isti aqırına deyin jetkizgenińiz maqul. Solay etip, basta qanday inta menen baslaǵan bolsańız, sonday inta menen juwmaqlawǵa qollarıńızdan kelgenshe tırısıwıńız tiyis. 12Eger sizler ózlerińizde bar nárseni inta menen berseńiz, Quday onı ırzashılıq penen qabıl etedi. Biraq, Ol sizlerde joq nárseni talap etpeydi+. 13Basqalardıń awhalın jeńilletiw ushın sizlerge awırmanlıq salıw kerek, demekshi emespen. Al teńlik bolıwı kerek, demekshimen. 14Házirgi sizlerdegi molshılıq olardıń jetpey turǵan nársesin tolıqtıradı. Al sońınan olardaǵı molshılıq sizlerdegi jetpey turǵan nárseni tolıqtıradı. Solay etip, teńlik boladı+. 15Muxaddes Jazıwda: «Kóp jıynaǵannıń artıǵı, az jıynaǵannıń kemisi bolmadı»,[*] – dep aytılǵanday boladı+.

Titus hám eki tuwısqan

16Meniń kewlimdegi sizlerge degen intanı Titustıń da kewline salǵan Qudayǵa shúkirler bolsın! 17Óytkeni ol tek bizlerdiń ótinishimiz boyınsha emes, al ózinde sizlerge degen tereń inta bolǵanlıqtan, óz qálewi menen sizlerge baratır. 18Onıń menen birge bir tuwısqanımızdı da jiberip atırmız. Ol Xosh Xabardı járiyalaw boyınsha barlıq iseniwshi jámáátler tárepinen maqtawǵa erisken adam. 19Bunıń ústine, bul tuwısqanımızdı bizler islep atırǵan usı qayırlı xızmette joldas bolsın dep, iseniwshi jámáátler saylap qoyǵan edi. Bizler Iyemizdiń dańqı ushın hám járdem beriwge intalı ekenimizdi kórsetiwimiz ushın usı qayırlı xızmetti islep atırmız. 20Kóp aqshalar menen baylanıslı bolǵan bul xızmetimizde bizlerdi hesh kim ayıplay almawı ushın, bizler saqlıq penen is tutıp atırmız. 21Sebebi bizler tek Iyemizdiń názerinde emes, al adamlardıń názerinde de durıs bolǵan nárseni islewge tırısıp atırmız.

22Bizler olar menen birge jáne bir tuwısqanımızdı da jiberip atırmız. Bul tuwısqanımızdı talay mártebe hám hár túrli jaǵdaylarda sınap, onıń intalı ekenin kórdik. Endi onıń sizlerge degen isenimi kúsheygenlikten, intası da artıp atır. 23Titusqa kelsek, ol meniń sherigim hám sizler ushın meniń menen birge miynet etetuǵın xızmetshi. Onıń qasındaǵı eki tuwısqanımız – iseniwshi jámáátlerdiń wákilleri hám Masiyxqa dańq keltiretuǵın adamlar. 24Solay etip, sizler bul adamlarǵa degen súyispenshiligińizdi dálilleńler. Bul arqalı olardı jibergen iseniwshi jámáátlerge bizlerdiń sizler menen maqtanatuǵınımızdıń durıs ekenin kórsetińler+.

9

Mútájlikte jasawshı iseniwshilerge járdem beriw

9^1Yahudiyadaǵı muxaddeslerge jiberiletuǵın bul járdem tuwralı sizlerge jazıwdıń hájeti joq+. 2Óytkeni sizlerdiń járdemge tayar ekenligińizdi bilemen. «Axaya úlkesindegiler ótken jıldan beri tayar», – dep men Makedoniyadaǵılar aldında sizler menen maqtanıp júrmen. Sizlerdiń intańız olardıń kóbisin háreketke keltirdi. 3Bul nársede sizler menen maqtanǵanım bosqa shıqpasın dep hám ózim aytqanımday, sizlerdi tayar tursın dep, usı tuwısqanlarımızdı sizlerge jiberip atırman+. 4Sebebi ayırım makedoniyalılar meniń menen birge sizlerge barıp, sizlerdiń tayar emes ekenligińizdi kórse, sizlerge qattı isengen bizler uyatqa qalamız, sizler de sózsiz uyatqa qalasız. 5Sonlıqtan men usı tuwısqanlarımızdan ózimnen burın sizlerge barıwdı hám sizlerdiń wáde etken járdemińizdi aldın ala tayarlap qoyıwdı ótinish etkenim durıs dep oyladım. Solay etip, sizler beretuǵın bul járdem májbúriy túrde berilgen salıqtay emes, al ırazılıq penen berilgen sıyday bolsın.

6Mınanı umıtpańlar: sıqmarlanıp ekken adam az oradı, saqıylıq penen ekken adam kóp oradı+. 7Hár bir adam qıynalıp yamasa májbúriy túrde emes, al kewlinen shıqqanın bersin. Óytkeni Quday ırazı bolıp bergen adamdı súyedi+. 8Jáne de, Quday sizlerdi mol miyrim menen bayıtıwǵa qúdiretli. Solay etip, barlıq waqıtta hámme nárseńiz jeterli bolıp, hár qanday jaqsı iske bay bolasızlar+. 9Sonlıqtan Muxaddes Jazıwda bılay delingen:

«Ol mútájlerge saqıylıq penen járdem beredi,

Onıń haqlıǵı máńgi dawam etedi».[*]+

10Diyxanǵa sebiw ushın tuqım, jew ushın nan beretuǵın Quday sizlerdiń saqıylıq penen ekken eginińizdiń zúráátin mol qılıp beredi hám haqlıǵıńızdıń jemisin arttıradı. 11Awa, Quday sizlerdi hár tárepleme bayıtadı. Solay etip, sizler saqıy bolasızlar hám bizler sizlerdiń saqıylıq penen bergen sıylarıńızdı aparǵanımızda, alǵan adamlar Qudayǵa shúkirlik bildiredi+. 12Sizlerdiń bul xızmetińiz tek Yahudiyadaǵı muxaddeslerdiń mútájliklerin qanaatlandırıp qoymay, kóp adamlardıń Qudayǵa sheksiz shúkirlik aytıwına sebep boladı. 13Sizlerdiń bul xızmetińiz sebepli, olar Qudayǵa alǵıslar aytadı. Sebebi sizlerdiń bul xızmetińiz ózlerińiz tán alǵan Masiyxtıń Xosh Xabarına boysınatuǵınıńızdı, Yahudiyadaǵı muxaddesler hám kóp basqa adamlar menen saqıylıq penen bólisip atırǵanıńızdı dálilleydi+. 14Jáne de, Qudaydıń sizlerge bergen mol miyrimi sebepli, Yahudiyadaǵılar sizlerdi kóriwdi árman etip, sizler ushın duwa etedi. 15Sóz benen táriyiplep jetkiziw qıyın bolǵan Qudaydıń sıyı, yaǵnıy Onıń Ulı ushın Qudayǵa shúkirler bolsın!

10

Paveldiń óz xızmetin jaqlawı

10^1«Bizler menen birge bolǵan waqtında juwas, biraq aramızda bolmaǵan waqtında qatal», – dep ayırımlarıńız sóz qılatuǵın men, Pavel, Masiyxtıń múláyimliligi hám sabırlılıǵı menen sizlerden ótinemen:+
2sizlerge barǵanımda, ózimdi qatal tutıwǵa májbúr qılmańlar. Óytkeni bizlerdi bul dúnyadaǵı adamlar sıyaqlı denesiniń qálewi boyınsha jasap atır, dep sanaytuǵın geybirewlerge qarsı qatal bolaman degen niyetim bar+. 3Bizler dúnyada jasap atırǵan bolsaq ta, dúnyanıń jolı menen urıspaymız. 4Bizlerdiń qurallarımız dúnyaǵa tiyisli qurallar emes, al dushpannıń bekkem qorǵanların qıyratatuǵın Qudaydıń qúdiretine iye bolǵan qurallar+. 5Sol qurallar menen sandıraq sózlerdi hám Qudaydı biliwge tosqınlıq qılatuǵın hár qanday menmenlikti joq qılamız, Masiyxqa boysınbaytuǵın hár bir oy-pikirdi Masiyxqa tutqın etip boysındıramız. 6Sizler Masiyxqa tolıq boysınǵanıńızda, Oǵan boysınbaǵan arańızdaǵı hár bir adamdı jazalawǵa tayarmız.

7Sizler tek sırtqı kóriniske qarap baha beresizler. Eger kim de kim óziniń Masiyxqa tiyisli ekenine isense, onda ol bizlerdiń de Masiyxqa tiyisli ekenimizdi bilsin+. 8Iyemizdiń bizlerge bergen biyligi menen kóbirek maqtanıp ketsem de, uyalmayman. Bul biylik sizlerdi qulatıw ushın emes, al tiklew ushın berilgen+.

9Men tek ǵana xatlarım menen sizlerdi qorqıtıp atırǵanday bolıp kóringim kelmeydi. 10Sebebi geybirewler: «Xatlarında ol qatal hám kúshli, biraq júzbe-júz kóriskenimizde hálsiz hám sózge de sheber emes», – deydi eken+. 11Biraq, bunday adamlar bilip qoysın: sizlerden uzaqta bolıp, xatlarımızda ne desek, arańızda bolǵanımızda da, solay is tutamız.

12Ózlerin áhmiyetli etip kórsetip atırǵan ayırım adamlar menen ózlerimizdi teńlestirgimiz yamasa salıstırǵımız kelmeydi. Olar ózlerin óz ólshemleri menen bahalaydı hám ózlerin ózleri menen ǵana salıstıradı. Olar qanshelli aqılsız! 13Biraq, bizler hádden tıs dárejede maqtanbaymız. Al, Qudaydıń bizler ushın belgilegen jer shegarası ishindegi miynetimiz benen maqtanamız. Bizlerdiń arańızda islegen miynetimiz de usı jer shegarası ishinde islendi. 14Sizler jasaytuǵın jer usı jer shegarası ishinde jaylasqanlıqtan, bizler sizlerge Masiyxtıń Xosh Xabarın birinshi bolıp jetkizgenimizde, shegaradan tıs shıǵıp ketpedik. 15Bizler basqalardıń miyneti menen maqtanıp háddimizden aspaymız. Kerisinshe, isenimińizdiń ósiwi menen arańızdaǵı miynetimizdiń kólemi keńeye beriwinen úmit etemiz. 16Solay etip, bizler Xosh Xabardı sizlerden uzaǵıraq jerlerge járiyalay alamız. Óytkeni basqanıń islegen xızmeti menen maqtanıwdı qálemeymiz. 17Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Maqtanatuǵın adam Jaratqan Iye menen maqtansın».[*]+
18Sebebi ózin ózi maqtaǵan adam emes, al Iyemiz maqtaǵan adam haqıyqattan qádirleniwge ılayıqlı+.

11

Pavel hám jalǵan elshiler

11^1Meniń biraz aqılsız adamday bolıp endi aytatuǵın sózlerime sizlerdiń shıdawıńızdı qáler edim. Awa, men sizlerden usını ótinish etemen!+
2Sizlerdi Qudaydıń qızǵanıshı menen qızǵanaman. Óytkeni men sizlerdi bir pák qız sıyaqlı jalǵız kúyewge, yaǵnıy Masiyxqa usınıp, Oǵan nekeledim+. 3Biraq, jılannıń Hawa-eneni hiylekerlik penen aldaǵanınday[*], sizlerdiń aqıl-oylarıńızdıń da buzılıp, Masiyxqa degen haqıyqıy hám pák sadıqlıqtan awıp ketiwinen qorqaman+. 4Sebebi birew kelip, bizler járiyalaǵan Iysanı basqasha qılıp járiyalaǵanda, sizler isenesizler. Jáne de, ózlerińiz alǵan Muxaddes Ruwxtan basqa bir ruwxtı hám ózlerińiz qabıl etken Xosh Xabardan basqa bir «xosh xabardı» ańsat qabıl etesizler+. 5Sizler «mártebeli elshiler» dep ataytuǵın sol adamlardan men ózimdi hesh bir nársede kem sanamayman!+
6Men sózge sheber bolmasam da, bilimim jetkilikli. Bunı sizlerge hár qanday jaǵdayda hám hár tárepleme ashıq kórsettik+.

7Sizlerdiń mártebeli bolıwıńız ushın, men ózimdi pás qoyıp, Qudaydıń Xosh Xabarın sizlerge esheyin járiyaladım. Meniń usılay islegenim gúna ma+? 8Sizlerge xızmet etiw ushın, men basqa iseniwshi jámáátlerden aqshalay járdem alıp, olardı tonaǵanday boldım. 9Arańızda bolǵan waqtımda mútájligim bolsa da, hesh birińizge awırmanlıq salmadım. Óytkeni Makedoniyadan kelgen tuwısqanlarımız mútájliklerimniń ornın toltırdı. Men sizlerge hesh bir nársede awırmanlıq salmawǵa tırıstım hám bunnan bılay da tırısa beremen+. 10Ózimdegi Masiyxtıń haqıyqatı menen bildiremen: Axaya úlkesindegi hesh bir adam meniń usı maqtanıwımdı toqtata almaydı+. 11Men ne sebepten usılay islep atırman? Sizlerdi súymegenim sebepli me? Meniń sizlerdi súyetuǵınımdı Quday biledi.

12Ózlerin bizlerge teńlestirmekshi bolıp maqtanıp atırǵan sol adamlarǵa jol bermew ushın, men sizlerge awırmanlıq salmadım hám solay islewdi dawam ete beremen. 13Sebebi jalǵan elshiler hám ótirik jumısshılar bolǵan bunday adamlar ózlerin Masiyxtıń elshileri qılıp kórsetedi+. 14Biraq, bul tań qalarlıq nárse emes. Shaytan da ózin nur perishtesi qılıp kórsetedi-ǵo+. 15Sonlıqtan onıń xızmetshileriniń ózlerin haqıyqattıń xızmetshileri qılıp kórsetiwi de tań qalarlıq nárse emes. Quday aqırında bunday adamlarǵa islegen islerine qaray ılayıqlı jaza beredi+.

Paveldiń elshi sıpatında kórgen qıyınshılıqları

16Men jáne tákirarlap aytaman: hesh kim meni aqılsız dep sanamasın. Eger sizler aqılsız dep sanasańız, meni hesh bolmasa aqılsız adam sıpatında qabıl etińler, sonda men de az-maz maqtanayın+. 17Sóylep atırǵan sózlerimdi Iyemizdiń basqarıwında aytıp atırǵan joqpan, al ózine isenetuǵın aqılsız maqtanshaqtay bolıp aytıp atırman. 18Kópler ózleri menen dúnyanıń kóz qarası boyınsha maqtanǵanlıqtan, men de maqtanajaqpan+. 19Sizler ózlerińizdi sonday aqıllımız dep sanap turıp, aqılsızlarǵa jan-jan dep shıdaysızlar!+
20Birew sizlerdi qul qılsa da, haqıńızdı jese de, talasa da, ózin sizlerden joqarı tutıp, ústemlik etse de yamasa betińizge shapalaq penen ursa da shıdaysızlar+. 21Biraq, sizlerdiń oyıńız boyınsha hálsiz bolıp esaplanǵan bizler bunday islerdi islewge uyalamız!

Degen menen, birewdiń ne menen bolsa da maqtanıwǵa batılı jetse, meniń de maqtanıwǵa batılım jetedi. Men bunı aqılsız adam sıyaqlı aytıp atırman. 22Sol jalǵan elshiler evreymiz dey me? Men de evreymen. Olar izraillılarmız dey me? Men de izraillıman. Olar Ibrayımnıń urpaǵımız dey me? Men de Ibrayımnıń urpaǵıman+. 23Olar Masiyxtıń xızmetkerlerimiz dey me? Aqıldan azǵan adam sıyaqlı aytıp atırman: men Masiyxqa olardan góre kóbirek xızmet ettim. Men olarǵa qaraǵanda kóbirek miynet ettim, kóp mártebe qamaqta boldım, sansız ret tayaq jedim hám talay mártebe ólim menen júzbe-júz ushırastım+. 24Yahudiylerden bir kem qırıqtan, bes ret qamshı jedim. 25Úsh mártebe tayaq jedim. Bir mártebe tas boran qıldı[*]. Úsh mártebe kemede apatqa ushırap, bir kún, bir tún teńizde ıǵıp júrdim+. 26Kóp mártebe saparǵa shıqqanımda, qáwip astında boldım: dáryalardıń tasıwı sebepli, qaraqshılar sebepli, óz milletimniń adamları sebepli hám basqa millet adamları sebepli, jáne qalada, shólde, teńizde hám jalǵan tuwısqanlar sebepli qáwip-qáterge ushıradım+. 27Awır miynet etip, qıyınshılıq kórdim. Kóp túnlerdi uyqısız ótkizdim, ashlıq hám shóldi basımnan keshirdim. Talay mártebe awqatsız qalıp, suwıqta kiyimsiz boldım+. 28Bulardıń hámmesinen tısqarı, kún sayın barlıq iseniwshi jámáátlerdiń ǵam-táshiwishleri eńsemdi basıp, meni oylandıradı. 29Qaysı dármansızlar menen, men birge dármansızlanbadım? Qaysı azǵırılǵan adam ushın, men kúyip-janbadım+?

30Sizler meni maqtanıwǵa májbúr etkenińiz sebepli, men hálsizligimdi kórsetken nárseler menen maqtanaman. 31Iyemiz Iysanıń Ákesi, máńgige alǵıslarǵa ılayıq Quday biledi: men ótirik sóylep atırǵan joqpan. 32Men Damask qalasında bolǵanımda, Aretas patshanıń qol astındaǵı bir hákim qala dárwazasın qarawıllatıp, meni qolǵa almaqshı boldı+. 33Biraq, iseniwshi tuwısqanlarımız meni sebetke salıp, qala diywalındaǵı terezeden túsirip jiberdi hám men usılay etip onıń qolınan qashıp qutıldım[*].

12

Qudaydıń Pavelge kórsetken kórinisleri hám ayanları

12^1Maqtanıwdıń hesh qanday paydası joq bolsa da, endi men Iyemiz kórsetken kórinisler hám ayanlar haqqında aytpaqshıman+. 2Men Masiyxqa isenetuǵın bir adamdı tanıyman. Ol bunnan on tórt jıl burın úshinshi aspanǵa kóterilip áketilgen edi. Ol sol waqıtta denede boldı ma yamasa deneden shıǵıp ruwxta boldı ma, men bunı bilmeymen, Quday biledi. 3-4Bul adam haqqında mınanı bilemen: ol jánnetke alıp ketildi. Ol sol jerde aytıp jetkiziw múmkin bolmaǵan hám adam balasına aytıwǵa ruxsat etilmegen sózlerdi esitti. Biraq, ol denede boldı ma yamasa deneden shıǵıp, ruwxta boldı ma bilmeymen, bunı Quday biledi. 5Men usınday adam menen maqtanaman. Biraq, ózime kelsem, tek ózimdegi hálsizlikten basqa hesh nársem menen maqtanbayman. 6Maqtanıwdı qálegen jaǵdayımda da men aqılsız bolmayman. Óytkeni men haqıyqattı aytıp atırman. Biraq, hesh kim men tuwralı hádden tıs joqarı pikirge iye bolmay, meni tek mennen esitkenleri yamasa kórgenleri boyınsha bahalawı ushın, men ózimdi maqtanıwdan tıyıp atırman.

7Qudaydıń maǵan bergen ájayıp ayanları sebepli ózimdi joqarı tutpawım ushın, Ol deneme bir tiken, yaǵnıy meni qıynaytuǵın shaytannıń bir perishtesin berip, meni menmenlikten saqlap kiyatır+. 8Bunı mennen alıp taslawdı sorap, Iyemizge úsh mártebe jalbarınǵan edim. 9Biraq, Iyemiz maǵan: «Saǵan bergen miyrimim jeterli. Sebebi Meniń qúdiretim hálsizlik arqalı tolıq kórsetiledi», – dedi. Sonlıqtan Masiyxtıń qúdireti mende bolsın dep, men hálsizliklerime ele de kóbirek quwanıp, olar menen maqtana beremen+. 10Sol sebepten Masiyx ushın hálsizliklerge, masqaralanıwǵa, mútájliklerge, quwdalanıwǵa hám qıyınshılıqlarǵa ushıraǵanımda, men quwanıshlıman. Óytkeni men qashan hálsiz bolsam, sonda kúshlimen+.

Paveldiń Korinftegi iseniwshiler jámáátine degen ǵamxorlıǵı

11Men maqtanıp, aqılsız adam bolıp kórindim. Biraq meni buǵan sizler májbúr ettińiz. Negizinde meni sizler maqtawıńız kerek edi. Sebebi men hesh kim bolmasam da, sizler «mártebeli elshiler» dep ataytuǵın sol adamlardan hesh qanday kemshiligim joq+. 12Meniń Qudaydıń haqıyqıy elshisi ekenimdi dálilleytuǵın kóp belgiler, tań qalarlıq isler hám káramatlar sizlerdiń arańızda kúshli sabırlılıq penen kórsetildi+. 13Sizlerden aqshalay járdem sorap, óz awırmanlıǵımdı salmaǵanım sebepli, basqa iseniwshi jámáátlerden sizlerdi kem kórgendey boldım ba? Eger meni qáte isledi dep oylasańız, meni keshiriń!+

14Minekey, men sizlerge úshinshi mártebe barıwǵa tayarman. Biraq, men sizlerge awırmanlıq salmayman. Maǵan sizlerdiń mal-múlkińiz emes, al sizlerdiń ózlerińiz kereksiz. Óytkeni balalar ata-anası ushın emes, al ata-ana balaları ushın mal-múlik jıynawı tiyis+. 15Sol sıyaqlı men de sizler ushın ózimde bar hámme nárseni, hátte, óz janımdı da beriwge quwanıshlı túrde tayarman. Men sizlerdi sonshelli súysem de, sizlerdiń meni azıraq súyiwińiz durıs bolmaydı+. 16Meniń sizlerge awırmanlıq salmaǵanımdı sizler de tastıyıqlaysızlar. Biraq, geybir adamlardıń aytıwı boyınsha, men hiyleker adam bolǵanım sebepli, sizlerdi aldaw jolı menen qolǵa kirgizgen qusayman+. 17Degen menen, ózim sizlerge jibergen adamlardıń biri arqalı bolsa da, sizlerdiń esabıńızdan paydalandım ba? 18Men Titustan sizlerge barıwdı ótinip, onıń menen birge basqa bir tuwısqanımızdı da jibergen edim. Titus sizlerdiń esabıńızdan paydalanǵan ba edi? Álbette, yaq. Sebebi bizler bir ruwx penen is-háreket etip, bir jol menen júremiz+.

19Bizlerdi usı waqıtqa deyin aldıńızda aqlanıp kiyatır dep oylap atırsız ba? Yaq, olay emes. Bizler Masiyxqa tiyisli adamlar sıpatında Quday aldında sóylep turmız. Súyikli tuwısqanlarım, bizler ne isleytuǵın bolsaq ta, hár bir nárseni sizlerdiń ruwxıy bekkemleniwińiz ushın isleymiz+. 20Óytkeni men sizlerge barǵan waqtımda, sizlerdi ózim qálemegen awhalda kóremen be hám sizler de meni ózlerińiz kútpegen awhalda kóresiz be degen qáweterdemen. Sizlerge barǵanımda, arańızda jánjel, kúnshillik, ǵázep, daw, jala, ósek, menmenlik hám tártipsizlik bar ekenin kóriwden qorqaman. 21Taǵı da, sizlerge jáne barǵanımda, Qudaydıń meni sizler sebepli uyaltıwınan, burın gúna islep, ózleriniń haramılıǵı, buzıqshılıǵı hám júwensizligi ushın táwbe etpegen kóp adamlar ushın kóz jasımdı tógiwden qorqaman+.

13

Sońǵı eskertiw hám sálemler

13^1Men sizlerge úshinshi mártebe barajaqpan. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Hár bir is eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵı tiykarında qaraladı».[*]+
2Bunnan aldın arańızda ekinshi mártebe bolǵanımda eskertken edim. Endi házir sizlerden uzaqta bolǵanımda da tákirarlap eskertip atırman: men sizlerge jáne barǵanımda, burın gúna islegenlerdiń de, basqa hámme adamlardıń da hesh birin ayamayman! 3Sebebi sizler Masiyxtıń men arqalı sóyleytuǵınına dálil izleysizler. Masiyx sizlerge degen is-háreketinde hálsiz emes, Ol sizlerdiń arańızda Óz qúdiretin kórsetedi. 4Ol hálsiz bolıp atanaq aǵashqa shegelense de, házir Qudaydıń qúdireti menen jasap atır. Masiyx penen qatnasta bolǵan bizler de hálsiz bolsaq ta, Onıń menen birge Qudaydıń qúdireti arqalı sizlerdiń paydańız ushın jasaymız+.

5Isenimde turǵan ya turmaǵanıńızdı biliwińiz ushın, ózlerińizdi ózlerińiz sınap kórińler. Iysa Masiyxtıń ishińizde ekenligin bilmeysizler me? Eger bilmeseńiz, sınawdan óte almay jıǵılǵan bolar edińiz. 6Bizlerdiń sınawdan ótkenimizdi biletuǵınıńızdan men úmit etemen. 7Hesh qanday jamanlıq islemewińizdi sorap, bizler Qudayǵa duwa etemiz. Bundaǵı maqsetimiz ózlerimizdiń sınawdan ótkenimizdi kórsetiw emes, al bizler sınawdan ótpegen bolıp kórinsek te, sizlerdiń jaqsılıq islewińizden ibarat. 8Óytkeni bizler haqıyqatqa qarsı hesh nárse isley almaymız, al tek haqıyqat ushın háreket etemiz. 9Bizler hálsiz, al sizler kúshli bolsańız, bizler quwanamız. Bizler sizlerdiń tuwrılanıp, jetilisip barıwıńız ushın da duwa etemiz+. 10Sonlıqtan sizlerge kelgen waqtımda Iyemizdiń maǵan bergen biyligi menen qatal is tutıwǵa májbúr bolmawım ushın, bul nárselerdi arańızda bolmaǵan waqtımda jazıp atırman. Men bul biylikti sizlerdi qulatıw ushın emes, al tiklew ushın alǵanman+.

11Qullası, tuwısqanlarım, xosh bolıńlar. Jetilisip barıńlar, meniń aytqanlarıma qulaq asıńlar, bir oy-pikirli bolıńlar hám tatıwlıqta jasańlar. Súyispenshilik hám tınıshlıq tiykarı bolǵan Quday sizler menen birge boladı+. 12Bir-birińizdi muxaddes posa menen súyip sálemlesińler.

Barlıq muxaddesler sizlerge sálem aytıp atır+. 13Iyemiz Iysa Masiyxtıń miyrimi, Qudaydıń súyispenshiligi hám Muxaddes Ruwxtıń sherikligi hámmeńizge yar bolsın!

* 1:1 Axaya úlkesi – Korinf qalası Axaya úlkesiniń bas qalası boldı.

* 1:1 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* 1:8 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

* 2Kor 1:12 hadallıq – Bazı qoljazbalarda «muxaddeslik».

* 1:19 Sila – grekshe tekstte bul attıń basqa variantı Silvanus.

* 2:5 1Kor 5:1.

* 2:13 2Kor 7:6.

* 2Kor 3:2 bizlerdiń júreklerimizde – Bazı qoljazbalarda «sizlerdiń júreklerińizde».

* 3:7 Shıǵ 34:29.

* 4:6 Jar 1:3.

* 4:13 Zab 115:1.

* 6:2 Iysh 49:8.

* 6:16 Leb 26:11-12; Ezk 37:27.

* 6:16 Erm 31:1; 32:38.

* 6:17 Iysh 52:11; Ezk 20:34, 41.

* 6:18 2Pat 7:8, 14.

* 7:11 1Kor 5:1.

* 2Kor 8:7 bizlerge degen súyispenshilikte – Bazı qoljazbalarda «bizlerdiń sizlerge degen súyispenshiligimizde».

* 8:15 Shıǵ 16:18.

* 9:9 Zab 111:9.

* 10:17 Erm 9:24.

* 11:3 Jar 3:1-6, 13.

* 11:25 Elsh 14:19-20.

* 11:33 Elsh 9:23-25.

* 13:1 Nzm 19:15.

+ 1:1 Elsh 18:1-17
+ 1:3 1Pet 1:3, Efs 1:3
+ 1:5 Rim 8:17, Fil 3:10, Kol 1:24
+ 1:6 2Tim 2:10
+ 1:8 Elsh 19:23, 1Kor 15:32
+ 1:9 2Kor 4:14

+ 1:10 Elsh 12:11, Elsh 14:19-20, Elsh 21:32-33, Elsh 27:44

+ 1:11 Rim 15:31, 2Sal 3:2, Elsh 12:5, Efs 6:18

+ 1:12 Elsh 23:1, 2Tim 1:3, 1Kor 2:4, 1Kor 2:13

+ 1:13 1Kor 1:8, 1Sal 4:16-18, 1Sal 2:19-20
+ 1:15 1Kor 4:19
+ 1:16 Elsh 19:21, 1Kor 16:5
+ 1:18 1Kor 1:9
+ 1:19 Elsh 15:22, Elsh 16:1
+ 1:20 1Kor 14:16, Ayan 3:14
+ 1:22 2Kor 5:5, Evr 6:11, Efs 1:13
+ 1:23 Rim 1:9, Gal 1:20, Fil 1:8, 1Sal 2:5
+ 2:2 2Kor 7:8
+ 2:4 2Kor 7:12
+ 2:6 1Kor 5:4-5
+ 2:11 1Pet 5:8
+ 2:12 Elsh 16:8, Elsh 20:6
+ 2:13 2Kor 7:6, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18
+ 2:14 Kol 2:15

+ 2:15 1Kor 1:18, Jar 8:21, Shıǵ 29:18, Efs 5:2, Fil 4:18

+ 3:1 Elsh 18:27, 1Kor 16:3

+ 3:3 Shıǵ 24:12, Shıǵ 31:18, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Erm 31:33

+ 3:6 Erm 31:31, Luk 22:20, Efs 3:7, Kol 1:23, Rim 2:27, Yuxn 6:63

+ 3:7 Shıǵ 34:29-35
+ 3:14 Mrk 6:52, Elsh 15:21
+ 3:16 Shıǵ 34:34

+ 3:17 Yuxn 4:24, Yuxn 8:32, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, Gal 5:1

+ 3:18 1Yuxn 3:2, Rim 8:29, Fil 3:21
+ 4:1 2Kor 3:6
+ 4:2 2Kor 2:17, 1Sal 2:3
+ 4:3 2Kor 3:14, 2Kor 2:15
+ 4:4 Yuxn 12:31, Kol 1:15, Evr 1:3
+ 4:5 Mrk 10:43, 1Kor 9:19
+ 4:6 Jar 1:3

+ 4:7 Ayup 4:19, Ayup 33:6, Iysh 64:8, Rim 9:21-22, 1Kor 2:5

+ 4:8 2Kor 7:5
+ 4:9 Eshu 1:5, Yuxn 15:20
+ 4:10 Rim 6:5
+ 4:11 2Kor 6:9
+ 4:13 Zab 115:1
+ 4:14 1Sal 4:14
+ 4:16 Rim 12:2, Efs 4:23
+ 4:17 Rim 8:18
+ 4:18 Rim 8:24, Evr 11:1
+ 5:2 Rim 8:23
+ 5:3 1Kor 15:53
+ 5:5 2Kor 1:22, Efs 1:14
+ 5:7 2Kor 4:18
+ 5:9 Kol 1:10

+ 5:10 Waz 3:17, Waz 11:9, Waz 12:14, Mat 25:31-32, Elsh 10:42, Rim 14:10

+ 5:11 2Kor 4:2
+ 5:12 2Kor 3:1, 2Kor 11:16, 2Kor 12:1
+ 5:13 Mrk 3:21, 2Kor 11:1
+ 5:14 Rim 5:15
+ 5:15 1Pet 4:2, Rim 14:7-8
+ 5:17 Iysh 43:18-19, Rim 6:4, Ayan 21:5
+ 5:18 Rim 5:10-11, Kol 1:20
+ 5:19 Zab 31:1-2, Rim 4:8
+ 5:20 Efs 6:20

+ 5:21 Iysh 53:9, Yuxn 8:46, 1Pet 2:22, 1Yuxn 3:5, Evr 4:15, Rim 8:3, Rim 1:17, Rim 4:25, 1Kor 1:30

+ 6:1 1Kor 3:9

+ 6:2 Iysh 49:8

+ 6:4 Elsh 9:16, Elsh 16:23, Elsh 17:5, 2Kor 11:23-27

+ 6:7 2Kor 10:4, Efs 6:11-17
+ 6:8 Rim 3:8
+ 6:9 2Kor 4:11
+ 6:10 Yuxn 16:22, Elsh 3:6
+ 6:13 1Kor 4:14

+ 6:14 Nzm 7:3, Ezr 9:2, Nxm 13:25, Efs 5:7, 1Yuxn 1:6

+ 6:15 1Kor 10:21

+ 6:16 Efs 2:21, 1Kor 3:16-17, Leb 26:11-12, Ezk 37:27

+ 6:17 Iysh 52:11, Ezk 20:34, Ezk 20:41
+ 6:18 2Pat 7:14
+ 7:1 1Yuxn 3:3
+ 7:2 Elsh 20:33
+ 7:3 Fil 1:7
+ 7:4 Kol 1:24
+ 7:5 2Kor 2:13, 2Kor 4:8

+ 7:6 2Kor 1:4, 2Kor 2:13, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 7:8 2Kor 2:2-4
+ 7:10 Mat 5:4, Waz 7:3
+ 7:12 1Kor 5:1-2, 2Kor 2:4
+ 8:2 Mrk 12:44
+ 8:3 1Kor 16:2
+ 8:4 Rim 15:26
+ 8:6 2Kor 2:13, 2Kor 7:6
+ 8:7 1Kor 1:5
+ 8:8 1Kor 7:6
+ 8:9 Yaqp 2:5, Fil 2:6-7
+ 8:10 1Kor 7:25
+ 8:12 Mrk 12:43-44, Luk 21:3
+ 8:14 Elsh 4:34
+ 8:15 Shıǵ 16:18
+ 8:24 2Kor 7:4
+ 9:1 Rim 15:25
+ 9:3 2Kor 8:6, 1Kor 16:2
+ 9:6 Hkm 11:24-25, Luk 6:38, Gal 6:7
+ 9:7 Nzm 15:10, 1Jln 29:9, Shıǵ 25:2
+ 9:8 Fil 4:19
+ 9:9 Zab 111:9
+ 9:11 1Kor 1:5
+ 9:13 Mat 5:16, 1Pet 2:12
+ 10:1 Mat 11:29
+ 10:2 1Kor 4:21, 2Kor 13:2, 2Kor 13:10
+ 10:4 2Kor 6:7, Efs 6:11
+ 10:7 1Kor 3:23, Gal 3:29
+ 10:8 2Kor 13:10
+ 10:10 1Kor 1:17
+ 10:17 Erm 9:23-24, 1Kor 1:31
+ 10:18 Rim 2:29, 1Kor 4:5
+ 11:1 2Kor 5:13
+ 11:2 Hosh 2:19-20, Efs 5:27, Ayan 14:4
+ 11:3 Jar 3:1, Jar 3:4, Yuxn 8:44, 1Tim 2:14
+ 11:4 Gal 1:6
+ 11:5 2Kor 12:11
+ 11:6 1Kor 1:17, 2Kor 10:10
+ 11:7 1Kor 9:18
+ 11:9 2Kor 12:13, Fil 4:15
+ 11:10 Rim 9:1, 1Tim 2:7

+ 11:13 Fil 1:15, Elsh 20:30, 2Pet 2:1, Ayan 2:2

+ 11:14 Gal 1:8
+ 11:15 Fil 3:19
+ 11:16 2Kor 5:12
+ 11:18 Fil 3:3-4
+ 11:19 1Kor 4:10
+ 11:20 Gal 2:4, Gal 4:3
+ 11:22 Rim 11:1, Fil 3:5
+ 11:23 1Kor 15:10, 2Kor 6:4-5

+ 11:25 Elsh 16:22-23, Elsh 14:19, Elsh 27:41-44

+ 11:26 Gal 2:4

+ 11:27 Elsh 18:3, 1Sal 2:9, 2Sal 3:8, 1Kor 4:11

+ 11:29 1Kor 9:22

+ 11:32 Elsh 9:24-25

+ 12:1 2Kor 5:12, 2Kor 11:16, Gal 1:12, Gal 2:2, Efs 3:3

+ 12:7 Ayup 2:6
+ 12:9 Iysh 40:29
+ 12:10 Mrk 10:30, Mat 5:11-12, Rim 5:3
+ 12:11 1Kor 15:8-9, 2Kor 11:5
+ 12:12 Elsh 15:12, Rim 15:19
+ 12:13 2Kor 11:9
+ 12:14 2Kor 13:1, 1Kor 10:33
+ 12:15 Fil 2:17, Kol 1:24, 1Sal 2:8
+ 12:16 2Kor 11:9
+ 12:18 2Kor 8:6, 2Kor 8:18
+ 12:19 Rim 1:9, Rim 9:1, 1Kor 14:26
+ 12:21 1Kor 5:1, 1Kor 6:18
+ 13:1 2Kor 12:14, Nzm 19:15, Mat 18:16
+ 13:4 Rim 6:4
+ 13:9 1Kor 4:10
+ 13:10 2Kor 10:8

+ 13:11 Mrk 9:50, Rim 12:18, 1Sal 5:13, Rim 15:33, Rim 16:16

+ 13:12 Rim 16:16, Fil 4:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 2 Korinfliler

Alǵí sóz

2 Korinfliler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi