Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:46:14.623397+00:00

Muxaddes Kitap: 2 Jılnama

Muxaddes Kitap: 2 Jılnama

1. Alǵí sóz

1. 2 Jılnama

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

2 Jılnama

2 Jılnama

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Alǵí sóz

Ekinshi jılnama kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail xalqınıń tariyxınıń dawamı bayan etiledi. Ekinshi jılnama kitabı patsha Sulaymannıń húkimdarlıǵınıń tariyxı menen baslanıp, b. e. sh. 586-jılı Erusalim qalasınıń qulawına deyingi Yahuda hám Izrail patshalıqlarında júz bergen waqıyalardı óz ishine aladı.

Patsha Sulayman Izraildıń dana patshası sıpatında dańq taratadı. Ekinshi jılnama kitabınıń dáslepki bóliminde (1–9 baplar) Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirindegi waqıyalar, Erusalimdegi Ibadatxananıń qurılısı, Qudayǵa baǵıshlanıwı hám birinshi sıyınıw máresimleri haqqında bayan etiledi.

Kitaptıń ekinshi bólimi (10–36 baplar) Izraildıń arqadaǵı urıwlarınıń kóterilisi menen baslanadı. Bul urıwlar ózleri biyǵárez mámleket dúzip, Qudayǵa sıyınıw ushın Erusalimdegi Ibadatxanaǵa barmay qoyadı. Nátiyjede, mámleket óz aldına eki patshalıqqa – qublada Yahuda patshalıǵına hám arqada Izrail patshalıǵına bólinip ketedi. Kitaptıń bul bóliminde Erusalimniń qulawı hám wayran bolıwına deyin júz bergen waqıyalar sóz etiledi. Bul kitaptıń Patshalar tuwralı úshinshi hám tórtinshi kitaplardan ózgesheligi, Izrail, yaǵnıy arqa patshalıq haqqında kem maǵlıwmat beredi. Ekinshi jılnama kitabında jazılǵanı boyınsha, Izrail xalqı Qudaydan júz burıp, kóp gúna qılǵan. Sonıń ushın, olardıń tariyxı bayan etiliwge arzımaytuǵın edi. Barlıq itibar Ibadatxanadaǵı sıyınıw máresimlerdi tiklegen patshalarǵa qaratıladı.

Kitapta Erusalimniń wayran bolıwı hám Yahuda xalqınıń tutqın etip Babiloniyaǵa alıp ketiliwi tuwrısında da aytılıp, Yahuda xalqına berilgen úmit wádesi menen tamamlanadı. Persiya patshası Kir súrginde bolǵan yahudiylerge Yahudaǵa qaytıwı ushın ruxsat berip, olarǵa Ibadatxananı qayta qurıwdı buyıradı. Bul Ibadatxana Yahuda xalqı arasındaǵı Qudaydıń dárgayın bildirip, ótmish hám keleshekti baylanıstırıp turatuǵın belgi bolıp xızmet etedi.

1

Sulaymannıń danalıq sorawı

1^1•Dawıt ulı Sulayman óz patshalıǵın bekkemlep aldı. Qudayı Jaratqan Iye onıń menen birge bolıp, mártebesin júdá joqarılattı+. 2Bir kúni Sulayman pútkil Izrail xalqın – mıńbasılardı, júzbasılardı, biylerdi, Izraildıń barlıq kósemlerin hám áwlad basshıların shaqırttı. 3Sulayman jıynalǵanlardı ertip, Gibon qalasındaǵı sıyınıw ornına jol aldı. Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa shólde qurdırǵan Qudaydıń Ushırasıw shatırı sol jerde edi+. 4Dawıt Qudaydıń Kelisim sandıǵın qoyıw ushın Erusalimde bir shatır tigip, sandıqtı Kiryat-Yarimnen sol shatırǵa alıp barǵan edi+. 5Biraq Xurdıń aqlıǵı Uriydiń ulı Besalel qurǵan qoladan islengen qurbanlıq orın ele Gibondaǵı Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń aldında turǵan edi. Sulayman hám jıynalǵan xalıq Qudaydıń erkin biliw ushın sol jerge bardı+. 6Sulayman Jaratqan Iyeniń aldında Ushırasıw shatırınıń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orınǵa kóterilip, onda mıń bas maldı jandırıp qurbanlıqqa berdi.

7Sol túni Quday Sulaymanǵa kórinip, oǵan:

– Tile tilegińdi, soraǵanıńdı beremen, – dedi. 8Sulayman Qudayǵa bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa úlken jaqsılıq islediń hám meni onıń ornına patsha etip qoydıń+. 9Endi Quday, Jaratqan Iye, ákem Dawıtqa bergen wádeńdi orınla! Aqırı, Sen meni jerdiń shańınday kóp bolǵan xalıq ústinen patsha etip qoydıń+. 10Bul xalıqtı basqara alıwım ushın, maǵan danalıq hám bilim ber. Bolmasa, bul ullı xalqıńa kim húkimdarlıq qıla aladı? 11Quday Sulaymanǵa bılay dedi:

– Demek júregińniń qálewi usı. Sen baylıq, mal-múlik, dańq-ataq yaki dushpanlarıńa ólim tilemediń, hátte, óziń ushın uzaq ómir de soramadıń. Qaytama, seni patsha etip qoyǵan xalqımdı basqarıw ushın danalıq hám bilim soradıń. 12Sonlıqtan saǵan danalıq hám bilim beriledi. Buǵan qosa, saǵan deyingi hesh bir patsha kórmegen hám sennen keyin de hesh bir patsha kórmeytuǵın baylıq, mal-múlik hám dańq-ataq beremen+.

13Sulayman Gibondaǵı Ushırasıw shatırı ornalasqan sıyınıw ornınan Erusalimge keldi hám Izrail ústinen húkimdarlıq qıla basladı.

Patsha Sulaymannıń kúshi hám baylıǵı

14•Sulayman sawash arbaları menen atlardı jıynadı. Onıń bir mıń tórt júz sawash arbası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı+. 15Patsha Erusalimde gúmis penen altındı ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 16Sulaymannıń atları Mısır menen Quweden alıp kelindi. Patshanıń sawdagerleri atlardı Quweden satıp alatuǵın edi+. 17Mısırdan hár bir sawash arbası altı júz shekel gúmiske, hár bir at bir júz eliw shekel[*] gúmiske satıp ákelinip, olar patsha sawdagerleri arqalı pútkil Xet hám Aram patshalarına satılatuǵın edi.

2

Qudaydıń Úyiniń qurılısına tayarlıq

2^1•Sulayman Jaratqan Iyege arnap Úy hám ózi ushın bir saray qurıwdı buyırdı. 2Ol júk tasıw ushın jetpis mıń, tawlarda tas kesiw ushın seksen mıń hám olardı qadaǵalaw ushın úsh mıń altı júz adam belgiledi. 3Sulayman Tir patshası Xiramǵa bılay dep aytıw ushın adamların jiberdi: «Ákem Dawıt ózi jasaw ushın saray saldırǵanda jibergen kedr bórenelerinen maǵan da jiberseńiz+. 4Házir men Qudayım Jaratqan Iyege arnap Úy qurıp, Úydi Oǵan baǵıshlamaqshıman. Sol jerde Onıń aldında xosh iyisli tútetkiler tútetilip, hárdayım usınılǵan nanlar turıwı kerek. Jáne de, hár kúni azanda hám keshte, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramlarında hám Qudayımız Jaratqan Iye belgilegen bayramlarda jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınılıwı tiyis. Bul rásimler Izrail ushın máńgi qaǵıyda boladı. 5Qudayımız basqa barlıq qudaylardan ullı bolǵanlıǵı sebepli, Men quratuǵın Úy de asa ullı boladı+. 6Biraq kókler, hátte, kóklerdiń kókleri Onı sıyǵıza almaǵanda, Oǵan arnap Úy qurıwǵa kimniń shaması jetedi? Oǵan arnap Úy quratuǵınday, men kim bolıppan? Tek Onıń aldında qurbanlıqlardı órtep usınıw ushın bir orın qurmaqshıman+. 7Sol sebepli maǵan altın, gúmis, qola hám temirden zat islewde, shım qızıl, qırmızı hám qızǵısh kók reńli jiplerden zat toqıwda hám oymashılıqta sheber usta bolǵan bir adam jiberseńiz. Ol ákem Dawıt jetistirgen sheber ustalar menen birge Yahudada hám Erusalimde jumıs islesin+. 8Maǵan Lebanon tawlarınan kedr, sárwi hám sapalı arsha aǵashların da jiberseńiz. Sebebi adamlarıńızdıń Lebanondaǵı aǵashlardı kesiwge uqıplı ekenin bilemen. Meniń adamlarım siziń adamlarıńız benen birge isleydi. 9Olar maǵan júdá kóp muǵdarda aǵash kesip bersin. Óytkeni men quratuǵın Úy záwlim hám saltanatlı bolıwı kerek. 10Men aǵashlardı kesetuǵın adamlarıńızǵa jigirma mıń kor[*] jenshilgen biyday, jigirma mıń kor arpa, jigirma mıń bat[*] sharap hám jigirma mıń bat záytún mayın jiberemen».

11Tir patshası Xiram Sulaymanǵa xat arqalı bılay dep juwap berdi: «Jaratqan Iye Óz xalqın súygenlikten, sizdi patsha etip qoydı»+.

12Xiram xatın bılay dawam etti: «Aspan hám jerdi jaratqan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol patsha Dawıtqa Jaratqan Iye ushın Úy, ózi ushın saray salatuǵın dana, aqıllı hám parasatlı ul inam etipti. 13Sizge Xuram-Abiy degen aqıllı hám sheber bir adamdı jiberemen+. 14Onıń anası Dan urıwınan, al ákesi tirli. Xuram-Abiy altın, gúmis, qola, temir, tas hám aǵash penen, shım qızıl, qızǵısh kók hám qırmızı reńli jipler, jáne hasıl zıǵır menen jumıs isley aladı. Ol oymashılıqtıń hámme túrlerine usta bolıp, qálegen buyırtpańızdı orınlay aladı. Ol siziń sheberlerińiz hám ákeńiz mırzam Dawıttıń sheberleri menen isleydi. 15Endi mırzam, ózińiz aytqan biyday, arpa, záytún mayı hám sharaptı qullarıńızǵa jiberseńiz. 16Bizler de Lebanon toǵaylarınan sizge kerekli aǵashlardı kesip, bir-birine baylap sal soǵıp, teńiz arqalı Yafoǵa jetkerip beremiz. Siz aǵashlardı sol jerden Erusalimge alıp ketersiz»+.

17Ákesi Dawıt júrgizgen sol sanaqtan keyin, Sulayman da Izrailda jasaytuǵın barlıq shet ellilerdiń esabın aldı. Olardıń sanı bir júz eliw úsh mıń altı júz boldı+. 18Olardıń jetpis mıńın júk tasıwshı, seksen mıńın tawlarda tas kesiwshi, al úsh mıń altı júzin jumısshılar ústinen qadaǵalawshı etip belgiledi.

3

Qudaydıń Úyiniń qurılıwı

3^1•Sulayman Erusalimdegi Moriya tawında, ebuslı Ornannıń qırman jerinde Jaratqan Iyeniń Úyiniń qurılısın basladı. Bul jerdi ákesi Dawıt aldın ala tayarlap qoyǵan bolıp, ol jerde Jaratqan Iye Dawıtqa kóringen edi+. 2Sulayman qurılıstı óz patshalıǵınıń tórtinshi jılınıń ekinshi ayınıń ekinshi kúni basladı. 3Qudaydıń Úyiniń irgetasınıń ólshemi eski ólshem birligi boyınsha mınaday boldı: uzınlıǵı alpıs shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq edi. 4Qudaydıń Úyiniń imaratınıń aldınǵı jaǵındaǵı aywannıń uzınlıǵı Úy imaratınıń enindey, yaǵnıy jigirma shıǵanaq, biyikligi bir júz jigirma shıǵanaq edi. Sulayman Úydiń ishin sap altın menen qaplattı. 5Onıń úlken bólmesiniń diywalların sárwi taxtashalar menen, olardıń ústin sap altın menen qaplattı. Altınnıń betine palma aǵashları menen shınjır naǵısların oydırıp saldırdı. 6Ol Úydi qımbatbaha taslar menen áshekóyletti. Ol qollanǵan altın Parwayım jerinen alıp kelingen edi. 7Sulayman Úydiń tóbesindegi órelerdi, qapınıń dógerek aǵashın, diywalların hám qapıların altın menen qaplatıp, diywallarǵa kerublardıń[*] súwretlerin oyıp saldırdı. 8Ol Eń muxaddes bólmeni de qurdırdı. Onıń uzınlıǵı da jigirma shıǵanaq, eni de jigirma shıǵanaq bolıp, Úydiń eni menen birdey ólshemde edi. Sulayman bul bólmeniń ishin altı júz talant[*] jaqsı altın menen qaplattı. 9Onda qollanılǵan altın shegelerdiń awırlıǵı eliw shekel edi. Joqarǵı bólmelerdiń diywalları da altın menen qaplandı. 10Eń muxaddes bólme ushın eki kerubtıń músinin isletip, olardı altın menen qaplattı+. 11Kerublardıń qanatlarınıń ulıwma uzınlıǵı jigirma shıǵanaq edi. Bir kerubtıń bir qanatı bes shıǵanaq bolıp, ol Úydiń bir diywalına tiyip turdı, al ekinshi qanatı da bes shıǵanaq bolıp, ol ekinshi kerubtıń qanatına tiyip turdı. 12Sol sıyaqlı, ekinshi kerubtıń da bir qanatınıń uzınlıǵı bes shıǵanaq bolıp, ol Úydiń ekinshi diywalına tiyip turdı, al ekinshi qanatı da bes shıǵanaq bolıp, ol birinshi kerubtıń qanatına tiyip turdı. 13Kerublardıń jayılǵan qanatlarınıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq boldı. Eki kerub ta tik ayaqta turǵan qálipte islenip, júzleri úlken bólmege qarap turdı. 14Sulayman qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám jińishke hasıl zıǵır jiplerden tawar toqıttı hám olardıń betine kerublardıń súwretlerin kesteletip, perde isletti+. 15Sulayman eki óre isletip, olardı Úydiń aldına qoydırdı. Hár bir óreniń biyikligi otız bes shıǵanaq, al olardıń ústindegi tóbeliginiń hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq edi+. 16Ol halqa sıyaqlı oralıp turatuǵın shınjırlar isletip, olar menen óreniń joqarısın bezedi. Jáne, ol júz dana anar miywesin isletip, olardı shınjırlarǵa ildirtti. 17Órelerdi Ibadatxananıń aldına: birewin qubla tárepine, ekinshisin arqa tárepine qoydırıp, qubladaǵısın Yaxin[*], arqadaǵısın Boaz[*] dep atadı.

4

Ibadatxanaǵa tiyisli zatlardı islew

4^1•Sulayman qoladan qurbanlıq orın da isletti. Onıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq, biyikligi on shıǵanaq edi+. 2Keyin qolanı eritip, úlken háwiz quydırdı. Onıń bir erneginen ekinshi ernegine shekemgi aralıǵı on shıǵanaq, biyikligi bes shıǵanaq, aylana uzınlıǵı otız shıǵanaq edi+. 3Háwiz quyılǵan waqıtta, onıń erneginiń astına eki qatar etip buǵalardıń kórinisleri qosıp quyılǵan bolıp, olar hár bir shıǵanaqqa on-onnan tuwrı keletuǵın edi. 4Háwiz on eki quyma buǵanıń ústine ornatılǵan bolıp, olardıń úshewi arqaǵa, úshewi batısqa, úshewi qublaǵa, úshewi shıǵısqa qarap turǵan edi. Buǵalardıń artqı jaǵı háwizdiń astında, ishte edi. 5Háwizdiń qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ernegi keseniń ernegine, ashılıp turǵan lala gúlge uqsaytuǵın edi. Oǵan úsh mıń bat suw sıyatuǵın edi. 6Sulayman on lágen isletip, onıń besewin qubla tárepke, besewin arqa tárepke qoydı. Bularda jandırılatuǵın qurbanlıqlar juwılatuǵın edi. Al háwizde ruwxaniyler juwınatuǵın edi+. 7Sulayman berilgen kórsetpeler boyınsha on altın shıra qoyǵısh isletip, olardıń besewin Ibadatxananıń ishine oń tárepke, besewin shep tárepke qoydı+. 8Keyin ol on stol soqtırıp, onıń besewin Ibadatxananıń ishine oń tárepke, besewin shep tárepke qoydı. Jáne altınnan júz dana qan sebetuǵın tabaq ta isletti. 9Ol ruwxaniyler ushın háwli hám úlken háwli qurdırıp, háwliler ushın qapılar isletti hám qapılardı qola menen qaplattı. 10Háwizdi Ibadatxananıń qubla-shıǵıs tárepine qoydırdı. 11Bunnan keyin Xuram kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar soqtı.

Solay etip, Xuram patsha Sulaymannıń tapsırması boyınsha Qudaydıń Úyi ushın islep atırǵan mına islerin tamamladı: 12eki óre, órelerdiń tóbesine qoyılatuǵın eki tóbelik, órelerdiń tóbeligin orap turǵan eki tor, 13óreniń tóbeligin jawıp turıw ushın arnalǵan hár bir tordaǵı eki qatar anar, yaǵnıy eki tordaǵı tórt júz anar, 14túbeldirikler hám túbeldirik ústine lágenler, 15háwiz hám háwizdiń astındaǵı on eki buǵa, 16kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler, shanıshqılar.

Xuram-Abiydiń Jaratqan Iyeniń Úyi ushın patsha Sulaymanǵa islep bergen hámme buyımları jıltıratılǵan qoladan islendi. 17Patsha bulardı Iordan tegisliginde, Sukkot penen Sereda arasındaǵı saz ılaylı jerlerde quydırdı. 18Sulayman isletken buyımlar sonshelli kóp bolǵanlıqtan, olar ushın ketken qolanıń ólshemi anıqlanbadı.

19Sulayman Qudaydıń Úyi ushın tómendegi zatlardı isletti: altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orın, ústinde usınılǵan nanlar turatuǵın stollar, 20qaǵıydaǵa muwapıq, tórgi bólmege kirer awızda janıp turıwı ushın, sap altınnan shıra qoyǵıshlar hám olardıń shıraları, 21sapalı altınnan islengen gúller, shıralar hám pilik tazalaytuǵın qısqıshlar, 22sap altınnan pilik keskishler, qan sebetuǵın tabaqlar, lawabı keseler, shoq salınatuǵın ıdıslar. Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesiniń hám úlken bólmeniń qapıları da altınnan islendi.

5

5^1Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli bolǵan barlıq islerdi tamamlaǵannan keyin, ákesi Dawıt ataǵan hámme nárseni: gúmis, altın hám basqa zatlardı ákelip, Qudaydıń Úyiniń qaznalarına qoydı.

Kelisim sandıǵınıń Jaratqan Iyeniń Úyine alıp keliniwi

2•Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Dawıttıń qalası bolǵan Sionnan alıp keliw ushın Izraildıń aqsaqalların, Izrail xalqınıń barlıq urıw hám áwlad basshıların Erusalimge shaqırdı+. 3Hámme izraillılar jetinshi aydaǵı bayram waqtında patshanıń aldına jıynaldı. 4Izrail aqsaqallarınıń hámmesi jıynalǵanda, lebiyliler Kelisim sandıǵın jerden kóterip aldı. 5Ruwxaniyler menen lebiyliler Kelisim sandıǵın, Ushırasıw shatırın hám shatırdaǵı hámme muxaddes buyımlardı Ibadatxanaǵa tasıdı. 6Patsha Sulayman hám onıń janındaǵı pútkil Izrail jámiyeti Kelisim sandıǵınıń aldında, san-sanaqsız qoy hám buǵalardı qurbanlıqqa shaldı. 7Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Úydiń eń tórine, Eń muxaddes bólmege kirgizip, kerublardıń qanatlarınıń astındaǵı óz ornına qoydı. 8Kerublardıń qanatları sandıqtıń ústi boylap sozılıp, sandıqtı da, onıń sırıqların da jawıp turdı+. 9Sırıqlar júdá uzın bolǵanlıqtan, olardıń ushları tórgi bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólmeden kórinip turatuǵın edi. Biraq olar sırttan kórinbeytuǵın edi. Olar házir de sol jerde tur. 10Sandıqtıń ishinde Muwsanıń Xoreb tawında qoyǵan eki tas taxtasınan basqa hesh nárse joq edi. Mısırdan shıqqanda Jaratqan Iye bul tawda izraillılar menen kelisim dúzgen edi+.

11Ruwxaniyler Muxaddes bólmeden shıqtı. Ol jerdegi barlıq ruwxaniyler qaysı toparǵa tiyisli bolıwına qaramastan, tazalanıw rásiminen ótken edi+. 12Barlıq lebiyli sazendeler: Asaf, Heman, Edutun, olardıń ulları hám aǵayinleri hasıl zıǵırdan kiyim kiyip alǵan edi. Olar kimbal, arfa hám lira[*] shertip qurbanlıq orınnıń shıǵıs jaǵında turǵan edi. Olardıń janında kárnay shalatuǵın bir júz jigirma ruwxaniy turdı+. 13Kárnayshılar menen qosıqshılar birigip, bálent dawıs penen Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar aytıp, Onı táriyipledi. Kárnay, kimbal hám basqa saz ásbaplarına qosılıp qosıqshılar:

«Jaratqan Iye iygilikli,

Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi!» –

dep Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar ayttı.

Sonda bir bult Jaratqan Iyeniń Úyin toltırdı+. 14Bul bult sebepli ruwxaniyler xızmetin dawam ettire almadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń saltanatı Qudaydıń Úyin toltırıp turǵan edi+.

6

Sulaymannıń sózi

6^1Sonda Sulayman bılay dedi:

– Jaratqan Iye! Sen: «Qoyıw bultlar ishinde mákan qurıwdı qáleymen», – dep aytqan ediń+. 2Men Sen ushın saltanatlı bir Úy, máńgige jasaytuǵın bir qonıs qurdım.

Sulaymannıń xalıqqa aytqan sózleri

3•Patsha burılıp, tik ayaqta turǵan pútkil Izrail jámiyetine pátiya berdi+. 4Sońınan patsha bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa Óz awzı menen aytqan sózlerin[*] Óz qolları menen orınlaǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol bılay degen edi: 5«Xalqımdı Mısırdan alıp shıqqan kúnnen beri Ózimniń atıma arnap bir Úy qurıwı ushın, Izrail urıwlarına tiyisli qalalardıń hesh birin tańlamadım. Sonday-aq xalqım Izraildı basqarıw ushın da birde bir adamdı tańlamadım. 6Biraq endi Men atıma arnap Úy qurıw ushın Erusalimdi, al xalqımdı basqarıw ushın Dawıttı tańlap aldım»+. 7Ákem Dawıttıń júreginde Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıw qálewi bar edi+. 8Biraq Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: «Meniń atıma arnap Úy qurıwdı niyet etipseń. Bul jaqsı niyet. 9Degen menen, Meniń atıma arnap bul Úydi sen emes, al seniń bel balań quradı», – dedi+. 10Jaratqan Iye bergen sózin orınladı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ákem Dawıttan soń Izrail taxtına men otırdım hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurdım+. 11Sonday-aq, ishinde Jaratqan Iyeniń Izrail xalqı menen dúzgen kelisimi turǵan sandıqtı usı Úydiń ishine qoydım.

Sulaymannıń duwası

12•Sulayman Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıq orınnıń aldında, pútkil Izrail jámiyetiniń qarsısında turıp, qolların jayıp duwa etti+. 13Qoladan uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq bolǵan bir sıpa isletip, onı háwliniń ortasına qoydırǵan bolıp, Sulayman sol sıpaǵa minip turǵan edi. Ol pútkil Izrail jámiyeti aldında dizerlep otırıp, qolların kóklerge jayıp, 14bılay dedi:

– Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Kókte de, jerde de Saǵan teń keletuǵın quday joq. Sen Ózińe shın júrekten boysınıp júrgen qullarıń menen dúzgen kelisimińe sadıq qalıp, olarǵa miyrimińdi kórseteseń+. 15Sen Óz qulıńa, ákem Dawıtqa Óz awzıń menen aytqan sózlerińdi búgin Óz qollarıń menen iske asırdıń. 16Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Endi ákem Dawıtqa bergen mına sózińniń de orınlanıwın qáleymen. Sen oǵan: «Eger urpaqlarıń da saǵan uqsap, Meniń Nızamlarıma ámel qılıp, jollarınan adaspay júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi», – degen ediń+. 17Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye, endi Óz qulıń Dawıtqa bergen sózińdi orınlay gór!+

18Írasında da, Quday jer betinde adamlar arasında jasar ma edi? Sen kóklerge, kóklerdiń kóklerine de sıymaysań. Onıń aldında men qurǵan mına Úy ne bolıptı?!+
19Solay bolsa da, Qudayım Jaratqan Iye, qulıńnıń duwaların hám ótinishlerin esitip, onıń jalbarınıwlarına hám duwasına qulaq sal. 20Kózleriń kúni-túni: «Meniń atım sol jerde boladı», – dep Óziń aytqan Úyde bolsın hám qulıńnıń sol jerge qarap etken duwasın esit+. 21Usı jerge qarap duwa etkeninde, qulıńnıń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwların esite gór. Kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq tutıp, olardı keshire gór.

22Eger birew óz jaqınına qarsı gúna islewde ayıplansa hám onnan ant ishiw talap etilse, ol kelip, usı Úydegi Seniń qurbanlıq ornıń aldında ant ishse,+
23Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńdı Óziń húkim ete gór. Jazıqlını isine say jazalap, jazıqsızdı ádilligine say aqlay gór.

24Eger xalqıń Izrail Seniń aldıńda gúna islegeni ushın dushpanlarınan jeńilse hám qaytadan Saǵan júz burıp, atıńdı tán alsa hám usı Úyde duwa etip, Saǵan jalbarınsa,+
25onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, Óz xalqıń Izraildıń gúnaların keshir hám olardı ózlerine jáne ata-babalarına Óziń bergen jerge qaytara gór.

26Olar Saǵan qarsı gúna islegeni ushın aspan jabılıp, jawın jawmaǵanda, olar usı jerge qarap duwa etse, atıńdı tán alsa hám Sen olardı jazalaǵanıńda, gúnalarınan júz bursa,+
27onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńnıń hám xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór, olarǵa júriwi tiyis bolǵan tuwrı joldı kórset hám xalqıńa múlik etip bergen jerińe jawın jawdıra gór+.

28Eger elde ashlıq bolsa, illet payda bolsa, eginler quwrasa yamasa kesellense, shegirtke hám qurt qaplasa, dushpanlar kelip, óz qalalarınıń birinde qamal qılsa, qanday da bir apatshılıq basına tússe yamasa illet tarqasa,+
29sonda bir adam yamasa pútkil xalqıń Izrail duwa etip, jalbarınsa, hár bir adam óziniń basına túsken apatshılıqtı sezip, qayǵırıp, usı Úyge qaray qolların jaysa, 30Sen kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq sala gór hám olardı keshirip, islegen islerine qaray juwap bere gór. Sebebi adam balasınıń júreginde ne barın tek Sen ǵana bileseń+. 31Olar Óziń ata-babalarımızǵa bergen bul jerde ómir boyı Sennen qorqıp jasasın hám bárqulla Seniń jolıń menen júrsin.

32Eger xalqıń Izraildan bolmaǵan jat jerli adam Seniń ullı atıń, qúdiretli qolıń hám Óz xalqıńa qol sozǵanıń haqqında esitip, uzaq elden kelse hám usı Úyge qarap duwa etse,+
33kóklerdegi Óz mákanıńnan oǵan qulaq salıp, soraǵanların bere gór. Solay etip, dúnyadaǵı barlıq xalıqlar xalqıń Izrail sıyaqlı Seniń atıńdı bilip, Sennen qorqsın hám men qurdırǵan usı Úydiń Saǵan sıyınatuǵın orın ekenin bilsin.

34Eger xalqıń Sen jibergen jol boyınsha dushpanlarına qarsı sawashqa shıqsa hám Sen tańlap alǵan qala menen Seniń atıńa arnap men qurǵan usı Úyge qarap Saǵan duwa etse, 35kóklerden olardıń duwalarına hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olarǵa járdem bere gór.

36Eger olar Saǵan qarsı gúna islese, sebebi gúna islemegen birde bir adam joq, Sen ǵázeplenip, olardı dushpanǵa táslim etseń hám dushpan olardı tutqın etip, jaqın yamasa uzaq bir elge alıp ketse,+
37olar da tutqın bolǵan elde júrip, esin jıyıp alǵannan keyin táwbege kelip: «Gúna isledik, nızamsızlıq qıldıq, ayıpdarmız», – dep jalbarınsa,+
38ózleri tutqınǵa alınıp, súrgin qılınǵan elinde júrip, shın júrekten hám jan-táni menen Saǵan júz bursa, ózleriniń ata-babalarına bergen jerine, Sen tańlap alǵan qalaǵa hám Seniń atıńa arnap men qurǵan Úyge qarap duwa etse,+
39kóklerdegi Óz mákanıńnan olardıń duwa hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olardı qutqara gór. Saǵan qarsı gúna islegen xalqıńdı keshire gór.

40Endi Qudayım, názeriń bizlerde bolsın hám usı jerde aytılatuǵın duwalarımızǵa qulaq sala gór!+

41Quday, Jaratqan Iye! Kóteril endi Óziń jasaytuǵın jerge,

Qúdiretińniń belgisi bolǵan sandıǵıń menen birge.

Quday Iye! Ruwxaniyleriń qutqarıwǵa bólensin,
Sadıq qullarıń jaqsılıǵıńnan quwansın+.
42Quday Iye! Óz maylaǵanıńnan waz keshpe,

Qulıń Dawıtqa kórsetken jaqsılıǵıńdı este saqla!+

7

Qudaydıń Úyiniń baǵıshlanıwı

7^1•Sulayman duwa etip bolıwdan-aq, aspannan ot túsip, jandırılatuǵın hám basqa qurbanlıqlardı jalmap ketti. Jaratqan Iyeniń saltanatı Úydi toltırdı+. 2Jaratqan Iyeniń saltanatınıń Óz Úyin toltırǵanı sonshelli, ruwxaniyler Úyge kire almadı. 3Pútkil Izrail xalqı aspannan túsken ottı hám Úy ústindegi Jaratqan Iyeniń saltanatın kórgende, tas tóselgen alańda et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti hám:

«Jaratqan Iye iygilikli,

Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», –

dep táriyipledi+.

4Sońınan patsha hám pútkil xalıq Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı. 5Patsha Sulayman jigirma eki mıń bas buǵa hám bir júz jigirma mıń bas qoydı Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıqqa shaldı. Solay etip, patsha hám pútkil xalıq Qudaydıń Úyin baǵıshladı. 6Ruwxaniyler óz xızmet orınların iyeledi. Lebiyliler de Jaratqan Iyeni táriyiplew ushın patsha Dawıt soqtırǵan saz ásbapların qollarına alıp turdı. Dawıttıń ózi de: «Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», – dep táriyiplegende, usı ásbaplardan paydalanǵan edi. Lebiylilerdiń qarsısında turǵan ruwxaniyler kárnayların shaldı, pútkil Izrail xalqı tik ayaqta turǵan edi. 7Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyiniń aldındaǵı háwliniń ortanǵı bólegin de muxaddes qılıp ayırıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayların sol jerde berdi. Óytkeni ózi qoladan isletken qurbanlıq orınǵa jandırılatuǵın qurbanlıqlar menen ǵálle sadaqaları hám de tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayları sıymay ketti+. 8Sol waqıtta Sulayman hám úlken jámiyet – Lebo-Xamattan Mısır shegarasındaǵı sayǵa deyingi jerlerde jasaytuǵın pútkil Izrail xalqı Qos bayramın jeti kún nıshanladı+. 9Segizinshi kúni saltanatlı jıynalıs ótkerdi. Olar jeti kún dawamında qurbanlıq orındı baǵıshlaw rásiminen ótkergennen keyin, jeti kún bayramdı nıshanlaǵan edi. 10Jetinshi aydıń jigirma úshinshi kúni Sulayman xalıqtı úylerine qaytardı. Jaratqan Iyeniń Dawıtqa, Sulaymanǵa hám Óz xalqı Izrailǵa islegen jaqsılıqlarına quwanıp, olardıń júrekleri tolıp tastı.

Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa jáne kóriniwi

11•Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin hám óziniń sarayın salıp, niyetlegen isiniń hámmesin tabıslı tamamlaǵannan soń, 12túnde Jaratqan Iye oǵan jáne kórinip, bılay dedi:

– Men seniń duwalarıńdı esittim hám bul jerdi Ózime qurbanlıq shalınatuǵın Úy qılıp tańladım+. 13Eger Men jawın jawmasın dep aspandı jawıp taslasam, yaki shegirtkelerge jer betindegilerdi jep taslawdı buyırsam, yaki xalqıma illet jibersem,+
14sonda Meniń atım menen atalatuǵın xalqım Maǵan boysınıp, duwa etse, Maǵan júz burıp, jaman jollarınan qaytsa, onda Men aspannan olarǵa qulaq salaman. Olardıń gúnaların keshirip, jerlerin shıpalayman+. 15Bunnan bılay, usı jerde qılınatuǵın duwalarǵa názerimdi salaman, qulaqlarım túriwli boladı+. 16Atımnıń máńgige sol jerde bolıwı ushın, usı Úydi tańlap alıp, muxaddes qıldım. Meniń kózlerim hám júregim bárqulla sol jerde boladı+. 17Saǵan kelsek, Meniń aldımda ákeń Dawıtqa uqsap júrseń, barlıq buyrıqlarımdı orınlap, qaǵıyda hám nızamlarıma boysınıp jasasań, 18onda: «Izrail taxtınan seniń urpaǵıńnıń izi úzilmeydi», – dep ákeń Dawıtqa bergen sózimde turıp,[*] patshalıq taxtıńdı máńgige turatuǵın qılaman+. 19Biraq eger sizler jolımnan tayıp, bergen qaǵıyda hám buyrıqlarıma boysınbay, ketip qalsańız hám basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, 20onda Men Izraildı Ózim bergen jerden shıǵarıp taslayman hám Óz atım ushın muxaddes qılǵan mına Úydi tárk etip, onı pútkil xalıqlar arasında ápsanaǵa aylandırıp, masqara qılaman+. 21Sonda házir záwlim bolıp turǵan mına Úydiń janınan ótip baratırǵan hár bir adam hayran qalıp, qorqınısh penen: «Jaratqan Iye bul eldi hám mına Úydi ne ushın bul awhalǵa saldı eken?» – dep soraytuǵın boladı+. 22Keyin olar: «Izrail xalqı ata-babaların Mısırdan alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etip, basqa qudaylarǵa jabısıp aldı hám olarǵa tabınıp, xızmet etti. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı usı apatshılıqqa duwshar etti», – deydi.

8

Sulayman qılǵan isler

8^1•Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyi menen óziniń sarayın jigirma jılda pitkerdi+. 2Sonıń menen birge Sulayman ózine Tir patshası Xiram bergen qalalardı da qayta qurıp, olarǵa izraillılardı ornalastırdı. 3Sulayman Xamat-Soba patshalıǵına júris qılıp, onı da qolǵa kirgizdi. 4Ol shóldegi Tadmor qalasın hám Xamat elindegi barlıq telekleri bar qalalardı qurıp pitkerdi. 5Joqarǵı hám tómengi Beyt-Xoron qalaların qayta salıp, diywal menen qorshap, támbilenetuǵın dárwaza qurdı+. 6Sonday-aq, Baalat qalasın, ózine tiyisli barlıq telekleri bar qalalardı, barlıq sawash arbaları hám atları saqlanatuǵın qalalardı qayta qurıp, bekkemledi. Solay etip, Sulayman Erusalimde, Lebanon tawlarında hám qol astındaǵı hámme qalalarda qálegen nárselerin qurdı.

7Úlkede Izrail xalqınan bolmaǵan xalıqlar: xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqları qalıp ketken edi. 8Izrail xalqı olardı tolıq joq qıla almaǵan edi. Sulayman bul xalıqlardıń urpaqların márdikarǵa aldı. Bul házir de dawam etpekte. 9Biraq Sulayman Izrail xalqınıń birewin de qara jumısqa salmadı. Olardı ózine ásker, áskerbasılar, arbalı áskerlerdiń basshıları etip qoydı+. 10Sulayman patshanıń xalıqtı basqarıp turǵan eki júz eliw qadaǵalawshısı da izraillılardan edi.

11Sulayman: «Hayalım Izrail patshası Dawıttıń sarayında turmawı kerek. Sebebi Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı turǵan jer – muxaddes», – dep, faraonnıń qızın Dawıttıń qalasınan ol ushın saldırǵan sarayǵa kóshirdi+.

12Sulayman Ibadatxananıń aywanınıń aldına qurılǵan qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınatuǵın edi+. 13Ol bul qurbanlıqlardı Muwsanıń hár kún ushın belgilep bergen qaǵıydasına muwapıq, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramlarında, jıldıń úsh bayramında: Ashıtqısız nan bayramı, Hápteler bayramı hám Qos bayramı kúnleri usınatuǵın edi+. 14Sulayman ákesi Dawıttıń buyrıǵı boyınsha, ruwxaniylerdi toparları boyınsha xızmetlerge qoydı. Lebiylilerdi bolsa alǵıs-maqtaw aytıw hám kúndelikli islerde ruwxaniylerge járdemlesiw xızmetine qoydı. Dárwaza qarawılların da toparları boyınsha dárwazalarǵa bólip qoydı. Sebebi Qudaydıń adamı Dawıt usılay buyırǵan edi+. 15Patshanıń ruwxaniylerge, lebiylilerge, sonday-aq qaznaǵa baylanıslı bergen buyrıqları buljıtpay orınlandı.

16Sulayman islewdi qálegen isler, Jaratqan Iyeniń Úyiniń negizin qoyǵan kúnnen baslap, ol qurılıp bolınǵanǵa deyingi isler tolıq orınlandı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Úyi qurıp bolındı.

17Patsha Sulayman Edom jerinde, teńiz jaǵasında jaylasqan Esion-Geber hám Elat qalalarına bardı+. 18Patsha Xiram Sulaymanǵa teńizdi jaqsı biletuǵın adamları menen birge kemelerin jiberdi. Olar Sulaymannıń kemeshileri menen birge Ofirge barıp, ol jerden patsha Sulaymanǵa tórt júz eliw talant altın ákelip berdi+.

9

Sheba hayal patshasınıń Sulaymanǵa keliwi

9^1•Sheba[*] hayal patshası Sulaymannıń arttırǵan dańqı tuwralı esitip, onı jumbaqlar menen sınaw ushın, xosh iyisli zatlar, kóp muǵdarda altın hám qımbatbaha taslar júklengen úlken bir kárwandı baslap Erusalimge keldi. Ol kewlinde bar bolǵan hámme nársesin Sulayman menen bólisti+. 2Sulayman hayal patshanıń hámme sorawlarına juwap berdi. Sorawlarda patsha túsindire almastay hesh nárse joq edi. 3Sheba hayal patshası Sulaymannıń danalıǵın, ol qurdırǵan saraydı kórdi. 4Ol jáne patshanıń dasturxanındaǵı taǵamların, wázirleriniń otırıs-turısın, xızmetshileriniń xızmetin hám olardıń kiyimlerin, sharap quyıwshıların hám olardıń kiyimlerin, onıń Jaratqan Iyeniń Úyinde bergen jandırılatuǵın qurbanlıqların kórgende, artıq ózin uslap tura almadı.

5Ol patshaǵa bılay dedi:

– Siziń islerińiz hám danalıǵıńız haqqında óz elimde esitkenlerim ıras eken. 6Biraq men kelip, óz kózlerim menen kórmegenshe, sol sózlerge isenbegen edim. Maǵan siziń danalıǵıńızdıń yarımın da aytpaǵan eken. Siz esitkenimnen de artıq ekensiz. 7Siziń adamlarıńız hám xızmetshilerińiz qanshelli baxıtlı! Olar bárqulla aldıńızda turıp, danalıǵıńızdı tıńlay aladı. 8Sizge kewli tolıp, sizdi Qudayıńız Jaratqan Iyege xızmet etiw ushın patsha etip Óz taxtına otırǵızǵan Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Qudayıńız Izraildı máńgige bekkemlew ushın, onı súygenligi sebepli, ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıwıńız ushın sizdi patsha etip qoydı+.

9Sheba hayal patshası Sulayman patshaǵa bir júz jigirma talant altın, júdá kóp muǵdarda xosh iyisli zatlar hám qımbatbaha taslar sawǵa etti. Sheba hayal patshasınıń patsha Sulaymanǵa sawǵa etkenindey dárejede sapalı xosh iyisli zatlar hesh qashan alıp kelingen emes.

10Xiram menen Sulaymannıń Ofirden altın alıp kelgen adamları da sol jerden sapalı arsha aǵashların hám qımbatbaha taslar alıp keldi+. 11Patsha sapalı arsha aǵashlarınan Jaratqan Iyeniń Úyi hám óziniń sarayı ushın teksheler, qosıqshılar ushın lira hám arfa saz ásbapların isletti. Búginge deyin Yahuda elinde bunday sapalı arsha aǵashın hesh kim hesh qashan kórmegen edi.

12Sulayman Sheba hayal patshasına óziniń ákelgeninen de kóbirek sawǵalar berdi. Bunnan tısqarı, ol hayal patshaǵa soraǵan hám qálegen nárseleriniń hámmesin berdi. Keyin, hayal patsha adamları menen birge óz eline qaytıp ketti.

Sulayman patshanıń baylıǵı

13•Hár jılı Sulaymanǵa kelip turatuǵın altınnıń muǵdarı altı júz alpıs altı talant edi. 14Bunnan tısqarı, usaqlap satıwshılar, sawdagerler hám Arabstannıń barlıq patshaları menen Izrail úlkeleriniń hákimleri Sulaymanǵa altın hám gúmis alıp keletuǵın edi.

15Patsha Sulayman eki júz úlken qalqan isletip, olardı altın menen qaplattı. Hár bir qalqanǵa altı júz shekel altın jumsaldı. 16Jáne altınnan hár biri úsh júz shekel keletuǵın úsh júz kishkene qalqan isletti. Patsha bul qalqanlardı Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imaratqa qoydı+.

17Ol jáne pildiń súyeginen úlken taxt isletip, onı sap altın menen qaplattı. 18Taxttıń altı tekshesi hám taxtqa bekitilgen altın taban tiregishi bar edi. Taxttıń otırǵıshınıń eki tárepinde shıǵanaq qoyǵıshı hám onıń janında eki arıslannıń músini bar edi. 19Taxttıń altı tekshesiniń hár biriniń eki tárepinde bir-birden on eki arıslannıń músini tur edi. Hesh bir patshalıqta bunday nárse joq edi. 20Patsha Sulaymannıń ishimlik ishetuǵın ıdısları altınnan islendi. Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattaǵı hámme ıdıslar da altınnan islengen edi. Sebebi Sulaymannıń waqtında gúmis qádirsiz bolıp qalǵan edi. 21Teńizde Xiramnıń adamlarınıń basshılıǵında Sulaymannıń úlken sawda kemeleri bar edi. Bul kemeler úsh jılda bir márte qaytıp keletuǵın hám sonda altın, gúmis, pil súyegi, maymıllar hám tawıs qusların alıp keletuǵın edi+.

22Patsha Sulayman baylıqta hám danalıqta dúnyanıń barlıq patshalarınan ústin boldı+. 23Qudaydıń Sulaymanǵa bergen danalıǵın tıńlaw ushın, jer betindegi barlıq patshalar onı kóriwge qushtar edi+. 24Onı kóriwge kelgenlerdiń hár biri hár jılı sawǵa ushın gúmis hám altın ıdıslar, kiyimler, qural-jaraqlar, xosh iyisli zatlar, at hám ǵashırlar alıp kelip turdı.

25Sulaymannıń atları menen sawash arbalarına arnalǵan tórt mıń qorası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı+. 26Sulayman Evfrat dáryasınan filistlerdiń jerine hám Mısır shegarasına deyingi barlıq patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti+. 27Patsha Erusalimde gúmisti ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 28Sulaymannıń atları Mısırdan hám basqa barlıq úlkelerden alıp kelinetuǵın edi+.

Sulaymannıń ólimi

29•Sulaymannıń basqa isleri basınan aqırına deyin, Natan payǵambardıń tariyx kitabında, shilolı Axiya payǵambardıń payǵambarshılıqlarında hám wáliy Iddonıń Nabat ulı Yarobam tuwralı kórgen ayanı bayan etilgen jazıwlarda jazılǵan. 30Sulayman Erusalimde pútkil Izrail ústinen qırıq jıl patshalıq etti. 31Keyin Sulayman ólip, ata-babalarına qosıldı hám ákesi Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Rexabam patsha boldı.

10

Izraillılardıń Rexabamǵa qarsı kóteriliwi

10^1•Rexabam Shexemge ketti. Óytkeni pútkil izraillılar Rexabamdı patsha etip qoyıw ushın Shexemge toplanǵan edi+. 2Patsha Sulaymannan qashıp, Mısırda jasap atırǵan Nabat ulı Yarobam bunı esitkende, Mısırdan qayttı+. 3Izraillılar Yarobamdı shaqırttı. Yarobam pútkil izraillılar menen birge Rexabamǵa kelip:

4– Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi. Siz ákeńiz júklegen awır júkti hám ol salǵan moyıntırıqtı jeńilletiń. Sonda sizge xızmet etemiz, – dedi+.

5Rexabam olarǵa:

– Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler, – dedi. Xalıq tarap ketti.

6Patsha Rexabam ákesi Sulaymannıń kóziniń tirisinde oǵan xızmet etken aqsaqallar menen oylasıp:

– Mına xalıqqa ne dep juwap bereyin, qanday másláhát beresizler? – dep soradı.

7Aqsaqallar oǵan:

– Eger siz bul xalıqqa jıllı shıray kórsetip, kewlin alıp, jaqsı sózińizdi ayamasańız, olar sizge bir ómir qul boladı, – dep juwap berdi.

8Degen menen, Rexabam aqsaqallardıń másláhátine qulaq aspay, ózi menen birge ósken jas xızmetshileri menen keńesip, 9olardan: – «Ákeńizdiń bizlerge salǵan moyıntırıǵın jeńilletseńiz», – dep atırǵan bul xalıqqa ne dep juwap bersem eken? Sizler qanday másláhát beresiz? – dep soradı.

10Sonda ózi menen birge ósken jas jigitler oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sizge: «Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi, siz onı jeńilletseńiz», – dep atırǵan xalıqqa: «Meniń shunatay barmaǵım ákemniń belinen de juwanıraq. 11Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman», – dep aytıń.

12Patshanıń: «Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler», – degen sózi boyınsha, úshinshi kúni Yarobam hám pútkil xalıq Rexabamǵa keldi. 13Patsha aqsaqallardıń keńesine qulaq aspay, olarǵa qatal juwap berdi. 14Ol jas jigitlerdiń másláháti boyınsha xalıqqa:

– Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men onı jáne de awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman, – dedi. 15Patsha xalıqqa qulaq salmadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń shilolı Axiya arqalı Nabat ulı Yarobamǵa aytqan sózleri[*] orınlanıwı ushın Quday usılay isledi+.

16Pútkil izraillılar patshanıń ózlerine qulaq salmaǵanın kórgende, patshaǵa bılay dep juwap berdi:

«Dawıt penen biziń ne baylanısımız bar,

Ishaydıń ulında alatuǵın úlesimiz de joq.

Háy, Izrail xalqı, úylerińizge qaytıńlar!

Háy Dawıt, óz úyiń ózińe ardana bolsın!»

Usılardı aytıp, izraillılar hámmesi óz úylerine qaytıp ketti+.

17Biraq Rexabam Yahuda qalalarında jasaytuǵın izraillılarǵa patshalıq etiwin dawam etti.

18Patsha Rexabam márdikarǵa alınǵanlar ústinen qadaǵalawshı Hadoramdı Izrail xalqına jiberdi. Xalıq onı tas boran qılıp óltirdi. Sonda patsha Rexabam tez sawash arbasına mindi de, Erusalimge qashıp ketti+. 19Sol kúnnen baslap házirge deyin, Izrail xalqı Dawıttıń urpaǵına qarsı kóterilip kelmekte.

11

Shemayanıń payǵambarshılıǵı

11^1Rexabam Erusalimge bardı da, Izrail menen urısıp, óz patshalıǵın qaytarıp alıw ushın, Yahuda hám Benyamin urıwınan bir júz seksen mıń aǵla jawıngerdi áskerlikke topladı. 2Biraq sol arada Qudaydıń adamı bolǵan Shemayaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:+

3– Yahuda patshası Sulaymannıń ulı Rexabamǵa, Yahuda hám Benyamin jerindegi barlıq izraillılarǵa bılay dep ayt: 4«Jaratqan Iye bılay deydi: Óz tuwısqanlarıńızǵa qarsı urıs ashıp, urıstı baslamańlar. Hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar. Óytkeni bul islerdi islep atırǵan Men bolaman».

Jaratqan Iyeniń bul sózlerin esitken xalıq Yarobamǵa qarsı urısıwdan waz keship, izine qayttı.

Rexabamnıń Yahuda qalaların bekkemlewi

5Rexabam Erusalimde jasadı hám qorǵanıw ushın Yahudadaǵı mına qalalardı diywallar menen qorshadı:+
6Beytlehem, Etam, Teqoa, 7Beyt-Sur, Soxo, Adullam, 8Gat, Maresha, Zif, 9Adorayım, Laxish, Azeqa, 10Sora, Ayyalon hám Xebron. Bular Yahuda hám Benyamin jerlerindegi qorǵanlı qalalar edi. 11Rexabam usı qalalardıń bekinislerin kúsheytip, bekinislerge áskerbasılar qoydı hám olarda azıq-awqat, záytún mayı hám sharap saqlanatuǵın orınlar qurdı. 12Hár bir qalanı úlken qalqan hám nayzalar menen támiyinlep, qorǵanıwdı bekkemledi. Solay etip, Yahuda hám Benyamin urıwları Rexabamnıń qol astında qaldı.

13Izraildıń barlıq aymaqlarındaǵı ruwxaniyler menen lebiyliler Rexabamnıń qasına toplandı. 14Lebiyliler, hátte, óz jaylawları menen mal-múliklerin taslap, Yahuda hám Erusalimge kóship keldi. Sebebi Yarobam menen onıń ulları olardı ruwxaniy bolıp, Jaratqan Iyege xızmet etiwden shetletken edi+. 15Yarobam teke hám tana músinlerin isletip sıyınıw orınlarına qoydı hám ol jerlerge xızmet etiw ushın óz ruwxaniylerin tayınladı+. 16Izraildıń barlıq urıwlarındaǵı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege shın júrekten umtılǵanlar ózleriniń ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın, ruwxaniyler menen lebiylilerge erip, Erusalimge keldi. 17Olar Yahuda patshalıǵın bekkemledi hám úsh jıl dawamında Dawıt penen Sulaymannıń jolı menen júrip, Sulaymannıń ulı Rexabamdı qollap quwatladı.

Rexabamnıń xojalıǵı

18Rexabam Dawıttıń ulı Erimottıń qızı Maxalatqa úylendi. Onıń anası Ishaydıń ulı Eliabtıń qızı Abihayıl edi+. 19Maxalat Rexabamǵa Eush, Shemariya hám Zaham degen ullardı tuwıp berdi.

20Maxalattan soń Rexabam Abshalomnıń qızı Maaxaǵa úylendi. Ol Rexabamǵa Abiya, Attay, Ziza hám Shelomitti tuwıp berdi. 21Rexabam basqa hayalları hám toqallarına qaraǵanda, Abshalomnıń qızı Maaxanı kóbirek jaqsı kórdi. Rexabamnıń on segiz hayalı hám alpıs toqalı bolıp, olardan jigirma segiz ul hám alpıs qızı bar edi. 22Rexabam Maaxadan tuwılǵan ulı Abiyanı óz taxtınıń miyrasxorı qılmaqshı bolıp, basqa tuwısqanlarına basshı etip qoydı+. 23Rexabam aqıllılıq penen is tutıp, basqa ullarınıń hámmesin Yahuda menen Benyamin jerlerindegi qorǵanlı qalalarǵa bólip jiberdi. Olardı kerek-jaraǵı menen moldan támiyinlep, bir qansha hayallar alıp berdi.

12

Shishaqtıń Yahudaǵa hújim jasawı

12^1•Rexabam óz húkimdarlıǵın bekkemlep, kúshke tolǵannan keyin, onıń ózi de, pútkil Izrail xalqı da Jaratqan Iyeniń Nızamınan júz burdı. 2Olar Jaratqan Iyege qıyanet etti. Sonlıqtan Rexabamnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Mısır patshası Shishaq Erusalimge hújim jasadı+. 3Shishaq ózi menen birge Mısırdan bir mıń eki júz sawash arbasın, alpıs mıń atlı áskerdi, sonday-aq liviyalı, suklı hám xabashstanlı san-sanaqsız láshkerlerdi alıp keldi. 4Shishaq Yahudanıń qorǵanlı qalaların basıp alıp, Erusalimge deyin jaqınlastı+. 5Sonda Shishaqtan qorqıp, Erusalimge jıynalǵan Rexabamǵa hám Yahuda basshılarına payǵambar Shemaya kelip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizler Meni tárk ettińiz, endi Men de sizlerdi tárk etip, Shishaqtıń qolına tapsıraman»+.

6Izrail basshıları hám patsha óz ayıpların tán alıp:

– Jaratqan Iye ádil, – dedi+.

7Jaratqan Iye olardıń ayıpların tán alǵanın kórgende, Shemayaǵa Onnan mınaday sóz tústi: «Olar gúnaların moyınladı. Sonlıqtan Men olardı qırıp taslamayman, qutqarılıwı ushın az-maz járdem beremen. Erusalimge degen ǵázebim Shishaq arqalı tógilmeydi. 8Biraq olardı Shishaqqa baǵınıshlı qılaman. Sonda olar Maǵan xızmet etiw menen basqa ellerdiń patshalarına xızmet etiw arasındaǵı ayırmashılıqtı bilip aladı».

9Mısır patshası Shishaq Erusalimge bastırıp kelip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi tartıp alıp ketti. Ol hámme nárseni, Sulayman soqtırǵan altın qalqanlardı da aldı+. 10Patsha Rexabam olardıń ornına qoladan qalqanlar isletip, olardı patsha sarayınıń kirer awzın qorǵaytuǵın saqshılardıń basshılarına berdi. 11Patsha Jaratqan Iyeniń Úyine hár barǵanda, saqshılar patshanıń qasında bul qalqanlardı alıp júretuǵın, sońınan jáne saqshılardıń bólmesine aparıp qoyatuǵın edi.

12Rexabam gúnasın moyınlaǵanda, Jaratqan Iye ǵázepten qaytıp, Yahuda xalqın tolıq qırıp jibermedi. Yahudada ele de jaqsı isler bar edi+.

13•Patsha Rexabam Erusalimde patshalıǵın bekkemlep, húkimdarlıq qıla berdi. Ol taxtta otırǵanda qırıq bir jasta edi. Rexabam Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalası Erusalimde on jeti jıl patshalıq qıldı. Onıń anası ammon xalqınan bolıp, atı Naama edi. 14Rexabam Jaratqan Iyege shın júrekten umtılmaǵanı sebepli, jaman islerdi islep turdı. 15Rexabam islegen isler basınan ayaǵına shekem Shemaya payǵambardıń jazıwlarında hám wáliy Iddonıń shejirege kirgizilgen jazıwlarında bayan etilgen. Rexabam menen Yarobam pútkil ómiri dawamında urısıp keldi+. 16Rexabam ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Abiya patsha boldı.

13

Yahuda patshası Abiya

13^1•Izrail patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında Abiya Yahudaǵa patsha boldı. 2Ol Erusalimde úsh jıl patshalıq etti. Abiyanıń anası gibalı Urieldiń qızı Mixaya edi.

Abiya menen Yarobam ortasında urıs boldı. 3Abiya tórt júz mıń aǵla áskerdi sawashqa basladı. Yarobam bolsa, segiz júz mıń aǵla hám márt áskerin oǵan qarsı sapqa dizdi. 4Abiya Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Semarayım tawına shıǵıp, bılay dedi:

– Háy, Yarobam hám pútkil Izrail, meni tıńlańlar! 5Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń buzılmas bir kelisim boyınsha Izrailǵa patshalıq qılıwdı máńgige Dawıtqa hám onıń urpaqlarına bergenin bilmeysiz be+? 6Biraq Dawıt ulı Sulaymannıń xızmetshisi Nabat ulı Yarobam óz mırzasına qarsı bas kóterdi+. 7Onıń qasına ońbaǵan hám jaramas adamlar jıynalıp, Sulayman ulı Rexabamǵa qarsı shıqtı. Rexabam sol waqıtta jas hám tájiriybesiz bolǵanlıqtan, olarǵa qarsı tura almadı. 8Endi bolsa, Dawıttıń urpaǵınıń qolında bolǵan Jaratqan Iyeniń patshalıǵına qarsı turmaqshısız. Awa, sizler kópshiliksiz! Bunıń ústine, qudayıńız dep Yarobam soqtırıp bergen altın tanalar[*] da janıńızda!+
9Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri bolǵan Xaronnıń urpaqların hám lebiylilerdi quwıp jibergen sizler emes pe? Olardıń ornına basqa xalıqlardıń dástúrine say, ápiwayı adamlardan ruwxaniylerdi qoyıp alǵan joqsız ba? Awa, tayınlanıw rásimine bir buǵa yamasa jeti qoshqar alıp kelgen hár bir adam jalǵan qudaylarǵa ruwxaniy bola aladı-dá!+
10Al bizlerge kelsek, Jaratqan Iye bizlerdiń Qudayımız! Bizler Onnan júz burmadıq. Jaratqan Iyege xızmet etip atırǵan ruwxaniyler de Xaron urpaǵınan bolıp, lebiyliler olarǵa járdem bermekte. 11Olar hár kúni azanda hám keshte Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar beredi, xosh iyisli tútetkiler tútetedi, arnawlı stolǵa usınılǵan nanlar qoyadı, hár kúni keshte altın shıra qoyǵıshtaǵı shıralardı jaǵadı. Awa, bizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń tapsırmaların orınlap júrmiz. Al sizler bolsańız, Onı tárk ettińiz. 12Quday bizler menen birge, Ol bizlerdiń jolbasshımız. Onıń ruwxaniyleri kárnaylar shalıp, sizlerge qarsı urısqa shaqıradı. Izrail urpaqları, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyege qarsı urıspańlar! Bári bir jeńiske erispeysiz+.

13Sol arada Yarobam áskerleriniń bir bólegin Yahuda áskerleriniń artqı tárepine buqqı qoyıw ushın jibergen edi. Áskerlerdiń tiykarǵı bólimi Yahuda áskerleriniń aldında turdı, al buqqıdaǵılar artqı tárepinde edi. 14Yahuda áskerleri átirapqa qarap, ózlerine aldıdan da arttan da hújim jasamaqshı bolıp turǵanlardı kórgende, Jaratqan Iyege jalbarındı. Al ruwxaniyler kárnayların shaldı. 15Yahuda áskerleri súren salıp baqırıstı. Olar baqırısqanda, Quday Yarobamdı hám izraillılardı Abiya menen Yahuda aldında qırǵınǵa ushırattı. 16Izraillılar yahudalılardıń aldına túsip qashtı hám Quday olardı yahudalılarǵa táslim etti. 17Abiya hám onıń áskerleri izraillılarǵa awır soqqı berdi. Izraillılardıń bes júz mıń aǵla áskeri qaza taptı. 18Solay etip izraillılar jeńiliske ushıradı. Al yahudalılar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege súyengeni ushın jeńiske eristi. 19Abiya Yarobamdı quwıp ketip, oǵan tiyisli Beyt-El, Eshana, Efron qalaların hám olardıń dógeregindegi awıllardı qolǵa kirgizdi.

20Yarobam Abiya dáwirinde óziniń burınǵı qúdiretin tikley almadı. Jaratqan Iye onıń janın aldı hám ol qaytıs boldı+. 21Al Abiyanıń húkimdarlıǵı kúsheye berdi. Ol on tórt hayal alıp, olardan jigirma eki ul hám on altı qızlı boldı. 22Abiyanıń basqa isleri, islegen isleri hám aytqanları Iddo payǵambardıń túsindirme kitabında jazılǵan+.

14

14^1Abiya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Asa patsha boldı. Asanıń dáwirinde elde on jıl tınıshlıq boldı.

Yahuda patshası Asa

2•Asa Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde jaqsı hám durıs bolǵan islerdi isledi. 3Ol jat qudaylardıń qurbanlıq orınları menen sıyınıw orınların alıp taslap, kiyeli taslardı hám kiyeli aǵashlardı buzıp tasladı+. 4Ol yahudiylerge ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burıp, Onıń nızam hám buyrıqların orınlawdı buyırdı. 5Ol Yahudanıń barlıq qalalarındaǵı sıyınıw orınların hám tútetki tútetiletuǵın orınlardı alıp tasladı. Onıń dáwirinde patshalıq paraxatshılıqta jasadı. 6Elde tınıshlıq húkim súrgen waqıtta, Asa Yahudada qorǵanlı qalalar qurdı. Sol jılları onıń menen hesh kim urıspadı, sebebi Jaratqan Iye oǵan tınıshlıq sıylaǵan edi+. 7Asa Yahuda xalqına bılay degen edi: «Mına qalalardı salıp, átirapın diywallar menen qorshayıq. Olarǵa minaralar hám támbilenetuǵın dárwazalar qurıp, qalalardı bekkemleyik. Bizler Qudayımız Jaratqan Iyege júz burǵanımız ushın, bul el ele bizlerdiki. Awa, bizler Oǵan júz burdıq hám Ol bizlerge hár tárepleme tınıshlıq sıyladı».

Solay etip, olar qurılıstı baslap, tabıslı tamamladı.

8Asanıń Yahuda urıwınan úlken qalqan hám nayza menen qurallanǵan úsh júz áskeri, al Benyamin urıwınan kishkene qalqan hám oq jay menen qurallanǵan eki júz seksen áskeri bar edi. Olardıń hámmesi márt jawıngerler edi.

9Xabashstanlı Zerax millionlaǵan áskeri hám úsh júz sawash arbası menen Yahudaǵa atlanıp, Maresha qalasına jetip keldi+. 10Asa oǵan qarsı atlandı. Olar Mareshaǵa jaqın jerdegi Sefata oypatlıǵında urısıw ushın sap tartıp turdı. 11Asa óz Qudayı Jaratqan Iyege:

– Jaratqan Iye! Kúshliniń aldında turǵan kúshsizge Sennen basqa hesh kim járdem bere almaydı. Qudayımız Jaratqan Iye, bizlerge járdem bere gór! Sebebi bizler Saǵan súyenemiz hám Seniń atıń menen mına sansız láshkerge qarsı shıǵıp turmız. Jaratqan Iye, Sen bizlerdiń Qudayımızsań, insan zatınıń Ózińdi jeńiwine jol qoyma! – dep jalbarındı.

12Sonda Jaratqan Iye Asa menen yahudalılardıń aldında xabashstanlılardı qırǵınǵa ushıratıp, xabashstanlılar qasha basladı. 13Asa bolsa óz áskerleri menen olardı Gerarǵa deyin quwıp bardı. Xabashstanlılardan qaza tapqanlar sonshelli kóp bolıp, birde birewi aman qalmadı. Olar Jaratqan Iyeniń hám Onıń ordasınıń aldında qırıp taslandı. Yahuda áskerleri kóp olja menen qayttı. 14Gerar átirapındaǵı qalalarda jasaytuǵın xalıq Jaratqan Iyeden qorqıp qalǵan edi. Yahudalılar olarǵa da shabıwıl jasap, qırǵınǵa ushırattı hám talan-taraj etip, mol olja alıp qayttı+. 15Yahudalılar shopanlardıń shatırlarına da shabıwıl jasap, olardıń kóp qoy-eshki hám túyelerin aydap ketti. Keyin olar Erusalimge qaytıp keldi.

15

Patsha Asanıń jeńillikleri

15^1Oded ulı Azariyanıń ústine Qudaydıń Ruwxı tústi+. 2Sonda Azariya patsha Asa menen ushırasıw ushın jolǵa shıqtı hám oǵan barıp bılay dedi:

– Háy, Asa, pútkil Yahuda hám Benyamin xalqı, maǵan qulaq salıńlar! Sizler Jaratqan Iye menen birge bolǵan dáwirde, Ol da sizler menen birge boladı. Eger Onı izleseńiz, tabasızlar. Al eger Onı tárk etseńiz, Ol da sizlerdi tárk etedi+. 3Uzaq waqıt dawamında Izrail xalqı haqıyqıy Qudaydan, tálim beretuǵın ruwxaniyden hám Onıń Nızamınan alısta jasadı. 4Biraq qıyınshılıqqa ushıraǵanında olar Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege bet burıp, Onı izledi hám Onı taptı. 5Sol kúnleri saparǵa shıǵıw qáwipli bolıp, hámme ellerdiń turǵınları ushın ǵawasatlı waqıtlar edi. 6Millet milletke, qala qalaǵa qarsı urısatuǵın edi. Sebebi Quday olardı hár túrli apatshılıqlarǵa ushıratıp, albıratıp qoyǵan edi+. 7Biraq sizler bekkem bolıńlar! Túskinlikke túspeńler! Óytkeni miynetińizdiń jemisin alasızlar+.

8Oded ulı Azariya payǵambardıń bul payǵambarshılıq sózlerin esitkende, Asa jigerlendi. Ol pútkil Yahuda menen Benyamin jerlerindegi hám Efrayımnıń tawlı úlkesindegi ózi qolǵa kirgizgen qalalardaǵı jerkenishli butlardı alıp tasladı. Sonday-aq, Jaratqan Iyeniń Úyiniń aywanınıń aldına ornatılǵan Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornın qayta tikledi. 9Bunnan keyin, Asa Yahuda hám Benyamin urıwı menen birge olardıń arasında jasap atırǵan Efrayım, Menashshe hám Shimon urıwınan bolǵanlardı topladı. Óytkeni kóp adamlar Asanıń Qudayı Jaratqan Iyeniń onıń menen birge ekenin kórip, Izraildı taslap, Yahudaǵa kóship kelgen edi+. 10Olar Asanıń húkimdarlıǵınıń on besinshi jılınıń úshinshi ayında Erusalimge jıynaldı. 11Sol kúni olar urıstan alıp kelgen oljasınan jeti júz bas iri mal hám jeti mıń bas mayda maldı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa berdi+. 12Xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni shın júrekten, jan-táni menen izlew ushın kelisim dúzdi+. 13Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeni izlemegen hár bir adam: jas bolsın, ǵarrı bolsın, erkek bolsın, hayal bolsın hámmesi óltiriletuǵın boldı+. 14Olar baqırıp, hár túrli kárnaylar hawazları astında bálent dawıs penen Jaratqan Iyege ant ishti. 15Pútkil yahudalılar bergen antı ushın quwanıshlı edi, sebebi olar shın júrekten ant ishken edi. Olar ıqlaslanıp Jaratqan Iyeni izlegeni ushın, Onı taptı. Jaratqan Iye olarǵa hár tárepleme tınıshlıq berdi+.

16Kempir apası Maaxa Asheraǵa arnap jerkenishli bir but soqtırǵanı ushın, patsha Asa onnan xanbiykelik ataǵın tartıp aldı. Asa bul jerkenishli buttı shawıp taslap, maydalap, Kidron sayında jaǵıp jiberdi+. 17Ol Izraildaǵı sıyınıw orınların joq qılmasa da, ómir boyı Jaratqan Iyege sadıq qaldı. 18Asa ákesiniń hám óziniń ataǵan nárselerin: gúmisti, altındı hám buyımlardı Qudaydıń Úyine alıp keldi. 19Asanıń patshalıǵınıń otız besinshi jılına deyin elde urıs bolmadı.

16

Asanıń sońǵı jılları

16^1•Yahuda patshası Asanıń húkimdarlıǵınıń otız altınshı jılında Izrail patshası Baasha Yahudaǵa qarsı shıqtı hám Asanıń jerlerine hesh kimniń kirip-shıqpawı ushın, Rama qalasınıń bekinisin kúsheytti. 2Sonda Asa Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám saray qaznasındaǵı gúmis penen altındı aldı da, olardı xızmetshileri arqalı Damaskte jasaytuǵın Aram patshası Ben-Hadadqa jiberip, oǵan bılay dedi:+
3«Ákelerimiz arasında bolǵanı sıyaqlı, bizlerdiń aramızda da kelisim bolsın. Sizge gúmis hám altın jiberip atırman. Izrail patshası Baasha meniń jerimnen ketiwi ushın, siz onıń menen dúzgen kelisimińizdi buzsańız».

4Ben-Hadad patsha Asanıń usınısın qabıl etip, Izrail qalalarına qarsı áskerbasıların jiberdi. Olar Iyyon, Dan, Abel-Mayım qalaların, pútkil Naftaliy jerindegi barlıq telekleri bar qalalardı basıp aldı. 5Baasha bunı esitkende, Ramanıń bekinisiniń qurılısın toqtatıp, isti taslap ketti. 6Patsha Asa pútkil yahudalılardı shaqırttı. Olar Ramanıń bekinisin qurǵanda, Baasha qollanǵan tas hám aǵashlardı Ramadan tasıp alıp ketti hám patsha Asa olardan Geba hám Mispa qalalarınıń bekinisin kúsheytti.

7Sol waqıtları kózi ashıq Xananiy Yahuda patshası Asaǵa kelip, bılay dedi:

– Siz Qudayıńız Jaratqan Iyege súyenbey, Aram patshasına súyendińiz. Sol sebepli Aram patshasınıń áskerlerin qoldan shıǵardıńız+. 8Esińizge túsiriń, xabashstanlılar menen liviyalılar kóp sanlı sawash arbaları hám atlıları menen úlken bir orda bolıp kelmep pe edi? Sonda siz Jaratqan Iyege súyengenińiz ushın, Ol olardı sizge táslim etken edi+. 9Jaratqan Iye Ózine shın júrekten sadıq bolǵanlarǵa kúsh-quwat berip turıw ushın, pútkil jer júzine názer salıp turadı. Siz aqılsızlarsha is tuttıńız, sol sebepli bunnan bılay siziń basıńız urıstan shıqpaydı+.

10Asa kózi ashıqtıń bul sózlerine ǵázeplendi. Onıń ǵázeplengeni sonshelli, kózi ashıqtı zindanǵa taslattı. Sol waqıtları Asa xalqınıń ayırımlarına qısım kórsetip, ezdi+.

11Asanıń barlıq isleri basınan ayaǵına shekem, Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 12Húkimdarlıǵınıń otız toǵızınshı jılında, Asa ayaq awırıwına shalındı. Awırıwı asqınlap atırǵan bolsa da, ol Jaratqan Iyege júz burmay, táwiplerden úmit etti. 13Asa óz húkimdarlıǵınıń qırıq birinshi jılı ólip, ata-babalarına qosıldı. 14Onı hár túrli xosh iyisli zatlarǵa toltırılǵan tabıtqa jatqarıp, Dawıttıń qalasında ózi ushın oydırǵan qábirge qoydı. Onıń húrmetine úlken ot jaqtı.

17

Yahuda patshası Ehoshafat

17^1Asanıń ornına ulı Ehoshafat patsha boldı hám Izrailǵa qarsı bekinisin kúsheytti. 2Ol Yahudanıń barlıq qorǵanlı qalalarına áskerlerin ornalastırıp, pútkil Yahuda jerinde hám ákesi Asa Efrayım urıwınan basıp alǵan qalalarǵa saqshılar toparların qoydı+. 3Ehoshafat babası Dawıttıń dáslepki júrgen jollarınan júrgeni ushın, Jaratqan Iye onıń menen birge boldı. Ol Baallarǵa sıyınbay, 4ákesi Asa sıyınǵan Qudayǵa umtılıp, Onıń buyrıqlarına boysındı. Al Izrail xalqı islegen dástúrlerge ermedi+. 5Sonlıqtan Jaratqan Iye Ehoshafattıń patshalıǵın bekkemledi. Pútkil Yahuda eli oǵan sıylıqlar alıp kelip turdı. Usılayınsha patsha mol baylıqqa hám húrmetke iye boldı. 6Onıń júregi Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan edi. Ol Yahudadaǵı sıyınıw orınların hám kiyeli aǵashlardı alıp tasladı.

7Ehoshafat óz húkimdarlıǵınıń úshinshi jılında óziniń xızmetkerlerinen Ben-Xayıldı, Obadiyanı, Zexariyanı, Netaneldi hám Mixayanı xalıqqa tálim beriwi ushın Yahuda qalalarına jiberdi. 8Olar menen birge lebiylilerden: Shemaya, Netaniya, Zebadiya, Asahel, Shemiramot, Ehonatan, Adoniya, Tobiya hám Tob-Adoniyanı, ruwxaniylerden: Elishama hám Ioramdı jiberdi. 9Jiberilgenler Jaratqan Iyeniń Nızam kitabın janına alıp júrip, Yahudada tálim berdi. Olar pútkil Yahuda qalaların aralap, xalıqqa úyretti. 10Yahuda átirapındaǵı barlıq úlkelerdiń patshalıqlarına Jaratqan Iye qorqıw salǵanlıqtan, olardıń hesh biri Ehoshafatqa qarsı urıs ashpadı+. 11Bazı filistler sawǵa hám salıq sıpatında Ehoshafatqa gúmis, al arablar mayda mal súriwin: jeti mıń jeti júz qoshqar hám jeti mıń jeti júz teke alıp keldi. 12Ehoshafat kúsheyip bara berdi. Ol Yahudada qorǵanlar hám telekleri bar qalalar qurǵızıp, 13Yahuda qalalarında kóp muǵdarda kerek-jaraq jıynap qoydı. Al Erusalimde tájiriybeli márt jawıngerleri bar edi. 14Olardıń áwladları boyınsha dizimi mınaday:

Yahuda urıwında mıńbasılar bar edi. Áskerbası Adna úsh júz mıń márt jawıngerdi basqardı.

15Onnan keyingi áskerbası Ehoxanan bolıp, ol eki júz seksen mıń jawıngerge basshılıq etti.

16Onnan keyingi áskerbası Zixriy ulı Amasiya bolıp, ol eki júz mıń márt jawıngerge basshılıq etti. Amasiya óz erki menen Jaratqan Iyege xızmet etip atırǵan edi.

17Benyamin urıwınan shıqqan oq jay hám qalqan menen qurallanǵan eki júz mıń márt jawıngerge Elyada basshılıq etti.

18Onnan keyingi áskerbası Ehozabad urısqa tayar, qurallanǵan bir júz seksen mıń adamdı basqardı.

19Bul jawıngerler patshanıń pútkil Yahuda elindegi bekinisli qalalarına jaylastırǵan áskerlerinen tısqarı áskerleri edi.

18

Payǵambar Mixanıń Axabtı eskertiwi

18^1•Yahuda patshası Ehoshafat júdá bay bolıp, ataq-abırayı asıp ketti. Ol Izrail patshası Axab penen quda-tamır boldı+. 2Aradan bir neshe jıl ótkennen soń, Ehoshafat Axabtı kóriw ushın Samariyaǵa bardı. Axab Ehoshafattıń hám onıń menen barǵanlardıń húrmetine kóplegen mayda hám iri mallardı soydı hám Giladtaǵı Ramot qalasına hújim qılıwǵa kóndirmekshi boldı+. 3Sońınan Izrail patshası Axab Yahuda patshası Ehoshafattan:

– Giladtaǵı Ramotqa meniń menen birge barasız ba? – dep soradı.

Ehoshafat Axabqa:

– Meni ózińizdey, xalqımdı xalqıńızday, kóriń. Siz benen birge urısqa baramız, – dep juwap berdi+. 4Sońınan Ehoshafat:

– Dáslep Jaratqan Iyeniń ne deytuǵının bilip alayıq, – dedi.

5Sonda Izrail patshası tórt júz payǵambardı toplap, olarǵa:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa barmayıq pa? – dep soradı.

Olar:

– Barıń, Quday qalanı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi+.

6Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde bulardan basqa Jaratqan Iyeniń payǵambarı bar ma? Onnan da sorayıq, – dedi+.

7Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Jaratqan Iyeniń erkin soraǵanday, jáne bir payǵambar bar. Ol Imla ulı Mixa. Biraq men onı jaman kóremen. Sebebi ol men tuwralı hesh jaqsı payǵambarshılıq aytpaydı, tek jaman payǵambarshılıq aytadı, – dep juwap berdi.

Ehoshafat patshaǵa:

– Patsha, bulay demeńiz, – dedi.

8Sonda Izrail patshası bir xızmetkerdi shaqırıp, oǵan:

– Imla ulı Mixanı tez alıp kel, – dep buyırdı.

9Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat patshalıq kiyimlerin kiyip, Samariyanıń dárwazasınıń kirer awzındaǵı maydanda, hár biri óz taxtında otırǵan edi. Barlıq payǵambarlar olardıń aldında payǵambarshılıq etip atırǵan edi. 10Kenaana ulı Sedekiya ózine temirden shaqlar islep:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Aramlılardı qırıp tawıspaǵansha, usı shaqlar menen súze beresiz», – dedi+.

11Basqa payǵambarlardıń hámmesi de:

– Giladtaǵı Ramotqa hújim etiń, jeńiske erisesiz. Sebebi Jaratqan Iye olardı sizge táslim etedi, – dep, anıq sol sózdi qaytaladı.

12Mixanı shaqırıw ushın ketken xızmetker oǵan barıp:

– Mine, payǵambarlardıń hámmesi bir awızdan patshaǵa jaqsı boljawlardı aytıp atır. Siziń sózińiz de olardiki menen birdey bolsın, siz de jaqsı boljaw aytıń, – dedi.

13Biraq Mixa oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Qudayım maǵan ne dese, sonı aytaman, – dep juwap berdi+.

14Mixa patshaǵa keldi. Patsha Mixadan:

– Mixa, bizler Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa men onnan bas tartayın ba? – dep soradı.

Mixa patshaǵa:

– Bara berińler, jeńesizler, olar sizlerge táslim etiledi, – dep juwap berdi.

15Degen menen, patsha Mixaǵa:

– Jaratqan Iyeniń atı menen tek haqıyqattı aytıwıń ushın, saǵan neshe márte ant ishkiziwim kerek? – dedi.

16Sonda Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Maǵan pútkil izraillılar tawlar ústinde jayılıp júrgen shopansız qoylar sıyaqlı kórinip tur. Jaratqan Iye maǵan: «Bulardıń xojayını joq, hár biri aman-esen úyine qaytsın», – dedi+.

17Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Bunıń men tuwralı jaqsı emes, al tek jaman payǵambarshılıq aytatuǵının sizge aytqan joq pa edim? – dedi.

18Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań. Men Jaratqan Iyeniń Óz taxtında otırǵanın, pútkil aspan barlıqlarınıń Onıń oń hám shep tárepinde turǵanın kórdim+. 19Sonda Jaratqan Iye: «Giladtaǵı Ramotqa barıp, sol jerde óliwi ushın, Izrail patshası Axabtı kim kóndire aladı?» – dep soradı. Birewi anaw, birewi mınaw dep turǵanda, 20bir ruwx aldıǵa shıqtı da, Jaratqan Iyeniń aldında turıp: «Men kóndire alaman», – dedi. Jaratqan Iye onnan: «Qalay?» – dep soradı. 21Sol ruwx: «Men jalǵan ruwxqa aylanıp, Axabtıń barlıq payǵambarlarına jalǵan sóyletemen», – dep juwap berdi. Jaratqan Iye oǵan: «Sen onı kóndirip, bunı isleyseń. Barıp, solay isle», – dedi. 22Mine, házir Jaratqan Iye siziń sol payǵambarlarıńızdıń awzına jalǵan ruwxtı salıp qoydı. Óytkeni Jaratqan Iye sizge jamanlıq islewge qarar etti.

23Kenaana ulı Sedekiya Mixaǵa jaqınlap, onıń betine shapalaq penen urıp jiberdi de:

– Jaratqan Iyeniń Ruwxı seniń menen sóylesiw ushın, mennen qaysı jol arqalı shıǵıp ketken eken? – dedi.

24Mixa oǵan:

– Bunı sen jasırınıw ushın ishki bólmege tıǵılǵan waqtıńda kóreseń, – dedi+.

25Sonda Izrail patshası bılay dedi:

– Mixanı qala hákimi Amon menen patshanıń ulı Ioashqa qaytıp alıp barıńlar. 26Olarǵa meniń mına sózimdi jetkiziń: «Men aman-esen qaytıp kelgenimshe, bul adamdı qamaqxanaǵa qamap qoysın hám nan menen suwdan basqa hesh nárse bermesin»+.

27Mixa patshaǵa:

– Eger aman-esen qaytıp kelseńiz, onda Jaratqan Iye meniń awzım arqalı sóylemegen boladı, – dedi, sońınan xalıqqa:

– Hámmeńiz bunı esitip qoyıńlar, – dedi+.

Axabtıń ólimi

28Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat Giladtaǵı Ramotqa hújim jasaw ushın jolǵa shıqtı. 29Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Men patshalıq kiyimlerin kiymey, urısqa shıǵaman, al siz patshalıq kiyimlerińizdi kiyip shıǵıń, – dedi. Solay etip, Izrail patshası kiyimlerin ózgertip, olar sawashqa shıqtı.

30Aram patshası óz sawash arbalarınıń áskerbasılarına:

– Kishkenesi menen de, úlkeni menen de urısıp otırmay, tek Izrail patshası menen urısqa kirisiń, – dep buyırdı.

31Sawash arbalarınıń áskerbasıları Ehoshafattı kórgende: «Izrail patshası usı bolsa kerek», – dep oylap, oǵan qaray bas saldı. Ehoshafat baqırıp jibergende, Quday Iye oǵan járdemge kelip, hújim qılıwshılardı basqa jaqqa burıp jiberdi. 32Óytkeni sawash arbalarınıń áskerbasıları onıń Izrail patshası emesligin ańǵarıp, izge qayttı. 33Biraq bir adam tosattan oq jayın atıp jiberip, Izrail patshasın jaradar etti. Oq sawıttıń qosılǵan jerinen kirgen edi. Patsha arbakeshine:

– Izge aylanıp, meni sawash maydanınan alıp shıq, men jaraqatlandım, – dedi+. 34Degen menen, sol kúni ǵıjlaǵan sawash bolıp, Izrail patshası óziniń sawash arbası menen tıǵılısta qaldı hám keshke shekem aramlılarǵa qarap turıwǵa májbúr boldı. Keshke taman patsha qaza taptı.

19

Wáliy Ehudıń Ehoshafatqa eskertiwi

19^1Yahuda patshası Ehoshafat Erusalimdegi sarayına aman-esen qaytıp kiyatırǵanda, 2Xananiy ulı wáliy Ehu Ehoshafattıń aldınan shıǵıp, oǵan bılay dedi:

– Zalımlarǵa járdem berip, Jaratqan Iyeni jek kórgenlerdi súyiwiń kerek pe edi? Bul isiń ushın saǵan Jaratqan Iyeniń ǵázebi tógildi+. 3Degen menen, seniń jaqsı isleriń de bar. Sen eldi kiyeli aǵashlardan tazaladıń hám shın júrekten Qudaydı izlediń+.

Ehoshafat kirgizgen jeńillikler

4Ehoshafat Erusalimde jasadı. Biraq ol tez-tez Beer-Shebadan Efrayımnıń tawlı úlkelerine deyin jasaytuǵın xalıqtı aralap, olardı ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burıwǵa shaqırar edi. 5Ol Yahuda elindegi barlıq bekinisli qalalarǵa qazılar qoydı+. 6Ol qazılarǵa: «Islegen isińizge dıqqatlı bolıńlar. Sebebi sizler adamlar atınan emes, al Jaratqan Iyeniń atınan húkim shıǵarasızlar. Jaratqan Iye húkim isinde sizler menen birge boladı+. 7Jaratqan Iyeden qorqıń, itibarlı túrde húkim shıǵarıń. Óytkeni Qudayımız Jaratqan Iye nahaqlıqqa, jaǵımpazlıqqa hám paraǵa kóz jumıp qaramaydı», – deytuǵın edi+.

8Ehoshafat Erusalimde de ayırım lebiylilerdi, ruwxaniylerdi hám Izraildıń áwlad basshıların Jaratqan Iyeniń Nızamına baylanıslı sheshimlerdi qabıllaw hám dawlardı sheshiw ushın tayınladı. Olar Erusalimde jasadı+
9Patsha olarǵa mınaday buyrıq berdi: «Sizler óz wazıypalarıńızdı Jaratqan Iyeden qorqqan halda, sadıqlıq penen shın júrekten orınlańlar+. 10Óz qalalarında jasap atırǵan tuwısqanlarıńız: tógilgen qan tuwralı bolsın, Jaratqan Iyeniń Nızamına, buyrıqlarına, qaǵıydalarına yamasa qararlarına baylanıslı bolsın, qanday da bir dawa menen kelse, olarǵa Jaratqan Iyege qarsı gúna islemewdi qatań eskertiń. Sonda gúnadan qalıs bolasız. Bolmasa, sizge de, tuwısqanıńızǵa da Jaratqan Iyeniń ǵázebi tógiledi+. 11Jaratqan Iyeniń Nızamına baylanıslı islerde bas ruwxaniy Amariya, patshaǵa baylanıslı islerde Yahudanıń urıwbasısı Ismayıl ulı Zebadiya basshılıq etedi. Al lebiyliler bolsa, bul islerdi qadaǵalawda sizlerge járdem beredi. Márt bolıp iske kirisiń, Jaratqan Iye jaqsılıq islewshilerge yar bolsın!»

20

Moablılar menen ammonlarǵa qarsı urıs

20^1Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, moablar, ammonlar hám maon xalqınıń bir bólegi Ehoshafatqa qarsı urıs ashıw ushın jolǵa shıqtı. 2Sonda xabarshılar kelip Ehoshafatqa:

– Edomnan, Óli teńizdiń arǵı tárepinen sizge urıs ashıw ushın úlken orda kiyatır. Olar házir Xaseson-Tamarǵa, yaǵnıy En-Gediyge jetip qaldı, – dep xabarladı+.

3Qorqıp ketken Ehoshafat Jaratqan Iyeniń erkin biliwge qarar etti hám pútkil Yahuda boylap oraza tutıwdı járiyaladı+. 4Sonda Jaratqan Iyeden járdem soraw ushın, Yahudanıń barlıq qalalarınan xalıq aǵılıp kelip, Erusalimge jıynaldı.

5Ehoshafat Yahuda hám Erusalim jıyınında, Jaratqan Iyeniń Úyiniń jańa háwlisi aldında turıp, 6bılay dep duwa etti:

– Ata-babalarımızdıń Qudayı Jaratqan Iye! Kóklerdegi Quday Sen emespiseń? Sen xalıqlardıń barlıq patshalıqlarına biylik eteseń. Kúsh hám qúdiret Seniń qolıńda. Saǵan hesh kim de qarsı tura almaydı+. 7Qudayımız! Usı eldiń burınǵı turǵınların Óz xalqıń Izraildıń aldınan quwıp shıǵıp, eldi Óz dostıń Ibrayımnıń urpaqlarına máńgige bergen Sen emespiseń+? 8Olar usı elde qonıs basıp, Seniń atıńa arnap Muxaddes mákan qurdı hám bılay degen edi: 9«Eger apat, yaǵnıy qılıshtan jazalanıw, illet yamasa ashlıq basımızǵa tússe, Óziń bar bolǵan usı Úydiń aldına, Seniń aldıńa kelip, qıyınshılıq ishinde Saǵan jalbarınamız, Sen de bizlerdi esitip, qutqarasań»+. 10Mine, Ammon, Moab hám tawlı Seir jeriniń turǵınlarınıń ne islep atırǵanına qara! Izraillılar Mısırdan shıqqanda, Sen olarǵa sol xalıqlardıń jerlerine kiriwge ruxsat bermediń. Sonlıqtan olardı aylanıp ótip, olardı qırıp jibermegen edi+. 11Endi bolsa, bul xalıqlardıń bizge berip atırǵan sawǵasına qarap qoy! Sen bizlerge múlik etip bergen jerden olar bizlerdi quwıp shıǵarıwǵa kiyatır. 12O Qudayımız, Sen olardı jazalay gór! Sebebi bizlerde ózimizge bastırıp kiyatırǵan bul úlken ordaǵa qarsılıq qılatuǵın kúsh joq. Bizler ne qılıwdı bilmeymiz, biraq kóz tigip, Sennen úmit etemiz+.

13Sol waqıtta pútkil Yahuda erkekleri náresteleri, hayalları hám balaları menen birge Jaratqan Iyeniń aldında turǵan edi. 14Sonda jıyın ortasında turǵan Yaxazielge Jaratqan Iyeniń Ruwxı tústi. Asaf urpaǵınan shıqqan lebiyli Yaxaziel Mattaniyanıń quwlıǵı, Eieldiń shawlıǵı, Benayanıń aqlıǵı, Zexariyanıń ulı edi+. 15Yaxaziel til qatıp, bılay dedi:

– Háy, pútkil Yahuda menen Erusalim turǵınları hám patsha Ehoshafat, tıńlańlar! Jaratqan Iye sizlerge bılay deydi: «Bul san-sanaqsız láshkerlerden qorqıp, qáweterlenbeń. Bul urıs sizlerdiki emes, Meniki, yaǵnıy Qudaydiki. 16Erteń olarǵa qarsı tómen qaray júristi baslań. Olar Siske baratuǵın jol arqalı kóterilip kiyatır. Sizler olardı Eruel shóliniń aldındaǵı oypatlıqtıń aqırında ushıratasız. 17Biraq sizler urıspaysız. Tek barıp, ornıńızdı iyelep turıp, Jaratqan Iyeniń qutqarıwın kóresiz. Háy, Yahuda hám Erusalim xalqı! Qorqıp, qáweterlenbeń. Erteń olarǵa hújim qılıń, Jaratqan Iye bolǵan Men sizler menen birge bolaman»+.

18Ehoshafat bası jerge tiygenshe iyilip tájim etti. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı da tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındı. 19Qohat hám Qorax urpaqlarınan taraǵan lebiyliler orınlarınan turıp, bálent dawıs penen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw ayttı+.

20Ehoshafattıń láshkerleri erteńine azanda erte turıp, Teqoa shóline atlandı. Olar jolǵa shıǵıp baratırǵanda Ehoshafat toqtap olarǵa:

– Háy Yahuda hám Erusalim turǵınları, meni tıńlań! Qudayıńız Jaratqan Iyege iseniń, sonda biyqáter bolasız! Onıń payǵambarlarına iseniń, sonda tabısqa erisesiz, – dedi+.

21Ehoshafat xalıq penen keńesip bolǵannan keyin, Jaratqan Iyege arnap qosıq aytatuǵın hám Onıń muxaddes sán-sawlatın táriyipleytuǵın qosıqshılardı tayınladı. Olar áskerlerdiń aldında júrip:

«Jaratqan Iyeni táriyipleń,

Onıń sadıqlıǵı máńgi dawam etedi», –

dep qosıq aytıwı kerek edi+.

22Olar qosıq hám alǵıs aytıp baslaǵan waqıtta-aq, Jaratqan Iye Yahudaǵa urıs ashıw ushın kelgen ammon, moab xalıqlarına hám tawlı Seir jeriniń turǵınlarına duzaq qurdı hám olar qırıldı. 23Sebebi ammon hám moab xalqı qırıp taslaw ushın, tawlı Seir jeriniń turǵınlarına bas saldı. Olardı qırıp bolǵannan keyin bolsa, ammon hám moab xalqı bir-birin qıra basladı+.

24Yahuda xalqı shól daladaǵı gúzetshi minarasına jetip, dushpan ordasına kóz jibergende, olar tek jerde jatqan óli denelerdi kórdi. Olardıń birewi de qashıp qutılmaǵan eken. 25Ehoshafat óz adamları menen olardan qalǵan nárselerdi oljalaw ushın kelgende, júdá kóp qural-saymanlar, kiyim-kenshekler hám qımbatbaha nárselerdi taptı. Olar kótere alǵandayın alıp ketti. Oljanıń kópligi sonshelli, onı jıynawǵa úsh kún ketti. 26Al tórtinshi kúni olar bir oypatlıqqa jıynalıp, Jaratqan Iyeni alǵısladı. Sonlıqtan ol jer búgin de Beraxa[*] oypatlıǵı dep ataladı. 27Keyin pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı Ehoshafattıń basshılıǵında quwanısh penen Erusalimge qayttı. Sebebi Jaratqan Iye olardı dushpanlarınan qutqarıp, quwanıshqa bólegen edi. 28Olar lira, arfa hám kárnay naması astında Erusalimge kirip, Jaratqan Iyeniń Úyine bet aldı. 29Izraildıń dushpanlarına qarsı Jaratqan Iyeniń Óziniń urısqanın esitkende, átiraptaǵı patshalar Qudaydan qorqıp qaldı+. 30Ehoshafattıń patshalıǵında tınıshlıq húkim súrdi. Onıń Qudayı oǵan hár tárepleme paraxatshılıq sıylaǵan edi+.

Ehoshafattıń patshalıǵınıń sońı

31•Solay etip, Ehoshafat Yahudaǵa patshalıq etti. Ol otız bes jasında patsha bolıp, Erusalimde jigirma bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Azuba bolıp, ol Shilxiydiń qızı edi. 32Ehoshafat ákesi Asanıń jolınan júrip, sol joldan shıqpay, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 33Biraq sıyınıw orınların joq qılmadı. Sonlıqtan xalıq ele ata-babalarınıń Qudayına tolıq júz burmadı. 34Ehoshafattıń basqa isleri bastan aqırına deyin, Izrail patshalarınıń jılnama kitabınıń bir bólimi bolǵan Xananiy ulı Ehudıń jılnama kitabında bayan etilgen+.

35Keyinirek Yahuda patshası Ehoshafat jaman islerge háwes bolǵan Izrail patshası Axaziya menen tınıshlıq kelisimin dúzdi. 36Olar Tarshishke jiberiw ushın keme soqtırıwǵa kelisip aldı. Kemeler Esion-Geberde soǵıldı. 37Sonda mareshalı Dodawahu ulı Eliezer Ehoshafatqa qarsı payǵambarshılıq etip:

– Sen Axaziya menen kelisim dúzgeniń ushın, Jaratqan Iye seniń isińdi joq qıladı, – dedi. Kemeler apatqa ushırap, Tarshishke kete almadı.

21

21^1Ehoshafat ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoram patsha boldı.

Yahuda patshası Ehoram

2Ehoshafat ulı Ehoramnıń Azariya, Exiel, Zexariya, Azariyahu, Mixail, Shefatiya atlı inileri bar edi. Bulardıń hámmesi Izrail patshası Ehoshafattıń ulları edi. 3Ákesi Ehoshafat olarǵa mol gúmis, altın hám qımbatbaha nárselerge qosa, Yahudadaǵı qorǵan qalalardı da sawǵa etti. Al Ehoram tuńǵısh perzent bolǵanlıqtan, patshalıqtı oǵan berdi. 4•Biraq Ehoram ákesiniń taxtına otırıp, onı bekkemlegennen soń, barlıq inilerin hám bir qatar Izrail basshıların qılıshtan ótkizdi. 5Ehoram patsha bolǵan waqıtta otız eki jasta edi. Ol Erusalimde segiz jıl patshalıq etti. 6Onıń hayalı Axabtıń qızı bolǵanlıqtan, ol da Axabtıń úy-ishi sıyaqlı Izrail patshalarınıń jolınan júrip, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi+. 7Biraq Jaratqan Iye Dawıt penen dúzgen kelisimi sebepli, Dawıttıń úy-ishin joq qılmadı. Óytkeni Ol Dawıtqa hám onıń urpaǵına máńgige sónbeytuǵın shıraq beriwdi wáde etken edi.[*]+

8Ehoramnıń patshalıǵı dáwirinde edomlılar Yahuda húkimdarlıǵına qarsı bas kóterip, ózlerine patsha qoyıp aldı+. 9Ehoram áskerbasıları hám barlıq sawash arbaları menen birge sol jerge ketti. Ol jerde edomlılar onı hám onıń sawash arbalarınıń sárdarların qorshap aldı. Biraq Ehoram túnde turıp, qamaldı jarıp shıqtı. 10Sonnan baslap usı kúnge deyin edomlılar Yahudanıń húkimdarlıǵına boysınbay keledi. Sol waqıtta Libna qalası da Ehoramnıń húkimdarlıǵına qarsı bas kóterdi. Sebebi Ehoram ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. 11Sonday-aq, Ehoram Yahudadaǵı tóbeshikli jerlerge sıyınıw orınların qurıp, Erusalim turǵınların Qudayǵa opasızlıq qılıwǵa jeteledi hám Yahuda xalqın joldan azǵırdı. 12Bir kúni Ehoramǵa payǵambar Iliyastan xat keldi. Onda bılay dep jazılǵan edi:

«Babań Dawıttıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: „Sen ákeń Ehoshafattıń hám Yahuda patshası Asanıń jolınan júrmediń+. 13Kerisinshe, Izrail patshalarınıń jolınan júrdiń hám Axabtıń úy-ishiniń islegeni kibi, Yahuda hám Erusalim turǵınların opasızlıqqa basladıń. Bunıń ústine, bir ákeden tuwılǵan, sennen jaqsıraq bolǵan óz inilerińdi óltirdiń+. 14Sonlıqtan Jaratqan Iye, yaǵnıy Men seniń xalqıńa, hayallarıńa, balalarıńa hám pútkil mal-múlkińe ullı apat jiberemen. 15Ózińdi bolsa awır ishek keselligine jolıqtıraman. Ishekleriń sırtqa tógilgenshe, awırıw kúnnen-kúnge kúsheye beredi“».

16Bunnan keyin Jaratqan Iye filistlerdi hám xabashstanlılardıń janında jasap atırǵan arablardı Ehoramǵa qarsı qozǵadı+. 17Olar Yahudaǵa shabıwıl jasap, ishkerige bastırıp kirdi hám patshanıń sarayınan tapqan hámme baylıqlardı, sonday-aq patshanıń balaları menen hayalların alıp ketti. Tek Ehoramnıń Ehoaxaz atlı genje ulı ǵana ózinde qaldı.

18Bul waqıyalardan keyin, Jaratqan Iye Ehoramdı dawası joq ishek keselligine duwshar etti. 19Waqıt óte berdi, aradan eki jıl ótkende, kesellik sebepli onıń ishekleri sırtqa atılıp shıqtı. Ol qattı qıynalıp jan tapsırdı. Ehoramnıń ata-babaları ólgende, xalıq olardıń húrmetine ot jaǵıw rásimin ótkergen edi, al Ehoramnıń húrmetine ot jaǵılmadı+. 20Ehoram taxtqa otırǵanda otız eki jasta bolıp, Erusalimde segiz jıl patshalıq etti. Ol ushın hesh kim joqlaw aytıp jılamadı. Ol Dawıttıń qalasına jerlengen bolsa da, patshalar qábirine qoyılmadı.

22

Yahuda patshası Axaziya

22^1•Erusalim turǵınları Ehoramnıń ornına onıń eń genje ulı Axaziyanı patsha etip qoydı. Sebebi arablar menen birge áskeriy ordaǵa shabıwıl jasaǵan basqınshılar patshanıń Axaziyadan úlken ullarınıń hámmesin óltirgen edi. Usılayınsha, Ehoram ulı Axaziya Yahuda ústinen patshalıq ete basladı. 2Axaziya jigirma eki[*] jasında patsha bolıp, Erusalimde bir jıl patshalıq etti. Onıń anası Izrail patshası Omriydiń aqlıǵı bolıp, atı Ataliya edi+. 3Axaziya Axabtıń urpaǵınıń jolınan júrdi. Sebebi anası oǵan másláhát berip, jaman islerdi islewge túrtki salıp otırdı. 4Axaziya Axabtıń urpaǵı sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ákesi Ehoram ólgennen keyin, Axabtıń urpaqları oǵan keńesshi bolıp, onı qulawǵa alıp keldi+. 5Axaziya olardıń másláhátine qulaq salıp, Izrail patshası Axab ulı Ioramǵa erip, Aram patshası Xazael menen urısıw ushın Giladtaǵı Ramotqa ketti. Aramlılar Ioramdı jaradar etti+. 6Patsha Ioram Ramada, Aram patshası Xazael menen urısqanda, aramlılardan alǵan jaraqatın emletiw ushın Izreelge qayttı. Yahuda patshası Ehoram ulı Axaziya da jaradar bolǵan Axab ulı Ioramdı kóriw ushın Izreelge keldi.

7Biraq Quday Axaziyanı Ioramdı kóriwge kelgende óltiriwdi sheship qoyǵan edi. Axaziya kelgennen keyin, Ioram menen birge Nimshiydiń ulı Ehudı qarsı alıwǵa shıqtı. Jaratqan Iye Ehudı maylap, Axabtıń úy-ishin joq qılıw ushın tańlaǵan edi. 8Ehu Axabtıń úy-ishi ústinen shıǵarılǵan húkimdi orınlap atırǵanda, Axaziyaǵa xızmet etip atırǵan Yahuda basshıları menen Axaziyanıń ájaǵalarınıń ullarına dus keldi hám olardı da óltirdi+. 9Keyin ol Axaziyanı izley basladı. Ehudıń adamları Axaziyanı Samariyadaǵı jasırınǵan jerinen taptı hám onı Ehuǵa alıp kelip, sol jerde óltirdi. Keyin: «Bul ózin shın júrekten Jaratqan Iyege baǵıshlaǵan Ehoshafattıń ulı ǵoy!» – dep, onı jerledi. Solay etip, Axaziyanıń úy-ishinen patshalıq qılǵanday hesh kim qalmadı+.

Ataliyanıń patshalıqqa otırıwı

10•Axaziyanıń anası Ataliya ulınıń óltirilgenin esitkende, Yahudadaǵı patsha tuqımınan bolǵanlardıń hámmesin qırıp taslawdı sheshti+. 11Biraq patsha Ehoramnıń qızı Ehoshabat Axaziyanıń ulı Ioashtı patshanıń óltiriliwi kerek bolǵan ullarınıń arasınan alıp qashıp, tárbiyashısı menen birge jatatuǵın bólmege jasırıp tasladı. Usılayınsha, patsha Ehoramnıń qızı, ruwxaniy Ehoyadanıń hayalı, Axaziyanıń ógey qarındası bolǵan Ehoshabat balanı Ataliyadan jasırdı. Solay etip, Ataliya balanı óltire almadı. 12Ataliya el ústinen patshalıq etip turǵanda, bala Qudaydıń Úyinde olar menen altı jıl jasırın túrde jasadı.

23

Ataliyaǵa qarsı bas kóteriw

23^1Ataliyanıń húkimdarlıǵınıń jetinshi jılı ruwxaniy Ehoyada kúshke tolıp, júzbasılar: Eroxam ulı Azariya, Ehoxanan ulı Ismayıl, Obid ulı Azariya, Adaya ulı Maaseya hám Zixriy ulı Elishafat penen kelisim dúzdi. 2Olar Yahudanı aralap shıǵıp, lebiyliler menen Izrail áwladlarınıń basshıların jıynadı hám Erusalimge alıp keldi. 3Solay etip pútkil jámiyet Qudaydıń Úyinde patsha menen kelisim dúzdi. Ehoyada olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń Dawıttıń urpaqlarına bergen wádesine muwapıq, patshanıń ulı patshalıq qılıwı kerek+. 4Endi sizler bılay isleysizler: Shabbat kúni xızmetke keletuǵın ruwxaniyler menen lebiylilerdiń úshten biri dárwazalardı qarawıllasın+. 5Úshten biri patshanıń sarayın, al qalǵan úshten biri Tiykar dárwazasın qorǵasın. Basqa adamlardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń Úyiniń háwlisine jıynalsın. 6Ruwxaniyler menen xızmettegi lebiylilerden basqa hesh kim Jaratqan Iyeniń Úyine kirmesin. Olar muxaddes bolǵanlıǵı sebepli, ol jerge kire aladı. Basqa adamlardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń tapsırması boyınsha sırtta qalsın. 7Lebiyliler quralların qolǵa alıp, patshanı qorshap tursın. Úyge kirgen hár bir adam óltirilsin. Patsha ishke kirgende de, shıqqanda da onıń janında bolıńlar.

8Lebiyliler hám pútkil Yahuda xalqı ruwxaniy Ehoyadanıń hámme buyrıqların orınladı. Hár bir júzbası Shabbat kúni xızmetke túsetuǵın hám xızmetten shıǵatuǵın óziniń qol astındaǵı adamların alıp qaldı. Sebebi ruwxaniy Ehoyada toparlardıń hesh biriniń ketiwine ruxsat bermegen edi. 9Ruwxaniy Ehoyada Qudaydıń Úyindegi patsha Dawıttan qalǵan nayzalardı, kishkene hám úlken qalqanlardı júzbasılarǵa tarattı. 10Patshanı qorǵaw ushın Úydiń qublasınan arqasına deyin, qurbanlıq orınnıń hám Úydiń átirapına qurallı saqshılar qoydı. 11Ehoyada hám onıń ulları patshanıń ulı Ioashtı sırtqa alıp shıǵıp, basına taj kiygizdi, qolına patshalıq nızamların berip, onı patsha dep járiyaladı. Onı maylap, patsha etip qoydı, keyin: «Jasasın patsha!» – dep qıshqırdı+.

12Ataliya juwırısqan hám patshanı alǵıslap baqırısqan xalıqtıń shawqımın esitip, Jaratqan Iyeniń Úyindegi jıynalǵan xalıqtıń janına keldi. 13Qarasa, patsha Úydiń kireberisindegi óreniń janında, al áskerbasılar hám kárnayshılar onıń átirapında turǵan eken. Al pútkil úlke xalqı bolsa, quwanısh penen kárnay shalıp, qosıqshılar bolsa saz ásbaplarına qosılıp alǵıs-maqtaw qosıqların aytıp turǵan eken. Sonda Ataliya kiyimlerin jırtıp: «Qıyanet, qıyanet!» – dep baqırdı+.

14Ruwxaniy Ehoyada Ataliyanıń Jaratqan Iyeniń Úyinde óltiriliwin qálemegenlikten, áskerlerge juwapker júzbasılardı jiberip atırıp, olarǵa bılay dedi:

– Onı bul jerden sırtqa alıp shıǵıńlar hám oǵan ergen hár bir adamdı qılıshtan ótkizińler, – dedi.

15Áskerler Ataliyanı tutıp aldı hám saraydıń At dárwazasına ákelip, sol jerde óltirdi+.

Ruwxaniy Ehoyada kirgizgen ózgerisler

16Xalıqtıń Jaratqan Iyeniń xalqı bolıwı ushın, Ehoyada ózi, pútkil xalıq hám patsha arasında kelisim dúzdi. 17Sońınan pútkil xalıq Baaldıń butxanasına barıp, onı qıyrattı. Ondaǵı qurbanlıq orındı hám músinlerdi buzıp tasladı, al Baaldıń ruwxaniyi Mattandı qurbanlıq orınlardıń aldında óltirdi+. 18Keyin Ehoyada Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin alıp barıwdı lebiyli ruwxaniylerge tapsırdı. Olarǵa Dawıt belgilegen Jaratqan Iyeniń Úyiniń xızmetlerin orınlaw, Muwsanıń Nızamında jazılǵanlarǵa muwapıq, Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar usınıw hám Dawıttıń buyrıǵına muwapıq, quwanıshlı túrde qosıq aytıw tapsırıldı+. 19Qanday sebep penen bolsa da, haram bolǵan adamnıń Jaratqan Iyeniń Úyine kirip ketpewi ushın, dárwazaǵa qarawıllar qoydı+. 20Sońınan Ehoyada júzbasılardı, aqsúyeklerdi, xalıq basshıların hám pútkil úlke xalqın ertip, patshanı Jaratqan Iyeniń Úyinen alıp shıqtı. Olar Joqarǵı dárwaza arqalı ótip, patshanı taxtqa otırǵızdı. 21Pútkil úlke xalqı shadlıqqa bólenip, qala tınıshlanıp qaldı. Sebebi Ataliya qılısh penen óltirilgen edi.

24

Yahuda patshası Ioashtıń Ibadatxananı qayta qurıwı

24^1•Ioash jeti jasında patsha bolıp, Erusalimde qırıq jıl patshalıq etti. Onıń anası beer-shebalı bolıp, atı Sibiya edi. 2Ioash ruwxaniy Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. 3Ehoyada Ioashqa eki hayal alıp berdi. Ioash olardan ul-qızlar kórdi.

4Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Ioash Jaratqan Iyeniń Úyin ońlawǵa qarar qıldı. 5Ol ruwxaniyler menen lebiylilerdi jıynap, olarǵa:

– Yahuda qalalarına barıp, pútkil Izrail xalqınan Qudayıńızdıń Úyin ońlaw ushın kelip túsetuǵın jıllıq salıqtı jıynap keliń. Bul isti tez orınlań, – dedi.

Biraq lebiyliler asıqpadı. 6Sonda patsha bas ruwxaniy Ehoyadanı shaqırtıp oǵan:

– Ne ushın siz lebiylilerdi Yahudadan hám Erusalimnen salıq jıynap keliwge jibermedińiz? Jaratqan Iyeniń qulı Muwsa hám Izrail jámiyeti bul salıqtı Kelisim shatırınıń qárejetleri ushın belgilep qoyǵan-ǵo, – dedi+. 7Sebebi zalım hayal Ataliyanıń ulları Qudaydıń Úyine bastırıp kirip, hátte, ol jerdegi muxaddes nárselerdi de Baallar ushın qollanǵan edi.

8Patshanıń buyrıǵı boyınsha bir qutı islenip, qutı Jaratqan Iyeniń Úyiniń dárwazasınıń sırtına qoyıldı. 9Qudaydıń qulı Muwsanıń shólde Izrail xalqı ushın belgilegen salıǵın Jaratqan Iyege alıp keliw Yahuda hám Erusalim boylap járiyalandı. 10Barlıq hámeldarlar hám pútkil xalıq salıqtı quwanıshlı túrde alıp kelip, tolǵansha qutıǵa tasladı+. 11Lebiyliler qutını patshanıń xızmetshilerine alıp keletuǵın edi. Olar qutınıń tolǵanın kórgende, patshanıń xatkerine hám bas ruwxaniydiń járdemshisine xabar beretuǵın edi. Olar da kelip, qutını bosatıp, keyin qaytadan ornına aparıp qoyatuǵın edi. Olar bárqulla solay isledi hám kóp pul jıynadı. 12Patsha hám Ehoyada bul pullardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń islerin júrgiziw ushın qoyılǵan adamlarǵa berdi. Olar bul pullarǵa Jaratqan Iyeniń Úyin qayta tiklew ushın tas kesiwshilerdi hám aǵash ustaların, sonday-aq Úydi ońlaw ushın temir hám qolaǵa islew beretuǵın jumısshılardı jalladı.

13Jumısshılar ıqlas penen isledi hám isler olardıń qolında alǵa ilgeriledi. Qudaydıń Úyi dáslepki awhalına qaytıp, bekkemlendi. 14Olar islerin tamamlap, qalǵan pullardı patshaǵa hám Ehoyadaǵa alıp keldi. Bul pullarǵa Jaratqan Iyeniń Úyi ushın xızmette hám jandırılatuǵın qurbanlıqlar bergende qollanılatuǵın buyımlar, tostaǵanlar, basqa altın hám gúmis buyımlar islendi. Ehoyadanıń kóziniń tirisinde Jaratqan Iyeniń Úyinde hár kúni jandırılatuǵın qurbanlıqlar berilip bardı.

15Ehoyada mazmunlı ómir súrip, qartayıp, bir júz otız jasında dúnyadan ótti. 16Izrailda Quday hám Onıń Úyi ushın islegen xızmetleri esapqa alınıp, onıń denesi Dawıttıń qalasına patshalardıń qasına qoyıldı.

Ioashtıń zulımlıǵı

17•Ehoyadanıń óliminen soń, Yahuda basshıları patshaǵa kelip, oǵan tájim etti. Patsha da olarǵa qulaq saldı. 18Olar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin tárk etip, kiyeli aǵashlarǵa hám butlarǵa tabına basladı. Olardıń gúnası sebepli, Yahuda hám Erusalimge Jaratqan Iyeniń ǵázebi keldi+. 19Jaratqan Iye xalıqtı Ózine qaytarıw ushın payǵambarlar jibergen bolsa da, payǵambarlar olarǵa eskertken bolsa da, bári bir xalıq payǵambarlarǵa qulaq aspadı+.

20Sonda Qudaydıń Ruwxı ruwxaniy Ehoyada ulı Zexariyanı biylep aldı. Zexariya xalıqtıń aldına shıǵıp, bılay dedi:

– Quday bılay deydi: «Nege buyrıqlarıma qarsı shıǵıp atırsızlar? Sizler tabısqa erise almaysızlar. Sebebi sizler Meni tárk ettińler, Men de sizlerdi tárk ettim»+.

21Biraq Zexariyaǵa qarsı til biriktirilip, patshanıń buyrıǵı menen Jaratqan Iyeniń Úyiniń háwlisinde ol tas boran qılıp óltirildi+. 22Patsha Ioash Zexariyanıń ákesi Ehoyada kórsetken jaqsılıqlardı umıtıp, onıń ulın óltirdi. Zexariya jan berip atırıp:

– Jaratqan Iye bul islerińizdi kórip, esesin qaytarsın! – dedi+.

23Sol jıldıń aqırında, Aram ordası Ioashqa hújim jasadı. Olar Yahuda hám Erusalimge kirip, xalıqtıń barlıq basshıların óltirdi, al alǵan oljalarınıń hámmesin Damaskke, óz patshasına jiberdi. 24Aram ordası kóp sanlı bolmasa da, Jaratqan Iye ózlerinen júdá úlken bolǵan ordanı olarǵa táslim etti. Óytkeni Yahuda xalqı ózleriniń ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. Solay etip, Ioash óz jazasın aldı+. 25Aram áskerleri Ioashtı awır jaralanǵan halda taslap ketti. Sonda Ioashtıń xızmetkerleri ruwxaniy Ehoyadanıń ulınıń qanı ushın ósh almaqshı bolıp til biriktirdi hám Ioashtı óz tóseginde óltirdi. Onı Dawıttıń qalasına jerledi, biraq patshalardıń qábirine qoymadı. 26Ioashqa qarsı til biriktirgenler: ammon xalqınan Shimeat degen hayaldıń ulı Zabad hám moablı Shimrit degen hayaldıń ulı Ehozabad edi. 27Ioashtıń ulları haqqında maǵlıwmat, Ioashqa qarsı aytılǵan kóp sanlı payǵambarshılıqlar hám Qudaydıń Úyiniń ońlanıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar Patshalar kitabında jazılǵan. Ioashtıń ornına onıń ulı Amasiya patsha boldı.

25

Yahuda patshası Amasiya

25^1•Amasiya patsha bolǵanda, jigirma bes jasında edi, ol Erusalimde jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Ehoaddan edi. 2Amasiya Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi islese de, olardı shın júrekten islemedi. 3Amasiya óziniń patshalıq biyligin bekkemlep alǵannan soń, ákesi Ioash patshanı óltirgen xızmetshilerdi óltirdi+. 4Biraq Muwsanıń Nızam kitabında jazılǵanına say is tutıp, olardıń balaların óltirmedi. Onda Jaratqan Iye: «Balalarınıń gúnası ushın ákeler, ákeleriniń gúnası ushın balalar óltirilmesin. Hár bir adam óz gúnası ushın óltirilsin»,[*] – dep buyırǵan edi+.

5Amasiya Yahuda xalqın toplap, pútkil yahudalılar menen benyaminlilerge áwladları boyınsha mıńbasılar hám júzbasılar qoydı. Keyin jigirma hám onnan joqarı jastaǵılardı sanaqtan ótkerip, áskeriy xızmetke jaramlı hám nayza menen úlken qalqandı islete alatuǵın úsh júz mıń aǵla áskerdiń bar ekenin bildi+. 6Bulardan tısqarı, júz talant gúmiske Izraildan júz mıń bahadır jawıngerdi jallap aldı.

7Sol arada Qudaydıń bir adamı Amasiyaǵa kelip bılay dedi:

– Taqsır! Izrail áskerleri siz benen birge barmasın, sebebi Jaratqan Iye izraillılar, yaǵnıy pútkil efrayımlılar menen birge emes. 8Jaqsısı, ózińiz barıp, iske kirisiń hám mártlershe urısıń. Bolmasa, Quday sizdi jeńiliske ushıratadı. Óytkeni Qudaydıń qollap quwatlawǵa da, jeńiliske ushıratıwǵa da kúshi jetedi.

9Amasiya Qudaydıń adamınan:

– Onda Izrail áskerleri ushın tólengen júz talant ne boladı? – dep soradı. Qudaydıń adamı oǵan:

– Jaratqan Iye sizge onnan da kóbiregin beriwi múmkin, – dep juwap berdi.

10Sonda Amasiya Efrayımnan kelgen áskerlerdi úylerine qaytarıp jiberdi. Olardıń Yahuda xalqına degen ǵázebi lawladı hám ǵázepke tolıwı menen úylerine qaytıp ketti.

11Amasiya mártlik etip, óz áskerlerin Duz oypatlıǵına alıp bardı hám ol jerde Seirdiń adamlarınan on mıńın óltirdi+. 12Yahuda áskerleri olardıń jáne on mıńın tutqınǵa alıp, olardı jartastıń tóbesine alıp shıqtı hám ol jerden tómenge iyterip jiberdi. Olardıń hámmesi bólek-bólek boldı+. 13Sol arada Amasiya ózi menen urısqa barıwǵa ruxsat bermey izine qaytarıp jibergen áskerler Samariya menen Beyt-Xoron aralıǵındaǵı Yahuda qalalarına hújim qıldı. Olar úsh mıń adamdı óltirip, kóp olja alıp ketti.

14Amasiya edomlılardı qırıp qaytıp kelgende, Seir xalqınıń butların ózi menen birge alıp keldi. Ol bul butlardı ózine quday etip qoydı hám olarǵa tabınıp, qurbanlıqlar berdi+. 15Sonda Amasiyaǵa Jaratqan Iyeniń ǵázebi lawladı hám oǵan bir payǵambardı jiberdi. Payǵambar patshaǵa:

– Óz xalqın seniń qolıńnan qutqara almaǵan sol xalıqtıń qudaylarına ne ushın júz burdıńız? – dey bergende, 16Amasiya onıń gápin bólip:

– Qashannan beri sen patshanıń másláhátshisi bolıp qaldıń?! Únińdi óshir! Bolmasa janıńdı alaman, – dedi.

Payǵambardıń sózi awzında qaldı, biraq sońınan:

– Siz usılay etip, meniń sózlerime qulaq salmaǵanıńız ushın, Qudaydıń sizdi joq qılıwdı qarar etkenin bilemen, – dedi.

17Yahuda patshası Amasiya keńesgóyleri menen másláhátleskennen soń, Ehudıń aqlıǵı Ehoaxazdıń ulı Izrail patshası Ehoashqa xabarshılar jiberip: «Kel, jekpe-jek alısayıq», – dep shaqırıq tasladı.

18Izrail patshası Ehoash ta Yahuda patshası Amasiyaǵa mınaday juwap jiberdi: «Lebanon tawlarındaǵı shat tiken sol jerdegi kedrge: „Qızıńdı meniń ulıma hayallıqqa ber“, – dep xabar jiberipti. Biraq Lebanon tawlarındaǵı bir jabayı haywan sol jerden ótip baratırıp, shat tikendi jenship ketipti+. 19Edomlılardı jeńdim dep, maqtanıp, kókiregiń kóterilip ketipti. Jaqsısı, úyińde otır! Jánjel baslawdıń ne keregi bar? Ózińniń de, Yahudanıń da basın bálege qaldırajaqsań».

20Degen menen, Amasiya qulaq aspadı. Bul Qudaydıń isi edi. Amasiyanıń Edomnıń qudaylarına tabınǵanı ushın, Quday olardı dushpannıń qolına beriwge qarar qılǵan edi. 21Izrail patshası Ehoash Yahuda patshası Amasiyaǵa qarsı júris qılıp, olar Yahudanıń Beyt-Shemesh qalasında júzbe-júz keldi+. 22Yahudalılar izraillılar tárepinen qıyratılıp, úylerine qaray qashtı. 23Izrail patshası Ehoash Ehoaxazdıń aqlıǵı Ioashtıń ulı Yahuda patshası Amasiyanı Beyt-Shemeshte tutqınǵa alıp, onı Erusalimge alıp keldi. Ehoash Erusalim diywalınıń Efrayım dárwazasınan Múyesh dárwazasına shekemgi tórt júz shıǵanaq aralıǵın qulatıp tasladı+. 24Ol Qudaydıń Úyindegi Obed-Edomnıń juwapkershiligi astındaǵı hámme altın hám gúmislerdi, hámme buyımlardı, patsha sarayındaǵı qaznanı, jáne de, kepilge qoyılatuǵın tutqınlardı alıp, Samariyaǵa qaytıp ketti+.

Yahuda patshası Amasiyanıń ólimi

25Yahuda patshası Ioash ulı Amasiya Izrail patshası Ehoaxaz ulı Ehoashtıń óliminen soń, on bes jıl ómir súrdi. 26Amasiyanıń basqa isleri, basınan aqırına shekem Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 27Amasiya Jaratqan Iyeden bas keshken kúnnen baslap, Erusalimde oǵan qarsı til biriktirile basladı. Ol Laxishke qashtı. Biraq til biriktiriwshiler Amasiyanıń izinen Laxishke adam jiberip, onı sol jerde óltirtti+. 28Olar Amasiyanıń denesin atqa artıp, alıp keldi hám ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi.

26

Yahuda patshası Uzziya

26^1•Bunnan keyin, Yahudanıń pútkil xalqı on altı jasar Uzziyanı[*] ákesi Amasiyanıń ornına patsha etip qoydı. 2Ákesi Amasiyanıń óliminen keyin, Elat qalasın Yahudaǵa qaytarıp alıp, onı qaytadan qurǵan usı Uzziya edi+. 3Uzziya on altı jasında taxtqa otırıp, Erusalimde eliw eki jıl patshalıq etti. Onıń anası erusalimli bolıp, atı Exoliya edi. 4Uzziya da ákesi Amasiyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi+. 5Ózine Qudaydan qorqıwdı úyretken Zexariyanıń kóziniń tirisinde Uzziya Qudayǵa umtılıp jasadı. Ol Jaratqan Iyege umtılıp jasaǵanında, Quday onı tabıslı qıldı+.

6Uzziya filistlerge urıs ashıp, Gat, Yabne hám Ashdod qalalarınıń diywalların qulattı. Keyin Ashdod janına hám filistlerge qaraslı basqa jerlerge qalalar qurdı. 7Filistlerge, Gur-Baalda jasaytuǵın arablarǵa hám meunimlilerge qarsı urısta Quday oǵan járdem berdi+. 8Ammonlar Uzziyaǵa salıq tóleytuǵın boldı. Onıń kúsheygenligi sonshelli, dańqı Mısır shegaralarına deyin jetti+.

9Uzziya Erusalimde Múyesh dárwazasınıń, Oypatlıq dárwazasınıń hám diywallardıń múyeshleriniń ústine minaralar qurıp, olardı bekkemledi+. 10Ol shólge de minaralar qurǵızdı, kóplegen suw saqlaǵıshlar qazdırdı. Sebebi onıń batıstaǵı taw eteklerinde hám tegislikte baǵılıp atırǵan malları kóp edi. Al tawlarda hám ónimdar jerlerde diyxanları menen júzim ósiriwshi baǵmanları miynet etti. Uzziya diyxanshılıqtı súydi.

11Uzziyanıń toparlarǵa bólinip, hárdayım urısqa tayar turǵan láshkerleri bar edi. Olardı dizimge alıp, toparlarǵa bóliw isin patshanıń wázirlerinen biri Xananiyanıń basshılıǵında xatker Eiel hám qadaǵalawshı Maaseya alıp bardı. 12Bul márt jawıngerlerge jetekshilik etetuǵın áwlad basshılarınıń ulıwma sanı eki mıń altı júz edi. 13Olardıń qol astında urısqa jaramlı úsh júz jeti mıń bes júz ásker bolıp, patshaǵa dushpanlarına qarsı urısıwda járdem beretuǵın úlken kúsh edi. 14Uzziya pútkil ordanı qalqan, nayza, duwlıǵa, sawıt, oq jay hám saqpannıń tasları menen támiyinledi. 15Ol Erusalimdegi minaralar ústine hám qala diywalınıń múyeshlerine óziniń alımları oylap tapqan oq atatuǵın hám úlken taslardı ılaqtıratuǵın urıs quralların ornattı. Onıń dańqı alıslarǵa jayıldı. Ol Qudaydan úlken járdem alǵanlıqtan, qúdiretli patshaǵa aylandı.

16Degen menen, Uzziyanıń qúdiretli bolıwı, onıń menmensip qulawına alıp keldi. Ol Qudayı Jaratqan Iyege degen sadıqlıǵın buzıp, tútetki tútetiletuǵın orında tútetki tútetiw ushın, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasına kirdi. 17Ruwxaniy Azariya menen Jaratqan Iyeniń seksen batır ruwxaniyi patshanıń izinen ishke kirip, 18patshanıń jolın tosıp, oǵan bılay dedi:

– Uzziya, Jaratqan Iyege arnap tútetki tútetiwge haqıńız joq! Tútetki tútetiw – bul Xaron urpaqlarınan bolǵan baǵıshlanǵan ruwxaniylerdiń isi. Muxaddes mákannan shıǵıp ketiń! Siz jınayatqa qol urdıńız. Quday Iye de bul isińizdi maqullamaydı+.

19Tútetki tútetiw ushın, xosh iyisli zatlar salınǵan tabanı qolına uslap turǵan Uzziya ruwxaniylerge qattı ashıwlandı. Sol waqıtta-aq, olardıń kóz aldında Uzziyanıń mańlayında jaman teri keselliginiń daǵı payda boldı. Bul Jaratqan Iyeniń Úyindegi tútetki tútetiletuǵın orın janında júz bergen edi. 20Bas ruwxaniy Azariya hám barlıq ruwxaniyler patshaǵa qaraǵanda, onıń mańlayında jaman teri keselligi payda bolǵanın kórdi hám onı sırtqa shıǵarıwǵa asıqtı. Patshanıń ózi de Jaratqan Iyeniń jazasına jolıqqanın túsinip, ol jerden ketiwge asıqtı+. 21Ol bir ómir jaman teri keselliginen qutıla almadı. Sonlıqtan ol Jaratqan Iyeniń Úyine kire almay, bólek bir úyde jasadı. Saraydı hám úlke xalqın onıń ulı Iotam basqardı+. 22Uzziyanıń basqa islerin basınan aqırına deyin, Amos ulı payǵambar Iyshaya jazıp qaldırǵan+. 23Uzziya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, jaman teri keselligi menen awırǵanlıǵı sebepli, patshalar qoyılatuǵın qábirge emes, al onıń qasındaǵı atızǵa jerlendi. Onıń ornına ulı Iotam patsha boldı.

27

Yahuda patshası Iotam

27^1•Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Erusha bolıp, ol Sadoq degen adamnıń qızı edi. 2Iotam da ákesi Uzziyaǵa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Onıń ákesinen ayırmashılıǵı, ol Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasına bastırıp kirmedi. Degen menen, xalıq jawızlıqların dawam ete berdi+. 3Iotam Jaratqan Iyeniń Úyiniń joqarǵı dárwazasın saldırdı hám qala diywalınıń Ofel tóbeshigindegi bólegin ońlap, úlken jumıslar isledi+. 4Bunnan tısqarı, patsha Yahudanıń tawlı úlkesine bir qansha qalalar qurdırdı, toǵaylıqlarǵa qorǵanlar menen minaralar saldırdı. 5Ol ammonlardıń patshası menen urısıp, jeńiske eristi. Sol jılı ammonlar Iotamǵa salıq retinde júz talant gúmis, on mıń kor biyday hám on mıń kor arpa tóledi. Ekinshi, úshinshi jılı da olar solay isledi. 6Iotam Qudayı Jaratqan Iyege boysınıp jasaǵanı ushın, qúdiretli patshaǵa aylandı.

7Iotamnıń basqa isleri, júrgizgen barlıq urısları hám basqa is-háreketleri Izrail hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 8Iotam jigirma bes jasında patsha boldı hám Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. 9Iotam ólip, ata-babalarına qosıldı hám Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Axaz patsha boldı.

28

Yahuda patshası Axaz

28^1•Axaz jigirma jasında patsha bolıp, Erusalimde on altı jıl patshalıq etti. Ol babası Dawıtqa uqsamadı, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi islemedi. 2Axaz Izrail patshalarınıń jolınan júrdi. Hátte, Baallarǵa tabınıw ushın quyma but músinlerin isletti. 3Ol Ben-Hinnom oypatlıǵında qurbanlıqlar jandırdı, hátte, Jaratqan Iye Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen milletlerdiń jerkenishli dástúrlerine eliklep, óz ulın otqa jaǵıp qurban etti+. 4Ol sıyınıw orınlarında, tóbeshiklerde hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetti+.

5Sol sebepli Qudayı Jaratqan Iye Axazdı Aram patshasınıń qolına berdi. Aramlılar onı jeńip, xalqınan kóp adamlardı tutqın etip, Damaskke alıp ketti.

Bunnan tısqarı, onı Izrail patshasınıń da qolına berdi. Izrail patshası Axazdı úlken qırǵınǵa ushırattı+. 6Izrail patshası Remaliya ulı Peqax bir kúnde Yahuda áskerlerinen bir júz jigirma mıń bahadır jawıngerdi óltirdi. Sebebi olar ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etken edi. 7Efrayımlı Zixriy atlı batır ásker patshanıń ulı Maaseyanı, saray basqarıwshısı Azriqamdı hám patshanıń bas wáziri Elqananı óltirdi. 8Izraillılar ózleriniń tuwısqanı bolǵan yahudalılardan eki júz mıń hayal hám balalardı tutqın qılıp, kóp olja menen birge Samariyaǵa alıp ketti.

9Samariyada Jaratqan Iyeniń Oded atlı payǵambarı bar edi. Ol qaytıp kiyatırǵan láshkerlerdiń aldınan shıǵıp, olarǵa bılay dedi:

– Ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye Yahuda xalqına ǵázeplengeni ushın olardı sizlerge táslim etti. Biraq sizlerdiń olardı qanday qáhárge minip qırǵanıńız aspanǵa jetip bardı+. 10Bul az bolǵanday, endi bolsa Yahuda hám Erusalim turǵınların ózlerińizge qul qılmaqshısız. Ózlerińiz ne, Qudayıńız Jaratqan Iyege hesh gúna qılmadıńız ba? 11Sonlıqtan maǵan qulaq salıp, tutqınǵa alǵan tuwısqanlarıńızdı izge qaytarıńlar! Óytkeni, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi ústińizge dónip tur!

12Sonda Efrayım xalqınıń ayırım kósemleri: Ehoxanan ulı Azariya, Meshillemot ulı Berexiya, Shallum ulı Xizkiya hám Xadlay ulı Amasa urıstan qaytqanlarǵa qarsı turıp:

13– Tutqınlardı bul jerge alıp kelmeńler. Bizler Jaratqan Iyeniń aldında ayıplı bolıp qalamız. Yamasa gúna hám ayıplarımızdı jáne de kóbeytiwdi qáleysizler me? Onısız da ayıplarımız kóp, Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi Izraildıń ústine dónip tur, – dedi.

14Sonda áskerler tutqınlar menen oljalardı kósemler menen pútkil jıyın turǵan jerge qaldırıp ketti. 15Joqarıda atı atalǵan tórt kósem orınlarınan turıp, tutqınlarǵa ǵamxorlıq etti. Olardıń kiyimi joqlarına oljadaǵı kiyimlerden alıp, kiyim kiygizdi, ayaq kiyim berdi, ishkizip-jegizdi, jaralarına may jaqtı. Haldan tayǵanların eshekke mingizip, hámmesin palma aǵashları ósetuǵın Erixo qalasındaǵı aǵayinlerine alıp bardı. Keyin ózleri Samariyaǵa qayttı+.

16Sol arada patsha Axaz Assiriya patshasına elshi jiberip, járdem soradı. 17Sebebi edomlılar qaytadan Yahudaǵa hújim jasap, adamların tutqın etip, alıp ketken edi+. 18Bunıń ústine, filistler Yahudanıń batısındaǵı taw eteklerindegi hám qublasındaǵı qalalarǵa shabıwıl jasap, Beyt-Shemesh, Ayyalon, Gederot qalaların, sonday-aq Soxo, Timna, Gimzo qalaların átirapındaǵı awılları menen qosa basıp alıp, ol jerlerge qonıslanıp aldı+. 19Jaratqan Iye Yahudanı patshası Axazdıń kesirinen ayaq astı qıldı. Axaz Yahudanı gúnaǵa baslap, ózi de Jaratqan Iyege opasızlıq etken edi.

20Solay etip, Assiriya patshası Tilgat-Pilneser[*] Axazǵa keldi. Biraq ol járdem beriwdiń ornına, onı qısqıǵa ala basladı+. 21Axaz Jaratqan Iyeniń Úyindegi, óziniń sarayındaǵı hám hákimleriniń úylerindegi bahalı nárselerdi alıp, Assiriya patshasına salıq retinde berdi. Biraq bul da oǵan járdem bermedi.

22Awır kúnlerdi basınan keshirip atırsa da, Axaz Jaratqan Iyege degen opasızlıǵın burınǵıdan da kúsheytti. Awa, ol – patsha Axaz-dá! 23Ol: «Aram patshalarınıń qudayları olarǵa járdem berip kelmekte. Endi olarǵa qurbanlıq bersem, olar da maǵan járdem berer», – dep oylap, ózin jeńiliske ushıratqan Damask qalasınıń qudaylarına qurbanlıqlar berdi. Biraq, tilekke qarsı, olar Axazdıń óziniń hám pútkil Izraildıń qulawına sebepshi boldı.

24Axaz Qudaydıń Úyindegi buyımlardı jıynap, maydaladı. Jáne, Jaratqan Iyeniń Úyiniń qapıların japtırıp tasladı hám Erusalim kósheleriniń hár bir múyeshine qurbanlıq orınlar qurdırdı. 25Ol basqa qudaylarǵa arnap tútetkiler tútetiw ushın, Yahudanıń hár bir qalasına sıyınıw orınların qurıp, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni ǵázeplendirdi. 26Axazdıń basqa isleri hám barlıq is-háreketleri bastan ayaǵına shekem Yahuda hám Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 27Axaz ólip, ata-babalarına qosıldı hám Erusalim qalasında jerlendi. Biraq onı Izrail patshalarınıń mazarına qoymadı. Onıń ornına ulı Xizkiya patsha boldı.

29

Yahuda patshası Xizkiya

29^1•Xizkiya jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde jigirma toǵız jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Abiya[*] bolıp, ol Zexariyanıń qızı edi. 2Ol da atası Dawıtqa uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi.

Xizkiyanıń Ibadatxananı páklewi

3Xizkiya óz patshalıǵınıń birinshi jılınıń birinshi ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń qapıların ashıp, olardı dúzettirdi. 4Sońınan ruwxaniyler menen lebiylilerdi shaqırtıp, Úydiń shıǵıs tárepindegi maydanǵa jıynadı hám 5olarǵa bılay dedi:

– Lebiyliler, meni tıńlańlar! Ózlerińizdi tazalanıw rásiminen ótkerip, páklenińler, ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin da pákleńler! Haram nárselerdi bul Muxaddes orınnan shıǵarıp taslańlar! 6Ata-babalarımız opasızlıq qılıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi hám Onı tárk etti. Olar Jaratqan Iyeniń qonısınan júz burıp, Oǵan arqasın qarattı. 7Olar Ibadatxana aywanınıń qapıların jawıp taslap, shıraların da óshirip qoydı. Izraildıń Qudayınıń Muxaddes ornında tútetkiler de tútetpey, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı da usınbay qoydı+. 8Sol sebepli, Yahuda menen Erusalim Jaratqan Iyeniń ǵázebine ushıradı. Óz kózlerińiz benen kórgenińizdey, Jaratqan Iyeniń olarǵa islegenleri basqalardıń húreyin ushıratuǵın, qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylandı. 9Qarańlar, sonlıqtan ákelerimiz qılıshtan qaza taptı, ul-qızlarımız benen hayallarımız tutqında júr. 10Endi men bizlerge degen lawlaǵan ǵázebinen qaytıwı ushın, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye menen kelisim dúziwdi qáleymen+. 11Balalarım, biypárwa bolmańlar! Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi Óziniń aldında turıp xızmet etiwińiz hám qurbanlıqlar jaǵıwıńız ushın tańlap alǵan edi+.

12Sonda mına lebiyliler xızmetti basladı:

1. Qohat urpaǵınan: Amasay ulı Maxat, Azariya ulı Ioel;

2. Merariy urpaǵınan: Abdiy ulı Kish, Ehallelel ulı Azariya;

3. Gershon urpaǵınan: Zimma ulı Ioax, Ioax ulı Eden;+

4. 13Elisafan urpaǵınan: Shimriy hám Eiel;
5. Asaf urpaǵınan: Zexariya hám Mattaniya;+
6. 14Heman urpaǵınan: Exiel hám Shimey;
7. Edutun urpaǵınan: Shemaya hám Uzziel+.

15Bul lebiyliler tuwısqanların jıynap alıp, pákleniw rásiminen ótti. Sońınan patshanıń buyrıǵı boyınsha, Jaratqan Iyeniń sózine muwapıq, Onıń Úyin páklewge keldi. 16Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Úyin páklew ushın ishke kirip, onnan tapqan haram nárselerdiń bárin háwlige shıǵardı. Lebiyliler olardı alıp, Kidron sayına aparıp tasladı+. 17Olar birinshi aydıń birinshi kúni páklewdi baslap, sol aydıń segizinshi kúni Jaratqan Iyeniń Úyiniń aywanına jetti. Olar jáne segiz kún Úydiń ózin pákledi hám birinshi aydıń on altınshı kúni páklew isin juwmaqladı.

18Sońınan patsha Xizkiyaǵa barıp:

– Bizler Jaratqan Iyeniń Úyin, jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriletuǵın orındı hám oǵan tiyisli hámme nárselerdi, usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stoldı hám oǵan tiyisli barlıq nárselerdi tolıq pákledik. 19Axaz patshanıń óz húkimdarlıǵı waqtında Qudayǵa biyopalıq etip, shıǵarıp taslaǵan nárselerin tayarlap, pákledik. Olar házir Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornınıń janında tur, – dedi+.

Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmettiń tikleniwi

20Erteńine patsha Xizkiya erte turıp, qala hákimlerin jıynadı hám olardı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine jol aldı. 21Olar patshalıq, Muxaddes mákan hám Yahuda xalqı ushın gúnaların ótew qurbanlıǵı etip jeti buǵa, jeti qoshqar, jeti toqlı hám jeti teke alıp keldi. Patsha Xaron urpaqlarınan bolǵan ruwxaniylerge bulardı Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornı ústinde qurbanlıqqa beriwdi buyırdı.

22Ruwxaniyler dáslep buǵalardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi. Sońınan qoshqarlardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi, keyin toqlılardı shalıp, qanın qurbanlıq orınǵa septi+. 23Aqırında, gúna qurbanlıǵı ushın berilgen tekelerdi patsha menen pútkil jámiyettiń aldına alıp keldi. Olar tekelerdiń ústine qolların qoydı+. 24Keyin ruwxaniyler tekelerdi shalıp, qanın pútkil Izrail xalqınıń gúnalardan pákleniwi ushın, gúnanıń qunı retinde qurbanlıq orınǵa septi. Sebebi patsha jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám gúna qurbanlıqları pútkil Izrail xalqı ushın berilsin, dep buyırǵan edi. 25Sońınan patsha Dawıttıń, onıń wáliyi Gadtıń hám payǵambarı Natannıń kórsetpesine muwapıq, lebiylilerge kimbal, arfa hám lira berip, olardı Jaratqan Iyeniń Úyine ornalastırdı. Usılay islewdi Jaratqan Iye Óz payǵambarları arqalı buyırǵan edi+. 26Lebiyliler Dawıttıń saz ásbapları menen, ruwxaniyler kárnaylar menen óz orınların iyeledi+. 27Xizkiya jandırılatuǵın qurbanlıqtı qurbanlıq orında usınıwdı buyırdı. Qurbanlıqlar jandırıla baslaǵanda, kárnaylarǵa hám Izrail patshası Dawıttıń saz ásbaplarına qosılıp, Jaratqan Iyege arnap qosıqlar aytıla basladı. 28Qurbanlıq jandırılıp bolınǵansha, pútkil jıynalǵanlar tájim etip, qosıqshılar qosıq aytıp, kárnayshılar kárnayların shertip turdı. 29Qurbanlıq beriw tamam bolǵanda, patsha hám onıń janındaǵılar dizelerin búgip, sıyındı. 30Patsha Xizkiya hám onıń xızmetshileri lebiylilerge Dawıttıń hám wáliy Asaftıń sózleri menen Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıwdı buyırdı. Olar quwanısh penen alǵıs-maqtaw ayttı, sıyındı hám tájim etti.

31Keyin Xizkiya:

– Mine, sizler ózlerińizdi Jaratqan Iyege baǵıshladıńlar. Endi jaqınıraq kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine qurbanlıqlar hám minnetdarshılıq qurbanlıqların alıp kelińler, – dedi.

Sonda jıynalǵanlar qurbanlıqlar hám minnetdarshılıq qurbanlıqların berdi. Ayırım qálewshiler bolsa, jandırılatuǵın qurbanlıqlar alıp keldi. 32Xalıq alıp kelgen jandırılatuǵın qurbanlıqlardıń ulıwma sanı mınaday boldı: jetpis buǵa, júz qoshqar, eki júz toqlı. Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyege arnap jandırıw ushın alıp kelingen edi. 33Basqa muxaddes qurbanlıqlar ushın da altı júz bas iri mal, úsh mıń bas mayda mal da alıp kelindi. 34Biraq ruwxaniyler dım az bolǵanlıqtan, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı terisinen ayırıp úlgere almay atırǵan edi. Sol sebepli is tamam bolǵansha hám basqa ruwxaniyler pákleniw rásiminen ótip bolǵansha, lebiyli tuwısqanları olarǵa járdem berdi. Sebebi lebiyliler pákleniw rásimine ruwxaniylerge qaraǵanda itibarlıraq edi. 35Tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayı hám jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám onıń menen beriletuǵın ishimlik sadaqaları mol boldı.

Usılayınsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń xızmeti qayta tiklendi. 36Xizkiya hám pútkil xalıq Qudaydıń xalıq ushın islegen islerine quwandı. Sebebi bul is qısqa waqıt ishinde júz berdi.

30

Qutqarılıw bayramına tayarlıq

30^1Xizkiya pútkil Izrail hám Yahudaǵa xabar jiberip, Efrayım hám Menashshe urıwlarına da xat jazıp, olardı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Qutqarılıw bayramın nıshanlaw ushın Erusalimdegi Jaratqan Iyeniń Úyine mirát etti. 2Patsha, onıń wázirleri hám Erusalimdegi pútkil jıyın keńesip, bayramdı ekinshi ayda ótkeriwdi sheshti+. 3Olar bayramdı belgilengen waqıtta, birinshi ayda ótkere almaǵan edi. Sebebi pákleniw rásiminen ótken ruwxaniyler jetkiliksiz boldı hám xalıq ta Erusalimge jıynalıp úlgermedi+. 4Bul usınıs patshaǵa da, pútkil jıyınǵa da unadı. 5Solay etip, olar pútkil Izrail boylap, qubladaǵı Beer-Shebadan arqadaǵı Danǵa shekemgi pútkil xalıq Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Qutqarılıw bayramın nıshanlaw ushın Erusalimge kelsin dep járiyalawdı sheshti. Sebebi bul bayram jazılǵanǵa say ulıwma xalıqlıq bayram sıpatında nıshanlanbay kiyatırǵan edi+. 6Patshanıń buyrıǵı boyınsha, shabarmanlar patshanıń hám onıń xızmetkerleriniń jazǵan xatın pútkil Izrail hám Yahuda boylap tarattı. Onda bılay dep jazılǵan edi: «Izrail xalqı, Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege qaytıńlar! Sonda Ol da sizlerge, Assiriya patshalarınıń qolınan aman qalǵanlarǵa qaytadı+. 7Ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege opasızlıq etken ata-babalarıńız hám tuwısqanlarıńız sıyaqlı bolmańlar! Kórip turǵanıńızday, Jaratqan Iye olardı qorqınıshlı kóriniske alıp keldi+. 8Ata-babalarıńız sıyaqlı qaysar bolmay, Jaratqan Iyege boysınıńlar! Onıń máńgige muxaddes qılǵan Muxaddes ornına kelip, ústińizge dónip turǵan Onıń lawlaǵan ǵázebiniń basılıwı ushın, Qudayıńız Jaratqan Iyege xızmet etińler!+
9Eger Jaratqan Iyege júz bursańız, aǵayinlerińizdi hám balalarıńızdı tutqında uslap turǵanlar olarǵa rehim etip, olardı usı elge qaytaradı. Sebebi Qudayıńız Jaratqan Iye miyrimli hám rehimli. Eger Oǵan qaytsańız, Ol sizlerden júz burmaydı»+.

10Solay etip, shabarmanlar Efrayım hám Menashshe jerlerin Zebulonǵa shekem qalama-qala aralap shıqtı. Biraq adamlardıń kópshiligi jarshılardıń ústinen kúlip, masqaraladı. 11Degen menen, Asher, Menashshe hám Zebulon urıwlarınıń ayırımları boysınıp, Erusalimge keldi. 12Júreklerine birlik ruwxın sıylaǵan Jaratqan Iyeniń qolı da Yahuda ústinde bolıp, xalıqta patsha hám onıń wázirleriniń Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha bergen buyrıǵın orınlawǵa degen qálew tuwdırdı.

13Ekinshi ayda Ashıtqısız nan bayramın nıshanlaw ushın, júdá úlken alaman Erusalimge jıynaldı. 14Olar iske kirisip, Erusalimdegi jat qudaylarǵa arnalǵan qurbanlıq orınlardı hám tútetki tútetiletuǵın barlıq qurbanlıq orınlardı qıyratıp, Kidron sayına ılaqtırdı+. 15Ekinshi aydıń on tórtinshi kúni olar Qutqarılıw bayramına arnalǵan qurbanlıqtı shaldı. Ruwxaniyler menen lebiyliler uyalıp qalıp, ózlerin pákledi hám Jaratqan Iyeniń Úyine jandırılatuǵın qurbanlıqlar alıp keldi. 16Keyin olar Qudaydıń adamı Muwsanıń nızamı boyınsha, óz orınların iyeledi. Ruwxaniyler lebiyliler ákelip bergen qurbanlıq qanın alıp, qurbanlıq orınǵa septi+. 17Xalıq arasında ózlerin páklemegen adamlar kóp edi. Sonlıqtan tazalanıw rásiminen ótpegenlerdiń Qutqarılıw qurbanlıǵın shalıw hám olardı Jaratqan Iyege baǵıshlaw lebiylilerge júklendi. 18Xalıqtıń kópshiligi, ásirese Efrayım, Menashshe, Issaxar hám Zebulon urıwlarınan kelgenlerdiń kóbisi pákleniw rásiminen ótpegen bolsa da, Qutqarılıw bayramınıń asınan jep, qaǵıydanı buzdı. Biraq Xizkiya olar ushın bılay dep duwa etti:

– Iygilikli Jaratqan Iye!+
19Bul adamlar Muxaddes orınnıń nızamına say ózlerin páklemegen bolsa da, olar Qudaydı, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni shın júrekten izledi, sonlıqtan olardıń hár birin keshire gór!

20Jaratqan Iye Xizkiyanıń duwasın esitti hám xalıqtı keshirdi. 21Erusalimge jıynalǵan izraillılar jeti kún dawamında úlken quwanısh penen Ashıtqısız nan bayramın nıshanladı. Lebiyliler menen ruwxaniyler Jaratqan Iyeni táriyiplewge arnalǵan saz ásbapları menen hár kúni Jaratqan Iyege arnap alǵıs-maqtaw ayttı+. 22Xizkiya Jaratqan Iyege degen xızmetlerin sheberlik penen atqarǵan lebiylilerdi jigerlendirdi. Xalıq jeti kún dawamında tatıwlıq qurbanlıqların berdi, ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar aytıp, bayram asınan jedi.

23Pútkil jıyın bayramdı jáne jeti kúnge sozıwǵa qarar etti. Sóytip, olar jáne jeti kún quwanısh penen bayram qıldı. 24Yahuda patshası Xizkiya jıynalǵanlarǵa mıń buǵa hám jeti mıń qoy-eshki berdi. Al hámeldarlar bolsa, mıń buǵa hám on mıń qoy-eshki berdi. Júdá kóp ruwxaniyler páklew rásiminen ótken edi. 25Pútkil Yahuda xalqı, ruwxaniyler, lebiyliler, Izraildan kelgenler, Izraildan kelip Yahudada jasap atırǵan jat jerliler quwanıshqa tolǵan edi. 26Erusalimde ullı quwanısh húkim súrdi. Sebebi Izraildıń patshası Dawıt ulı Sulaymannıń dáwirinen beri Erusalimde bunday bayram bolıp kórmegen edi+. 27Ruwxaniyler menen lebiyliler xalıqqa pátiya berdi. Quday olardı esitti, olardıń duwaları kóklerge, Onıń muxaddes mákanına jetip bardı+.

31

Xizkiya kirgizgen ózgerisler

31^1Bayram tolıq tamam bolǵannan keyin, oǵan qatnasqan izraillılardıń barlıǵı Yahuda qalalarına barıp, kiyeli taslardı maydalap, kiyeli aǵashlardı kesip tasladı. Olar pútkil Yahuda, Benyamin, Efrayım hám Menashshe jerlerindegi sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların birde birewin qaldırmay buzıp tasladı. Sońınan izraillılar óz qalalarına, óz iyeliklerine qayttı+.

2Xizkiya ruwxaniyler menen lebiylilerdi atqaratuǵın wazıypalarına qarap, toparlarǵa bóldi. Olardıń ayırımlarına jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların usınıw, ayırımlarına Jaratqan Iyeniń mákanınıń dárwazalarında xızmet etiw, ayırımlarına táriyiplew hám alǵıs-maqtaw qosıqların aytıw tapsırıldı+. 3Patsha Jaratqan Iyeniń nızamına muwapıq, hár kúni azanda hám keshte, Shabbat kúnleri, Jańa ay bayramında hám Jaratqan Iyeniń Nızamında belgilengen bayramlarda usınılatuǵın jandırılatuǵın qurbanlıqlar ushın óz mal-múlkinen mallar ajırattı+. 4Ruwxaniyler menen lebiylilerdiń ózlerin Jaratqan Iyeniń Nızamın orınlawǵa baǵıshlawı ushın, patsha Erusalimde jasaytuǵın xalıqqa ruwxaniyler menen lebiylilerge tiyisli bolǵan payların berip turıwdı buyırdı+. 5Bul párman járiyalanıwdan-aq, izraillılar biydaydıń, jańa sharaptıń, záytún mayınıń, paldıń, jerden óngen barlıq ónimlerdiń birinshi zúráátinen saqıylıq penen alıp kele basladı. Sonday-aq qollarında bar bolǵannan mol etip onnan birin berdi+. 6Yahuda qalalarında jasap atırǵan izraillılar menen yahudalılar da óz súriw hám padalarınan onnan birin berdi, jáne Qudayı Jaratqan Iyege arnalǵan muxaddes zatlarınan da onnan birin berip, olardı bir jerge jıynap úyin-úyin qıldı+. 7Olar bul isti úshinshi ayda baslap, jetinshi ayda tamamladı. 8Patsha Xizkiya hám onıń hámeldarları kelip, úyinlerdi kórgende, Jaratqan Iyege alǵıs aytıp, Onıń xalqı Izrailǵa pátiyasın berdi. 9Xizkiya ruwxaniyler menen lebiylilerden bul úyinler haqqında soraǵanda, 10Sadoq tiyresinen bolǵan bas ruwxaniy Azariya juwap berip:

– Xalıq Jaratqan Iyeniń Úyine sadaqaların alıp kele baslaǵannan beri, tamaǵımız toq, artıp ta qalmaqta. Jaratqan Iye Óz xalqın jarılqaǵanlıqtan, awısıǵınıń ózi aǵıl-tegil, – dedi+.

11Sonda Xizkiya Jaratqan Iyeniń Úyine zat saqlanatuǵın bólmeler qurıwdı buyırdı hám olar qurıldı+. 12Bul bólmelerge barlıq sadaqalar, barlıq zattıń onnan biri, baǵıshlanǵan zatlar sadıqlıq penen aparıp qoyıldı. Bul islerdiń basında lebiyli Kenaniya turdı, al inisi Shimey onıń orınbasarı boldı. 13Patsha Xizkiya hám Qudaydıń Úyiniń basqarıwshısı Azariyanıń tapsırması boyınsha, Exiel, Azaziya, Naxat, Asahel, Erimot, Iozabad, Eliel, Ismaxiya, Maxat hám Benaya Kenaniya menen onıń inisi Shimeydiń qol astında baqlawshılar xızmetin atqara basladı. 14Shıǵıs dárwazanıń qarawılı lebiyli Imna ulı Qore Qudayǵa ıqtıyarlı túrde berilgen sadaqalarǵa juwapker bolıp, ol Jaratqan Iyege atalǵan sıylardı baǵıshlap, arnawlı túrde berilgen sıylardı bólip beriw wazıypasın alıp bardı. 15Eden, Minyamin, Eshua, Shemaya, Amariya hám Shekaniya ruwxaniyler jasap atırǵan qalalarda ruwxaniylerge tiyisli úleslerin toparları boyınsha, úlken-kishisine birdey etip bólip beriwde Qorege járdemlesti+. 16Bunnan tısqarı, Jaratqan Iyeniń Úyine kirip, óziniń wazıypası hám toparına say ondaǵı kúndelikli jumıslardı atqaratuǵın úsh jasqa tolǵan hám onnan joqarı bolǵan, shejirege kirgizilgen erkeklerge, 17sonday-aq, áwladları boyınsha shejirege kirgizilgen ruwxaniylerge, jigirma hám onnan joqarı jastaǵı lebiylilerge wazıypaları menen toparlarına say úles bólip berdi+. 18Jáne de, ruwxaniyler menen lebiylilerdiń shejirege kirgizilgen nárestelerine, hayallarına hám ul-qızlarına da úles tiydi. Sebebi olar ózlerin sadıqlıq penen Qudayǵa baǵıshlaǵan edi. 19Qalalarınıń átirapındaǵı awıllarda jasap atırǵan Xaron urpaqlarınan bolǵan ruwxaniylerge kelsek, olardan bolǵan barlıq erkeklerge hám lebiylilerdiń shejiresine kirgen hár bir adamǵa tiyisli úlesin beriw ushın atları atalıp, ayırım adamlar tayınlandı.

20Xizkiya pútkil Yahuda boylap usılay is alıp bardı. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde iygilikli, tuwrı hám hadal islerdi isledi+. 21Ol Qudaydıń Úyindegi xızmette hám Nızam menen buyrıqlarǵa ámel qılıw islerinde neler islegen bolsa da, Qudayına boysınıp, shın júrekten háreket etti. Nátiyjede ol tabısqa eristi.

32

Sanxeribtiń abay etiwi

32^1•Xizkiyanıń sadıqlıq penen islegen usınday islerinen keyin, Assiriya patshası Sanxerib kelip, Yahudaǵa hújim jasadı. Ol qorǵanlı qalaların qamal qılıp, basıp alıwdı oyladı. 2Sanxeribtiń Erusalimge kelip, urıs ashpaqshı bolǵanın kórgen Xizkiya, 3wázirleri hám áskerbasıları menen qala sırtındaǵı suw kózlerin pitep taslawdı keńesti. Olar da patshanı qolladı. 4Kóp xalıq jıynalıp: «Assiriya patshaları ne ushın mol suwǵa iye bolar eken?» – dep, el boylap aǵıp turǵan barlıq suw kózlerin pitep, dáryalardı bógep tasladı. 5Xizkiya kúshin toplap, diywallardıń jıǵılǵan jerlerin qayta tiklep, ústine minaralar saldı. Ol diywal sırtınan taǵı bir diywal órdirip, Dawıttıń qalasındaǵı Millonı bekkemledi. Jáne de, ol kóplegen qural-jaraqlar hám qalqanlar isletti+. 6Patsha xalıqqa áskerbasılar tayınlap, olardı qala dárwazası aldındaǵı maydanǵa jıynadı hám bılay dep jigerlendirdi:

7– Kúshli hám márt bolıńlar! Assiriya patshası hám onıń sansız ordası sebepli qorqıp, ruwxlarıńız túspesin! Sebebi bizler menen Bolǵan, olar menen bolǵannan kúshlirek!+
8Olar tárepte adam kúshi bolsa, bizler tárepte bizlerge járdem beretuǵın hám bizler ushın urısatuǵın Qudayımız Jaratqan Iye bar.

Xalıq Yahuda patshası Xizkiyanıń sózlerinen jigerlendi+.

9Bunnan keyin, Assiriya patshası Sanxerib pútkil láshkerleri menen Laxish qalasın qamal qılıp turǵan waqıtta, Yahuda patshası Xizkiyaǵa hám Erusalimdegi pútkil Yahuda xalqına mına xabardı jetkeriw ushın óz xızmetkerlerin Erusalimge jiberdi: 10«Assiriya patshası Sanxerib bılay deydi: Sizler neńizge úmit baylap, qamal ishinde qalǵan Erusalimde otırsız? 11Xizkiya sizlerdi: „Qudayımız Jaratqan Iye bizlerdi Assiriya patshasınıń qolınan qutqaradı“, – dep aldap, ashlıq penen shólden nabıt qılmaqshı. 12Qudayǵa arnalǵan sıyınıw orınların hám qurbanlıq orınların qıyratıp, Yahuda hám Erusalim xalqına: „Tek bir qurbanlıq orında Qudayǵa sıyınıp, tek onıń ústinde qurbanlıqlardı tútetip jandırıńlar“, – degen usı Xizkiya emes pe+? 13Írasında da, meniń hám meniń ata-babalarımnıń basqa ellerdiń xalıqlarına ne islegenimizdi bilmeysizler me? Sol jerdegi xalıqlardıń qudayları óz jerin meniń qolımnan qutqara aldı ma+? 14Ata-babalarım tolıq qırıp taslaǵan usı xalıqlardıń qudaylarınıń qaysı biri óz xalqın meniń qolımnan qutqara aldı? Solay eken, qalayınsha sizlerdiń Qudayıńız sizlerdi meniń qolımnan qutqara aladı? 15Xizkiyanıń ózlerińizdi aldap, joldan urıwına jol qoymańlar! Oǵan isenbeńler! Sebebi hesh bir xalıqtıń yaki patshalıqtıń qudayı óz xalqın meniń qolımnan yamasa ata-babalarımnıń qolınan qutqara almaǵan. Endi sizlerdi meniń qolımnan qutqara alatuǵınday, Qudayıńız kim bolıptı?!»+

16Sanxeribtiń xızmetkerleri Quday Iyege hám Onıń qulı Xizkiyaǵa qarsı taǵı bir talay sózler ayttı. 17Bunıń ústine, Sanxerib Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeni aqıretleytuǵın xat jazıp, Oǵan qarsı mına sózlerdi aytıptı: «Basqa jerlerdiń qudaylarınıń óz xalqın mennen qutqara almaǵanınday, Xizkiyanıń qudayı da Óz xalqın meniń qolımnan qutqara almaydı». 18Xattı alıp kelgenler bul sózlerdi diywal ústindegi Erusalim turǵınlarına qaray evrey tilinde baqırıp ayttı. Olar xalıqtı qorqıtıp, húreyin ushırıp, qalanı tezirek qolǵa kirgizbekshi boldı. 19Olar Erusalimniń Qudayı haqqında jer betindegi basqa xalıqlardıń adam qolı menen jaratılǵan qudayı haqqında aytqanday qılıp sóyledi.

Jaratqan Iyeniń Xizkiyanı qutqarıwı

20Patsha Xizkiya hám Amos ulı payǵambar Iyshaya usı ushın duwa etip, kóklerge qarap jalbarındı. 21Sonda Jaratqan Iye Óz perishtesin jiberdi. Perishte Assiriya patshasınıń ordasındaǵı barlıq batır jawıngerlerdi, kósemlerdi hám áskerbasılardı qırıp tasladı. Sanxerib masqara bolıp eline qayttı. Bir kúni ol óz qudayınıń butxanasına kirgende, onı óz ulları qılısh penen óltirdi+. 22Solay etip, Jaratqan Iye Xizkiyanı hám Erusalim turǵınların Assiriya patshası Sanxeribtiń hám basqa da dushpanlarınıń qolınan qutqardı. Olardı hár tárepleme qorǵap-saqladı. 23Kópler Erusalimge kelip, Jaratqan Iyege sıylar, Yahuda patshası Xizkiyaǵa qımbatbaha zatlar alıp keldi. Sol waqıttan baslap, Xizkiya barlıq xalıqlar arasında joqarı húrmetke eristi.

Xizkiyanıń qásteleniwi, shıpalanıwı hám óliwi

24Sol kúnleri Xizkiya awırıp, ólim tóseginde jattı hám Jaratqan Iyege duwa etti. Ol Xizkiyanı esitip, oǵan qásteliginen dúzeletuǵın belgi berdi+. 25Biraq Xizkiya ózine kórsetilgen jaqsılıqqa shúkirlik etpey, menmensip ketti. Sol sebepli Jaratqan Iye oǵan, Yahudaǵa hám Erusalimge ǵázeplendi+. 26Sonda Xizkiyanıń ózi de, Erusalim turǵınları da ózleriniń menmenligi ushın táwbe qıldı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa Xizkiyanıń kóziniń tirisinde ǵázebin shashpadı+.

27Xizkiya júdá bay hám abıraylı boldı. Ol óziniń gúmis hám altını, qımbatbaha tasları, xosh iyisli zatları, qalqanları hám hár túrli qımbatbaha zatları ushın qaznalar saldırdı. 28Jáne de, ol dán ónimleri, jańa sharap hám záytún mayı saqlanatuǵın orınlar, sonday-aq iri hám mayda mallar ushın qoralar qurdırdı. 29Quday mol baylıq inam etkenligi sebepli, patsha ózine qalalar qurdırdı hám kóp sanlı padalar menen súriwlerge iye boldı.

30Gixon bulaǵınıń joqarǵı aǵısın pitep taslap, suwın jer astı arqalı Dawıttıń qalasınıń batısına aǵızǵan da usı Xizkiya edi. Ol islegen hár bir isinde tabısqa eristi+. 31Biraq Babilon el basshıları jibergen elshiler elde bolǵan belgi haqqında sorastırıw ushın kelgende,[*] Quday sınaw hám júreginde ne barın biliw ushın, Xizkiyanı óz erkine qoydı.

32Xizkiyanıń basqa isleri, qılǵan jaqsılıqları Yahuda hám Izrail patshalarınıń kitabındaǵı Amos ulı Iyshaya payǵambardıń ayanlarında bayan etilgen. 33Xizkiya ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıt áwladlarınıń qábirleriniń joqarısına qoyıldı. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı oǵan húrmet kórsetti. Onıń ornına ulı Menashshe patsha boldı.

33

Yahuda patshası Menashshe

33^1•Menashshe on eki jasında patsha boldı hám Erusalimde eliw bes jıl patshalıq etti. 2Ol Jaratqan Iye Izrail xalqınıń aldınan quwıp jibergen xalıqlardıń jerkenishli jaman islerine eliklep, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Ákesi Xizkiya qıyratıp taslaǵan sıyınıw orınların qayta tikledi, Baallarǵa arnap qurbanlıq orınlar qurdı, kiyeli aǵashlardı ornattı hám pútkil aspan denelerine tabınıp, olarǵa xızmet etti+. 4Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyine, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń: «Atım máńgige Erusalimde boladı», – degen Úyine basqa qudaylarǵa arnap, qurbanlıq orınlar qurdırdı+. 5Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń eki háwlisine de barlıq aspan denelerine arnap qurbanlıq orınlar qurdı+. 6Ol Ben-Hinnom oypatlıǵında óz ulın otta jandırıp qurbanlıqqa berdi, pal ashtı, belgilerdi jorıdı, duwaxanlıq qıldı, árwaq hám ruwxlardı shaqırıwshılarǵa másláhát saldı. Ol Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi kóp islep, Onı ǵázeplendirdi+. 7Menashshe ózi isletken oyma buttı Qudaydıń Úyine qoydı. Quday Dawıtqa hám onıń ulı Sulaymanǵa: «Bul Úyde hám Izrail urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalimde atımdı máńgige ornataman. 8Eger olar Muwsa arqalı bergen barlıq Nızam, qaǵıyda hám pármanlarıma baylanıslı buyrıqlarımdı muqıyatlı túrde orınlap jasasa, onda Izrail xalqın ózleriniń ata-babalarına belgilep bergen jerden qaytadan quwıp shıǵarmayman», – degen edi.[*]+
9Biraq Menashshe Yahuda xalqın hám Erusalim turǵınların joldan azǵırǵanı sonshelli, Izrail xalqı óziniń aldınan Jaratqan Iye joq qılǵan xalıqlarınan da kóbirek jamanlıqlar isledi.

10Jaratqan Iye Menashshege hám onıń xalqına eskertse de, olar qulaq salmadı. 11Sonlıqtan Jaratqan Iye olarǵa Assiriya patshasınıń áskerbasıların jiberdi. Olar Menashsheni tutqınǵa aldı, murnına halqa ótkerip, qola kisen menen kisenledi hám onı Babilonǵa alıp ketti+. 12Ol azap shegip atırıp, Qudayı Jaratqan Iyege jalbarındı hám ata-babalarınıń Qudayı aldında shın júrekten bas iydi. 13Ol duwa etti, Jaratqan Iye de onıń duwasın qabıl etip, jalbarınıwın esitti. Onı jáne Erusalimge, óz taxtına qaytardı. Sonda Menashshe Jaratqan Iyeniń haqıyqattan da Quday ekenin bildi+.

14Bunnan keyin, Menashshe Dawıttıń qalasınıń sırtqı diywalın burınǵıdan da biyik etip qayta qurdı. Bul diywal oypatlıqtaǵı Gixon bulaǵınıń batısınan Ofel tóbesin aynala ótip, Balıq dárwazasınıń kireberisine shekem sozıldı. Patsha Yahudanıń qorǵanlı qalalarınıń hámmesine áskerbasılar tayınladı+. 15Menashshe Jaratqan Iyeniń Úyinen basqa jerlerdiń qudaylarınıń músinlerin, ózi qoydırǵan butlardı, Jaratqan Iyeniń Úyi jaylasqan tawdaǵı hám Erusalimdegi barlıq qurbanlıq orınlardı aldırıp, olardı qaladan shıǵarıp tasladı. 16Ol Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornın qayta tiklep, onda tatıwlıq hám minnetdarshılıq qurbanlıqların usındı hám Yahuda xalqına Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege xızmet etiwdi buyırdı. 17Degen menen, xalıq sıyınıw orınlarında qurbanlıq beriwin dawam etti. Biraq olar bergen qurbanlıqların Qudayı Jaratqan Iyege arnaytuǵın edi.

18Menashsheniń basqa isleri, Qudayına arnalǵan duwası hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atınan oǵan aytılǵan wáliydiń sózleri Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 19Onıń duwası, Qudaydıń oǵan rehim etiwi, barlıq gúnaları, opasızlıǵı, ol ózi boysınǵanǵa shekem qurǵızǵan sıyınıw orınları, kiyeli aǵashları hám butları haqqında barlıǵı Kózi ashıqlardıń kitabında jazılǵan. 20Menashshe ólip, ata-babalarına qosılǵanda, óz sarayına jerlendi. Onıń ornına ulı Amon patsha boldı.

Yahuda patshası Amon

21•Amon jigirma eki jasında patsha bolıp, Erusalimde eki jıl patshalıq etti. 22Amon da ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ákesi soqtırǵan barlıq butlarǵa qurbanlıq berip, olarǵa xızmet etti+. 23Amon ákesi Menashshege uqsap, Jaratqan Iyege qayta júz burmadı, kerisinshe, gúna islewdi arttıra berdi+. 24Amonnıń xızmetshileri oǵan qarsı til biriktirip, onı óz sarayında óltirdi. 25Biraq úlke xalqı patsha Amonǵa qarsı til biriktirgenlerdiń hámmesin óltirdi hám onıń ornına ulı Ioshiyanı patsha etip qoydı.

34

Yahuda patshası Ioshiya

34^1•Ioshiya segiz jasında patsha bolıp, Erusalimde otız bir jıl patshalıq etti. 2Ol Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi hám ońǵa da solǵa da burılmay, babası Dawıttıń jolınan júrdi+.

Ioshiya kirgizgen jańalıqlar

3Ioshiya óz patshalıǵınıń segizinshi jılında, ele jas bolsa da, babası Dawıttıń Qudayın izley basladı. Al óz patshalıǵınıń on ekinshi jılı Yahuda menen Erusalimdi sıyınıw orınlarınan, kiyeli aǵashlardan, oyma hám quyma butlardıń músinlerinen tazalay basladı+. 4Onıń basshılıǵında Baallarǵa arnalǵan qurbanlıq orınlar buzıp taslandı, olardıń janındaǵı tútetki tútetiletuǵın orınlar qıyratıldı, kiyeli aǵashlar menen oyma hám quyma butlardıń músinleri maydalanıp, usı butlarǵa qurbanlıq bergenlerdiń qábirleri ústine shashıldı+. 5Ioshiya butqa xızmet etetuǵın ruwxaniylerdiń súyeklerin ózleriniń qurbanlıq orınlarınıń ústinde otqa jaqtı. Usılayınsha ol Yahuda menen Erusalimdi pákledi+. 6Keyin Ioshiya Menashshe, Efrayım, Shimon urıwlarınıń qalalarınan Naftaliy jerlerine deyin hám olardıń qıyrap qalǵan aymaqlarındaǵı 7qurbanlıq orınlardı, kiyeli aǵashlardı kesti hám butlardı maydalap ezdi. Ol pútkil Izrail eli boylap tútetki tútetiletuǵın orınlardı qıyratıp, sońınan Erusalimge qaytıp keldi.

Nızam kitabınıń tabılıwı

8Óz patshalıǵınıń on segizinshi jılında, eldi hám Jaratqan Iyeniń Úyin páklegennen soń, patsha Ioshiya Asaliya ulı Shafandı, qala hákimi Maaseyanı hám diywanbegi Ehoaxaz ulı Ioaxtı Qudayı Jaratqan Iyeniń Úyin ońlaw ushın jiberdi. 9Olar bas ruwxaniy Xilkiyaǵa barıp, Qudaydıń Úyine alıp kelingen barlıq gúmislerdi oǵan berdi. Bosaǵadaǵı qadaǵalawshı ruwxaniyler bolǵan lebiyliler bul gúmislerdi Menashshe hám Efrayım xalqınan, basqa barlıq izraillılardan, barlıq Yahuda hám Benyamin xalqınan, jáne Erusalim turǵınlarınan jıynaǵan edi. 10Olar gúmislerdi Jaratqan Iyeniń Úyindegi islerdi baqlaw ushın tayınlanǵan adamlarǵa berdi. Baqlawshılar bunı Úydiń buzılǵan jerlerin dúzetip, ońlap atırǵan jumısshılarǵa tóledi. 11Qarjınıń bir bólegi ustalar menen qurılısshılarǵa da berilip, olar sol gúmislerge Yahuda patshaları qarawsız qaldırǵan imaratlardı ońlaw ushın, jonılǵan taslar hám baqanlar menen arqalıq aǵashlar satıp aldı. 12Bul adamlar jumısın hadal isledi. Olardıń ústinen Merariy urpaǵınan lebiyli Yaxat penen Obadiyanı hám Qohat urpaǵınan lebiyli Zexariya menen Meshullamdı baqlawshı etip qoydı. Saz ásbapların jaqsı shertetuǵın barlıq lebiyliler+
13júk tasıwshılardı hám hár bir imarattaǵı hámme jumısshılardı baqlap júrdi. Lebiylilerden ayırımları xatkerler, qadaǵalawshılar hám dárwaza qarawılları xızmetin atqardı.

14•Jaratqan Iyeniń Úyine ákelingen gúmisti alıp shıǵıp baratırıp, ruwxaniy Xilkiya Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen Nızam kitabın tawıp aldı+. 15Xilkiya xatker Shafanǵa:

– Men Jaratqan Iyeniń Úyinen Nızam kitabın taptım, – dep, kitaptı Shafanǵa berdi. 16Shafan kitaptı patshaǵa alıp kelip, oǵan:

– Qullarıńız ózlerine tapsırılǵannıń hámmesin islep atır. 17Olar Jaratqan Iyeniń Úyindegi bar gúmisti alıp, baqlawshılar menen jumısshılarǵa berdi, – dep xabar berdi. 18Sońınan xatker Shafan:

– Ruwxaniy Xilkiya maǵan bir kitap berdi, – dedi hám kitaptı patshaǵa dawıslap oqıp berdi. 19Patsha Nızam kitabındaǵı sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırttı. 20Ol Xilkiyaǵa, Shafan ulı Axiqamǵa, Mixa ulı Abdonǵa, xatker Shafanǵa hám óz xızmetshisi Asayaǵa bılay dep buyırdı:+

21– Barıp, tabılǵan bul kitaptıń sózleri haqqında men ushın da, Izrail hám Yahuda xalqınıń qalǵanları ushın da, Jaratqan Iyeniń erkin sorańlar. Jaratqan Iyeniń ústimizge jawdıratuǵın ǵázebi ullı, sebebi ata-babalarımız Jaratqan Iyeniń sózine ámel qılmadı. Olar bul kitapta jazılǵanlarǵa say is tutpadı+.

22Ruwxaniy Xilkiya menen patsha jibergen adamlar barıp, Xasranıń aqlıǵı Taqhattıń ulı bolǵan muxaddes kiyimlerge qarawshı Shallumnıń hayalı payǵambar Xulda menen sóylesti. Xulda Erusalimniń taza bóliminde jasaytuǵın edi+. 23Hayal olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye sizlerdi maǵan jibergen adamǵa bılay dep aytıńlar dep atır: 24«Jaratqan Iye bılay deydi: Yahuda patshasınıń aldında oqılǵan kitapta jazılǵan barlıq náletlerdi, yaǵnıy apatshılıqlardı usı jerge hám ondaǵı xalıqqa jawdırmaqshıman. 25Olar meni tárk etti hám basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, pútkil isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan bul jerge ǵázebim tógiledi hám ol sónbeydi»+. 26Jaratqan Iyeniń erkin soraw ushın sizlerdi jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye sen esitken sózler tuwralı bılay deydi: 27Bul jer hám ondaǵı xalıqqa qarsı aytqan sózlerimdi esitkenińde, júregiń ezildi hám Maǵan boysındıń. Sen Maǵan boysınıp, kiyimlerińdi jırtıp, Meniń aldımda jılaǵanlıqtan, Men de seni esittim. Bul Jaratqan Iyeniń sózleri+. 28Sonlıqtan Men seni ata-babalarıńa qosaman, tınıshlıq penen qábirge qoyılasań. Men bul jerge hám bul jerde jasaytuǵınlarǵa jawdıratuǵın hesh bir apatshılıqtı seniń kóziń kórmeydi».

Olar bul xabardı patshaǵa jetkizdi+. 29•Sonda patsha adam jiberip, Yahuda hám Erusalimniń barlıq aqsaqalların jıynadı. 30Ol Yahuda xalqın, Erusalim turǵınların, ruwxaniylerdi, lebiylilerdi hám úlkeninen kishkenesine deyingi pútkil xalıqtı ertip, Jaratqan Iyeniń Úyine bardı. Keyin patsha olarǵa Jaratqan Iyeniń Úyinen tabılǵan Kelisim kitabın basınan ayaǵına deyin dawıslap oqıp berdi+. 31Patsha óziniń arnawlı ornında turıp, Jaratqan Iyeniń aldında kelisim dúzdi. Ol Jaratqan Iyeniń jolı menen júrip, Onıń buyrıqların, qararların, qaǵıydaların shın júrekten, jan-táni menen orınlawǵa, usı kitapta jazılǵan kelisim sózlerine ámel qılıwǵa ant ishti+. 32Ol Erusalimde hám Benyamin jerinde jasaytuǵın adamlarǵa usı anttı tastıyıqlawdı buyırdı. Erusalim turǵınları Qudaydıń, ata-babalarınıń Qudayınıń kelisimine sadıq qaldı.

33Ioshiya Izrailǵa qaraslı barlıq aymaqlardaǵı jerkenishli butlardı alıp taslap, Izrailda jasaytuǵınlardıń hámmesine ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyege sıyınıwdı buyırdı. Ioshiyanıń kóziniń tirisinde xalıq ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeniń jolınan taymadı+.

35

Ioshiyanıń Qutqarılıw bayramın ótkeriwi

35^1•Ioshiya Erusalimde Jaratqan Iyeniń húrmetine Qutqarılıw bayramın nıshanladı. Birinshi aydıń on tórtinshi kúni qurbanlıq shalındı+. 2Ioshiya ruwxaniylerdi óz xızmetlerine qoyıp, Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmetin orınlaw ushın, olardı jigerlendirdi. 3Ol pútkil Izrail xalqına tálim berip kelgen, Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan lebiylilerge bılay dedi:

– Muxaddes sandıqtı Izrail patshası Dawıttıń ulı Sulayman qurdırǵan Úyge qoyıńlar. Onı bunnan bılay iyinlerińizde kóterip júriwdiń hájeti joq. Endi Qudayıńız Jaratqan Iyege hám Onıń xalqı Izrailǵa xızmet etińler!+
4Izrail patshası Dawıttıń hám onıń ulı Sulaymannıń kórsetpelerine muwapıq,[*] áwladıńız hám toparlarıńız boyınsha xızmetke tayarlanıńlar+. 5Muxaddes orında tuwısqanlarıńız bolǵan xalıqtıń hár bir áwladına lebiylilerdiń bir tobı xızmet etiwge tayar tursın. 6Qurbanlıq soyıp, ózlerińizdi pákleńler hám Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı buyırǵanınday, olardı tuwısqanlarıńız ushın tayınlańlar.

7Ioshiya sol jerdegi xalıqqa Qutqarılıw qurbanlıǵı ushın, mayda maldan otız mıń bas toqlı hám ılaq, iri maldan úsh mıń bas buǵa sıyladı. Bulardıń hámmesi patshanıń jeke múlkinen berilgen edi+. 8Patshanıń wázirleri de ıqtıyarlı túrde xalıqqa, ruwxaniylerge hám lebiylilerge qurbanlıqlar sıyladı. Qudaydıń Úyiniń basqarıwshıları Xilkiya, Zexariya hám Exiel de bayramǵa arnap, ruwxaniylerge Qutqarılıw qurbanlıǵı ushın eki mıń altı júz mayda mal hám úsh júz iri mal berdi. 9Sonday-aq, Kenaniya hám onıń tuwısqanları Shemaya menen Netanel, jáne de lebiylilerdiń kósemleri Xashabiya, Eiel hám Iozabad bayramda Qutqarılıw qurbanlıǵına shalıw ushın lebiylilerge bes mıń bas mayda mal hám bes júz bas iri mal berdi.

10Xızmet ushın hámmesi tayar bolǵanda, patsha buyırǵanınday, ruwxaniyler óz orınlarında, al lebiyliler óz toparları menen tayar turdı+. 11Qurbanlıqlar soyılıp, ruwxaniyler ózlerine berilgen qandı qurbanlıq orınǵa septi. Lebiyliler mallardı teriden ayırdı. 12Olar Muwsanıń kitabında jazılǵanlarǵa muwapıq, Jaratqan Iyege usınıwı ushın, qurbanlıqqa jandırılatuǵın mallardı xalıqtıń hár bir áwladına bólip berdi. Iri mallardı da solay isledi. 13Qaǵıyda boyınsha, Qutqarılıw bayramınıń qurbanlıǵın otta quwırdı, muxaddes qurbanlıqlardı hár túrli qazanlarda asıp, pútkil xalıqqa asıǵıs úlestirdi+. 14Keyin lebiyliler ózleri hám ruwxaniyler ushın awqat tayarladı. Sebebi Xaronnıń urpaqlarınan bolǵan ruwxaniyler qas qarayǵansha jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám maldıń mayın órtew menen bánt edi. Sonlıqtan lebiyliler ózleri hám Xaronnıń urpaqlarınan bolǵan ruwxaniyler ushın awqattı keyin tayarladı.

15Asaf urpaǵınan bolǵan qosıqshılar Dawıt, Asaf, Heman hám patshanıń wáliyi Edutunnıń buyrıǵı boyınsha belgilengen orınlarında turdı. Dárwazalardaǵı dárwaza qarawıllarına óz orınların taslap ketiwdiń hájeti bolmadı, sebebi olardıń tuwısqanları bolǵan lebiyliler olar ushın hámmesin tayar qıldı+. 16Solay etip, sol kúni patsha Ioshiyanıń buyrıǵına muwapıq, Qutqarılıw bayramın ótkeriw hám Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornında jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriwge baylanıslı Jaratqan Iyege arnalǵan hámme xızmetler orınlandı. 17Sol kúni sol jerde bolǵan barlıq izraillılar Qutqarılıw bayramın nıshanladı hám oǵan qosa, jeti kún boyı Ashıtqısız nan bayramın bayramladı+. 18Payǵambar Samueldiń kúnlerinen beri, Izrailda Qutqarılıw bayramı bunday etip nıshanlanbaǵan edi. Izrail patshalarınıń hesh biri de Ioshiyanıń nıshanlaǵanı sıyaqlı, ruwxaniyler, lebiyliler, pútkil Yahuda xalqı, sol jerdegi izraillılar hám Erusalim turǵınları menen birge Qutqarılıw bayramın bayramlamaǵan edi. 19Usı Qutqarılıw bayramı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında bolıp ótti.

Ioshiyanıń ólimi

20•Bul waqıyalardan soń, Ioshiya Qudaydıń Úyin tártipke keltirip bolǵanda, Mısır patshası Nexo urısıw ushın Evfrat dáryası boyındaǵı Karkemish qalasına keldi. Patsha Ioshiya da Nexoǵa qarsı júris qıldı+. 21Biraq Nexo Ioshiyaǵa elshileri arqalı mına xabardı jiberdi: «Háy, Yahuda patshası! Meniń menen ne jumısıń bar? Búgin saǵan qarsı emes, al ózim menen urısatuǵın patshalıqqa qarsı urısqa shıqtım. Quday maǵan asıǵıwdı buyırdı, Ol men tárepte. Sonlıqtan Oǵan qarsı shıqpa, bolmasa nabıt bolasań».

22Biraq Ioshiya Nexo menen urısıwdan waz keshpey, kiyimlerin ózgertti. Qudaydıń Nexo arqalı aytqan sózlerine de qulaq salmay, Megiddo oypatlıǵında Nexo menen urısqa kiristi+. 23Sol jerde sadaqshılardıń oǵı patsha Ioshiyaǵa tiyip, ol xızmetshilerine:

– Meni alıp ketińler, men awır jaraqatlandım, – dedi+.

24Xızmetshileri Ioshiyanı arbasınan aldı da, basqa arbaǵa mingizip, Erusalimge alıp keldi hám ol sol jerde qaytıs boldı. Onı ata-babalarınıń qábirine jerledi. Pútkil Yahuda hám Erusalim xalqı ol ushın joqlaw aytıp jıladı+. 25Eremiya payǵambar Ioshiyaǵa arnap joqlaw jırın shıǵardı. Usı kúnge deyin qosıqshılar Ioshiyanı joqlaw jırları arqalı eske aladı. Bul joqlawlar Izrailda dástúrge aylanıp, olar Joqlawlar kitabına kirgizilgen.

26Ioshiyanıń basqa isleri, Jaratqan Iyeniń Nızamında jazılǵanlarǵa say alıp barǵan iygilikli isleri, 27hámme waqıyalar basınan ayaǵına shekem Izrail hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

36

Yahuda patshası Ehoaxaz

36^1•Yahuda xalqı ákesi Ioshiyanıń ornına ulı Ehoaxazdı Erusalimde patsha etip qoydı. 2Ehoaxaz jigirma úsh jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay patshalıq etti. 3Mısır patshası Nexo onı Erusalimde taxttan túsirip, Yahuda eline júz talant gúmis hám bir talant altın salıq saldı. 4Mısır patshası Nexo Yahuda hám Erusalim taxtına Ehoaxazdıń ájaǵası Elyakimdi otırǵızdı hám atın ózgertip, Ehoyakim dep qoydı. Al Ehoaxazdı bolsa, Mısırǵa alıp ketti+.

Yahuda patshası Ehoyakim

5•Ehoyakim jigirma bes jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 6Babiloniya patshası Nabuxodonosor Ehoyakimge hújim jasadı hám onı qola kisenler menen kisenlep, Babilonǵa alıp ketti+. 7Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi bir qansha buyımlardı alıp ketip, Babilondaǵı óziniń butxanasına qoydı+.

8Ehoyakimniń basqa isleri, ol islegen jerkenishli isler hám onıń basına túsken barlıq isler haqqında Izrail hám Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Onıń ornına ulı Ehoyakin patsha boldı.

Yahuda patshası Ehoyakin

9•Ehoyakin segiz[*] jasında patsha bolıp, Erusalimde úsh ay on kún patshalıq etti. Ol da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 10Erte báhárde patsha Nabuxodonosor adam jiberip, onı Babilonǵa aldırttı. Kelgenler onıń menen birge Jaratqan Iyeniń Úyindegi qımbatbaha buyımlardı da alıp ketti. Ehoyakinniń ornına Ehoyakinniń ákesiniń inisi Sedekiyanı Yahuda hám Erusalimge patsha etip qoydı+.

Yahuda patshası Sedekiya

11•Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. 12Sedekiya da Qudayı Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Jaratqan Iyeniń sózin xabarlaǵan Eremiya payǵambar aldında boysınıwshılıq bildirmedi+.

Erusalimniń qulawı

13Sedekiya Quday haqı ózine ant ishtirgen patsha Nabuxodonosorǵa qarsı bas kóterdi. Ol qaysarlıq penen qasarısıp, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege júz burmadı+. 14Bunıń ústine, ruwxaniylerdiń hám xalıqtıń barlıq basshıları da barǵan sayın basqa xalıqlardıń jerkenishli islerine eliklep, opasızlıq qıldı hám Jaratqan Iye muxaddes qılǵan Erusalimdegi Úyin de haramladı+.

15•Ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iye Óz xalqı hám Óz mákanına janı ashıp, Óz xabarshıları arqalı olarǵa qayta-qayta eskertti+. 16Biraq olar Qudaydıń xabarshıların mazaq qılıp, Onıń sózlerin pisent etpedi hám Onıń payǵambarlarınıń ústinen kúldi. Aqırında, Jaratqan Iyeniń Óz xalqına ǵázeplengeni sonshelli, endi qutqarılıwdıń sharası joq edi+. 17Quday kaldeylerdiń patshasın olarǵa qarsı atlandırdı. Kaldeylerdiń patshası olardıń jasların Muxaddes mákanda qılıshtan ótkerdi, jastı da, qız balanı da, ǵarrını da, aq shashlını da ayamadı. Jaratqan Iye olardıń hámmesin Nabuxodonosordıń qolına berdi+. 18Ol Qudaydıń Úyindegi úlken-kishi buyımlardıń hámmesin, Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznaların, patshanıń hám onıń wázirleriniń qaznaların Babilonǵa alıp ketti. 19Ol Qudaydıń Úyine ot qoydı, Erusalimniń diywalın qulattı, ondaǵı barlıq áhmiyetli imaratlardı jaǵıp jiberip, ondaǵı qımbatbaha nárselerdiń hámmesin joq qıldı. 20Al qılıshtan aman qalǵanlardı bolsa, Babilonǵa súrgin qıldı. Olar Persiya patshalıǵı kúsheygenge shekem, Babiloniya patshasınıń hám onıń ullarınıń qulları boldı. 21Solay etip, Jaratqan Iyeniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan[*] mına sózleri orınlandı: «Jer jetpis jıl bos qalıp, Shabbat dem alısların[*] ótemegenshe dem aladı»+.

Kirdiń súrginde bolǵanlardıń qaytıwına ruxsat beriwi

22•Persiya patshası Kirdiń patshalıǵınıń birinshi jılında Jaratqan Iye Óziniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan sózin ámelge asırıw ushın, Persiya patshası Kirdiń júregine túrtki saldı. Sonda patsha Kir mınaday párman shıǵarıp, onı pútkil patshalıǵı boylap járiyalawdı hám jazba túrde taratıwdı buyırdı:+
23«Persiya patshası Kir bılay deydi: „Aspannıń Qudayı Jaratqan Iye jer júzindegi barlıq patshalıqlardı maǵan berdi hám Yahudanıń Erusalim qalasına Ózi ushın bir Úy qurıwdı maǵan tapsırdı. Arańızdaǵı Onıń xalqınan bolǵan hár bir adam Erusalimge barsın. Qudayı Jaratqan Iye oǵan yar bolsın!“»+

* 1:17 Bir júz eliw shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 2:10 Jigirma mıń kor – bir kor shama menen 220 l.

* 2:10 Jigirma mıń bat – bir bat shama menen 22 l.

* 3:7 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 3:8 Altı júz talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 3:17 Yaxin – «Ol bekkemleydi» degendi bildiriw múmkin.

* 3:17 Boaz – «Onda qúdiret bar» degendi bildiriw múmkin.

* 5:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 6:4 1Jln 17:1-14.

* 7:18 2Pat 7:11-16.

* 9:1 Sheba – Arabiyanıń qubla tárepinde jaylasqan el.

* 10:15 3Pat 11:29-39.

* 13:8 3Pat 12:26-30.

* 20:26 Beraxa – «alǵıslaw» degendi bildiredi.

* 21:7 3Pat 11:36.

* 2Jln 22:2 jigirma eki – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan hám suriya tilindegi awdarmadan (jáne 4Pat 8:26 qarań). Evreyshe qoljazbalarda «qırıq eki».

* 25:4 Nzm 24:16.

* 26:1 Uzziya – onıń basqa atı Azariya.

* 28:20 Tilgat-Pilneser – kóbinese «Tiglat-Pileser» dep jazılǵan.

* 29:1 Abiya – yamasa Abiy. 4Pat 18:2.

* 32:31 4Pat 20:12-19.

* 33:8 3Pat 9:3-5.

* 35:4 1Jln 23:1–26:32.

* 2Jln 36:9 segiz – Bir evreyshe qoljazbada, áyyemgi suriya tilindegi awdarmada hám grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında «on segiz». 4Pat 24:8 qarań.

* 36:21 Erm 25:11; 29:10.

* 36:21 Leb 25:1-7.

• 1:1 3Pat 3:4-14
+ 1:1 1Jln 29:25
+ 1:3 1Jln 16:39, 1Jln 21:29
+ 1:4 1Jln 13:5-6, 2Pat 6:17, 1Jln 15:1
+ 1:5 Shıǵ 31:2, Shıǵ 27:1, Shıǵ 38:1
+ 1:8 1Jln 28:5

+ 1:9 3Pat 8:26, 2Jln 6:17, Jar 13:16, Jar 28:14

+ 1:12 3Pat 4:29-31, 3Pat 5:12, 3Pat 10:23, Waz 1:16

• 1:14 3Pat 10:26-29
+ 1:14 3Pat 4:26, 3Pat 9:19
+ 1:16 Nzm 17:16
• 2:1 3Pat 5
+ 2:3 1Jln 14:1
+ 2:5 Zab 134:5
+ 2:6 3Pat 8:27, 2Jln 6:18, Iysh 66:1
+ 2:7 1Jln 22:15
+ 2:11 3Pat 10:9
+ 2:13 3Pat 7:13-14
+ 2:16 Eshu 19:46
+ 2:17 1Jln 22:2
• 3:1 3Pat 6, 3Pat 7:15-21
+ 3:1 Jar 22:2, 1Jln 22:1
+ 3:10 Shıǵ 25:18-20
+ 3:14 Shıǵ 26:31
+ 3:15 4Pat 25:16-17, Erm 52:21-23
• 4:1 3Pat 7:23-51
+ 4:1 2Jln 7:7, 2Jln 8:12
+ 4:2 4Pat 16:17
+ 4:6 Ezk 40:38
+ 4:7 Shıǵ 25:31-39
• 5:2 3Pat 8:1-13
+ 5:2 2Pat 6:12

+ 5:8 Shıǵ 25:22, Shıǵ 26:33-34, 2Jln 3:10-13, Shıǵ 25:13-15

+ 5:10 Shıǵ 16:33-34, San 17:10, Shıǵ 25:21, Shıǵ 40:20, Nzm 10:5

+ 5:11 1Jln 24:1-9

+ 5:12 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 25:1, 1Jln 15:16, Zab 150:3-5

+ 5:13 1Jln 16:42, 1Jln 16:34, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 5:14 Shıǵ 40:34-35
+ 6:1 Zab 17:12, Zab 96:2
• 6:3 3Pat 8:14-21
+ 6:3 2Pat 6:18
+ 6:6 2Pat 7:6-8, 1Jln 17:5-7
+ 6:7 2Pat 7:2, 1Jln 17:1, 1Jln 22:7
+ 6:9 2Pat 7:12-13
+ 6:10 1Jln 28:5
• 6:12 3Pat 8:22-53
+ 6:12 Ezr 9:5
+ 6:14 Shıǵ 15:11
+ 6:16 2Pat 7:16, 3Pat 2:4
+ 6:17 2Jln 1:9
+ 6:18 2Jln 2:6, Iysh 66:1
+ 6:20 Nzm 12:11
+ 6:22 Shıǵ 22:11
+ 6:24 Leb 26:17
+ 6:26 Nzm 11:17, 3Pat 17:1
+ 6:27 1Pat 12:23

+ 6:28 Leb 26:16, Nzm 28:22, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 6:30 1Jln 28:9, Zab 43:20, Hkm 15:11, Elsh 1:24

+ 6:32 Zab 101:16

+ 6:36 Hkm 20:9, Waz 7:20, Yaqp 3:2, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 6:37 Leb 26:40, Nxm 9:2, Dan 9:4-5
+ 6:38 Erm 29:12-14
+ 6:40 Nxm 1:6, Nxm 1:11, Zab 129:2
+ 6:41 Ayup 29:14, Zab 131:8-9
+ 6:42 Zab 131:10
• 7:1 3Pat 8:62-66

+ 7:1 Leb 9:24, Biy 6:21, 3Pat 18:38, 1Jln 21:26, Shıǵ 40:34-35, 2Jln 5:14

+ 7:3 Ezr 3:11, Zab 105:1
+ 7:7 2Jln 4:1
+ 7:8 Leb 23:34
• 7:11 3Pat 9:1-9
+ 7:12 3Pat 3:5
+ 7:13 2Jln 6:26, 2Jln 6:28
+ 7:14 2Jln 12:7
+ 7:15 2Jln 6:40
+ 7:16 Nzm 11:12
+ 7:18 3Pat 2:4
+ 7:20 Nzm 4:26, Nzm 28:37

+ 7:21 Leb 26:32, Nzm 29:24, Erm 22:8, Erm 52:13

• 8:1 3Pat 9:10-28
+ 8:1 3Pat 6:38, 3Pat 7:1
+ 8:5 Eshu 16:3, Eshu 16:5, Nzm 3:5
+ 8:9 Leb 25:9, 3Pat 5:13
+ 8:11 3Pat 3:1, 3Pat 7:8
+ 8:12 2Jln 4:1, 2Jln 7:7
+ 8:13 Nzm 16:1-17
+ 8:14 1Jln 24:6, 1Jln 25:1, 1Jln 9:22
+ 8:17 Nzm 2:8, 4Pat 14:22

+ 8:18 Jar 10:29, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:10, Iysh 13:12

• 9:1 3Pat 10:1-13

+ 9:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Iysh 60:6, Erm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Iol 3:8, 3Pat 4:34, Mat 12:42, Luk 11:31

+ 9:8 2Jln 2:11, 2Pat 8:15
+ 9:10 3Pat 9:27-28
• 9:13 3Pat 10:14-29
+ 9:16 3Pat 14:26, 3Pat 7:2
+ 9:21 3Pat 22:48
+ 9:22 3Pat 3:12-13, 2Jln 1:12
+ 9:23 3Pat 4:34, 3Pat 10:1, 2Jln 9:1

+ 9:25 3Pat 4:26, 2Jln 1:14-17, 3Pat 9:19, 3Pat 4:26

+ 9:26 3Pat 4:21
+ 9:28 Nzm 17:16, 2Jln 1:14-16
• 9:29 3Pat 11:41-43
• 10:1 3Pat 12:1-23
+ 10:1 Biy 9:6
+ 10:2 3Pat 11:26, 3Pat 11:40
+ 10:4 3Pat 4:7, 3Pat 4:22, 3Pat 9:15
+ 10:15 3Pat 11:31
+ 10:16 2Pat 20:1
+ 10:18 3Pat 4:6, 3Pat 5:14
+ 11:2 2Jln 12:5, 2Jln 12:15
+ 11:5 2Jln 8:5
+ 11:14 San 35:2-3

+ 11:15 3Pat 12:31, 3Pat 13:33, Leb 17:7, 3Pat 12:28

+ 11:18 1Pat 16:6, 1Pat 17:13
+ 11:22 Nzm 21:15-17
• 12:1 3Pat 14:22-28
+ 12:2 3Pat 11:40
+ 12:4 2Jln 11:5-12
+ 12:5 3Pat 12:22, 2Jln 11:2
+ 12:6 Shıǵ 9:27
+ 12:9 3Pat 10:17
+ 12:12 2Jln 19:3
• 12:13 3Pat 14:29-31

+ 12:15 3Pat 12:22, 2Jln 11:2, 2Jln 12:5, 2Jln 9:29, 2Jln 13:22

• 13:1 3Pat 15:1-24
+ 13:5 2Pat 7:12-13
+ 13:6 3Pat 11:26
+ 13:8 3Pat 12:28
+ 13:9 2Jln 11:14, Erm 5:7, Erm 16:20
+ 13:12 San 10:9
+ 13:20 3Pat 14:20
+ 13:22 2Jln 9:29, 2Jln 12:15
• 14:2 3Pat 15:9-12
+ 14:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13
+ 14:6 2Jln 11:5, 2Jln 15:15, 2Jln 20:30
+ 14:9 Eshu 15:44, 2Jln 11:8

+ 14:14 Jar 10:19, Jar 20:1, Jar 26:1, 2Jln 17:10, 2Jln 20:29

+ 15:1 San 24:2, 2Jln 20:14, 2Jln 24:20
+ 15:2 1Jln 28:9, Iysh 55:6, Erm 29:13
+ 15:6 Mrk 13:8
+ 15:7 Eshu 1:6-7
+ 15:9 2Jln 11:16
+ 15:11 2Jln 14:15
+ 15:12 4Pat 23:3, 2Jln 29:10, 2Jln 34:31
+ 15:13 Nzm 13:6-9
+ 15:15 2Jln 14:6, 2Jln 20:30

+ 15:16 3Pat 15:13-15, 4Pat 23:4, 4Pat 23:6, 4Pat 23:12

• 16:1 3Pat 15:17-22
+ 16:2 3Pat 14:26, 4Pat 12:18
+ 16:7 Iysh 31:1, Erm 17:5
+ 16:8 2Jln 12:3, 2Jln 14:9

+ 16:9 Hkm 5:21, Erm 16:17, Erm 32:19, Zxr 4:10, 3Pat 15:32

+ 16:10 2Jln 18:26
+ 17:2 2Jln 11:5
+ 17:4 3Pat 12:28
+ 17:10 2Jln 14:14, 2Jln 20:29
• 18:1 3Pat 22:4-35
+ 18:1 2Jln 21:6
+ 18:2 Nzm 4:43, Eshu 21:38-39
+ 18:3 4Pat 3:7
+ 18:5 3Pat 18:19
+ 18:6 4Pat 3:11
+ 18:10 Nzm 33:17, Zxr 1:18-19
+ 18:13 San 22:18, San 24:13
+ 18:16 San 27:17, Ezk 34:5
+ 18:18 Iysh 6:1, Dan 7:9, Ayan 4:2
+ 18:24 3Pat 20:30
+ 18:26 2Jln 16:10
+ 18:27 San 16:29, Mix 1:2
+ 18:33 2Jln 35:23
+ 19:2 3Pat 16:1, 2Jln 20:34
+ 19:3 2Jln 12:12
+ 19:5 Nzm 16:18
+ 19:6 Rim 13:4
+ 19:7 Nzm 1:17
+ 19:8 Zab 121:5
+ 19:9 2Pat 23:3
+ 19:10 Nzm 17:8-9, Ezk 3:17, Ezk 33:7
+ 20:2 Jar 14:7
+ 20:3 Ezr 8:21, Erm 36:9, Yuns 3:5
+ 20:6 1Jln 29:12
+ 20:7 Iysh 41:8, Yaqp 2:23

+ 20:9 3Pat 8:33, 3Pat 8:37, 2Jln 6:28, 2Jln 6:34

+ 20:10 Nzm 2:5, Nzm 2:9, Nzm 2:19, San 20:21
+ 20:12 Zab 24:15, Zab 122:1-2, Zab 140:8
+ 20:14 2Jln 15:1
+ 20:17 Nzm 20:1-4
+ 20:19 Shıǵ 6:16, 1Jln 6:16-18, 1Jln 9:19
+ 20:20 2Pat 14:2

+ 20:21 1Jln 16:34, 2Jln 5:13, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 20:23 Biy 7:22, 1Pat 14:20, 2Jln 20:22-23
+ 20:29 2Jln 14:14, 2Jln 17:10
+ 20:30 2Jln 14:6, 2Jln 15:15
• 20:31 3Pat 22:41-50
+ 20:34 3Pat 16:1, 2Jln 19:2
• 21:4 4Pat 8:16-24
+ 21:6 3Pat 12:28-30, 2Jln 18:1
+ 21:7 2Pat 21:17, 3Pat 11:36
+ 21:8 Jar 27:40, 3Pat 22:47
+ 21:12 3Pat 17:1, 2Jln 14:2-5, 2Jln 17:3-4
+ 21:13 3Pat 12:28-30, 3Pat 16:31-33
+ 21:16 2Jln 17:11
+ 21:19 2Jln 16:14
• 22:1 4Pat 8:25
+ 22:2 4Pat 11:1, 2Jln 22:10
+ 22:4 3Pat 16:31-33
+ 22:5 4Pat 8:15, 3Pat 22:3
+ 22:8 4Pat 10:11-14
+ 22:9 2Jln 17:4
• 22:10 4Pat 11:1-20
+ 22:10 2Jln 22:2, Biy 9:5
+ 23:3 2Pat 7:12-13
+ 23:4 1Jln 9:25
+ 23:11 Nzm 17:18-19, 1Pat 10:24
+ 23:13 4Pat 23:3, 2Jln 6:13
+ 23:15 Nxm 3:28, Erm 31:40
+ 23:17 4Pat 10:27
+ 23:18 San 28:2, 1Jln 23:6, 1Jln 24:6
+ 23:19 Leb 11
• 24:1 4Pat 12:1-15
+ 24:6 Shıǵ 30:11-16
+ 24:10 Mrk 12:41, Luk 21:1
• 24:17 4Pat 12:17-21
+ 24:18 Nzm 16:21-22
+ 24:19 Erm 25:4
+ 24:20 San 24:2, 2Jln 15:1
+ 24:21 Mat 23:35, Luk 11:51
+ 24:22 Jar 9:5
+ 24:24 Leb 26:8, Iysh 30:17
• 25:1 4Pat 14:1-22
+ 25:3 2Jln 24:25-26
+ 25:4 Nzm 24:16
+ 25:5 San 1:3
+ 25:11 2Pat 8:13
+ 25:12 Zab 140:6
+ 25:14 2Jln 28:23
+ 25:18 Biy 9:8-15
+ 25:21 Eshu 15:10
+ 25:23 Nxm 8:16, Erm 31:38, Zxr 14:10
+ 25:24 3Pat 7:51, 4Pat 12:18, 1Jln 26:15
+ 25:27 Eshu 10:3
• 26:1 4Pat 15:1-7
+ 26:2 Nzm 2:8, 3Pat 9:26
+ 26:4 2Jln 25:2
+ 26:5 2Jln 24:2
+ 26:7 1Jln 4:41, 2Jln 20:1
+ 26:8 2Jln 17:11

+ 26:9 4Pat 14:13, Nxm 2:13, Nxm 3:13, Nxm 3:19-20

+ 26:18 San 3:10, San 16:40, San 18:7
+ 26:20 San 12:10
+ 26:21 Leb 13:46
+ 26:22 Iysh 1:1, Iysh 6:1
• 27:1 4Pat 15:32-38
+ 27:2 2Jln 26:4, 2Jln 26:16
+ 27:3 2Jln 33:14, Nxm 3:26, Nxm 11:21
• 28:1 4Pat 16
+ 28:3 Leb 18:21, Nzm 18:10
+ 28:4 Nzm 12:2
+ 28:5 Iysh 7:1
+ 28:9 Ezr 9:6, Ayan 18:5

+ 28:15 4Pat 6:22, Hkm 25:21, Rim 12:20, Nzm 34:3, Biy 1:16

+ 28:17 Amo 1:11
+ 28:18 Amo 1:6
+ 28:20 4Pat 15:29
• 29:1 4Pat 18:1-3
+ 29:7 2Jln 28:24
+ 29:10 4Pat 23:3, 2Jln 15:12, 2Jln 34:31
+ 29:11 Leb 8:14
+ 29:12 San 3:17
+ 29:13 1Jln 15:8, 1Jln 6:39
+ 29:14 1Jln 16:41-42
+ 29:16 2Pat 15:23
+ 29:19 2Jln 28:24
+ 29:22 Leb 8:15
+ 29:23 Leb 4:15

+ 29:25 2Pat 12:1, 1Jln 21:9, 2Jln 8:14, 1Jln 25:6

+ 29:26 1Jln 23:5
+ 30:2 San 9:9-11
+ 30:3 2Jln 29:34
+ 30:5 Biy 20:1
+ 30:6 Erm 4:1, Iol 2:12
+ 30:7 Ezk 20:18
+ 30:8 Shıǵ 32:9, 4Pat 17:14
+ 30:9 Shıǵ 34:6
+ 30:14 2Jln 28:24
+ 30:16 Nzm 33:1
+ 30:18 Shıǵ 12:43-49
+ 30:21 Shıǵ 12:15, Shıǵ 13:6
+ 30:26 2Jln 7:8-10
+ 30:27 San 6:23-27, Nzm 26:15
+ 31:1 Nzm 16:21-22
+ 31:2 1Jln 23:6, 1Jln 24:6
+ 31:3 San 28
+ 31:4 San 18:8-24
+ 31:5 Nxm 13:12
+ 31:6 Leb 27:30, Nzm 14:22
+ 31:10 Mal 3:10
+ 31:11 Nxm 10:39
+ 31:15 Eshu 21:9-19

+ 31:17 San 4:3, San 8:24-25, 1Jln 23:24, Ezr 3:8

+ 31:20 4Pat 18:3, 4Pat 20:3
• 32:1 4Pat 18:13, Iysh 36:1
+ 32:5 2Jln 25:23, 2Pat 5:9
+ 32:7 Nzm 31:6, 4Pat 6:16
+ 32:8 2Jln 15:2, 2Jln 20:17
+ 32:12 4Pat 18:4, 2Jln 31:1
+ 32:13 Dan 3:15
+ 32:15 Iysh 10:11
+ 32:21 2Pat 24:16, 1Jln 21:15
+ 32:24 4Pat 20:11, Iysh 38:8
+ 32:25 Zab 115:3, 2Jln 26:16
+ 32:26 Erm 26:19
+ 32:30 4Pat 20:20
• 33:1 4Pat 21:1-9

+ 33:3 2Jln 31:1, Nzm 16:21, Nzm 4:19, 4Pat 17:16, 4Pat 23:5

+ 33:4 Nzm 12:11, 3Pat 18:29, Erm 7:30, Erm 32:34

+ 33:5 3Pat 6:36, 3Pat 7:12
+ 33:6 Leb 18:21, Nzm 18:10, Leb 19:31
+ 33:8 3Pat 9:3, 2Jln 7:12
+ 33:11 Nzm 28:36
+ 33:13 Dan 4:33

+ 33:14 3Pat 1:33, Nxm 3:3, Nxm 12:39, Sef 1:10

• 33:21 4Pat 21:19-26
+ 33:22 4Pat 21:2-7, 2Jln 33:3-6
+ 33:23 2Jln 33:12
• 34:1 4Pat 22:1-7
+ 34:2 Nzm 5:32

+ 34:3 Shıǵ 23:24, Shıǵ 34:13, Nzm 7:5, 2Jln 14:3

+ 34:4 Nzm 16:21, 4Pat 23:6
+ 34:5 Leb 26:30, 3Pat 13:2, 4Pat 23:20
+ 34:12 1Jln 23:5
• 34:14 4Pat 22:8-20
+ 34:14 Shıǵ 24:7, Nzm 31:24-26
+ 34:20 Erm 26:24, Erm 39:14, Erm 40:5
+ 34:21 Nzm 29:27
+ 34:22 Sef 1:10
+ 34:25 Nzm 31:29
+ 34:27 Iysh 57:15
+ 34:28 Iysh 57:1-2
• 34:29 4Pat 23:1-3
+ 34:30 Nzm 31:11

+ 34:31 4Pat 11:14, 4Pat 23:3, 2Jln 15:12, 2Jln 29:10

+ 34:33 2Jln 28:3, 2Jln 33:2
• 35:1 4Pat 23:21-23
+ 35:1 Shıǵ 12:3-11, Nzm 16:2-8
+ 35:3 2Jln 17:9
+ 35:4 1Jln 23, 2Jln 8:14
+ 35:7 2Jln 31:3
+ 35:10 2Jln 30:16, Ezr 6:18
+ 35:13 Shıǵ 12:8-9, Nzm 16:7
+ 35:15 1Jln 25:1, 1Jln 26:1-19
+ 35:17 Shıǵ 12:1-20
• 35:20 4Pat 23:28-30
+ 35:20 Erm 46:2
+ 35:22 2Jln 18:29
+ 35:23 2Jln 18:33
+ 35:24 4Pat 9:28, 4Pat 22:20
• 36:1 4Pat 23:30-35
+ 36:4 Erm 22:11-12
• 36:5 4Pat 23:36
+ 36:6 Erm 25:1, Dan 1:1
+ 36:7 Dan 1:2, Dan 5:2
• 36:9 4Pat 24:8-17
+ 36:10 Erm 24:1-2, Ezk 17:12-13
• 36:11 4Pat 24:18-20, Erm 52:1-2

+ 36:12 Erm 21:3-7, Erm 27:12-22, Erm 32:1-5, Erm 38:17-26

+ 36:13 Ezk 17:15

+ 36:14 Leb 15:31, Erm 7:30, Ezk 5:11

• 36:15 4Pat 25:1-21, Erm 39:1-10, Erm 52:1-30

+ 36:15 Erm 7:13, Erm 25:3
+ 36:16 Erm 5:13, Zxr 1:4
+ 36:17 Nzm 28:49-50
+ 36:21 Leb 26:33-35, Erm 25:11
• 36:22 Ezr 1:1-4

+ 36:22 Erm 29:10, Iysh 44:28, Iysh 45:1, Dan 6:28, Ezr 5:13

+ 36:23 Iysh 41:2, Iysh 44:28

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 2 Jılnama

Alǵí sóz

2 Jılnama

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi