Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:43:55.873583+00:00

Muxaddes Kitap: 1 Patshalar

Muxaddes Kitap: 1 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 1 Patshalar

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

1 Patshalar

1 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Alǵí sóz

Patshalar tuwralı birinshi kitap

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail elindegi basqarıw dúziminiń ózgeriwi tuwralı sóz etiledi. Xalıqtı basqarıp turǵan biylerdiń ornına endi patshalar húkimdarlıq etedi. Xalıqtıń keyingi biyi Samuel payǵambar, Quday tańlaǵan Izraildıń birinshi patshası Shaul hám náwbettegi patsha Dawıt kitaptıń bas qaharmanları.

Patshalar tuwralı birinshi kitaptıń birinshi bóliminde (1–7 baplar) Samuel payǵambardıń ómiri haqqında sóz etiledi. Samuel Izrailǵa hújim qılıp atırǵan dushpanlarǵa qarsı sawashta Izrail láshkerlerine járdem beredi. Biraq Samuel qartayǵannan soń, xalıq láshkerlerge patshanıń basshılıq qılıwın qáleydi hám Samuelden patsha sorap, Qudaydı irenjitedi. Sebebi sol waqıtqa deyin Qudaydıń Ózi Izrail xalqınıń Patshası sıpatında biyler arqalı basqarǵan edi. Xalıq Qudaydan patsha soraǵanda, Quday Shauldı tańlap alıp, onı Izraildıń patshası etip qoydı. Biraq waqıt ótip, Shaul Qudayǵa sadıq bolmay qaladı.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (8–31 baplar) Quday Samuelge Dawıt atlı jas jigitti náwbettegi patsha etip tayınlaytuǵının aytadı. Dawıt filist láshkerinen bolǵan dáwdey Goliyattı óltirgennen soń, tez arada xalıq qaharmanına aylanadı. Dawıttıń abırayı artıp baradı, al Shaul bolsa Dawıttı kóre almaydı. Dawıt Shauldıń kúyew balası hám Shauldıń tuńǵısh ulı Ionatannıń dostı bolsa da, Shaul Dawıttı óltirmekshi bolıp izine túsedi. Kitaptıń qalǵan bóliminde Dawıttıń Shauldan qashıp qutılǵanı hám shólde óziniń kishigirim láshkerine jolbasshı bolǵanı tuwrısında sóz etiledi.

Kitap Shauldıń hám onıń úsh ulınıń filistlerge qarsı sawash waqtında ólgeni haqqındaǵı ayanıshlı waqıyalar menen tamamlanadı. Patsha etip tayınlanǵan adamnıń jeńisi yamasa jeńilisi Qudayǵa bolǵan boysınıwshılıǵına sózsiz baylanıslı ekenligi kitapta anıq kórinip turadı.

1

Samueldiń tuwılıwı

1^1Efrayımnıń tawlı úlkesiniń Rama qalasında Efrayım urıwınıń Suf tiyresinen bolǵan Elqana degen bir adam jasaytuǵın edi. Ol Suftıń quwlıǵı, Toxudıń shawlıǵı, Elihudıń aqlıǵı hám Eroxamnıń ulı edi. 2Elqananıń Xanna hám Peninna atlı eki hayalı bar edi. Peninnanıń balaları boldı, al Xanna qursaq kótermedi. 3Elqana Álemniń Jaratqan Iyesine sıyınıp, Oǵan qurbanlıq beriw ushın hár jılı óz qalasınan Shiloǵa baratuǵın edi. Ol jerde Eliydiń eki ulı Xofniy hám Pinexas Jaratqan Iyeniń ruwxaniyleri edi+. 4Elqana qurbanlıq shalǵan kúni hayalı Peninnaǵa hám onıń ul-qızlarına payların bergende,+
5Xannaǵa jaqsı jerinen pay beretuǵın edi. Sebebi Quday Xannanı násilsiz qılıp qoyǵan bolsa da, Elqana onı súyetuǵın edi. 6Biraq Peninna Jaratqan Iyeniń perzent bermegenin kúndesiniń betine basıp, oǵan bárqulla azap beretuǵın edi. 7Bul hár jılı dawam etti. Xanna Jaratqan Iyeniń Úyine hár kelgende, kúndesi oǵan azap beretuǵın edi. Al ol jılap, hesh nárse jemeytuǵın edi. 8Sonda kúyewi Elqana oǵan: «Xanna, nege jılaysań, nege awqat jemeyseń? Nege bunshama qayǵılısań? Men sen ushın on uldan artıq emespen be?» – deytuǵın edi+.

9Bir kúni olar Shiloda iship-jep bolǵannan keyin, Xanna ornınan turdı. Sonda ruwxaniy Eliy Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasınıń kirer awzındaǵı óz orınlıǵında otır edi+. 10Xannanıń júregi qayǵıǵa tolıp, óksip jılawı menen Jaratqan Iyege duwa etti. 11Ol bılay dep wáde berdi:

«Álemniń Jaratqan Iyesi! Eger Sen qulıńnıń qayǵısına názer salıp, meni eske alsań hám Óz qulıńdı umıtpay, oǵan bir ul sıylasań, men onı ómir boyı Saǵan baǵıshlayman. Onıń basına hesh qashan páki tiymeydi»+.

12Xanna Jaratqan Iyege usılay duwa etiwin dawam etip turǵanda, Eliy onıń awzın gúzetip otırdı. 13Xanna ishinen duwa etkenlikten, onıń tek erinleri jıbırlap turdı, al dawısı esitilmedi. Sol sebepten Eliy onı más dep oylap qaldı. 14Eliy oǵan:

– Máskúnemlikti qashanǵa shekem dawam eteseń? Ishkendi toqtat, – dedi.

15Sonda Xanna Eliyge:

– Yaq, mırzam, olay emes. Men bir qayǵıǵa batqan hayalman. Men sharap ta, ótkir ishimlik te ishken joqpan. Tek júregimdegi qayǵımdı Jaratqan Iyege tógip atırman. 16Qulıńızdı uyatsız hayal dep oylamańız. Qayǵı-hásiretim kúshli bolǵanlıqtan, usı waqıtqa deyin jalbarınıp turman, – dep juwap berdi.

17Sonda Eliy oǵan:

– Aman-esen qayta ber. Izraildıń Qudayı tilegińdi orınlasın, – dedi.

18Xanna oǵan:

– Maǵan kewlińiz tolsın, – dedi de, óz jolına tústi. Sońınan ol awqatlandı, onıń júzi de burınǵıday qayǵılı bolmadı+. 19Olar erteńine azanda erte turıp, Jaratqan Iyege sıyınǵannan soń, Ramadaǵı óz úyine qaytıp keldi. Elqana hayalı Xanna menen jaqınlastı hám Jaratqan Iye Xannanı esine aldı. 20Xanna hámiledar bolıp, waqtı kelgende ul tuwdı. Xanna: «Men onı Jaratqan Iyeden tilep alǵanman», – dep oǵan Samuel[*] dep at qoydı.

Xannanıń Samueldi Qudayǵa baǵıshlawı

21Elqana Jaratqan Iyege jıllıq qurbanlıǵın hám wáde etip ataǵan qurbanlıǵın beriw ushın pútkil xojalıǵı menen birge Shiloǵa ketti. 22Biraq Xanna olar menen birge ketpedi. Ol kúyewine:

– Bala emshekten shıqqannan keyin, onı Jaratqan Iyege xızmet etiwge alıp baraman. Ol Jaratqan Iyeniń aldında bolıp, máńgige sol jerde qaladı, – dedi.

23Kúyewi Elqana oǵan:

– Neni maqul tapsań, sonı isle. Balanı emshekten shıǵarǵanıńsha, usı jerde bol. Jaratqan Iye saǵan wádeńde turıwǵa járdem bersin, – dedi.

Solay etip, Xanna ulın emshekten shıǵarǵanǵa shekem úyde bolıp, onı emizdi. 24Bala emshekten shıqqannan soń, Xanna balanı, úsh jasar buǵanı, bir efa[*] undı hám bir mes sharaptı alıp, Jaratqan Iyeniń Shilodaǵı Úyine bardı. Bala ele jas edi. 25Olar buǵanı shalǵannan keyin, balanı Eliyge apardı. 26Sońınan Xanna Eliyge bılay dedi:

– O, mırzam! Aldıńızda ant iship aytaman: men usı jerde, siziń janıńızda turıp, Jaratqan Iyege duwa etken hayalman. 27Men Jaratqan Iyeden mına balanı sorap, duwa etken edim. Ol meniń tilegimdi orınladı. 28Men de onı Jaratqan Iyege baǵıshlayman. Ol bir ómir Jaratqan Iyege xızmet etedi.

Sońınan olar sol jerde Jaratqan Iyege sıyındı.

2

Xannanıń duwası

2^1Xanna bılay dep duwa etti:

«Júregim Jaratqan Iyede yoshlanar,
Onıń Ózi maǵan kúsh berdi.
Dushpanlarım aldında tilim uzayıp,
Onıń qutqarǵanına quwanaman+.
2Hesh kim joq Jaratqan Iyedey muxaddes,
Awa, Sen sıyaqlı hesh kim joq, Jaratqan Iye!
Qorǵawshı jartas ta joq Qudayımız sıyaqlı!+
3Bunnan bılay menmensip sóylegendi toqtatıń,
Awzıńızdan tákabbir sózler shıqpasın.

Sebebi Jaratqan Iye hámmesin biliwshi Quday-ǵo,

Hár bir isti tárezige tartıwshı da Ol.
4Kúshlilerdiń oq jayları sınar,
Kúshsizler kúshke tolar+.
5Toqlar nan ushın jallanıp,
Ashlar toyar,
Násilsizler jetewin tuwıp,
Kóp balalı hayallar biyperzent qalar+.
6Jaratqan Iye óltiredi de, tiriltedi de,

Óliler mákanına túsiredi de, shıǵarıp aladı da+.

7Ol kimisin jarlı qılıp, kimisin bayıtar,

Kimisin qulatıp, kimisin joqarılatar+.

8Jarlını topıraqtan kóterip alıp,

Biysharanı taslandı arasınan alıp shıǵar.

Otırǵızıp aqsúyekler menen,

Húrmet taxtın berer.

Óytkeni jerdiń tiykarı Jaratqan Iyeniń qolında,

Sol tiykar ústine Ol dúnyanı ornatqan+.

9Jaratqan Iye sadıq qullarınıń adımların qorǵar,

Al jamanlar qarańǵılıqta joq bolar,

Sebebi óz kúshi menen jeńiske erispes insan+.

10Jaratqan Iyege qarsı turǵanlar shıl-párshe bolar,

Jaratqan Iye olarǵa qarsı kóklerdi gúrkireter,

Pútkil dúnyanı Ol húkim qılar,
Óz patshasın kúshke toltırıp,
Maylaǵan adamın dańqqa eristirer»+.

11Sońınan Elqana Ramaǵa, úyine qaytıp ketti. Al kishkene Samuel bolsa, ruwxaniy Eliydiń qolında Jaratqan Iyege xızmet ete basladı.

Eliydiń ullarınıń jaman isleri

12-13Eliydiń ulları jaramas adamlar edi. Olar Jaratqan Iyeni mensinbedi hám xalıq aldındaǵı ruwxaniylik wazıypasına húrmetsizlik etti. Birew qurbanlıq shalıp, gósh qaynatıp atırǵanda, ruwxaniylerdiń xızmetshisi qolına úsh tisli shanıshqını alıp keletuǵın edi+. 14Ol shanıshqını shúlen qazanǵa, qazanǵa, tabaǵa yamasa tabaqqa tıǵıp, oǵan ilingenniń hámmesin ruwxaniy ushın alatuǵın edi. Olar Shiloǵa kelgen izraillılardıń hámmesine usılay isleytuǵın edi. 15Hátte, qurbanlıqtıń mayları tútetip jandırıw ushın ajıratıp alınbastan burın ruwxaniydiń xızmetshisi kelip, qurbanlıq shalǵan adamǵa: «Ruwxaniyge quwırıw ushın shiyki gósh ber. Ol sennen pisken gósh emes, al shiyki gósh aladı», – deytuǵın edi. 16Eger qurbanlıq shalǵan adam: «Dáslep maydı tútetip jandırayıq, sońınan qálegenińdi alarsań», – dese, xızmetshi oǵan: «Yaq, házir bereseń, bolmasa tartıp alaman», – deytuǵın edi+. 17Jaratqan Iyeniń názerinde jigitlerdiń islegen gúnası júdá awır edi. Óytkeni olar Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıqlarǵa húrmetsizlik etti.

18Sol arada jas Samuel zıǵır efod[*] kiyip, Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etip júrdi. 19Anası hár jılı kúyewi menen birge jıllıq qurbanlıq beriw ushın kelgende, tikken kishkene shapanın ulına ákelip beretuǵın edi. 20Sonda Eliy Elqanaǵa hám onıń hayalına pátiyasın berip: «Tilep alıp, Jaratqan Iyege arnaǵan balańnıń ornına Jaratqan Iye saǵan bul hayaldan basqa balalar bersin», – deytuǵın edi. Sońınan olar úyine qaytatuǵın edi. 21Jaratqan Iye Xannaǵa názerin túsirdi. Ol hámiledar bolıp, jáne úsh ul, eki qız tuwdı. Al kishkene Samuel Jaratqan Iye aldında ósip bardı+.

22Eliy júdá qartayıp qalǵan edi. Ol ullarınıń izraillılarǵa islegen barlıq isleri hám Ushırasıw shatırınıń aldında xızmet isleytuǵın hayallar menen jatqanı haqqında esitti+. 23Sonda Eliy ullarına bılay dedi:

– Ne ushın bunday islerdi islep atırsızlar? Men sizler islegen jawızlıqlar haqqında hámme adamlardan esittim. 24Bul jaqsı emes, balalarım! Jaratqan Iyeniń xalqı arasında tarap ketken bul xabar – jaqsı xabar emes. 25Eger adam adamǵa qarsı gúna islese, Quday ayıpker ushın táwelleshi boladı. Biraq Jaratqan Iyege qarsı gúna islegen adam ushın kim táwelleshi boladı?

Degen menen, olar ákesiniń sózlerine qulaq aspadı. Óytkeni Jaratqan Iye olardı óltiriwdi sheship qoyǵan edi+.

Eliydiń ulları haqqında payǵambarshılıq

26Sol arada óspirim Samuel ósip, Jaratqan Iyeniń de, xalıqtıń da kewline unap bardı+. 27Bir kúni Qudaydıń bir adamı Eliyge kelip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Babań hám onıń urpaqları Mısırda faraonnıń xalqına qul bolǵan waqıtta, Men olarǵa Ózimdi ashıp kórsetpegen be edim+? 28Qurbanlıq orınǵa barıw hám xosh iyisli zatlardı tútetip, efod kiyip júriw ushın pútkil Izrail urıwları arasınan tek seniń babańdı ǵana Ózime ruwxaniy etip tańlamadım ba? Jáne de, izraillılardıń pútkil sıyların da seniń ata-babalarıńnıń urpaqlarına bermedim be+? 29Solay eken, Meniń mákanım ushın ákeliwdi buyırǵan qurbanlıq hám sadaqalarǵa nege húrmetsizlik etesizler? Ne ushın xalqım Izraildıń bergen barlıq qurbanlıqlarınıń eń jaqsı jerlerin ózlerińiz jep semirip, nege ullarıńdı Mennen artıq kóreseń?» 30Sonlıqtan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Seniń xojalıǵıń hám seniń babańnıń urpaqları Maǵan máńgige xızmet etedi, – degen edim». Biraq endi Jaratqan Iye bılay deydi: «Endi bulay islewden awlaqpan. Sebebi Meni húrmetlegendi Men de húrmetleymen, al Meni húrmet etpegenler masqara boladı+. 31Mine, seniń hám babańnıń urpaǵınıń kúshin qurtatuǵın kúnlerim kiyatır. Solay etip, tuqımıńda hesh kim uzaq ómir súrmeydi+. 32Meniń Izrailǵa isleytuǵın jaqsılıǵıma qaramastan, sen Meniń mákanımda qıyınshılıq kóreseń. Endigiden bılay, tuqımıńda hesh kim uzaq ómir súrmeydi. 33Kózlerińdi soqır qılıp, júregińdi qayǵıǵa toltırıw ushın, Meniń qurbanlıq ornımda seniń tuqımıńnan tek bir adamdı qaldıraman. Biraq basqa urpaqlarıńnıń hámmesi jaslay dúnyadan ótedi. 34Eki ulıń Xofniy menen Pinexastıń bir kúnde óliwi seniń ushın bir nıshan boladı+. 35Men Ózime qálewlerimdi hám maqsetlerimdi orınlaytuǵın sadıq bir ruwxaniy qoyajaqpan. Ol Meniń maylaǵan patshamnıń aldında bárqulla xızmet etiwi ushın, onıń urpaǵın máńgige usı xızmetke qoyaman+. 36Sonda seniń urıwıńnan aman qalǵan hár bir adam bir bólek gúmis yamasa bir tislem nan ushın bas iyip kelip, nan tawıp jewi ushın, ózin qanday da bir diniy xızmetke qoyıwdı soraydı».

3

Qudaydıń Samueldi shaqırıwı

3^1Óspirim Samuel Eliydiń qolı astında Jaratqan Iyege xızmet etetuǵın edi. Ol kúnleri Jaratqan Iyeniń sózi siyrek, ayanları da az boldı+. 2Bir kúni túnde Eliy ornında jatırǵan edi. Onıń kózleri júdá ázzilep qalǵan bolıp, zorǵa kóretuǵın edi. 3Al Samuel bolsa, Qudaydıń sandıǵı turǵan Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasında jatırǵan edi. Qudaydıń shırası ele sónbegen edi. 4Sonda Jaratqan Iye Samueldi shaqırdı. Samuel Oǵan:

– Lábbáy, – dep juwap berdi.

5Sońınan Eliyge juwırıp barıp:

– Shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Biraq Eliy:

– Men seni shaqırmadım. Barıp, ornıńa jat, – dedi. Samuel barıp, ornına jattı. 6Jaratqan Iye jáne:

– Samuel! – dep shaqırdı. Samuel ornınan turdı da, Eliyge barıp:

– Meni shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Eliy oǵan:

– Shaqırmadım, balam. Barıp, ornıńa jat, – dedi.

7Samuel Jaratqan Iyeniń dawısın tanımaytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń sózi oǵan ele ayan bolmaǵan edi.

8Jaratqan Iye Samueldi úshinshi márte shaqırdı. Samuel ornınan turdı da, Eliyge barıp:

– Meni shaqırdıńız ba? Men keldim, – dedi.

Sonda Eliy balanı Jaratqan Iyeniń shaqırǵanın túsindi. 9Ol Samuelge:

– Barıp, ornıńa jat. Eger Ol seni jáne shaqırsa: «Jaratqan Iye! Ayta ber, qulıń tıńlap tur», – dep ayt, – dedi.

Samuel barıp, ornına jattı. 10Jaratqan Iye kelip, sol jerde turdı hám burınǵıday etip:

– Samuel, Samuel! – dep shaqırdı.

Samuel Oǵan:

– Ayta ber, qulıń tıńlap tur, – dep juwap berdi.

11Sonda Jaratqan Iye Samuelge bılay dedi:

– Men Izrailda esitken hár bir adamnıń húreyin ushıratuǵın bir nárse isleyjaqpan+. 12Sol kúni Eliydiń xojalıǵına qarsı aytqanlarımnıń hámmesin basınan ayaǵına shekem júzege asıraman. 13Eliyge ózi biletuǵın gúna sebepli xojalıǵın máńgige jazalaytuǵınımdı xabarlaǵan edim. Onıń ulları Qudayǵa til tiygizse de, ol ullarına tıyım salmadı. 14Sonlıqtan Men: «Eliydiń xojalıǵınıń ayıbı hesh qashan hesh qanday qurbanlıq penen ótelmeydi», – dep onıń xojalıǵı haqqında ant ishtim.

15Samuel azanǵa shekem jattı, sońınan Jaratqan Iyeniń Úyiniń qapıların ashtı. Ol kórgen ayanın Eliyge aytıwǵa qorqtı. 16Biraq Eliy onı:

– Balam, Samuel! – dep shaqırdı.

Samuel oǵan:

– Lábbáy, – dep juwap berdi.

17Eliy Samuelge:

– Jaratqan Iye saǵan nelerdi ayttı? Mennen hesh nárseni jasırma. Eger Onıń saǵan aytqanlarınan birin jasırıp qalsań, Ol seni jazalaǵan ústine jazalasın, – dedi+.

18Samuel hesh nárseni jasırmastan, oǵan hámmesin aytıp berdi. Sonda Eliy:

– Ol Jaratqan Iye-ǵo. Neni maqul kórse, sonı islesin, – dedi+.

Samueldiń payǵambarlıq xızmetiniń baslanıwı

19Samuel ósip bardı. Jaratqan Iye onıń menen birge edi. Jaratqan Iyeniń oǵan aytqan sózleriniń birewi de orınlanbay qalmadı+. 20Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi pútkil Izrail xalqı Samueldiń Jaratqan Iyeniń payǵambarı bolıp belgilengenin bildi+. 21Jaratqan Iye Shiloda kóriniwin dawam etti. Sol jerde Ol Óz sózi arqalı Samuelge Ózin tanıtqan edi.

4

4^1Samueldiń sózi pútkil Izrailǵa jayıldı.

Kelisim sandıǵınıń dushpan qolına túsiwi

Sol kúnleri izraillılar filistler menen urısıw ushın jolǵa shıqtı. Izraillılar Eben-Ezerge, filistler Afekke ordaların qurdı. 2Filistler izraillılarǵa qarsı sawash maydanına tústi. Sawash háwij alǵanda, filistler izraillılardı jeńiliske ushırattı. Sawashta izraillılardıń tórt mıńǵa shamalas adamı qaza taptı. 3Áskerler ordaǵa qaytıp kelgende, Izrail aqsaqalları: «Ne ushın búgin Jaratqan Iye bizlerdiń filistlerden jeńiliwimizge jol qoydı? Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Shilodan usı jerge alıp keleyik. Ol aramızda bolıp, bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqarsın», – dedi+.

4Solay etip, xalıq Shiloǵa adamlardı jiberdi. Olar barıp, kerublar[*] arasında taxtta otırǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń Kelisim sandıǵın alıp keldi. Eliydiń eki ulı Xofniy menen Pinexas ta Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń janında edi+. 5Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı ordaǵa ákelingende, pútkil izraillılardıń qattı baqırısqan dawıslarınan jer lárzege keldi. 6Filistler baqırıslardı esitip: «Evreyler ordasında nege bunshelli baqırıs bolıp atır eken?» – desti. Olar Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń ordaǵa ákelingenin bilgende, 7qorqıp ketip bılay dedi: «Olardıń qudayları ordaǵa kelipti. Qurıp qaldıq! Burın hesh qashan bunday nárse bolıp kórmegen edi. 8Qurıp qaldıq! Bul kúshli qudaylardıń qolınan bizlerdi kim qutqaradı? Olar shólde mısırlılardı túrli bálelerge ushıratqan qudaylar-ǵo. 9Bekkem bolıńlar, filistler! Márt bolıńlar! Bolmasa, evreylerdiń sizlerge qul bolǵanı sıyaqlı, sizler de olarǵa qul bolasızlar. Márt bolıp, sawashqa túsińler»+.

10Solay etip, filistler sawashqa túsip, izraillılardı jeńdi. Izraillılardıń hár biri óz shatırına qaray qashtı. Qırǵınǵa ushıraǵanı sonshelli, izraillılar otız mıń piyada áskerinen ayırıldı. 11Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, al Eliydiń eki ulı Xofniy hám Pinexas qaza taptı+.

Eliydiń ólimi

12Benyamin urıwınan bir adam sawash maydanınan qashıp shıǵıp, sol kúnniń ózinde Shiloǵa jetip keldi. Ol qayǵıdan kiyimlerin jırtıp, basına topıraq shashqan edi+. 13Sol adam jetip kelgende, Qudaydıń sandıǵın oylap, júregi ezilgen Eliy jol shetindegi otırǵıshta jolǵa qarap otırǵan edi. Adam qalaǵa kirip, bolǵan waqıyanı aytıp bergende, qaladaǵılardıń hámmesi dad salıp baqırıstı. 14Eliy dad salıp baqırısqandı esitip:

– Nege shawqım kóterilip atır? – dep soradı.

Xabarshı bolǵan waqıyanı aytıp beriw ushın dárriw Eliydiń janına keldi. 15Sonda Eliy toqsan segiz jasta bolıp, kózleri ázzilep, kórmey qalǵan edi+. 16Xabarshı Eliyge:

– Men sawash maydanınan kiyatırman. Házir ǵana sol jerden qashıp shıqtım, – dedi.

Eliy onnan:

– Balam, ne boldı? – dep soradı.

17Xabarshı Eliyge:

– Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashtı. Áskerler úlken qırǵınǵa ushıradı. Eki ulıńız Xofniy menen Pinexas qaza taptı, al Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, – dedi.

18Xabarshı Qudaydıń sandıǵı tuwralı aytqanda, Eliy otırǵıshtan shalqasına túsip, qala dárwazasınıń qasına quladı. Ol júdá ǵarrı hám semiz bolǵanlıqtan julını úzilip, jan tapsırdı. Eliy Izrailǵa qırıq jıl biylik etken edi.

19Sol waqıtta Eliydiń kelini, Pinexastıń hayalı júkli bolıp, tuwatuǵın waqtı shamalasqan edi. Hayal Qudaydıń sandıǵınıń qolǵa túskeni, qáyin atası hám kúyewiniń ólgeni haqqında esitkende, birden tolǵaǵı tuttı da, dizerlep otırıp bosandı. 20Járdem bergen hayallar oǵan ólimi aldınan:

– Qorqpa, ullı boldıń, – dedi. Biraq ol juwap ta bermedi, dıqqat ta awdarmadı+. 21Qudaydıń sandıǵınıń qolǵa túsip, qáyin atası hám kúyewiniń ólgenligi sebepli hayal: «Ullılıq Izraildı tárk etti», – dep ulına Ixabod[*] dep at qoydı. 22Ol:

– Ullılıq Izraildı tárk etti. Sebebi Qudaydıń sandıǵı qolǵa tústi, – dedi+.

5

Kelisim sandıǵı filistler qolında

5^1Filistler Qudaydıń sandıǵın qolǵa kirgizgennen soń, onı Eben-Ezerdegi sawash maydanınan Ashdodqa alıp keldi+. 2Olar Qudaydıń sandıǵın Dagonnıń butxanasına aparıp, onı Dagonnıń músininiń janına qoydı+. 3Erteńine azanda erte turǵan ashdodlılar Dagonnıń Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında et betinen jıǵılıp jatırǵanın kórdi. Olar Dagondı aldı da, onı óz ornına qoydı+. 4Biraq olar erteńine azanda turǵanda, Dagonnıń jáne Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń aldında et betinen jıǵılıp jatırǵanın kórdi. Bul rette onıń bası hám eki qolı julınıp, bosaǵada jatırǵan edi. Onıń tek gewdesi ǵana pútin qalǵan edi+. 5Sonlıqtan Dagonnıń ruwxaniyleri de, Ashdodtaǵı Dagonnıń butxanasına kelgenlerdiń hámmesi de usı kúnge shekem ol jatqan bosaǵanı baspaydı+.

6Jaratqan Iye ashdodlılardı hám dógeregindegi xalıqtı awır jazaladı. Olardı shıyqan menen jazalap, qıyınshılıqqa duwshar etti. 7Bolıp atırǵan waqıyalardı kórgen Ashdod xalqı: «Izraildıń Qudayınıń sandıǵı bizlerde qalmasın, sebebi Ol bizlerdi de, qudayımız Dagondı da awır jazalap atır», – dedi. 8Sonlıqtan olar adam jiberip, pútkil filist húkimdarların shaqırttı hám olardan:

– Izraildıń Qudayınıń sandıǵın ne qılayıq? – dep soradı.

Olar:

– Sandıq Gatqa aparılsın, – dedi.

Solay etip, olar Izraildıń Qudayınıń sandıǵın Gatqa apardı.

9Biraq sandıq Gatqa aparılǵannan soń, Jaratqan Iye sol qalanı da jazaladı. Qalanı kúshli qorqınısh biylep aldı. Jaratqan Iye pútkil qala xalqın, kishkenesinen úlkenine shekem jazaladı. Olarǵa da shıyqanlar shıǵa basladı. 10Sol sebepli olar Qudaydıń sandıǵın Ekronǵa jiberdi.

Sandıq qalaǵa kirer-kirmesten, ekronlılar: «Bizlerdi hám xalqımızdı joq qılıw ushın, Izraildıń Qudayınıń sandıǵın bizlerge alıp keldińler!» – dep baqırıstı. 11Olar pútkil filist húkimdarların toplap: «Izraildıń Qudayınıń sandıǵın bul jerden alıp ketińler. Bizlerdi de, xalqımızdı da joq qılmawı ushın, ol óz jerine qaytarılsın», – dedi. Sebebi pútkil qalanı ólim qorqınıshı biylep alǵan edi. Qudaydıń olarǵa bergen jazası júdá awır edi. 12Tiri qalǵanlarǵa shıyqanlar shıqtı. Qala xalqınıń dadı aspanǵa jetti.

6

Kelisim sandıǵınıń Izrailǵa qaytarılıwı

6^1Jaratqan Iyeniń sandıǵı filistler elinde jeti ay bolǵannan soń, 2filistler ruwxaniylerdi hám palkerlerdi shaqırtıp, olarǵa:

– Jaratqan Iyeniń sandıǵın ne qılsaq eken? Onı óz ornına qalay qaytarıwımız kerekligin bizlerge aytıńlar, – dedi.

3Olar:

– Eger sizler Izraildıń Qudayınıń sandıǵın izge qaytarmaqshı bolsańız, onı bos jibermey, oǵan qosa ayıbıńızdı juwıw ushın sıy berip jiberińler. Sonda shıpa tabasızlar hám Onıń sizlerdi ne ushın jazalap atırǵanın bilip alasızlar, – dedi+.

4Sonda filistler:

– Ayıbımızdı juwıw ushın Oǵan qanday sıy jibereyik? – dep soradı.

Ruwxaniyler hám palkerler bılay dep juwap berdi:

– Sizler jiberetuǵın sıylar filist húkimdarlarınıń sanına qaray bes shıyqannıń hám bes tıshqannıń altın músinlerinen ibarat. Óytkeni sizler de, húkimdarlarıńız da birdey jazaǵa tartılǵansız. 5Bunıń ushın shıyqanlardıń hám jerińizdi wayran etken tıshqanlardıń músinlerin isleń hám Izraildıń Qudayın ullılań. Múmkin, sonda Ol sizlerdi, qudaylarıńızdı hám jerińizdi jazalawdı toqtatar. 6Ne ushın mısırlılar hám faraon sıyaqlı qaysarlıq qılasızlar? Quday mısırlılardıń janına tiygende, olar Izrail xalqın bosatıp jibermedi me+? 7Endi jańa bir arba isletińler de, birinshi ret tóllegen hám hesh qashan arbaǵa jegilmegen eki qashardı alıp, olardı arbaǵa jegińler. Qasharlardıń buzawların ayırıp alıp, qoraǵa aparıńlar+. 8Jaratqan Iyeniń sandıǵın arbanıń ústine qoyıńlar. Ayıbıńızdı juwıw ushın Oǵan jiberip atırǵan altın zatlarıńızdı qutıǵa salıp, sandıqtıń janına jaylastırıńlar. Sońınan arbanı aydap jiberińler, kete bersin. 9Biraq izinen gúzetip barıńlar. Eger arba óz eline, Beyt-Shemeshke qaray betlese, onda bul ullı apatshılıqtı bizlerge Jaratqan Iyeniń Ózi jibergen boladı. Eger arba basqa tárepke jol alsa, onda bul apatshılıqtıń Onnan jiberilmegenin, al oǵan tosattan duwshar bolǵanımızdı bilip alamız.

10Adamlar aytılǵanday isledi. Olar birinshi ret tóllegen eki qashardı arbaǵa jekti, al buzawların qoraǵa qamap tasladı. 11Jaratqan Iyeniń sandıǵı menen birge ishine shıyqanlardıń hám tıshqanlardıń altın músinleri salınǵan qutını arbaǵa saldı. 12Sonda qasharlar tuwrı Beyt-Shemeshke qaray jol aldı. Olar ońǵa da, solǵa da burılmastan, móńirewi menen alǵa ilgeriledi. Al filist húkimdarları bolsa, Beyt-Shemeshtiń shegarasına deyin olarǵa erip keldi.

13Sol waqıtta Beyt-Shemesh xalqı oypatlıqta biyday orıp atırǵan edi. Olar basların kóterip qarap, sandıqtı kórgende, quwanıp ketti. 14-15Arba beyt-shemeshli Eshuanıń atızına kirip, sol jerdegi úlken bir tastıń janında toqtadı. Lebiyliler Jaratqan Iyeniń sandıǵın hám altın zatlar salınǵan qutını arbadan túsirip, úlken tastıń ústine qoydı. Beyt-shemeshliler arbanıń aǵashların otın etip jardı da, qasharlardı Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıq etip berdi. Sol kúni beyt-shemeshliler Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar berip, basqa qurbanlıqlar da shaldı. 16Filistlerdiń bes húkimdarı bolıp ótkenlerdi kórgennen soń, sol kúni Ekronǵa qaytıp ketti.

17Filistler ayıbın juwıw ushın sıy retinde Ashdod, Gaza, Ashkelon, Gat hám Ekron qalaları ushın Jaratqan Iyege bir-birden shıyqanlardıń altın músinlerin jibergen edi+. 18Al altınnan islengen tıshqan músinleri bolsa, bes filist húkimdarlarına qaraslı bolǵan qorǵan qalalar menen qosa dógeregindegi awıllardıń sanına tuwrı keletuǵın edi. Ústine Jaratqan Iyeniń sandıǵı qoyılǵan sol úlken tas búginge deyin beyt-shemeshli Eshuanıń atızında gúwalıq bolıp tur. 19Beyt-shemeshlilerden bazıları Jaratqan Iyeniń sandıǵınıń ishine úńilgen edi. Sonıń ushın Jaratqan Iye olardı jazalap, jetpis[*] adamdı joq qıldı. Xalıq Jaratqan Iyeniń ózlerine bergen bul awır jazası sebepli aza tuttı+. 20Beyt-Shemesh xalqı: «Bul muxaddes Qudaydıń, Jaratqan Iyeniń aldında kim tura aladı? Sandıq bizlerden kimge aparılıwı tiyis?» – dep soradı. 21Olar Kiryat-Yarimde jasawshılarǵa xabarshılar jiberip: «Filistler Jaratqan Iyeniń sandıǵın qaytarıp jiberipti, kelip, onı alıp ketińler», – dedi+.

7

7^1Solay etip, Kiryat-Yarimniń xalqı kelip, Jaratqan Iyeniń sandıǵın aldı da, onı tóbeshiktegi Abinadabtıń úyine apardı. Onıń ulı Elazardı Jaratqan Iyeniń sandıǵına qaraw ushın tayınladı+.

Samueldiń Izrailǵa biylik etiwi

2Sandıq uzaq waqıt, jigirma jıl dawamında Kiryat-Yarimde qaldı. Sol waqıt ishinde pútkil Izrail xalqı qayǵıǵa batıp, Jaratqan Iyege intizar boldı.

3Samuel pútkil Izrail xalqına bılay dedi:

– Eger Jaratqan Iyege shın júrekten júz burmaqshı bolsańız, onda ózlerińizdegi basqa qudaylardıń hám Ashtartanıń músinlerin joq qılıńlar. Ózlerińizdi Jaratqan Iyege baǵıshlap, tek Oǵan xızmet etińler. Sonda Ol sizlerdi filistlerdiń qolınan qutqaradı+.

4Solay etip, izraillılar Baaldıń hám Ashtartanıń músinlerin joq qılıp, jalǵız Jaratqan Iyege xızmet ete basladı+.

5Sonda Samuel:

– Pútkil izraillılardı Mispaǵa jıynańlar, men sizler ushın Jaratqan Iyege jalbarınaman, – dedi+. 6Mispaǵa jıynalǵan izraillılar qudıqtan suw alıp, onı Jaratqan Iyege arnap tókti. Olar sol kúni oraza tutıp: «Jaratqan Iyege qarsı gúna isledik», – dedi. Samuel Mispada Izrail xalqına biylik etti+.

7Filistler Izrail xalqınıń Mispaǵa toplanǵanın esitkende, filist húkimdarları izraillılarǵa qarsı hújimge atlandı. Izraillılar bunı esitkende, filistlerden qorqtı. 8Olar Samuelge:

– Bizlerdi filistlerdiń qolınan qutqarıwı ushın Qudayımız Jaratqan Iyege tınbay jalbarın, – dedi.

9Sonda Samuel ele sútten shıqpaǵan bir qozını alıp, onı Jaratqan Iyege arnap tolıǵı menen jandırılatuǵın qurbanlıq etip berdi. Samuel Izrail xalqı ushın Jaratqan Iyege jalbarındı. Jaratqan Iye de oǵan juwap berdi+.

10Samuel qurbanlıqtı jandırıp atırǵanda, filistler izraillılarǵa hújim qılıw ushın jaqınlasıp qalǵan edi. Biraq sol waqıtta Jaratqan Iye kúshli dawıs penen gúrkirep, filistlerdi qattı albırattı hám olar izraillılardıń aldında kúl-talqan boldı+. 11Mispadan shıqqan izraillılar filistlerdiń izinen quwıp, olardı Beyt-Kardıń tómengi jaǵına shekem óltirip bardı.

12Samuel bir tas alıp, onı Mispa menen Shenniń arasına ornattı. Ol: «Jaratqan Iye bizlerge usı jerge deyin járdem berdi», – dep tasqa Eben-Ezer[*] dep at qoydı+. 13Solay etip, jeńiliske ushıraǵan filistler qaytıp Izrail jerine hújim jasamaytuǵın boldı. Samueldiń kóziniń tirisinde Jaratqan Iye filistlerge qarsı turdı. 14Ekronnan Gatqa shekemgi filistlerdiń basıp alǵan qalaları izraillılarǵa qaytarıp berildi. Izraillılar olardıń átirapındaǵı jerlerdi de filistlerdiń qolınan qutqardı. Izrail hám amor xalqı arasında paraxatshılıq ornadı.

15Samuel pútkil ómiri boyı Izrailǵa biylik etti. 16Ol hár jılı Beyt-Eldi, Gilgaldı hám Mispanı aylanıp shıǵatuǵın, bul qalalarda turıp, pútkil Izrailǵa biylik etetuǵın edi. 17Sońınan Ramadaǵı óz úyine qaytıp ketetuǵın hám sol jerden Izrailǵa biylik etetuǵın edi. Ol sol jerde Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı.

8

Izrail xalqınıń patsha talap etiwi

8^1Samuel qartayǵan shaǵında, óziniń ulların Izrailǵa biyler etip qoydı. 2Tuńǵısh ulınıń atı Ioel, ekinshisiniń atı Abiya bolıp, olar Beer-Shebada biylik etti. 3Biraq ulları ákesiniń jolınan júrmedi. Olar haram paydaǵa berilip, para alatuǵın hám ádillikti burmalaytuǵın edi+.

4Sonlıqtan pútkil Izrail aqsaqalları jıynalıp, Ramadaǵı Samueldiń aldına bardı. 5Olar Samuelge:

– Mine, sen de qartaydıń. Ullarıń da seniń jolıńnan júrmey atır. Sonıń ushın basqa xalıqlarda bolǵanı sıyaqlı, bizlerge biylik etetuǵın bir patsha qoyıp ber, – dedi+.

6Olardıń: «Bizlerge biylik etetuǵın bir patsha qoyıp ber», – degen sózleri Samuelge unamadı. Sol sebepli ol Jaratqan Iyege duwa etti. 7Sonda Jaratqan Iye Samuelge bılay dep juwap berdi:

– Xalıqtıń saǵan aytıp atırǵan sózleriniń hámmesin tıńla. Sebebi olar sennen emes, al ózleriniń patshası bolǵan Mennen waz keshti. 8Olardı Mısırdan alıp shıqqan kúnimnen baslap, usı kúnge shekem Maǵan ne qılǵan bolsa, saǵan da sonı islep atır. Olar Meni taslap, basqa qudaylarǵa xızmet etken edi. 9Endi olarǵa qulaq sal. Biraq olarǵa ózleriniń ústinen patshalıq etetuǵın patshanıń huqıqları tuwralı bildirip, qatań eskert.

10Samuel ózinen patsha talap etken xalıqqa Jaratqan Iyeniń barlıq sózlerin jetkerip, 11olarǵa bılay dedi:

– Sizlerdiń ústińizden húkimdarlıq etetuǵın patshanıń huqıqları mınaday: ol sizlerdiń ullarıńızdı alıp, óziniń sawash arbaları hám atları ushın xızmet ettirip qoyadı. Jáne de, olar onıń arbasınıń aldında juwırıp júretuǵın boladı+. 12Ol bazıların mıńbasılar hám eliwbasılar etip qoyadı. Bazılarǵa jerin súrdirip, eginin jıynatadı. Al bazılarǵa bolsa, urıs quralların hám sawash arbalarınıń ásbap-úskenelerin soqtırıp qoyadı. 13Qızlarıńızdı iyis may islewshi, aspaz hám nanbay etip aladı. 14Jaqsı egislik jerlerińizdi, júzim hám záytún baǵlarıńızdı alıp, óz xızmetshilerine beredi+. 15Ol zúráátińizdiń hám júzimińizdiń onnan birin alıp, óz aqtalarına hám xızmetshilerine beredi. 16Qul hám shorılarıńızdı, eń jaqsı ógiz[*] hám esheklerińizdi alıp, óz jumıslarında paydalanadı. 17Ol mayda mallarıńızdıń da onnan birin aladı, al ózlerińiz onıń qulları bolasızlar. 18Usılar orınlanǵanda, ózlerińiz tańlaǵan patshańızdıń dártinen nala shegesizler. Biraq sol kúni Jaratqan Iye sizlerge juwap bermeydi+.

19Degen menen, xalıq Samueldiń sózin tıńlaǵısı kelmey:

– Yaq, bizlerdi basqaratuǵın bir patsha bolsın. 20Sonda bizler de basqa xalıqlar sıyaqlı bolamız. Patshamız bizlerge biylik etedi hám aldımızda júrip, sawashlarımızdı basqaradı, – dedi.

21Samuel xalıqtıń barlıq sózlerin tıńlaǵannan soń, olardı Jaratqan Iyege aytıp berdi. 22Sonda Jaratqan Iye Samuelge:

– Olardıń sózine qulaq salıp, olarǵa bir patsha qoyıp ber, – dep juwap berdi.

Sonnan keyin, Samuel izraillılarǵa:

– Hár bir adam óz qalasına qaytsın, – dedi.

9

Samueldiń Shaul menen ushırasıwı

9^1Benyamin urıwınan Kish degen abıraylı bir adam bar edi. Ol Abieldiń ulı, Serordıń aqlıǵı, Bexorattıń shawlıǵı, Afiaxtıń quwlıǵı edi+. 2Kishtiń jas hám sımbatlı Shaul atlı bir ulı bar edi. Izrail xalqı arasında onnan asqan sımbatlı adam joq edi. Hár qanday adamnıń boyı onıń iynine keletuǵın edi.

3Bir kúni Shauldıń ákesi Kishtiń eshekleri joytılıp ketti. Sonda Kish ulı Shaulǵa:

– Xızmetshilerden birewin janıńa alıp, esheklerdi izle, – dedi.

4Shaul Efrayımnıń tawlı úlkesin hám Shalisha jerlerin aylanıp shıqtı. Biraq esheklerdi taba almadı. Olar Shaalim úlkesine bardı, biraq eshekler ol jerde de joq bolıp shıqtı. Sońınan olar Benyamin jerine bardı, biraq esheklerdi ol jerden de taba almadı+. 5Olar Suf jerine jetkende, Shaul janındaǵı xızmetshisine:

– Júr, qayta qoyayıq. Bolmasa, ákem esheklerdi qoyıp, bizlerdi qayǵıra baslar, – dedi.

6Biraq xızmetshi oǵan:

– Qara, mına qalada Qudaydıń adamı turadı. Ol abıraylı adam bolıp, onıń aytqanlarınıń bári orınlanadı. Házir sol jerge barayıq. Bálkim, ol bizlerge jol kórseter, – dedi+.

7Shaul onnan:

– Eger barsaq, oǵan ne aparamız? Dorbamızdaǵı nanımız da tawısıldı. Qudaydıń adamına beretuǵın hesh qanday sawǵamız joq. Nemiz qaldı? – dep soradı.

8Xızmetshi Shaulǵa jáne:

– Mine, mende sherek shekel[*] gúmis bar. Ol bizlerge baratuǵın jolımızdı kórsetiwi ushın, men onı Qudaydıń adamına beremen, – dep juwap berdi.

9Burın Izrailda bir adam Qudaydan bir nárse soramaqshı bolǵanda: «Júriń, kózi ashıqqa barayıq», – deytuǵın bolǵan. Sebebi házir payǵambar dep atalatuǵın adamlardı burın «kózi ashıqlar» dep ataǵan.

10Shaul xızmetshisine:

– Yaqshı, barayıq, – dedi. Solay etip, olar Qudaydıń adamı jasaytuǵın qalaǵa qaray ketti.

11Olar qalaǵa qaray kóterilip baratırǵanda, suw alıwǵa shıqqan qızlardı ushıratıp, olardan:

– Kózi ashıq usı jerde me? – dep soradı.

12Qızlar olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Awa, ol sizlerdiń aldıńızda ketip baratır. Asıǵıńlar, ol qalamızǵa búgin keldi. Sebebi xalıq búgin sıyınıw orında qurbanlıq berejaq+. 13Qalaǵa kiriwińizden-aq, awqatlanıw ushın sıyınıw orınǵa shıqpasınan burın onı tawıp alasız. Ol barıp, qurbanlıqtı muxaddeslemegenshe, xalıq awqat jemeydi. Shaqırılǵanlar ol kelgennen soń jewdi baslaydı. Házir barsańız, onı dárhal tawıp alasız.

14Shaul hám onıń xızmetshisi qalaǵa ketti. Olar qalaǵa kirgende, sıyınıw ornına baratırǵan Samuel olardıń qarsı aldınan shıqtı.

15Shaul kelmesinen bir kún aldın, Jaratqan Iye Samuelge ayan berip: 16«Erteń usı waqıtta saǵan Benyamin jerinen bir adamdı jiberemen. Onı maylap, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoy. Ol xalqımdı filistler qolınan qutqaradı. Men xalqımnıń awhalın kórdim. Óytkeni olardıń dadı Maǵan jetip keldi», – degen edi+.

17Samuel Shauldı kórgende, Jaratqan Iye Samuelge: «Saǵan aytqan adamım usı boladı. Xalqıma ol húkimdarlıq etedi», – dedi. 18Shaul qala dárwazasında Samueldi ushıratıp, onnan:

– Kózi ashıqtıń úyi qay jerde, aytıp jiberesiz be? – dep soradı.

19Samuel oǵan bılay dep juwap berdi:

– Kózi ashıq men bolaman. Meniń aldımda júrip, sıyınıw ornına kóteril. Búgin meniń menen birge awqatlanasań. Al azanda júregińdeginiń bárin ózińe aytıp berip, úyińe qaytaraman. 20Úsh kún aldın joytılǵan esheklerińdi qayǵırma, olar tabıldı. Izraildıń pútkil úmiti kimnen? Sennen hám ákeńniń xojalıǵınan emes pe?

21Shaul Samuelge:

– Men Izrail urıwları ishindegi eń kishkenesi bolǵan Benyamin urıwınan emespen be? Men tiyisli bolǵan tiyre de Benyamin urıwındaǵı barlıq tiyrelerdiń eń kishkenesi emes pe? Maǵan ne ushın bul sózlerdi aytıp turıpsız? – dedi+.

22Samuel Shauldı hám onıń xızmetshisin sıyınıw ornınıń awqatlanıw bólmesindegi shaqırılǵan otızday qonaqtıń ústine alıp barıp, eń tórge otırǵızdı. 23Sońınan aspazǵa:

– Meniń saǵan bólek alıp qoy dep bergen góshimdi alıp kel, – dedi. 24Aspaz sannıń góshin ákelip, Shauldıń aldına qoydı. Samuel Shaulǵa:

– Bul seniń payıń. Márhámat, je! Sebebi bunı belgilengen kúni men shaqırǵan xalıq penen birge jewiń ushın saqlap qoyǵan edim, – dedi.

Sol kúni Shaul Samuel menen birge awqatlandı. 25Olar sıyınıw ornınan qalaǵa túskennen keyin, Samuel úyiniń tóbesinde Shaul menen sóylesip otırdı.

Shauldıń húkimdarlıqqa tayınlanıwı

26Tań azanda Samuel úydiń tóbesinde jatırǵan Shauldı shaqırıp:

– Tayarlan, seni jolǵa shıǵarıp salayın, – dedi.

Shaul ornınan turıp, Samuel menen birge sırtqa shıqtı. 27Olar qala shetine jetkende, Samuel Shaulǵa:

– Xızmetshińe ayt, aldımızǵa túsip júre bersin, – dedi. Xızmetshi aldıǵa júrip ketkennen keyin, Samuel Shaulǵa:

– Biraq sen toqtap tur, men saǵan Qudaydıń sózlerin bildireyin, – dedi.

10

10^1Sońınan Samuel záytún mayı quyılǵan ıdısın alıp, maydı Shauldıń basına quydı hám onı súyip, bılay dedi:

– Jaratqan Iye seni maylap, Óz xalqı ústinen húkimdar etip qoydı+. 2Búgin meniń janımnan ketkenińnen soń, Benyamin jeriniń shegarasındaǵı Selsaxtaǵı Rahilanıń mazarı janında eki adamdı ushıratasań. Olar saǵan: «Sen izlep ketken eshekler tabıldı. Ákeń esheklerdi oylaǵandı qoyıp, balama ne boldı eken dep, seni qayǵırıp atır», – deydi+. 3Onnan arman qaray júrip, Tabordaǵı terebinf aǵashına barasań. Ol jerde úsh adamdı ushıratasań. Olardıń birewi úsh ılaq, ekinshisi úsh nan, al úshinshisi sharap quyılǵan mes alıp, Qudaydıń úyine, Beyt-Elge baratırǵan boladı. 4Olar sálemlesip, saǵan eki nan beredi, sen olardı alasań. 5Sońınan filistlerdiń saqshılar bólimshesi ornalasqan Gibat-Elohimge barasań. Qalaǵa kirgenińde, sıyınıw ornınan túsip kiyatırǵan payǵambarlar toparın ushıratasań. Olar arfa, dáp, sırnay hám lira[*] shertkenlerge qosılıp, ózgeshe bir awhalda kiyatırǵan boladı. 6Sonda Jaratqan Iyeniń Ruwxı seni tolıq biylep alıp, sen de olar menen birge ózgeshe awhalǵa túseseń hám pútkilley basqa adamǵa aylanasań. 7Bul belgiler orınlanǵanda, jaǵdayǵa qaray is tut. Óytkeni Quday seniń menen birge boladı. 8Endi mennen aldın Gilgalǵa barıp, sol jerde meni jeti kún kút. Men jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların beriw ushın seniń janıńa baraman. Men janıńa barǵanımda, ne islew kerekligin bildiremen.

9Shaul Samueldiń janınan ketiw ushın burılıwdan-aq, Quday Shauldıń júregin ózgertip jiberdi. Sol kúni Samuel aytqan hámme nárse orınlandı. 10Olar Gibaǵa kelgende, Shauldı payǵambarlar toparı qarsı aldı. Sonda Qudaydıń Ruwxı Shauldı biylep alıp, Shaul da olar menen birge ózgeshe awhalǵa túsip qaldı+. 11Onı burınnan tanıytuǵınlardıń hámmesi onıń payǵambarlar menen birge ózgeshe awhalda júrgenin kórgende, bir-birine: «Kishtiń ulına ne bolǵan? Shaul da payǵambarlardıń arasında ma?» – desti.

12Sol jerde otırǵanlardıń biri: «Al olardıń ákesi kim eken?» – dedi. «Shaul da payǵambarlardıń arasında ma?» – degen gáp usıdan qalǵan eken+. 13Shaul ózgeshe awhaldan ózine kelgennen keyin, sıyınıw ornına kóterildi.

14Sonda aǵası Shauldan hám onıń xızmetshisinen:

– Sizler qay jerge bardıńlar? – dep soradı.

Shaul oǵan:

– Bizler esheklerdi izledik. Olardı taba almaǵannan soń, Samuelge bardıq, – dep juwap berdi.

15Aǵası Shaulǵa:

– Samuel saǵan ne ayttı, maǵan da aytıp ber, – dedi.

16Shaul oǵan:

– Ol bizlerge esheklerdiń tabılǵanın anıq aytıp berdi, – dedi. Biraq ol Samueldiń ózine patshalıq tuwralı aytqan sózleri haqqında tis jarmadı.

17Samuel Izrail xalqın Mispaǵa, Jaratqan Iyeniń aldına jıynap, 18olarǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men izraillılardı, yaǵnıy sizlerdi Mısırdan alıp shıqtım. Mısırlılardıń hám ózlerińizdi ezgen barlıq patshalardıń qolınan sizlerdi qutqardım+. 19Biraq sizler búgin ózlerińizdi barlıq músiybet hám qıyınshılıqlarıńızdan qutqarǵan Qudayıńızdan júz burıp, ózlerińizge bir patsha qoyıp beriwdi talap ettińiz». Endi Jaratqan Iyeniń aldında urıwlarıńız hám tiyrelerińiz boyınsha dizilińler+.

20Samuel pútkil Izrail urıwların birme-bir aldıǵa shıǵardı. Shek boyınsha olardan Benyamin urıwı tańlandı. 21Sońınan Benyamin urıwı tiyreleri boyınsha shaqırılǵanda, Matriydiń tiyresi tańlandı. Eń sońında Matriydiń tiyresinen Kishtiń ulı Shaul tańlandı. Biraq onı izlegende, taba almadı. 22Sonda xalıq Jaratqan Iyeden:

– Ol adam ele bul jerge kelmedi me? – dep soradı.

Jaratqan Iye olarǵa:

– Ol usı jerde, júklerdiń arasında jasırınıp jatır, – dep juwap berdi.

23Olar juwırıp barıp, Shauldı sol jerden alıp keldi. Shaul xalıqtıń arasında turǵanda, hámmeniń boyı onıń iynine kelip turdı. 24Samuel xalıqqa:

– Jaratqan Iyeniń tańlaǵan adamın kórip tursızlar ma? Pútkil xalıq arasında oǵan teń keletuǵını joq, – dedi.

Sonda xalıq:

– Jasasın patsha! – dep baqırdı+.

25Samuel xalıqqa patshalıqtıń huqıqları tuwralı bayanlap berdi. Olardı bir kitap qılıp jazıp, Jaratqan Iyeniń aldına qoydı. Sońınan hámmeni úyine qaytardı+. 26Shaul da Gibaǵa, óz úyine qayttı. Quday júreklerine túrtki salǵan márt adamlar oǵan joldas boldı. 27Biraq geybir jaramas adamlar: «Ol bizlerdi qalay qutqara aladı?» – dep Shauldı mensinbey, oǵan sıylar bermedi. Al Shaul ózin sezbegenge aldı+.

11

Shauldıń ammon xalqın jeńiwi

11^1Ammon patshası Naxash Giladtaǵı Yabesh qalasına kelip, qalanı qamal etti. Pútkil yabeshliler Naxashqa:

– Bizler menen kelisim dúz. Bizler saǵan xızmet etemiz, – dedi+.

2Biraq Ammon patshası Naxash:

– Men bir shárt penen kelisim dúzemen. Pútkil Izrail xalqın masqara etiw ushın, hár birińizdiń oń kózińizdi oyıp alaman, – dedi+.

3Yabesh qalasınıń aqsaqalları Naxashqa:

– Izraildıń hámme jerine xabarshılar jiberiwimiz ushın, bizlerge jeti kún máwlet ber. Eger bizlerdi qutqaratuǵın hesh kim tabılmasa, saǵan táslim bolamız, – dedi.

4Xabarshılar Shaul jasap atırǵan Giba qalasına kelip, bolıp atırǵan waqıyalardı xalıqqa xabarlaǵanda, xalıq dad salıp jılay basladı+. 5Tap usı waqıtta Shaul ógizlerin aydap, atızdan kiyatırǵan edi. Ol:

– Adamlarǵa ne boldı? Nege bunsha jılap atır? – dep soradı. Sonda yabeshlilerdiń jollaǵan xabarın oǵan aytıp berdi.

6Shaul bul gáplerdi esitken waqıtta, Qudaydıń Ruwxı onı biylep aldı. Shaul qattı ashıwǵa mindi+. 7Ol bir jup ógizdi soyıp, olardı jilikledi de, jiliklerdi xabarshılar arqalı Izraildıń hámme tárepine jiberip: «Shaul menen Samueldiń izine ermegen hár bir adamnıń ógizlerine de anıq usılay islenedi», – dedi.

Xalıq Jaratqan Iyeden qorqqanınan qaltırap, hámmesi bir jaǵadan bas shıǵarıp, jolǵa atlandı+. 8Shaul olardı Bezekke jıynadı. Sonda Izraildıń basqa urıwlarınan úsh júz mıń, al Yahuda urıwınan otız mıń adam boldı+. 9Izraillılar sol jerge kelgen yabeshli xabarshılarǵa:

– Giladtaǵı Yabesh turǵınları erteń kún tas tóbege kóterilgende qutqarılatuǵının aytıńlar, – dedi.

Xabarshılar barıp, bul xabardı jetkizgende, yabeshliler quwanıp ketti. 10Olar Naxashqa:

– Erteń sizlerge táslim bolamız. Sonda bizlerge neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dedi.

11Erteńine Shaul adamların úsh toparǵa bóldi. Olar erte tańda ammonlardıń ordasına bastırıp kirip, olardı kún qızǵansha qırıp tasladı. Aman qalǵanları tarap ketip, dara-dara bolıp qashtı+. 12Bunnan keyin, xalıq Samuelge:

– «Shaul ma bizge patsha bolatuǵın?» – degenler kimler edi? Olardı alıp kelińler, óltiremiz, – dedi.

13Biraq Shaul olarǵa:

– Búgin hesh kim óltirilmeydi. Sebebi Jaratqan Iye búgin Izrail xalqına qutqarılıw berdi, – dedi.

14Al Samuel xalıqqa:

– Gilgalǵa barıp, sol jerde patshalıqtı qayta tastıyıqlayıq, – dedi+.

15Solay etip, pútkil xalıq Gilgalǵa barıp, Jaratqan Iyeniń aldında Shauldıń patshalıǵın tastıyıqladı. Sol jerde, Jaratqan Iyeniń aldında tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Shaul da, pútkil Izrail xalqı da jaqsılap bázim qurdı.

12

Samueldiń sońǵı sózi

12^1Bunnan keyin, Samuel Izrail xalqına bılay dedi:

– Men aytqanlarıńızdıń hámmesine qulaq asıp, sizlerge patsha tayınlap berdim+. 2Endi sizlerdi basqaratuǵın patshańız bar. Al men qartaydım, shashlarım da aǵardı. Ullarım da sizler menen birge. Jaslıǵımnan baslap, usı kúnge shekem sizlerge biylik ettim. 3Mine, men aldıńızda turıppan. Aytıńlar, qaysı birińizdiń ógizińizdi aldım? Kimniń eshegin tartıp aldım? Kimdi aldadım? Kimge zulımlıq qıldım? Kimnen para alıp, onıń ayıpların kórmeslikke aldım? Jaratqan Iyeniń hám Onıń maylaǵan patshasınıń aldında gúwalıq berińler. Sizlerden bir nárse alǵan bolsam, qaytarıp bereyin+.

4Xalıq oǵan:

– Bizlerdi aldamadıń, bizlerge zulımlıq ta qılmadıń, hesh kimniń qolınan hesh nárse almadıń, – dedi.

5Samuel olarǵa:

– Mennen birde bir nuqsan tappaǵanıńızǵa Jaratqan Iye de, Ol maylaǵan patsha da gúwa, – dedi.

– Awa, gúwa, – dedi xalıq.

6Samuel sózin bılay dep dawam etti:

– Muwsa menen Xarondı tayınlap, ata-babalarıńızdı Mısır elinen alıp shıqqan Jaratqan Iye boladı. 7Endi usı jerde turıńlar. Jaratqan Iyeniń sizlerdi hám ata-babalarıńızdı qutqarıw ushın islegen barlıq jaqsı islerin Onıń aldında sizlerge dálillep bereyin. 8Yaqıp Mısırǵa ketkennen keyin, ata-babalarıńız Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, Ol Muwsa menen Xarondı jiberdi. Olar ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıǵıp, usı jerge ornalastırdı+. 9Biraq ata-babalarıńız ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı Xasor patshasınıń sárkárdası Siseranıń, filistlerdiń hám Moab patshasınıń qolına tapsırdı. Olar ata-babalarıńızǵa qarsı urıstı+. 10Ata-babalarıńız Jaratqan Iyege: «Bizler gúna isledik. Seni taslap, Baal hám Ashtarta butlarına xızmet ettik. Endi bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqar, Saǵan xızmet etemiz», – dep jalbarındı+. 11Sonda Jaratqan Iye Erubbaaldı, Bedandı, Iftaxtı hám Samueldi, yaǵnıy meni jiberip, qáwipsiz jasawıńız ushın, átirapıńızdı qorshaǵan dushpanlarıńızdıń qolınan sizlerdi qutqardı+. 12Biraq sizler Ammon patshası Naxashtıń ózlerińizge qarsı atlanǵanın kórgenińizde, patshańızdıń Qudayıńız Jaratqan Iye ekenine qaramastan: «Yaq, bizlerdi patsha basqarsın», – dedińler+. 13Mine, ózlerińiz tańlap, tilep alǵan patshańız! Awa, Jaratqan Iye sizlerge patsha berdi. 14Eger Jaratqan Iyeden qorqıp, Oǵan xızmet qılsańız, Onıń sózlerin tıńlap, buyrıqlarına qarsı shıqpasańız, sizler de, sizlerdi basqaratuǵın patshańız da Qudayıńız Jaratqan Iyege erseńiz, hámmesi jaqsı boladı. 15Eger Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspay, Onıń buyrıqlarına qarsı shıqsańız, Jaratqan Iye ata-babalarıńızdı jazalaǵanı sıyaqlı, sizlerdi de jazalaydı+. 16Endi ornıńızda turıp, Jaratqan Iyeniń kóz aldıńızda isleytuǵın ullı isin kórińler. 17Házir biyday orımı waqtı emes pe? Men Jaratqan Iyege jalbarınaman hám Ol aspandı gúrkiretip, jawın jawdıradı. Sonda sizler patsha qoyıwdı sorap, Jaratqan Iyeniń názerinde qanday jamanlıq islegenińizdi jaqsı túsinip alasız.

18Samuel Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye sol kúni aspandı gúrkiretip, jawın jawdırdı. Xalıq Jaratqan Iyeden de, Samuelden de qattı qorqtı.

19Olar Samuelge:

– Nabıt bolmawımız ushın, bizler, yaǵnıy óz qullarıń ushın Qudayıń Jaratqan Iyege jalbarın. Óytkeni bizler patsha sorap, óz gúnalarımız ústine gúna jamadıq, – dedi.

20Sonda Samuel xalıqqa bılay dedi:

– Qorqpańlar, sizler bul úlken jamanlıqtı isledińler. Biraq endi Jaratqan Iyeden júz burmay, Oǵan erińler hám shın júrekten xızmet etińler. 21Hesh kimdi qutqara almaytuǵın jaramsız butlardıń izine ermeńler. Sebebi olar paydasız+. 22Óziniń ullı atı ushın Jaratqan Iye Óz xalqınan júz burmaydı. Sebebi Ol sizlerdi Óz xalqı qılıwdı maqul taptı+. 23Maǵan kelsek, sizler ushın Jaratqan Iyege jalbarınıwdan waz keshiw arqalı, Oǵan qarsı gúna islewden awlaq bolǵayman! Men sizlerge tek jaqsı hám tuwrı joldı kórsetemen+. 24Jalǵız Qudaydan qorqıńlar, Oǵan shın júrekten sadıqlıq penen xızmet etińler. Onıń sizler ushın qanday ullı islerdi islegenin este tutıńlar!+
25Biraq jawızlıq islewdi dawam ete berseńiz, ózlerińiz de, patshańız da qırılıp ketesizler+.

13

Filistler menen urıs

13^1Shaul Izrailda eki jıl patshalıq etkennen soń[*], 2xalıqtan úsh mıń adamdı tańlap alıp, olardıń eki mıńın Mixmas hám Beyt-Eldiń tawlı úlkelerinde óz janına alıp qaldı. Al bir mıńın Benyamin urıwına tiyisli bolǵan Giba qalasındaǵı Ionatannıń janına jiberdi. Xalıqtıń qalǵanın úylerine qaytardı.

3Ionatan filistlerdiń Gibadaǵı saqshılar toparın qıyrattı. Filistler bul tuwralı esitti. Al Shaul: «Evreyler bul xabardı esitsin», – dep pútkil el boylap kárnay sherttirdi+. 4Solay etip, izraillılardıń hámmesi Shauldıń filistlerdiń saqshılar toparın qırǵanı hám filistlerdiń izraillılardı jek kórip qalǵanlıǵı tuwralı esitti. Sonlıqtan xalıq Gilgalǵa, Shauldıń janına jıynaldı.

5Filistler izraillılar menen urısıw ushın toplandı. Olar úsh mıń[*] sawash arbası, olardıń ústindegi altı mıń áskeri hám teńiz qumınday sansız piyada áskerleri menen kelip, Beyt-Awenniń shıǵısındaǵı Mixmasqa orda qurdı+. 6Izraillılar ózleriniń qáwipli jaǵdayda ekenin hám áskerleriniń qısqıǵa alınǵanın kórgende, úńgirlerge, sheńgelliklerge, jartaslardıń quwıslarına, shuqırlarǵa hám suw saqlaǵıshlarǵa jasırındı+. 7Evreylerdiń ayırımları bolsa, Iordannan Gad hám Gilad jerlerine kesip ótti. Biraq Shaul ele Gilgalda edi. Onıń izine ergen pútkil áskerler qorqınıshtan qaltırastı. 8Shaul Samuel tárepinen belgilengen múddetke boysınıp, jeti kún kútti. Biraq Samuel Gilgalǵa kelmey atırǵanlıqtan, xalıq Shauldıń janınan kete basladı+. 9Sonda Shaul:

– Jandırılatuǵın qurbanlıq penen tatıwlıq qurbanlıǵı ushın beriletuǵın mallardı maǵan alıp kelińler, – dedi de, jandırılatuǵın qurbanlıqtı usındı. 10Shaul jandırılatuǵın qurbanlıqtı berip bolar-bolmastan, Samuel keldi. Shaul sálem beriw ushın onıń aldına shıqtı. 11Samuel Shauldan:

– Ne islep qoydıń? – dep soradı.

Shaul oǵan bılay juwap berdi:

– Adamlarım janımnan kete basladı. Sen de belgilengen kúni kelmediń. Bunıń ústine, filistlerdiń Mixmasqa toplanǵanın kórgenimde: 12«Endi filistler Gilgalǵa, meniń ústime bastırıp keledi, al men elege shekem Jaratqan Iyeden miyrim soramadım», – dep oyladım. Sonlıqtan men jandırılatuǵın qurbanlıqtı beriwdi sheshtim.

13Samuel Shaulǵa:

– Sen aqılsızlarsha is tutıp, Qudayıń Jaratqan Iyeniń ózińe bergen buyrıǵın orınlamadıń. Bulay islemegenińde, Ol seniń Izrail ústinen patshalıǵıńdı máńgilik qılar edi+. 14Biraq endi seniń patshalıǵıń uzaqqa barmaydı. Jaratqan Iye Óziniń kewline jaqqan birewdi tawıp, onı Óz xalqı ústinen húkimdar etip qoydı. Sebebi sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadıń, – dedi+.

15Sonnan keyin, Samuel Gilgaldan shıǵıp, Benyamin urıwınıń Giba qalasına ketti. Shaul janında qalǵan adamlardı sanap shıqtı. Olar shama menen altı júz adam edi. 16Shaul, onıń ulı Ionatan hám olardıń adamları Benyamin urıwına tiyisli bolǵan Giba qalasına ornalastı. Al filistler bolsa, Mixmasqa orda qurǵan edi. 17Filistlerdiń ordasınan úsh topar ásker eldi tonaw ushın bólinip shıqtı. Toparlardıń biri Shuwal úlkesindegi Ofraǵa, 18ekinshisi Beyt-Xoronǵa, úshinshisi Seboim oypatlıǵı ústinen kóterilip turǵan shólge baratuǵın jol arqalı shegaradaǵı jerlerge qaray jol aldı.

19Pútkil Izrail elinde birde bir temirshi usta joq edi. Óytkeni filistler: «Evreyler nayza hám qılısh soǵıp almasın», – degen edi. 20Sonlıqtan pútkil Izrail xalqı paznaların, ketpenlerin, baltaların hám oraqların egetiw ushın filistlerge barıwǵa májbúr edi. 21Pazna hám ketpenlerdiń egew bahası bir shekeldiń úshten eki bólegine shamalas bolǵan gúmisten, al bel, balta hám ushlı qurallardı egew bahası bir shekeldiń úshten birine teń bolǵan gúmisten ibarat edi. 22Sol sebepli sawash waqtında Shaul menen Ionatannıń qasındaǵılardıń hesh birinde qılısh ta, nayza da bolmadı. Olar tek Shaul menen Ionatanda ǵana bar edi.

23Sol arada filistlerdiń bir toparı Mixmas ótkeline qaray shıqtı.

14

Ionatannıń mártligi

14^1Bir kúni Shauldıń ulı Ionatan óz nókerine:

– Júr, arǵı táreptegi filistlerdiń ordasına óteyik, – dedi. Biraq Ionatan bunı ákesine aytpadı. 2Shaul Giba qalası janındaǵı Migronda bir anar aǵashınıń sayasında otırǵan bolıp, onıń janında altı júzge shamalas adamı bar edi. 3Efod kiygen Axiya da sol jerde edi. Axiya Ixabodtıń aǵası Axitubtıń ulı, Pinexastıń aqlıǵı, Shiloda Jaratqan Iyeniń ruwxaniyi bolǵan Eliydiń shawlıǵı edi. Xalıq Ionatannıń ketkenin sezbey qaldı+. 4Ionatan filistlerdiń ordasına ótiwdi rejelestirgen ótkeldiń eki tárepinde de jartaslar bolıp, olardıń birewi Boses, ekinshisi Senne dep atalatuǵın edi. 5Jartaslardıń birewi arqada bolıp, Mixmasqa, ekinshisi qublada bolıp, Gibaǵa qarap turǵan edi.

6Ionatan nókerine:

– Júr, sol súnnetsizlerdiń ordasına barayıq. Bálkim, Jaratqan Iye bizlerge járdem berer. Sebebi kópshilik penen de, azshılıq penen de Jaratqan Iyeniń jeńiske erisiwine hesh nárse tosqınlıq jasay almaydı, – dedi+.

7Nóker oǵan:

– Ne oylasańız, sonı isleń. Baslań, qayaqqa barıwdı maqul kórseńiz de, men siz benen birgemen, – dep juwap berdi.

8Sonda Ionatan bılay dedi:

– Bizler sol adamlar betke óteyik, olar bizlerdi kórsin. 9Eger olar bizlerge: «Janıńızǵa barǵanımızsha, toqtap turıń», – dese, turǵan jerimizde qalıp, olarǵa qaray kóterilmeymiz. 10Eger olar: «Janımızǵa kelińler», – dese, bizler kóterilemiz. Sebebi bul – bizler ushın Jaratqan Iyeniń filistlerdi bizlerge táslim etetuǵının bildiretuǵın belgi boladı.

11Solay etip, olar ekewi de filistlerdiń áskerlerine kórindi. Sonda filistler:

– Qarańlar, evreyler jasırınǵan shuqırlarınan shıǵa basladı, – dedi+. 12Sońınan olar Ionatanǵa hám onıń nókerine:

– Berman kelińler, sizlerge bir nárse aytajaqpız, – dep baqırdı.

Sonda Ionatan óz nókerine:

– Meniń izimnen er, Jaratqan Iye olardı izraillılarǵa táslim etti, – dedi. 13Ionatan ayaq-qolları menen tırmasıp, órmeley basladı. Nókeri de oǵan erdi. Ionatan filistlerdi urıp qulata berdi, nókeri de olardı óltire berdi. 14Ionatan hám onıń nókeri bul birinshi hújim waqtında, eki ógiz bir kúnde súretuǵın atız maydanınıń yarımınday jerde jigirmaǵa jaqın adamdı óltirdi. 15Qır daladaǵı ordada hám pútkil filist xalqı arasında qorqınısh húkim súrdi. Áskerler menen tonawshı toparlar da qattı qaltırastı. Jer de silkindi. Bul Quday jibergen qorqınısh edi.

Filistler ústinen jeńis

16Benyamin jeriniń Giba qalasında Shauldıń gúzetshileri sansız filist áskerleriniń tarap, ján-jaqqa qashıp baratırǵanın kórdi. 17Sonda Shaul janındaǵılarǵa:

– Áskerlerdi barlap shıǵıp, kimniń joq ekenin bilińler, – dedi. Olar barlap shıqqanda, Ionatan menen onıń nókeriniń joq ekenligi málim boldı. 18Shaul Axiyaǵa:

– Qudaydıń sandıǵın alıp kel, – dedi. Sol waqıtta Qudaydıń sandıǵı Izrail xalqında edi+.

19Shaul ruwxaniy menen sóylesip atırǵan waqıtta, filistlerdiń ordasındaǵı ala-pasırlı jáne de háwij alǵan edi. Shaul ruwxaniyge:

– Sandıqtı ákelmey-aq qoy, kerek emes, – dedi. 20Sońınan Shaul hám onıń janındaǵı áskerlerdiń hámmesi toplanıp, sawash maydanına ketti. Ol jerde ullı ala-pasırlı júz berip, filistler bir-birine qılısh sermep atırǵan edi+. 21Burın filistler tárepine ótip, olardıń ordasında bolǵan evreyler de saptan shıǵıp, Shaul menen Ionatannıń janındaǵı Izrail áskerlerine qosıldı. 22Efrayımnıń tawlı úlkesinde jasırınıp júrgen izraillılar da filistlerdiń qashıp atırǵanın esitkende, sawash maydanına shıǵıp, filistlerdi quwa basladı. 23Solay etip, Jaratqan Iye sol kúni izraillılardı jeńiske eristirdi. Sawash Beyt-Awenniń arǵı tárepine shekem jayıldı.

24Sol kúni izraillılar qattı sharshaǵan edi. Sebebi Shaul: «Keshke shekem, men dushpanlarımnan ósh almaǵanımsha, duz tatqan hár bir adamǵa nálet jawsın», – degen shárt qoyıp, xalıqqa ant ishtirgen edi. Sonlıqtan hesh kim hesh nárse jemegen edi. 25Áskerler toǵayǵa ketti. Ol jerde aǵıp atırǵan pal bar edi. 26Olar toǵayǵa kirgende, aǵıp atırǵan palǵa kózleri tússe de, ishken antınan qorqqanlıqtan, hesh biri palǵa qol tiygizbedi. 27Biraq Ionatan ákesiniń áskerlerge ant ishtirgenin esitpegen edi. Ol qolındaǵı tayaǵın sozıp, ushın uyadaǵı palǵa batırıp aldı. Ol paldı tatıp kóriwden-aq, kózleri shayday ashıldı. 28Sonda sol jerdegilerdiń biri oǵan:

– Ákeń áskerlerge: «Eger búgin kim de kim duz tatsa, oǵan nálet jawsın», – dep ant ishtirgen edi. Sonlıqtan da áskerler haldan tayǵan, – dedi.

29Ionatan oǵan:

– Ákem eldi awır awhalǵa salıp qoyǵan eken. Qarańlar, mına paldan az-maz tatıp kórip edim, kózlerim shayday ashıldı+. 30Búgin xalıq dushpanlarınan oljaǵa alǵan azıq-awqattan jegende, júdá jaqsı bolar edi. Sonda filistler bunnan da úlkenirek qırǵınǵa ushıraǵan bolar ma edi? – dedi.

31Sol kúni izraillılar filistlerdi Mixmastan Ayyalonǵa shekem jeńiliske ushırattı. Xalıq qattı haldan taydı+. 32Sonlıqtan olar oljalaǵan mallarına taslanıp, qoylardı, ógizlerdi hám baspaqlardı sol jerde-aq soyıp, qanın aǵızbastan jedi. 33Sonda Shaulǵa: «Qara, xalıq góshti qanı menen jep, Jaratqan Iyege qarsı gúna islep atır», – dep xabarladı. Shaul adamlarǵa:

– Opasızlıq qıldıńlar. Házir-aq maǵan úlken bir tastı domalatıp alıp kelińler, – dedi+. 34Sońınan ol jáne:

– Adamlar arasına barıp aytıńlar: ózleriniń ógizlerin hám qoyların maǵan alıp kelip, usı jerde soyıp jesin. Góshti qanı menen jep, gúna islemesin, – dedi.

Sol kúni túnde hár bir adam óziniń ógizin alıp kelip, sol jerde soydı. 35Shaul Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq ornın qurdı. Bul Shauldıń Jaratqan Iyege arnap qurǵan birinshi qurbanlıq ornı edi.

36Shaul adamlarına:

– Kelińler, búgin túnde filistlerdiń izinen quwıp, tań atqansha malların tartıp alayıq. Olardıń birde birewin tiri qaldırmayıq, – dedi.

Olar Shaulǵa:

– Neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dedi.

Biraq ruwxaniy:

– Kelińler, Jaratqan Iyeden sorayıq, – dedi. 37Shaul Qudaydan:

– Filistlerge hújim qıla bereyin be? Olardı izraillılarǵa táslim qılasań ba? – dep soradı. Biraq Quday sol kúni juwap bermedi+. 38Sonda Shaul bılay dedi:

– Háy, pútkil xalıq basshıları! Berman kelińler, búgin qanday gúna islengenin anıqlayıq. 39Izraildı qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: eger bul gúnaǵa jol ashqan ulım Ionatan bolsa da, ol sózsiz óltiriledi.

Biraq hesh kim úndemedi. 40Shaul pútkil izraillılarǵa:

– Sizler bir tárepte turıńlar, men ulım Ionatan menen ekinshi tárepte turaman, – dedi.

Adamlar oǵan:

– Neni maqul kórseńiz, sonı isleń, – dep juwap berdi.

41Shaul Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege:

– Maǵan durıs juwaptı ber, – dedi. Shek Ionatan menen Shaulǵa tústi, al xalıq aqlandı. 42Sonda Shaul:

– Endi ulım Ionatan ekewimizdiń aramızǵa shek taslań, – dedi. Bul ret shek Ionatanǵa tústi+. 43Sonda Shaul Ionatannan:

– Maǵan aytshı, sen ne islediń? – dep soradı.

Ionatan ákesine:

– Men qolımdaǵı tayaqtıń ushı menen azǵantay pal alıp jegen edim. Mine, endi men óliwim kerek, – dedi.

44Shaul oǵan:

– Ionatan, sen sózsiz óleseń. Eger men seni óltirtpesem, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın, – dedi.

45Biraq xalıq Shaulǵa:

– Izraildı úlken jeńiske eristirgen Ionatandı óltirmekshimiseń? Hasla! Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemiz: onıń shashınıń bir talına da zıyan tiymeydi. Sebebi ol búgin ne islegen bolsa da, Qudaydıń járdemi menen isledi, – dedi.

Solay etip, xalıq Ionatandı ólimnen qutqarıp qaldı+.

46Bunnan soń, Shaul filistlerdi quwıwdan waz keshti. Filistler de óz jerlerine qaytıp ketti.

47Shaul Izrailǵa patsha bolǵannan soń, átiraptaǵı dushpanlarına: moab, ammon, edom xalıqlarına, Soba patshalarına hám filistlerge qarsı urıstı. Ol hámme jerde jeńiske eristi+. 48Ol mártlershe urısıp, amaleklerdi jeńdi hám izraillılardı tonawshılardıń qolınan qutqardı+.

Shauldıń xojalıǵı

49Shauldıń ullarınıń atı Ionatan, Ishwiy[*] hám Malkiy-Shua edi. Onıń eki qızı bolıp, úlkeniniń atı Merab, kishkenesiniń atı Mixal edi+. 50Al hayalınıń atı Axinoam bolıp, ol Aximaastıń qızı edi. Shauldıń ákesiniń tuwısqanı Nerdiń ulı Abner Shauldıń sárkárdası edi+. 51Abnerdiń ákesi Ner hám Shauldıń ákesi Kish tuwısqan bolıp, olar Abieldiń ulları edi+. 52Shauldıń pútkil ómiri dawamında filistler menen qatal urıslar bolıp turdı. Shaul qay jerde batır hám jawınger adamdı kórse, onı óz xızmetine aldı+.

15

Jaratqan Iyeniń Shauldan júz burıwı

15^1Bir kúni Samuel Shaulǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye seni maylap, Óz xalqı Izrail ústinen patsha etip qoyıw ushın meni jibergen edi. Endi Jaratqan Iyeniń sózlerin tıńla+. 2Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Izraillılarǵa islegen jamanlıǵı ushın amaleklerdi jazalamaqshıman. Óytkeni olar Mısırdan shıqqan Izrail xalqına qarsı shıqqan edi+. 3Endi barıp, amaleklerge hújim qıl hám olarǵa tiyisli barlıq nárseni tolıq joq qıl. Olardı ayama. Erkegin de, hayalın da, balaların da, nárestelerin de, ógizin de, qoyın da, túyesin de, eshegin de, hámmesin óltir».

4Shaul áskerlerin toplap, olardı Telaim qalasında sanaqtan ótkizdi. Ol jerde eki júz mıń piyada ásker bolıp, Yahuda urıwınan da on mıń ásker bar edi+. 5Shaul amaleklerdiń qalasına barıp, oypatlıqta buqqı jasadı. 6Sońınan ol ken xalqına: «Sizlerdi de amalekler menen birge qırıp taslamawım ushın, bólinip, olardıń arasınan shıǵıp ketińler. Sebebi sizler Mısırdan shıqqan Izrail xalqına jaqsılıq islegen edińler», – dep xabar jiberdi. Sonda kenler amaleklerden ayırılıp shıqtı+.

7Shaul Xawiladan Mısırdıń shıǵısındaǵı Shurǵa shekemgi amaleklerdi qıyrattı+. 8Ol amalek patshası Agagtı tiriley qolǵa aldı, al onıń pútkil xalqın qılıshtan ótkerip, qırıp tasladı+. 9Biraq Shaul hám onıń adamları Agagtı, onıń eń jaqsı qoyların, sıyırların, eń semiz tanaların hám qozıların, ulıwma jaqsı nárselerdi ayap, olardı tolıq qırıp taslawdı qálemedi. Al áhmiyetsiz hám hálsizlerin qırıp tasladı.

10Sonda Jaratqan Iyeden Samuelge mınaday sóz tústi:+

11– Men Shauldı patsha etip tayınlaǵanıma ókinemen. Ol Mennen júz burıp, buyrıqlarımdı orınlamadı.

Samuel ashıwlandı hám túni menen Jaratqan Iyege jalbarındı. 12Erteńine Samuel azanda erte turıp, Shaul menen ushırasıwǵa bardı. Biraq ol Shauldıń Karmel qalasına ketkenin, sol jerde ózine bir eskertkish ornatqannan soń, tómen túsip Gilgalǵa qaytqanın bildi+. 13Samuel Shaulǵa kelgende, Shaul oǵan:

– Seni Jaratqan Iye jarılqasın. Men Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınladım, – dedi.

14Biraq Samuel onnan:

– Onda nege qulaǵıma qoydıń mańıraǵanı hám sıyırdıń móńiregeni esitilip tur? – dep soradı.

15Shaul oǵan:

– Adamlarım olardı amaleklerden alıp keldi. Qudayıń Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa shalıw ushın, qoy hám sıyırlardıń eń jaqsıların ayap alıp qaldı, qalǵanların tolıq joq qıldıq, – dep juwap berdi.

16Sonda Samuel Shaulǵa:

– Toqtay tur, búgin túnde Jaratqan Iyeniń maǵan nelerdi aytqanın saǵan bildireyin, – dedi.

– Ayt, – dedi Shaul.

17Samuel sózin dawam etip bılay dedi:

– Ózińdi pás sanap júrgenińde, Izrail urıwlarınıń basshısına aylanbadıń ba? Jaratqan Iye seni maylap, Izrailǵa patsha etip qoymadı ma? 18Ol seni: «Barıp, sol gúnakar amaleklerdi pútkilley qırıp tasla. Hámmesin joq qılmaǵansha, olar menen urıs», – degen tapsırma menen jibergen edi. 19Olay bolsa, nege Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspadıń? Nege oljaǵa taslanıp, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan isti islediń?

20Shaul Samuelge bılay dep juwap berdi:

– Biraq men Jaratqan Iyeniń sózine qulaq astım. Men Onıń jibergen jerine bardım. Amalek xalqın tolıq qırıp taslap, olardıń patshası Agagtı usı jerge alıp keldim. 21Adamlarım bolsa, Gilgalda Qudayıń Jaratqan Iyege arnap qurbanlıqqa shalıw ushın qırıp taslanıwı kerek bolǵan oljadan eń jaqsı qoy hám mallardı aldı.

22Sonda Samuel Shaulǵa bılay dep juwap berdi:

– Jandırılatuǵın hám basqa qurbanlıqlar bergennen góre, Ózine qulaq asqanlarǵa Jaratqan Iye kóbirek quwanbay ma? Qulaq asıw qurbanlıqtan, boysınıw qoshqardıń mayınan artıǵıraq+. 23Sebebi boysınbawshılıq palkerlik sıyaqlı gúna, al menmenlik butparazlıq penen barabar. Sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawdan bas tartqanıń ushın, Jaratqan Iye de seni patsha etiwden bas tarttı+.

24Shaul Samuelge:

– Men gúna isledim! Awa, Jaratqan Iyeniń buyrıǵına da, seniń sózlerińe de boysınbay, adamlarımnan qorqqanım ushın, olarǵa qulaq saldım. 25Biraq endi ótinemen, meniń gúnamdı keshir. Jaratqan Iyege sıyınıwım ushın meniń menen birge qayt, – dedi.

26Al Samuel Shaulǵa:

– Men seniń menen birge qaytpayman. Óytkeni sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlawdan bas tarttıń, Jaratqan Iye de seni Izrailǵa patsha etiwden bas tarttı, – dedi.

27Samuel ketpekshi bolıp burılǵanda, Shaul onıń shapanınıń eteginen uslap qaldı. Shapan jırtıldı+. 28Sonda Samuel:

– Búgin Jaratqan Iye Izraildıń patshalıǵın seniń qolıńnan aldı hám sennen jaqsıraǵına berdi+. 29Izraildıń ullı Qudayı jalǵan sóylemeydi, pikirin de ózgertpeydi. Pikirin ózgertetuǵınday Ol adam emes, – dedi+.

30Shaul Samuelge:

– Men gúna isledim. Biraq xalqımnıń aqsaqalları hám basqa izraillılardıń aldında maǵan húrmet kórset. Qudayıń Jaratqan Iyege sıyınıwım ushın, meniń menen birge qayt, – dedi.

31Solay etip, Samuel Shaul menen birge qayttı hám Shaul Jaratqan Iyege sıyındı.

32Sońınan Samuel:

– Amaleklerdiń patshası Agagtı meniń aldıma alıp kelińler, – dep buyırdı. Agagtı baylawlı halda Samueldiń aldına alıp keldi. Al Agag ishinen: «Ólim qáwpiniń shetlep ótkeni anıq», – dep oyladı. 33Biraq Samuel oǵan:

– Qılıshıń analardı balalarınan qalay ayırǵan bolsa, seniń anań da hayallar arasında balasınan ayırılsın, – dedi de, Agagtı Gilgalda, Jaratqan Iyeniń aldında qılısh penen shawıp tasladı.

34Keyin Samuel Ramaǵa, al Shaul Gibadaǵı óz úyine qayttı. 35Sol kúnnen baslap ómiriniń aqırına shekem Samuel Shauldı qaytıp kórmedi. Biraq onıń ushın qayǵırıp júrdi. Al Jaratqan Iye bolsa, Shauldı Izrailǵa patsha etip tayınlaǵanına pushayman edi+.

16

Dawıttıń patshalıqqa maylanıwı

16^1Jaratqan Iye Samuelge:

– Shauldıń Izrailǵa patsha bolıwınan Meni bas tarttı dep, qashanǵa shekem ol ushın qayǵırıp júreseń? May quyatuǵın shaqıńdı záytún mayına toltırıp jolǵa shıq. Seni beytlehemli Ishaydıń úyine jiberemen. Sebebi Men onıń ullarınıń birin patsha etiw ushın tańlap aldım, – dedi+.

2Samuel:

– Qalay baraman? Shaul bunı esitse, meni óltiredi-ǵo, – dedi.

Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Óziń menen birge bir qashardı al da: «Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın keldim», – dep ayt. 3Ishaydı qurbanlıq asına mirát et. Sonda Men saǵan ne islewiń kerekligin bildiremen. Saǵan kórsetken adamımdı maylap, Meniń ushın patsha etip qoyasań.

4Samuel Jaratqan Iyeniń aytqanın orınlap, Beytlehem qalasına bardı. Qala aqsaqalları onı qorqınısh penen kútip alıp:

– Tınıshlıq pa? – dep soradı. 5Samuel olarǵa:

– Awa, tınıshlıq. Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın keldim. Ózlerińizdi páklep, meniń menen birge qurbanlıq asına júrińler, – dedi.

Sońınan ol Ishaydı hám onıń ulların páklew rásiminen ótkerip, qurbanlıq asına mirát etti+. 6Ishay hám onıń ulları kelgende, Samuel Eliabtı kórip: «Haqıyqattan da, Jaratqan Iyeniń aldında turǵan mına adam – Onıń maylaǵanı», – dep oyladı+.

7Biraq Jaratqan Iye Samuelge: «Onıń shırayına, boyınıń uzınlıǵına qarama. Sebebi Men onı maqul kórmedim. Men adamlar sıyaqlı qaramayman. Adam sırtqı kórinisine qaraydı, al Men júrekke qarayman», – dedi+. 8Ishay ulı Abinadabtı shaqırıp, Samueldiń aldınan ótkerdi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bunı da tańlamadı», – dedi. 9Keyin Ishay úshinshi ulın, Shammanı alıp keldi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bunı da tańlamadı», – dedi+. 10Solay etip, Ishay óziniń jeti ulın da Samueldiń aldınan ótkerdi. Biraq Samuel: «Jaratqan Iye bulardıń hesh birin de tańlap almadı», – dedi. 11Sońınan Samuel Ishaydan:

– Bular ullarıńnıń hámmesi me? – dep soradı.

Ishay oǵan:

– Eń kishkenesi bar. Ol qoy baǵıp júr, – dep juwap berdi.

Samuel Ishayǵa:

– Birewdi jiberip, onı shaqırt. Ol kelmegenshe, awqatqa otırmaymız, – dedi.

12Ishay birewdi jiberip, ulın aldırttı. Ol qızıl júzli, sımbatlı bolıp, kózleri janıp turǵan edi. Jaratqan Iye Samuelge: «Ornıńnan turıp, onı mayla. Tańlaǵan adamım usı boladı», – dedi. 13Samuel záytún mayı quyılǵan shaqtı alıp, aǵalarınıń kóz aldında jigittiń basına may quydı. Usı kúnnen baslap, Jaratqan Iyeniń Ruwxı Dawıttı biylep aldı. Sońınan Samuel Ramaǵa qaytıp ketti+.

Dawıttıń Shaulǵa xızmet etiwi

14Sol arada Jaratqan Iyeniń Ruwxı Shauldı tárk etti. Jaratqan Iye jibergen jaman bir ruwx onı qıynaytuǵın edi+. 15Xızmetshileri Shaulǵa:

– Qarań, Quday jibergen jaman ruwx sizdi qıynap atır. 16Taqsır, xızmetshilerińiz bolǵan bizlerge buyrıq beriń. Bizler liranı jaqsı shertetuǵın birewdi tawıp keleyik. Sonda Quday jibergen jaman ruwx sizge kelgende, ol adam lira shertedi hám siz jeńil tartasız, – dedi.

17Shaul xızmetshilerine:

– Yaqshı, liranı jaqsı shertetuǵın birewdi tawıp, maǵan alıp kelińler, – dep buyırdı+.

18Sonda xızmetshilerden biri:

– Beytlehemli Ishaydıń ullarınıń birin kórgen edim. Ol liranı jaqsı shertedi eken. Bunıń ústine, ol batır jigit hám jawınger adam eken. Onıń sózleri mánili, qáddi-qáwmeti de kelisken. Jaratqan Iye de onıń menen birge, – dedi.

19Shaul Ishayǵa: «Qoy baǵıp júrgen ulıń Dawıttı maǵan jiber», – dep xabarshılar jónetti. 20Ishay bir eshekke nan, bir mes sharap hám bir ılaqtı artıp, Dawıt penen qosa Shaulǵa jiberdi. 21Dawıt Shaulǵa barıp, onıń xızmetine kirdi. Shaul Dawıttı júdá jaqsı kórdi hám onı ózine nóker etip aldı. 22Shaul Ishayǵa: «Dawıttıń xızmetimde qalıwına ruxsat ber. Oǵan kewlim toldı», – degen xabar jiberdi.

23Sol kúnnen baslap, Quday jibergen jaman ruwx Shaulǵa kelgende, Dawıt lira shertetuǵın edi. Sonda Shaul ózine kelip jaqsı bolatuǵın, jaman ruwx ta onı tárk etetuǵın edi.

17

Dawıttıń Goliyattı óltiriwi

17^1Filistler urısıw ushın áskerlerin toplap, Yahudanıń Soxo qalasına jıynaldı. Olar Soxo menen Azeqa qalası aralıǵındaǵı Efes-Dammim degen jerge orda qurdı+. 2Shaul menen izraillılar da toplandı. Olar Ela oypatlıǵına orda qurıp, filistlerge qarsı sawashqa tayarlandı. 3Filistler bir tóbeshikti, al izraillılar ekinshi tóbeshikti iyeledi. Olardıń ortasında oypatlıq bar edi.

4Filistler sapınan gatlı Goliyat degen kúshli bir jawınger ortaǵa shıqtı. Onıń boyı altı shıǵanaq hám bir qarıs edi+. 5Ol basına qoladan islengen duwlıǵa, ústine qoladan islengen sawıt kiyip alǵan bolıp, sawıtınıń awırlıǵı shama menen bes mıń shekel edi. 6Onıń ayaqları qola dizeqap penen qaplanıp, jawırınına qola semser asqan edi. 7Semseriniń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday, al semseriniń ushındaǵı temirdiń awırlıǵı altı júz shekel edi. Goliyattıń úlken qalqanın nókeri onıń aldında kóterip júretuǵın edi+.

8Goliyat turıp, sapta turǵan izraillılarǵa bılay dep baqırdı:

– Sizler nege sawash maydanına shıqtıńız? Men filistpen, al sizler Shauldıń qulları emessizler me? Maǵan qarsı shıǵıw ushın arańızdan birin tańlań+. 9Eger ol meniń menen urısıp, meni óltire alsa, onda bizler sizlerdiń qullarıńız bolamız. Eger men ústin kelip, onı óltire alsam, onda sizler bizlerge qul bolıp, bizlerge xızmet qılasızlar.

10Sońınan filist sózin dawam etip:

– Búgin men Izrail áskerleriniń shermendesin shıǵaraman. Meniń menen alısatuǵın bir adamdı aldıma shıǵarıń, – dedi.

11Filisttiń bul sózlerin esitip, Shaul da, izraillılar da qattı qorqıp, qáweterge tústi.

12Dawıt Yahudanıń Beytlehem qalasınan bolǵan efratlı Ishay degen adamnıń ulı edi. Ishaydıń segiz ulı bar edi. Shauldıń patshalıǵı dáwirinde Ishay qartayıp qalǵan bolıp, adamlar arasında eń jası úlkeni edi. 13Ishaydıń úlken úsh ulı Shaul menen birge sawashqa ketken edi. Sawashqa ketken ullarınıń eń úlkeniniń atı Eliab, ekinshisiniń atı Abinadab, úshinshisiniń atı Shamma edi+. 14Dawıt eń genje ulı edi. Úlken úsh ulı Shauldıń janında edi. 15Al Dawıt bolsa, ákesiniń súriwin baǵıw ushın, Shauldıń janınan Beytlehemge qaytıp kelgen edi.

16Filist Goliyat qırıq kún dawamında azanlı-kesh ortaǵa shıǵıp, urısıwǵa shaqırdı.

17Bir kúni Ishay ulı Dawıtqa bılay dedi:

– Mına bir efa quwırmash penen on shórek nandı al da, olardı tezirek ordaǵa, aǵalarıńa aparıp ber. 18Al mına on bólek irimtikti bolsa, olardıń mıńbasısına ber. Aǵalarıńnıń hal-jaǵdayın bil hám olardıń jaqsı ekenin bildiretuǵın qanday da bir belgi alıp kel+. 19Aǵalarıń, Shaul hám basqa barlıq izraillılar menen birge Ela oypatlıǵında filistlerge qarsı urısıp atır.

20Erteńine Dawıt azanda erte turdı. Súriwdi bir shopanǵa qaldırıp, Ishaydıń buyrıǵı boyınsha azıq-awqatlardı aldı da, jolǵa shıqtı. Ol ordaǵa jetip barǵanda, áskerler sap tartıp, súren salıwı menen sawashqa shıǵıp atırǵan edi. 21Izraillılar menen filistler bir-birine qarama-qarsı bolıp sapqa dizilgen edi. 22Dawıt aparǵan zatların júklerdi qarawıllaytuǵın adamǵa qaldırıp, sapqa qaray juwırıp ketti. Ol tuwısqanlarınıń janına barıp, olar menen sálemlesti. 23Dawıt tuwısqanları menen sóylesip turǵanda, gatlı filist jawıngeri Goliyat óz sapınan ortaǵa shıǵıp, burınǵı sózlerin tákirarlap baqıra basladı. Dawıt bunı esitti. 24Izraillılar Goliyattı kórgende qattı qorqıp, onnan qasha basladı. 25Izraillılar bir-birine: «Izraildı masqaralaw ushın ortaǵa shıǵıp turǵan mına adamdı kórip tursızlar ma? Onı óltirgen adamǵa patshamız úlken baylıq sıylap, qızın da bermekshi. Hátte, onıń ákesiniń xojalıǵın da Izrailda salıq tólewden azat qılmaqshı», – dedi+.

26Dawıt janındaǵılarǵa:

– Bul filistti óltirip, Izraildı shermendelikten qutqarǵan adamǵa ne beriledi? Tiri Qudaydıń áskerlerin masqaralaytuǵınday, bul súnnetsiz filist kim bolıptı? – dedi. 27Adamlar burınǵı sózlerdi qaytalap, Goliyattı óltirgen adamǵa neler beriletuǵının aytıp berdi.

28Dawıttıń áskerler menen sóyleskenin esitkende, úlken ájaǵası Eliabtıń ashıwı keldi. Ol Dawıtqa:

– Bul jerge nege keldiń? Shóldegi azǵantay qoyımızdı kimge taslap kettiń? Seniń qanshelli menmen hám qanshelli jaman niyetli ekenińdi bilemen. Sen tek urıstı tamashalaw ushın kelgenseń, – dedi.

29Dawıt oǵan:

– Men ne qıldım? Sorawǵa da bolmay ma? – dedi.

30Ol ájaǵasınıń qasınan ketip, basqa adamlardan da sol nárselerdi soradı. Olar da burınǵıday juwaptı berdi.

31Dawıttıń sózlerin esitkenler onı Shaulǵa jetkizdi. Shaul Dawıttı shaqırttı. 32Dawıt Shaulǵa:

– Mına filist sebepli hesh kimniń ruwxı túspesin. Qulıńız bolǵan men barıp, onıń menen alısaman, – dedi.

33Shaul oǵan:

– Sen bul filistke qarsı shıǵıp, onıń menen alısa almaysań. Sebebi sen ele jassań, al ol bolsa, jaslıǵınan jawınger adam, – dedi.

34Biraq Dawıt Shaulǵa bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan men ákemniń súriwin baǵaman. Arıslan yamasa ayıw kelip, súriwden bir qozını alıp qashsa, 35izinen quwıp, oǵan hújim qılaman hám qozını awzınan alıp qalaman. Eger arıslan yamasa ayıw maǵan taslansa, onıń jalınan uslap alıp, urıp óltiremen. 36Qulıńız bolǵan men arıslandı da, ayıwdı da óltirgenmen. Mına súnnetsiz filisttiń basına da sol kún tuwadı. Sebebi ol tiri Qudaydıń áskerlerin masqaraladı. 37Meni arıslannıń hám ayıwdıń pánjesinen qutqarǵan Jaratqan Iye bul filisttiń qolınan da qutqaradı.

Sonda Shaul Dawıtqa:

– Meyli bar, Jaratqan Iye saǵan yar bolsın! – dedi.

38Shaul óziniń sawash kiyimlerin Dawıtqa berdi. Basına qola duwlıǵa, ústine sawıt kiygizdi. 39Dawıt patshanıń sawash kiyimleriniń ústinen qılıshın da asınıp júrmekshi boldı. Biraq ol bularǵa úyrenbegenlikten, Shaulǵa:

– Men bul kiyimler menen júre almayman, sebebi úyrenbegenmen, – dedi de, olardı sheship tasladı.

40Dawıt tayaǵın qolına alıp, saydan bes sıypaq tas terip aldı. Olardı shopan dorbasına salǵannan soń, saqpanın aldı da, filist Goliyatqa qaray júrdi.

41Filist te, onıń aldında qalqanın kóterip júrgen nókeri de Dawıtqa qaray júrdi. 42Goliyat Dawıtqa bastan-ayaq qarap shıǵıp, onı mensinbedi. Sebebi Dawıt qızıl júzli, sımbatlı jas jigit edi.

43– Maǵan tayaq penen shıǵatuǵınday, men ne saǵan iyt pe edim? – dep, Goliyat óz qudaylarınıń atı menen Dawıttı náletledi. 44Sońınan:

– Berman kel, deneńdi aspandaǵı quslar menen qır daladaǵı haywanlarǵa jem qılayın, – dedi+.

45Dawıt oǵan bılay dedi:

– Sen maǵan qılısh, nayza hám semser menen qarsı shıǵıp tursań. Al men sen masqaralaǵan Izrail áskerleriniń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı menen saǵan qarsı shıǵıp turman+. 46Búgin Jaratqan Iye seni maǵan táslim etedi. Seni óltirip, basıńdı deneńnen juda qılaman. Búgin filist áskerleriniń óliklerin kóktegi quslar menen jerdegi haywanlarǵa jemtik qılaman. Sonda pútkil jer júzi Izrailda Quday bar ekenin bilip aladı+. 47Bul jerdegilerdiń hámmesi Jaratqan Iyeniń qılısh hám nayza menen qutqarmaytuǵının bilip aladı. Sebebi bul urısta Jaratqan Iyeniń Ózi urısadı. Ol sizlerdi bizlerge táslim etedi+.

48Goliyat taslanbaqshı bolıp, Dawıtqa qaray júrdi. Dawıt ta onıń menen alısıw ushın, filistler sapına qaray tez juwırıp ketti. 49Dawıt qolın dorbasına tıǵıp, bir tastı aldı da, saqpanına salıp, atıp jiberdi. Tas filisttiń qaq mańlayın tesip kirdi. Filist et betinen jerge jıǵıldı. 50Solay etip, Dawıt filist Goliyattı saqpan hám tas penen jeńdi. Qolında qılıshı bolmasa da, onı óltirip, jerge qulattı+. 51Sońınan Dawıt juwırıp barıp, filisttiń ústine minip turdı. Onıń semserin qınınan suwırıp aldı da, onı óltirip, basın kesip aldı. Ózleriniń batırı bolǵan Goliyattıń ólgenin kórgen filistler qasha basladı. 52Izrail hám Yahuda áskerleri tura kóterilip, filistlerdi Gattıń kirer awzına hám Ekron dárwazalarına shekem quwıp bardı. Shaarayımnan Gat hám Ekron qalalarına baratuǵın jolda filistlerdiń ólikleri jayrap jattı+. 53Filistlerdi quwıp bolıp qaytıp kelgen izraillılar filistlerdiń ordasın talan-taraj etti. 54Dawıt filist Goliyattıń basın alıp, Erusalimge ákeldi, al onıń qural-jaraqların óz shatırına qoydı+.

55Shaul Dawıttıń Goliyat penen alısıwǵa shıqqanın kórgende, sárkárda Abnerden: «Abner, mına jas jigit kimniń balası?» – dep soraǵan edi. Al Abner patshaǵa: «Aldıńızda ant iship aytaman: patsham, men bilmeymen», – dep juwap bergen edi+. 56Sonda patsha oǵan: «Bul jigittiń kimniń ulı ekenin bil», – dep buyırǵan edi.

57Dawıt Goliyattı óltirip, ordaǵa qaytıp keliwden-aq, Abner onı ertip, Shaulǵa apardı. Goliyattıń kesilgen basın Dawıt ele qolına uslap júrgen edi. 58Shaul Dawıttan:

– Kimniń ulısań? – dep soradı.

Dawıt oǵan:

– Beytlehemli qulıńız Ishaydıń ulıman, – dep juwap berdi.

18

Dawıt hám Ionatan

18^1Shaul menen Dawıttıń sóylesiwi aqırına jetkende, Shauldıń ulı Ionatan Dawıttı unatıp, onı janınday jaqsı kórip qaldı+. 2Sol kúnnen baslap, Shaul Dawıttı janında alıp qaldı. Oǵan ákesiniń úyine qaytıwǵa ruxsat bermedi. 3Ionatan Dawıttı janınday jaqsı kórgenlikten, onıń menen doslıq kelisimin dúzdi. 4Ionatan ústindegi shapanın sheship, onı Dawıtqa berdi. Buǵan qosa sawıtın, qılıshın, oq jayın hám belbewin de berdi.

5Shaul Dawıttı qay jerge jiberse de, ol tabısqa eristi. Sonlıqtan Shaul oǵan áskeriy adamlar ústinen joqarı lawazımdı berdi. Bul pútkil xalıqqa hám Shauldıń xızmetshilerine unadı.

Shauldıń Dawıttı qızǵanıwı

6Dawıt filist Goliyattı óltirgennen soń, áskerler úylerine qaytıp baratırǵanda, Izraildıń barlıq qalalarınan kelgen hayallar dáp hám tarlı ásbaplardı shertip, quwanıshlı qosıqlar ayttı hám oyınǵa túsip, patsha Shauldı kútip alıwǵa shıqtı+. 7Olar oynap júrip:

«Shaul mıńlaǵanın,

Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi», –

dep qosıq ayttı+.

8Bul sózler Shaulǵa awır battı. Ol qattı ashıwlanıp: «Dawıtqa on mıń adam, al maǵan tek mıń adam berdi. Endi oǵan tek patsha bolıw ǵana jetpey tur!» – dep oyladı. 9Solay etip, sol kúnnen baslap, Shaul Dawıtqa qızǵanısh penen qaray basladı.

10Erteńine Quday jibergen jaman ruwx Shauldı biylep aldı. Shaul óz úyinde jinlene basladı. Dawıt burınǵıday lira shertip otırdı. Shauldıń qolında bir nayza bar edi+. 11Shaul ózinshe: «Dawıttı urıp, diywalǵa qadap qoyayın», – dep oylap, qolındaǵı nayzasın Dawıtqa ılaqtırıp jiberdi. Biraq Dawıt eki rette de qaymıǵıp qaldı.

12Shaul Dawıttan qorqatuǵın edi. Óytkeni Jaratqan Iye Dawıt penen birge bolıp, al Shauldı tárk etken edi. 13Sonlıqtan Shaul Dawıttı ózinen uzaqlastırıp, mıńbası etip qoydı. Dawıt áskerlerge basshılıq etti. 14Jaratqan Iye onıń menen birge bolǵanlıqtan, ol hár bir iste tabısqa eristi+. 15Dawıttıń úlken tabısların kórgende, Shauldıń qorqınıshı jáne de artıp bardı. 16Pútkil Izrail hám Yahuda xalqı Dawıttı súyetuǵın edi. Sebebi Dawıt olardıń aldında júrip, sawashqa shıǵatuǵın edi.

17Shaul Dawıtqa:

– Mınaw meniń úlken qızım Merab. Onı saǵan hayallıqqa beremen. Tek maǵan mártlershe xızmet etip, Jaratqan Iyeniń sawashların alıp bar, – dedi. Sebebi ol: «Dawıt meniń qolımnan emes, al filistlerdiń qolınan ólsin», – dep oylaytuǵın edi+.

18Dawıt Shaulǵa:

– Patshaǵa kúyew bala bolatuǵınday, meniń ózim, úy-ishim hám ákemniń tiyresi Izrailda kim bolıptı? – dedi+.

19Degen menen, Shauldıń qızı Merabtıń Dawıtqa beriletuǵın waqtı kelgende, qız mexolalı Adrielge hayallıqqa berildi+.

20Sol arada Shauldıń basqa qızı Mixal Dawıttı súyip qaldı. Bunı esitkende, Shaul quwanıp ketti. 21Ol: «Dawıtqa Mixaldı beremen. Solay etip, Mixal ol ushın duzaq boladı. Al filistler onı óltiredi», – dep oyladı. Shaul Dawıtqa:

– Házir maǵan kúyew bala bolıwıń ushın jáne bir múmkinshiligiń bar, – dedi. 22Sońınan xızmetshilerine: «Patshanıń sennen kewli toq, hámme xızmetshileri de seni jaqsı kóredi. Oǵan kúyew bala bolatuǵın waqtıń keldi», – dep Dawıtqa jasırınsha aytıwdı buyırdı.

23Shauldıń xızmetshileri bul sózlerdi Dawıtqa jetkizdi. Dawıt olarǵa:

– Mendey kámbaǵal hám ápiwayı adam ushın patshaǵa kúyew bala bolıw ańsat dep oylaysızlar ma? – dedi.

24Xızmetshiler Dawıttıń aytqanların Shaulǵa jetkizdi. 25Sonda Shaul Dawıtqa bılay dep aytıwdı buyırdı: «Patsha óz dushpanlarınan ósh alıw ushın, qalıń mal retinde júz filisttiń súnnet terisinen basqa hesh nárseni qálemeydi». Shaul Dawıttıń filistlerdiń qolına túsip óliwin rejelestirgen edi+.

26Xızmetshiler Shauldıń aytqanların Dawıtqa jetkizdi. Dawıt patshaǵa kúyew bala bolıwdı maqul kórdi. Belgilengen kún bolmastan aldın, 27Dawıt hám onıń adamları barıp, eki júz filistti óltirdi. Patshaǵa kúyew bala bolıw ushın, Dawıt óltirilgen filistlerdiń súnnet terileriniń birde birewin qaldırmastan patshaǵa ákelip berdi. Sonda Shaul qızı Mixaldı Dawıtqa hayallıqqa berdi. 28Shaul Jaratqan Iyeniń Dawıt penen birge ekenin hám qızı Mixaldıń onı súyetuǵının anıq bildi. 29Sol sebepten Shaul Dawıttan jáne de qattıraq qorqtı hám ómiriniń aqırına shekem oǵan dushpan bolıp qaldı.

30Filist áskerbasıları urısqa shıǵıwın dawam etti. Hár urısta Dawıt Shauldıń basqa áskerbasılarına qaraǵanda kóbirek tabısqa erisetuǵın edi. Sonlıqtan Dawıt úlken dańqqa bólendi.

19

Shauldıń Dawıttı óltiriwge háreket etiwi

19^1Shaul ulı Ionatanǵa hám barlıq xızmetshilerine Dawıttı óltiriwdi buyırdı. Biraq Shauldıń ulı Ionatan Dawıttı júdá jaqsı kóretuǵın edi. 2Ol Dawıtqa xabar jiberip: «Ákem Shaul seni óltirmekshi. Erteń azanda saq bol. Bir jerge jasırınıp, sol jerde otır. 3Al men sen jasırınǵan atızǵa barıp, ákemniń janında turaman hám onıń menen sen tuwralı sóylesemen. Bir nárse bilsem, saǵan aytaman», – dedi.

4Ionatan ákesi Shaulǵa Dawıttı maqtap bılay dedi:

– Patsham, óz qulıń Dawıtqa qarsı gúna isleme. Sebebi ol saǵan qarsı hesh qanday gúna islemedi hám hár bir isi arqalı saǵan úlken payda keltirdi. 5Ol janın qáwip astına qoyıp, filistti óltirdi. Jaratqan Iye pútkil Izraildı jeńiske eristirdi. Sen de bunı kórip quwandıń. Solay eken, nege Dawıttı sebepsiz óltirip, jazıqsız bir adamǵa nahaqlıq islep atırsań+?

6Shaul Ionatannıń sózlerine qulaq salıp:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, Dawıt óltirilmeydi, – dedi.

7Ionatan Dawıttı shaqırıp, oǵan hámmesin aytıp berdi. Sońınan Dawıttı Shauldıń qasına alıp keldi. Dawıt ta aldınǵıday patshanıń xızmetine kirdi.

8Sawash jáne háwij aldı. Dawıt filistlerge qarsı urısqa shıǵıp, olarǵa kúshli soqqı berdi. Filistler Dawıttıń aldına túsip qashtı.

9Bir kúni Shaul nayzasın qolına alıp, úyinde otırǵan edi. Dawıt ta lira shertip otırǵan edi. Sol waqıtta Jaratqan Iye jibergen jaman ruwx Shauldı biylep aldı+. 10Shaul nayzası menen Dawıttı diywalǵa qadamaqshı boldı. Biraq Dawıt jáne qashıp qalıp, Shauldıń nayzası diywalǵa qadaldı. Sol túni Dawıt qashıp qutıldı.

11Dawıttı gúzetip, erteńine azanda óltiriw ushın, Shaul Dawıttıń úyine xızmetshilerin jiberdi. Biraq hayalı Mixal Dawıtqa:

– Eger búgin túnde qashıp qutılmasań, azanda seni óltiredi, – dedi+. 12Sońınan ol Dawıttı terezeden tómenge túsirip jiberdi. Solay etip, Dawıt qashıp qutıldı+. 13Mixal but músinin alıp, onı tósekke jatqızdı da, ústine kórpe japtı. Al bas betine eshki júninen islengen kópshik qoydı. 14Shaul jibergen xızmetshiler Dawıttı tutıp alıp ketiwge kelgende, Mixal olarǵa:

– Dawıt awırıp atır, – dedi.

15Dawıttı kórip keliw ushın Shaul xızmetshilerin jáne jiberip atırıp: «Onı tósegi menen usı jerge alıp kelińler, óltireyin», – dep buyırdı. 16Shauldıń xızmetshileri úyge kirgende, tósekte basına eshki júninen kópshik qoyılǵan músinniń jatırǵanın kórdi.

17Shaul Mixaldan:

– Nege meni aldap, dushpanımdı qashırıp jiberdiń? – dep soradı.

Mixal oǵan:

– Dawıt maǵan: «Eger meni bosatıp jibermeseń, ózińdi óltiremen», – dedi, – dep juwap berdi.

Dawıttıń Samueldiń aldına barıwı

18Qashıp qutılǵan Dawıt Ramada jasap atırǵan Samuelge bardı hám Shauldıń ózine islegen barlıq isleri tuwralı aytıp berdi. Sońınan Dawıt Samuel menen birge Nayotqa barıp, sol jerde qaldı+. 19Dawıttıń Ramanıń Nayot degen jerinde ekenligi haqqında xabar Shaulǵa jetip bardı. 20Sonda Shaul Dawıttı uslap keliw ushın xızmetshilerin sol jerge jiberdi. Olar Samueldiń basshılıǵındaǵı bir payǵambarlar toparınıń ózgeshe awhalǵa túsip júrgenin kórdi. Sol waqıtta Qudaydıń Ruwxı Shauldıń xızmetshilerine de túsip, olar da ózgeshe awhalǵa túsip qaldı+. 21Shaul bolıp ótken waqıyanı esitkende, basqa xızmetshilerdi jiberdi. Olar da ózgeshe awhalǵa tústi. Shauldıń úshinshi ret jibergen xızmetshileri de ózgeshe awhalǵa tústi. 22Aqırı Shauldıń ózi Rama qalasına qaray jolǵa shıqtı. Ol Sexudaǵı úlken suw saqlaǵıshqa jetkende:

– Samuel menen Dawıt qay jerde? – dep soradı.

Bir adam oǵan:

– Ramanıń Nayot degen jerinde, – dep juwap berdi.

23Shaul Ramadaǵı Nayotqa baratırǵanda, oǵan da Qudaydıń Ruwxı tústi. Ol Nayotqa barǵansha, jol boyı ózgeshe awhalda boldı+. 24Shaul kiyimlerin sheship tasladı hám Samueldiń aldında ózgeshe awhalǵa túsip qalıp, pútkil kúni hám túni boyı jalańash jattı. Sonlıqtan da, xalıqtıń: «Shaul da payǵambarlar arasında ma?» – degen sózi usınnan qalǵan+.

20

Ionatannıń Dawıtqa járdem beriwi

20^1Dawıt Ramanıń Nayot degen jerinen qashıp, Ionatanǵa bardı. Dawıt onnan:

– Men ne qıldım? Ayıbım ne? Meni óltiretuǵınday, ákeńe qarsı ne gúna isledim? – dep soradı+.

2Ionatan oǵan:

– Hasla, sen ólmeyseń. Qanday is bolsa da, ákem maǵan aytpay hesh nárse islemeydi. Bunı nege mennen jasırar eken? Bunday nárse bolmaydı, – dep juwap berdi.

3Biraq Dawıt oǵan:

– Seniń meni jaqsı kóretuǵınıńdı ákeń jaqsı biledi. Ol: «Ionatan ne isleytuǵınımdı bilmesin. Bilse, qapa boladı», – dep oylaydı. Tiri Jaratqan Iye haqı aldıńda ant iship aytaman: men jar jaǵasında turman, – dedi.

4Ionatan Dawıtqa:

– Tile tilegińdi, sen ushın orınlayman, – dedi.

5Dawıt Ionatanǵa bılay dedi:

– Minekey, erteń Jańa ay bayramı boladı. Men patsha menen birge dasturxanǵa otırıwım kerek. Biraq maǵan ruxsat ber, men erteńniń arǵı kúni keshke deyin atızda jasırınıp turayın. 6Eger ákeń meniń joqlıǵımdı sezip qalsa, oǵan: «Dawıt asıǵıs túrde óz qalası Beytlehemge ketetuǵın bolıp, mennen jalınıp ruxsat soradı. Ol jerde pútkil tiyresi jıllıq qurbanlıq beredi eken», – derseń. 7Eger ákeń: «Yaqshı», – dese, onda meniń qáwip-qáterden aman bolǵanım. Eger ǵázeplense, bilip qoy, onıń meni óltiriwdi qarar etkeni. 8Al saǵan kelsek, sen maǵan jaqsılıq isle. Sebebi Jaratqan Iyeniń aldında meniń menen kelisim dúzgenseń. Eger ayıplı bolsam, meni óziń óltir. Meni ákeńe aparıwıńnıń ne keregi bar+?

9Ionatan Dawıtqa:

– Saǵan hasla onday bolmaydı. Eger ákemniń seni óltiriwdi qarar etkenin bilgenimde, saǵan aytpas pa edim? – dedi.

10Dawıt Ionatannan:

– Eger ákeń saǵan qatal juwap berse, onı maǵan kim xabarlaydı? – dep soradı.

11Ionatan Dawıtqa:

– Júr atızǵa barayıq, – dedi de, olar ekewi atızǵa ketti.

12Ionatan sózin dawam etip, Dawıtqa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye gúwa bolsın! Erteń yamasa arǵı kúni usınday waqıtqa deyin ákemniń niyetin bilip alaman. Eger ákemniń saǵan degen niyeti jaqsı bolsa, saǵan xabar jiberemen. 13Eger ákem seni óltiriwdi niyet etken bolsa, al men seni xabardar etip, qáwipsiz ketiwińdi támiyinlemesem, onda Jaratqan Iye meni jazalaǵan ústine jazalasın. Jaratqan Iye burın meniń ákeme yar bolǵanı sıyaqlı, saǵan da yar bolsın. 14Biraq sen kózimniń tirisinde maǵan Jaratqan Iyeniń miyrimin kórset. 15Eger men ólip qalsam, Jaratqan Iye seniń barlıq dushpanlarıńdı jer betinen joq qılıp jiberse de, sen meniń úy-ishimnen máńgige óz miyrimińdi ayama+.

16Solay etip, Ionatan Dawıttıń násili menen kelisim dúzip: «Jaratqan Iye Dawıttıń dushpanların jazalasın», – dedi. 17Dawıtqa degen súyispenshiligi sebepli, Ionatan oǵan jáne bir márte ant ishtirdi. Óytkeni Ionatan Dawıttı janınday jaqsı kóretuǵın edi+.

18Ionatan Dawıtqa bılay dedi:

– Erteń Jańa ay bayramı. Seniń joqlıǵıń bilinedi, sebebi ornıń bos turadı. 19Arǵı kúni keshte tómen túsip, tez burın jasırınǵan jerińe bar da, Ezel tasınıń janında kútip tur. 20Men bir nıshandı gózlegendey bolıp, tas betke qaray úsh ret oq ataman. 21Sońınan xızmetshime: «Barıp, oqlardı tawıp, alıp kel», – dep buyıraman. Eger xızmetshime: «Qara, oqlar seniń art jaǵıńda, olardı alıp kel», – desem, onda sen meniń janıma kel. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: sen qáwip-qáterden awlaqsań. 22Eger xızmetshime: «Qara, oqlar aldı betińde», – desem, sen ket. Óytkeni Jaratqan Iye seni uzaqlarǵa jiberip atır. 23Al bir-birimizge bergen antımızǵa kelsek, Jaratqan Iye bizlerge máńgige gúwa bolsın.

24Solay etip, Dawıt atızǵa jasırındı. Jańa ay bayramı baslanǵanda, patsha Shaul dasturxanǵa otırdı. 25Ol ádettegidey diywal janındaǵı óz ornına otırdı. Ionatan Shauldıń qarsı aldına[*], Abner onıń qasındaǵı óz ornına otırdı. Al Dawıttıń ornı bos qaldı+. 26Biraq Shaul sol kúni hesh nárse demedi. Ol: «Dawıttıń qanday da bir jaǵdayı shıǵıp, tazalanıw rásimin orınlay almay qalıp, páklenbegen shıǵar», – dep oyladı+. 27Degen menen, erteńine, bayramnıń ekinshi kúni de Dawıttıń ornı jáne bos turdı. Sonda Shaul ulı Ionatannan:

– Ishaydıń ulı nege keshe de, búgin de awqatlanıwǵa kelmedi? – dep soradı.

28Ionatan ákesine:

– Dawıt Beytlehemge barıw ushın mennen jalınıp ruxsat soraǵan edi. 29Ol maǵan: «Iltimas, maǵan ruxsat ber. Sebebi tiyremiz qalada qurbanlıq bermekshi edi. Ájaǵam maǵan sol jerde bolıwımdı buyırǵan edi. Eger maqul kórseń, barıp, tuwısqanlarımdı kórip keleyin», – degen edi. Sonlıqtan ol patsha dasturxanına kele almadı, – dep juwap berdi.

30Sonda Shaul ǵázeplenip, Ionatanǵa bılay dep baqırdı:

– Háy sen, naysap! Ishaydıń balası menen doslasıp alǵanıńdı bilmeydi deyseń be? Bul isiń menen ózińdi de, seni tuwǵan anańdı da uyatqa qaldırıp atırsań. 31Eger Ishaydıń ulı jer betinde tiri tursa, óziń de, patshalıǵıń da saqlanıp qalmaydı. Endi adam jiberip, onı maǵan alıp keltir. Ol óliwi tiyis!

32Ionatan ákesine:

– Ol ne ushın óliwi kerek? Ol ne isledi, aqırı? – dedi.

33Biraq Shaul Ionatandı óltirmekshi bolıp, oǵan qaray nayzasın ılaqtırıp jiberdi. Sonda Ionatan ákesiniń Dawıttı óltiriwge anıq qarar qılǵanın túsindi. 34Ionatan qattı ashıwlanıp, dasturxan basınan turdı. Ol aydıń ekinshi kúni hesh duz tatpadı. Sebebi ákesiniń Dawıttı xorlawı onı hásiretke saldı.

35Erteńine azanda Ionatan Dawıt penen kórisiw ushın atızǵa ketti. Ol janına bir jas balanı aldı. 36Ionatan balaǵa:

– Juwır, men atqan oqlardı izle! – dedi. Bala juwırıp baratırǵanda, Ionatan onıń aldına qaray bir oq attı. 37Bala Ionatannıń atqan oǵı túsken jerge barǵanda, Ionatan oǵan:

– Oq aldı betińde! – dep baqırdı. 38Sońınan Ionatan jáne:

– Tez bol, juwır, toqtap turma! – dep baqırdı. Bala oqtı alıp, mırzasına ákelip berdi. 39Bala hesh nárseden xabarsız edi. Bul istiń mánisi tek Ionatan menen Dawıtqa ayan edi. 40Ionatan qural-jaraqların balaǵa berip:

– Mınalardı qalaǵa apar, – dedi.

41Bala ketiwden-aq, Dawıt tastıń qubla tárepinen shıǵıp keldi de, júzi jerge tiygenshe iyilip, úsh ret tájim etti. Eki dos bir-birin súyip jıladı, biraq Dawıt qattıraq jıladı.

42Aqırında Ionatan Dawıtqa:

– Aman-esen jolıńa tús. Ekewimiz Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishkenbiz. Jaratqan Iye bizlerdiń hám urpaqlarımızdıń arasında máńgige gúwa bolsın, – dedi.

43Sonnan keyin, Dawıt óz jolına tústi. Al Ionatan qalaǵa qayttı.

21

Ruwxaniy Aximelextiń Dawıtqa járdem beriwi

21^1Dawıt Nob qalasındaǵı ruwxaniy Aximelextiń janına bardı. Aximelex Dawıttı kútip alıp atırıp:

– Nege jalǵızsań? Nege janıńda hesh kim joq? – dep qorqınısh penen soradı+.

2Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Patsha maǵan bir tapsırma bergen edi. Ol maǵan: «Meniń seni ne ushın jibergenimdi hám saǵan qanday tapsırma bergenimdi hesh kim bilmesin», – degen edi. Sonlıqtan adamlarıma belgili bir jerge barıp turıwdı buyırǵan edim. 3Házir jegendey neńiz bar? Maǵan bes nan yamasa jegendey bir nárse beriń.

4Ruwxaniy oǵan:

– Ápiwayı nan joq. Eger adamlarıńız hayallardan ózlerin tıyǵan bolsa, Qudayǵa arnalǵan nan[*] bar, – dep juwap berdi.

5Dawıt oǵan:

– Ádetke góre, jolǵa shıqqanımızda, adamlarımız ózlerin pák saqlap, hayal adamǵa jaqınlamaydı. Ásirese, búgin olar ózlerin júdá pák tuttı, – dedi.

6Sonnan keyin, ruwxaniy Dawıtqa muxaddes nan berdi. Sebebi ol jerde Qudayǵa usınılǵan nannan basqa nan joq edi. Bul nan Jaratqan Iyeniń aldınan alınǵan kúni onıń ornına ıssı nan ákelip qoyıldı+.

7Sol kúni Shauldıń xızmetshileriniń biri Doeg degen edomlı bas shopan Jaratqan Iyeniń aldında diniy xızmetin ótew ushın barıp, sol jerde turǵan edi+.

8Dawıt Aximelexke:

– Janıńda qılısh yamasa nayza joq pa? Patshanıń tapsırması asıǵıs bolǵanlıqtan, janıma qılısh ta, qural-jaraq ta alıp shıqpappan, – dedi.

9Ruwxaniy oǵan:

– Ela oypatlıǵında óziń óltirgen filist Goliyattıń qılıshı bar. Efodtıń artında tawarǵa orawlı tur. Bul jerde basqa qural joq. Qáleseń, sonı al, – dedi.

Dawıt oǵan:

– Oǵan teń keletuǵını joq, onı maǵan ber, – dedi+.

Dawıttıń Gat patshası Axishke barıwı

10Shauldan qashqan Dawıt sol kúni Gat patshası Axishke bardı+. 11Axishtiń xızmetshileri: «Bul Izraildıń patshası Dawıt emes pe? Adamlar usı adam haqqında:

„Shaul mıńlaǵanın,

Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi“, –

dep ayaq oyınǵa túsip, qosıq aytqan joq pa edi?» – dedi+.

12Bul sózler Dawıttı tereń oylandırıp, ol Gat patshası Axishten qattı qorqtı. 13Dawıt olardıń aldında óziniń kelbetin ózgertip, ózin jinli etip kórsetti hám qala dárwazaların tırmalap, silekeyin saqalına aǵızıp júrdi+.

14Axish xızmetshilerine:

– Bul adamǵa qarańlar, ol naǵız jinli-ǵo. Onı nege maǵan alıp keldińler? 15Ózimizde jinliler azday, onı meniń aldımda jinlilik qılsın dep alıp keldińler me? Bul adamnıń sarayıma keliwi shárt pe edi? – dedi.

22

22^1Sonnan keyin, Dawıt Gattan shıǵıp, Adullam úńgirine jasırındı. Aǵaları hám ákesiniń úy-ishi bunı esitip, Dawıttıń janına keldi+. 2Qıyın jaǵdayda qalǵan, qarızǵa batqan hám ómirden túńilgen adamlardıń hámmesi Dawıttıń janına jıynaldı. Sanı tórt júzge shamalasqan bul adamlarǵa Dawıt jetekshilik qıldı+.

3Dawıt sol jerden Moabtaǵı Mispe qalasına barıp, Moab patshasınan:

– Qudaydıń maǵan ne qılajaǵın bilip alǵanımsha, ata-anamnıń siziń qasıńızda qalıwına ruxsat beriń, – dep ótinish etti. 4Solay etip, Dawıt ata-anasın Moab patshasınıń janına alıp keldi. Dawıt bas panalap júrgeninde, ata-anası Moab patshasınıń janında jasadı. 5Biraq payǵambar Gad Dawıtqa:

– Bul jerde qalma, Yahuda jerine ket, – dedi. Sonnan keyin, Dawıt sol jerden ketip, Xeret toǵayına bardı+.

Shauldıń Nob qalasınıń ruwxaniylerin óltiriwi

6Sol arada Shaul Dawıt hám onıń janındaǵı adamlardıń qay jerde ekenin bildi. Sol waqıtta patsha nayzasın qolına alıp, Gibada tamarisk[*] tereginiń astında otırǵan edi. Áskerleri de onıń átirapın qorshap turǵan edi. 7Sonda Shaul olarǵa bılay dedi:

– Háy benyaminliler, meni tıńlańlar! Ishaydıń ulı hár birińizge egislik jerlerdi hám júzimzarlardı beredi deysiz be? Hár birińizdi mıńbası yamasa júzbası etip qoyadı deysiz be? 8Sol sebepli hámmeńiz maǵan qarsı til biriktirdińiz be? Ulımnıń Ishaydıń ulı menen kelisim dúzgenin maǵan hesh kim xabarlamadı. Arańızdan maǵan janı ashıytuǵın birde bir adam shıqpadı. Búgingidey maǵan duzaq qurıw ushın, ulımnıń qulım Dawıttı qayraǵanın maǵan bildirgen adam da bolmadı+.

9Sol waqıtta Shauldıń áskerleriniń janında turǵan edomlı Doeg:

– Ishaydıń ulı Dawıttıń Nob qalasına Axitubtıń ulı Aximelextiń janına barǵanın kórdim+. 10Aximelex Dawıt ushın Jaratqan Iyeden soradı. Oǵan azıq-awqat ta, filist Goliyattıń qılıshın da berdi, – dedi+.

11Patsha Shaul Axitubtıń ulı ruwxaniy Aximelexti hám onıń ákesiniń áwladınan bolǵan Nobta jasaytuǵın barlıq ruwxaniylerdi shaqırıp keliw ushın adamların jiberdi. Olardıń hámmesi patshaǵa keldi. 12Shaul Aximelexke:

– Háy Axitub ulı, meni tıńla! – dedi.

– Lábbáy, taqsır, – dep juwap berdi Aximelex.

13Shaul oǵan:

– Nege sen Ishaydıń ulı menen birge maǵan qarsı til biriktirdiń? Sen oǵan nan menen qılısh berdiń hám onıń ushın Qudaydan soradıń. Dawıt maǵan qarsı qozǵalań kóterip, duzaq qurdı. Bul búgin anıq kórinip tur, – dedi.

14Aximelex Shaulǵa bılay dep juwap berdi:

– Pútkil xızmetshilerińiz arasında Dawıttay isenimli adam bar ma? Dawıt siziń kúyew balańız, saqshılarıńızdıń basshısı hám xojalıǵıńızdaǵı húrmetli adamlardıń biri. 15Meni Dawıt ushın Qudaydan sorawdı sol kúni basladı deysiz be? Álbette, yaq! Taqsır, qulıńız bolǵan meni hám meniń ákemniń xojalıǵın ayıplamańız. Sebebi men bul is haqqında hesh nárse bilmeytuǵın edim.

16Biraq Shaul oǵan:

– Háy Aximelex, óziń de, ákeńniń pútkil xojalıǵı da sózsiz ólesizler, – dedi. 17Sońınan Shaul janında turǵan saqshılarına:

– Qánekey, Dawıttı qollaǵan Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirińler. Olar Dawıttıń qashıp ketkenin bilse de, maǵan xabar bermedi, – dedi.

Degen menen, patshanıń xızmetshileri qol kóterip, Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirgisi kelmedi. 18Sonda patsha Doegke:

– Sen barıp, ruwxaniylerdi óltir, – dep buyırdı.

Sol kúni edomlı Doeg barıp, zıǵır efod kiygen seksen bes ruwxaniydi óltirdi+. 19Sońınan ol erkek, hayal, bala yamasa náreste demesten, ruwxaniyler qalası Nobtıń xalqın qılıshtan ótkizdi. Jáne de, sıyırlardı, esheklerdi hám qoylardı da shawıp tasladı.

20Tek Axitub ulı ruwxaniy Aximelextiń ullarınıń biri Abiyatar ǵana qutılıp, Dawıttıń janına qashıp ketti+. 21Abiyatar Shauldıń Jaratqan Iyeniń ruwxaniylerin óltirgeni tuwralı Dawıtqa aytıp berdi. 22Dawıt Abiyatarǵa bılay dedi:

– Sol kúni ol jerde edomlı Doegti kórgenimde, onıń Shaulǵa sózsiz jetkizip baratuǵının bilgen edim. Ákeńniń xojalıǵındaǵı hár bir jannıń ólimine men sebepshimen. 23Janımda qal, qorqpa. Seni óltirmekshi bolǵanlar meni de óltirmekshi. Janımda qalsań, qáwipsiz bolasań, – dedi+.

23

Dawıttıń Keila qalasın azat etiwi

23^1Dawıtqa: «Filistler Keila qalasına hújim jasap, qırmandı talan-taraj qılıp atır», – dep xabarladı+. 2Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Barıp, sol filistlerge hújim jasayın ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye oǵan:

– Bar da, filistlerge hújim jasap, Keilanı azat et, – dedi.

3Biraq Dawıttıń adamları:

– Mine, bizler bul jerde, Yahudada júrip qorqamız. Solay eken, Keilaǵa barıp, filist áskerlerine qarsı qalay urısamız? – dedi. 4Sonda Dawıt Jaratqan Iyeden jáne soraǵanda, Jaratqan Iye oǵan:

– Turıp, Keilaǵa bar! Óytkeni filistlerdi saǵan Men táslim etejaqpan, – dedi.

5Solay etip, Dawıt adamları menen Keilaǵa barıp, filistlerge qarsı urıstı hám olardıń malların qolǵa kirgizdi. Ol filistlerdi kúshli qırǵınǵa ushıratıp, Keila xalqın azat etti.

6Aximelextiń ulı Abiyatar qashıp, Keilada turǵan Dawıttıń janına barǵanda, efodtı[*] da ózi menen birge alıp barǵan edi+.

Shauldıń Dawıttı quwdalawın dawam etiwi

7Shaul Dawıttıń Keila qalasına barǵanın esitip: «Quday Dawıttı qolıma uslap berdi. Dawıt dárwazaları támbilengen bir qalaǵa kirip, ózin ózi tutıp berdi», – dedi. 8Solay etip, Shaul Keilaǵa barıp, Dawıttı hám onıń adamların qamalǵa alıw ushın, pútkil xalıqtı sawashqa shaqırdı.

9Dawıt Shauldıń ózine jamanlıq qılıwdı rejelestirgenin esitkende, ruwxaniy Abiyatarǵa:

– Efodtı berman alıp kel, – dedi+. 10Sońınan ol duwa etip bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Qulıń bolǵan men sebepli Shauldıń Keilaǵa kelip, xalqın wayran etpekshi ekenin esittim. 11Keilalılar meni Shauldıń qolına tutıp bere me? Qulıńnıń esitkenindey, Shaul usı jerge kelejaq pa? Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye, jalbarınaman, qulıńa ayan et.

Jaratqan Iye:

– Shaul keledi, – dep juwap berdi.

12Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Keila xalqı meni hám adamlarımdı Shauldıń qolına tutıp bere me? – dep soradı.

– Tutıp beredi, – dep juwap berdi Jaratqan Iye.

13Sonda Dawıt hám onıń janındaǵı altı júzdey adam Keiladan ketip, hár jerde orın ózgertip júre berdi. Dawıttıń Keiladan qashıp ketkenin esitken Shaul ol jerge barıw pikirinen qayttı+.

Dawıt Zif shólinde

14Dawıt shóldegi adam bara almaytuǵın jerlerde, Zif shóliniń tawlı bóleginde jasap júrdi. Shaul Dawıttı hár kúni izlese de, Quday Dawıttı onıń qolına tutıp bermedi+. 15Dawıt Zif shólinde, Xoresh toǵayında júrgende, Shauldıń ózin óltiriw ushın jolǵa shıqqanın bilip qaldı. 16Sol arada Shauldıń ulı Ionatan Xoreshte jasap turǵan Dawıtqa bardı hám onı Qudaydıń atı menen ruwxlandırıp, oǵan:

17– Qorqpa, sen ákem Shauldıń qolına túspeyseń. Sen Izrailǵa patsha bolasań, al men seniń járdemshiń bolaman. Ákem Shaul da bunı biledi, – dedi+. 18Keyin ekewi Jaratqan Iyeniń aldında ózleriniń arasındaǵı kelisimdi jańaladı. Sońınan Ionatan úyine qayttı, al Dawıt Xoreshte qaldı+.

19Zifliler Gibaǵa barıp, Shaulǵa bılay dep xabarladı:

– Dawıt bizlerde, Eshimonnıń qublasında, Xaxila tóbeshigindegi Xoreshtiń adam bara almaytuǵın jerlerinde jasırınıp júr+. 20Taqsır, qálegen waqıtta kele beriń. Dawıttı sizge tutıp beriwdi bizlerge qoyıp beriń.

21Shaul olarǵa bılay dedi:

– Maǵan janıńız ashıǵanı ushın Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın! 22Barıp, jáne bir márte tekserip shıǵıń. Dawıttıń qay jerlerde jasırınıp júrgenin, sol jerde onı kimlerdiń kórgenin jaqsılap bilip alıńlar. Sebebi xalıq onı júdá hiyleker demekte. 23Onıń jasırınatuǵın jerleriniń hámmesin bilip alıp, maǵan anıq xabar alıp kelińler. Sonda men de sizler menen birge baraman. Eger Dawıt sol úlkede bolsa, onı pútkil Yahudanıń tiyreleri arasınan izlep tabaman.

24Solay etip, zifliler jolǵa túsip, Shauldan aldın Zifke keldi. Sol waqıtta Dawıt hám onıń adamları Eshimonnıń qublasındaǵı dalańlıqta, Maon shólinde edi+. 25Shaul adamları menen Dawıttı izlewge shıqtı. Dawıt Shauldıń kiyatırǵanın esitip, Maon shólindegi jartaslarǵa barıp jasırındı. Shaul bunı esitip, Dawıttıń izinen Maon shóline ketti.

26Shaul tawdıń bir tárepinen, Dawıt penen onıń adamları tawdıń ekinshi tárepinen alǵa qaray júrdi. Dawıt Shauldan qashıp qutılıwǵa asıqtı. Al Shaul hám onıń adamları bolsa, Dawıttı hám onıń adamların qolǵa túsiriw ushın, qorshay basladı. 27Sol waqıtta bir xabarshı kelip, Shaulǵa:

– Tez júriń! Filistler elimizge hújim jasap atır, – dedi. 28Sonda Shaul Dawıttı quwıwın toqtatıp, filistler menen urısıwǵa ketti. Sonlıqtan sol jerge Sela-Hammaxleqot[*] degen at berildi.

24

Dawıttıń Shauldıń janın saqlap qalıwı

24^1•Dawıt sol jerden ketip, En-Gediy úlkesindegi adam bara almaytuǵın jerlerde jasırınıp júrdi+. 2Shaul filistler menen bolǵan urıstan qaytıp kelgende, Dawıttıń En-Gediy shólinde júrgeninen xabar taptı. 3Shaul Dawıttı hám onıń adamların «Taw eshkisi» jartaslıǵınan izlew ushın, pútkil Izraildan úsh mıń aǵla ásker alıp, jolǵa shıqtı.

4Jol jiyeginde qoy qorası bolıp, onıń janında bir úńgir bar edi. Shaul maydanlaw ushın úńgirge kirdi. Al sol úńgirdiń eń túpkirinde Dawıt penen onıń adamları otırǵan edi. 5Adamları Dawıtqa:

– Jaratqan Iye saǵan: «Dushpanlarıńa qálegenińdi isley alıwıń ushın, olardı saǵan táslim etemen», – degen edi. Mine, búgin sol kún keldi, – dedi.

Sonda Dawıt ornınan turıp, bildirmey Shauldıń shapanınıń shalǵayınan kesip aldı. 6Biraq Dawıt keyin ala Shauldıń shalǵayınan kesip alǵanı ushın, ózin ayıplı sezdi+. 7Dawıt óz adamlarına:

– Taqsırıma, Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kóterip, oǵan bir nárse islewden Jaratqan Iyeniń Ózi saqlasın! Sebebi ol Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamı, – dedi+. 8Dawıt usı sózleri menen adamlarına tıyım salıp, Shaulǵa qol tiygiziwge ruxsat bermedi. Al Shaul úńgirden shıǵıp, jolǵa tústi+. 9Dawıt ta Shauldıń izinshe úńgirden shıǵıp:

– Taqsır! – dep baqırdı. Shaul artına qaraǵanda, Dawıt et betinen jerge jıǵılıp, oǵan tájim etti. 10Sońınan ol Shaulǵa bılay dedi:

– «Dawıt saǵan jamanlıq qılajaq», – degenlerdiń sózlerine nege qulaq salasız? 11Búgin Jaratqan Iyeniń sizdi qolıma tutıp bergenin kózińiz benen kórip turıpsız. Bazılar meniń sizdi óltiriwimdi qálegen edi. Biraq meniń sizge janım ashıp: «Taqsırıma qol tiygizbeymen, óytkeni ol Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamı», – dedim. 12Háy áke, minekey, shapanıńızdıń shalǵayınan kesip alınǵan qolımdaǵı mına qıyındıǵa qarań! Men siziń shapanıńızdıń shalǵayınan kesip aldım, biraq sizdi óltirmedim. Bunnan kewlimde jamanlıqtıń hám zulımlıqtıń joq ekenin bilip alıń. Men sizge jamanlıq qılmasam da, siz meni óltirmekshi bolıp atırsız+. 13Jaratqan Iye aramızda tórelik etsin hám meniń óshimdi sizden Ol alsın. Biraq men sizge qol kótermeymen+. 14Ata-babalarımız: «Jamanlıq jaman adamlardan shıǵadı», – degeni sıyaqlı, men sizge qol kótermeymen. 15Izrail patshası kimge qarsı shıqtı? Siz kimdi quwdalap atırsız? Ólgen iytti yamasa bir búrgeni emes pe? 16Jaratqan Iye bizlerge qazılıq etip, qay birimizdiń haq ekenimizdi sheship bersin. Jaratqan Iye dawımdı qarap shıqsın hám meni jaqlap, siziń qolıńızdan qutqarsın.

17Dawıt sózin tamamlaǵanda, Shaul oǵan:

– Dawıt, ulım! Bul seniń dawısıń ba? – dep soradı hám ókirip jılay basladı. 18Sońınan ol bılay dedi:

– Sen maǵan qaraǵanda ádilirekseń. Men saǵan jamanlıq islesem de, sen maǵan jaqsılıq penen juwap berdiń. 19Búgin sen maǵan jaqsı qatnasta ekenligińdi dálillediń. Jaratqan Iye meni qolıńa tutıp berse de, meni óltirmediń. 20Dushpanın tutıp alǵan qaysı bir adam onı aman jiberedi? Búgin maǵan islegen jaqsılıǵıń ushın, Jaratqan Iye saǵan jaqsılıq sıylasın!+
21Endi men seniń sózsiz patsha bolatuǵınıńdı bildim. Izrail patshalıǵı seniń qolıńda bekkem boladı+. 22Endi mennen keyin urpaqlarımdı joq qılmaytuǵınıńdı, ákemniń xojalıǵınan atımdı óshirmeytuǵınıńdı aytıp, Jaratqan Iye haqı ant ish.

23Dawıt Shaulǵa ant berdi. Sonnan keyin, Shaul úyine qayttı, al Dawıt hám onıń adamları panalaǵan jerlerine ketti.

25

Samueldiń ólimi

25^1Sol arada Samuel dúnyadan ótti. Pútkil Izrail xalqı jıynalıp, oǵan joqlaw aytıp jılap, onı Ramadaǵı óz úyine jerledi.

Bunnan soń, Dawıt Paran shóline ketti+.

Dawıt, Nabal hám Abigayıl

2Maon qalasında júdá bay bir adam bar edi. Onıń jer iyeligi Karmel qalasında bolıp, úsh mıń qoyı hám mıń eshkisi bar edi. Ol sol waqıtta Karmelde qoylarınıń júnin qırqıp atırǵan edi. 3Bul adam Kaleb urpaǵınan bolıp, atı Nabal, hayalınıń atı Abigayıl edi. Hayalı aqıllı hám sulıw, al kúyewi turpayı hám jawız adam edi+.

4Dawıt shólde júrgende, Nabaldıń qoyların qırqıp atırǵanın esitti. 5Sonda Dawıt on jigitti Nabalǵa jiberip atırıp, olarǵa bılay dep buyırdı:

– Karmeldegi Nabalǵa barıńlar, oǵan mennen sálem aytıp, 6bılay deńler: «Ómirińiz uzaq bolsın! Sizge, úy-ishińizge hám ózińizge tiyisliniń hámmesine amanlıq bolsın! 7Házir qoylarıńızdı qırqıp atırǵanıńızdı esittim. Shopanlarıńız bizler menen birge bolǵanda, olardı qapa qılmadıq. Karmelde bolǵan waqıtta hesh nársesi de joǵalmadı. 8Xızmetshilerińizden sorap kórseńiz, olar sizge aytıp beredi. Sonlıqtan adamlarımdı jıllı júzlilik penen qarsı alsańız. Sebebi sizge bayram kúni kelip turmız. Ótinish, qullarıńızǵa hám ulıńız Dawıtqa qolıńızda barınan berseńiz».

9Dawıttıń adamları barıp, bul sózlerdi Dawıttıń atınan Nabalǵa jetkizip bolıp, juwap kúte basladı. 10Biraq Nabal olarǵa mına juwaptı qaytardı: «Dawıt degen kim ózi? Ishaydıń ulı kim bolıptı? Usı kúnleri xojayınlarınan qashıp júrgen qullar kóbeyip ketti. 11Men ne qoy qırqıp atırǵan adamlarıma arnap qoyǵan nanımdı, suwımdı hám soyǵan malımnıń góshin qayaqtan kelgeni belgisiz bir adamlarǵa beriwim kerek pe?»+

12Dawıttıń adamları kelgen jolı menen qaytıp ketti. Olar Nabaldıń aytqanlarınıń hámmesin Dawıtqa jetkizdi. 13Dawıt adamlarına:

– Hámme qılıshlarıńızdı asınıńlar! – dep buyırdı. Dawıt ta, adamları da qılıshların asınıp aldı. Tórt júzge jaqın adam Dawıt penen birge ketti, al eki júz adam qural-saymanlar janında qaldı.

14Sol arada Nabaldıń xızmetshilerinen biri onıń hayalı Abigayılǵa mınaday xabar jetkizdi: «Dawıt mırzamız Nabalǵa shólden óz xabarshıların jiberip, sálem jollaǵan edi. Biraq Nabal olarǵa turpayı qatnasta boldı. 15Al ol adamlar bolsa, bizlerge júdá jaqsı qatnasta bolǵan edi. Olar bizlerdi renjitpedi. Jaylawda olar menen birge bolǵan waqtımızda, hesh nársemiz joǵalmadı. 16Olardıń qaslarında qoy baqqanımızda, olar bizlerdi kúni-túni qorǵap júretuǵın edi. 17Endi ne islew kerekligin jaqsılap oylap kóriń. Óytkeni mırzamızdıń hám onıń pútkil úy-ishiniń basına apat dónip tur. Mırzamız sonshelli zulım bolǵanlıqtan, hesh bir adam oǵan bir awız sóz ayta almaydı»+.

18Sonda Abigayıl waqıttı bos jibermey, eki júz nan, eki mes sharap, bes qoydıń góshin, bes sea[*] quwırmash, nıǵızlanǵan kishmishten júz dana hám keptirip nıǵızlanǵan ánjirden eki júz dana alıp, olardı esheklerge arttı. 19Sońınan hayal xızmetshilerine:

– Sizler meniń aldımnan júrińler, men sizlerdiń izińizden baraman, – dedi. Biraq ol kúyewi Nabalǵa hesh nárse aytpadı.

20Abigayıl eshekke minip, tawdıń soqpaq jolları arqalı tómenge túsip kiyatırǵanda, ózine qarsı kiyatırǵan Dawıttı hám onıń adamların ushırattı. 21Dawıt adamlarına mına sózlerdi aytıp atırǵan eken: «Bul adamnıń shóldegi mal-múlkin biykarǵa qorıǵan ekenmen. Onıń hesh bir nársesi joytılıp ketpedi. Al ol bolsa, jaqsılıǵıma jamanlıq penen juwap qaytardı. 22Eger azanǵa shekem Nabalǵa tiyisli erkek zatınan birewin tiri qaldırsam, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın[*]»+.

23Abigayıl Dawıttı kóriwden dárhal eshekten tústi de, Dawıttıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti+. 24Onıń ayaqlarına bas urıp, bılay dep jalbarındı:

– Mırzam, ayıptı men, jalǵız men moynıma alaman. Shorıńız bolǵan maǵan bir awız sóz aytıwǵa ruxsat etiń. Aytqanlarıma qulaq salıń+. 25Jalbarınaman, mırzam, sol Nabal degen ońbaǵan adamǵa itibar bermeńiz. Atı aqılsız degendi bildiredi, sol sıyaqlı ózi de aqılsızdıń biri. Tilekke qarsı shorıńız bolǵan men mırzam, siziń jibergen adamlarıńızdı kórmey qaldım. 26Endi, mırzam, Jaratqan Iye sizdi qan tógiwden, óz qolıńız benen ósh alıwdan saqlap qaldı. Tiri Jaratqan Iye haqı aldıńızda ant iship aytaman: dushpanlarıńızdıń hám sizge jamanlıq tileytuǵınlardıń hámmesiniń basına Nabaldıń basına túsetuǵın kún tússin+. 27Mırzam, sizge alıp kelgen mına sıylarımdı izińizge ergen adamlarǵa berseńiz. 28Shorıńızdıń gúnasın keshiriń. Jaratqan Iye, álbette, urpaǵıńızdı bekkem qıladı. Sebebi mırzam, siz Jaratqan Iyeniń urısların alıp barıp atırsız. Ómirińizdiń aqırına shekem sizde hesh bir nahaqlıq bolmasın+. 29Eger birew sizdi óltiriw ushın quwıp júrse, Qudayıńız Jaratqan Iye ómirińizdi Óz panasında asıraydı. Ol dushpanlarıńızdı saqpannan atılǵan tastay etip ılaqtırıp taslaydı. 30Jaratqan Iye sizge wáde etken iygilikleriniń hámmesin orınlap, sizdi Izrailǵa húkimdar etip qoyadı. 31Sonda ózim ushın ósh alıp, jónsiz qan tóktim dep azap shegip, pushayman bolmaysız. Jaratqan Iye mırzama tabıs bergende, óz shorıńızdı eske alıń.

32Dawıt Abigayılǵa bılay dedi:

– Búgin seni maǵan ushırastırǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! 33Bereket tapqaysań! Jaqsı aqıl berip, búgin meni qan tógiwden hám óz qolım menen óshimdi alıwdan saqlap qalǵanıń ushın jarılqaw alǵaysań. 34Saǵan jamanlıq qılıwdan saqlap qalǵan Izraildıń Qudayı, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: eger sen meni ushıratıw ushın, asıǵıslıq penen jolǵa shıqpaǵanıńda, tań atqansha, Nabalǵa tiyisli er adamlardıń birewi de tiri qalmaǵan bolar edi.

35Dawıt Abigayıldıń sıyların qabıl etip:

– Aman-esen úyińe qayt. Sózlerińe qulaq salıp, tilegińdi qabıl ettim, – dedi.

36Abigayıl Nabaldıń janına qaytıp kelgende, Nabal úyinde patshalıq zıyapattay etip zıyapat berip atırǵan eken. Ol júdá más bolıp, kewli kóterińki edi. Sonlıqtan azanǵa shekem Abigayıl oǵan hesh nárse aytpadı. 37Erteńine azanda Nabal ózine kelgennen soń, hayalı oǵan bolǵan waqıyalardı aytıp berdi. Sol waqıtta-aq Nabaldıń júregi muzlap, láń bolıp qaldı. 38Onlaǵan kúnnen keyin, Jaratqan Iye Nabaldı jazalap, onı óltirdi.

39Dawıt Nabaldıń ólgenin esitkende: «Meni masqaralaǵan Nabalǵa qarsı dawımdı qarap shıǵıp, qulın jamanlıq islewden saqlap qalǵan Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Jaratqan Iye onıń jamanlıǵın ózine qaytardı», – dedi.

Sońınan Dawıt Abigayılǵa úylenbekshiligin bildiriw ushın adam jiberdi. 40Dawıttıń adamları Karmeldegi Abigayılǵa barıp:

– Dawıt saǵan úylenbekshi. Sonı bildiriw ushın bizlerdi jiberdi, – dedi. 41Abigayıl mańlayı jerge tiygenshe iyilip:

– Mine, men, hátte, Dawıttıń xızmetshileriniń shorısı bolıwǵa da tayarman, – dedi. 42Abigayıl tez ornınan turdı da, eshekke mindi. Qasına bes shorısın alıp, Dawıttıń xabarshılarınıń izinen jolǵa tústi. Sońınan ol Dawıttıń hayalı boldı.

43Dawıt izreelli Axinoamǵa úylengen edi. Solay etip, Dawıttıń eki hayalı boldı+. 44Sol arada Shaul qızı Mixaldı, yaǵnıy Dawıttıń hayalın gallimli Layıshtıń ulı Paltiyge berip jibergen edi+.

26

Dawıttıń Shauldıń janın jáne saqlap qalıwı

26^1•Zifliler Gibaǵa, Shaulǵa kelip:

– Dawıt Eshimonǵa qarama-qarsı jaylasqan Xaxila tóbeshiginde jasırınıp júr, – dedi+. 2Shaul Izraildıń úsh mıń aǵla áskerin alıp, Zif shóline Dawıttı izlew ushın shıqtı+. 3Olar Eshimonǵa qarama-qarsı jaylasqan Xaxila tóbeshigindegi jol boyına orda qurdı. Shólde júrgen Dawıt Shauldıń ózin izlep, sol jerge kelgenin bilgende, 4tıńshılar jiberdi. Solay etip, ol Shauldıń sol jerge kelgenin anıq bilip aldı.

5Sonlıqtan Dawıt Shauldıń orda qurǵan jerine barıp, Shaul menen sárkárda Ner ulı Abnerdiń qay jerde jatırǵanın kórdi. Shaul ordanıń ortasında, al áskerler onıń átirapında jatırǵan eken+.

6Sol waqıtta Dawıt xet xalqınan bolǵan Aximelexten hám Ioabtıń ájaǵası Seruyanıń ulı Abishaydan:

– Kim meniń menen birge ordaǵa, Shauldıń janına baradı? – dep soradı.

Abishay:

– Seniń menen men baraman, – dep juwap berdi+.

7Dawıt penen Abishay sol kúni keshte ordaǵa kirdi. Shaul nayzasın bas ushına jerge shanshıp qoyıp, ordanıń ortasında uyıqlap atırǵan edi. Abner menen áskerler de onıń átirapında uyıqlap atırǵan edi.

8Sonda Abishay Dawıtqa:

– Búgin Quday dushpanıńdı qolıńa tutıp berdi. Endi ruxsat ber, onı nayza menen bir urǵanda jerge qadap qoyayın. Ekinshi ret urıwıma hájet qalmaydı, – dedi.

9Biraq Dawıt oǵan bılay dedi:

– Yaq, onı óltirme. Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kótergen adam jazasız qalmaydı+. 10Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Shauldı Jaratqan Iyeniń Ózi óltiredi. Ol ya ómiri tawısılıp óledi, ya urısta óledi+. 11Biraq Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qarsı qol kóteriwden Jaratqan Iyeniń Ózi saqlasın! Onıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesin alayıq ta, keteyik.

12Solay etip, Dawıt Shauldıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesin aldı da, sol jerden ketip qaldı. Olardı hesh kim kórmedi. Bolıp ótken waqıyanı hesh kim bilmedi, hesh kim oyanbadı da. Olardıń hámmesi qattı uyıqlap atırǵan edi. Óytkeni Jaratqan Iye olarǵa tereń uyqı bergen edi+.

13Dawıt arǵı tárepke ótip, uzaǵıraqtaǵı bir tóbeshikke shıǵıp turdı. Olardıń arası ádewir qashıq edi. 14Dawıt áskerlerge hám Ner ulı Abnerge:

– Háy Abner, maǵan juwap ber, – dedi.

Abner oǵan:

– Baqırıp, patshanıń tınıshın alatuǵınday sen kimseń? – dedi.

15Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sen erkek emesseń be? Izrailda saǵan teń keletuǵını bar ma? Solay eken, nege patshańdı qorǵamadıń? Sebebi birew onı óltiriw ushın ordaǵa kirdi. 16Sen óz xızmetińdi jaqsı orınlamadıń. Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: hámmeńiz ólimge ılayıqlısız. Óytkeni taqsırıńızdı, Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın qorǵamadıńız. Qarap kór, patshanıń bas ushındaǵı nayzası menen gúzesi qayaqta?

17Dawıttıń dawısın tanıǵan Shaul:

– Dawıt, ulım, bul seniń dawısıń ba? – dep soradı.

Dawıt oǵan bılay dep juwap berdi:

– Awa, taqsır, meniń dawısım. 18Taqsır, qulıńızdı nege quwdalay beresiz? Men ne qıldım? Jazıǵım ne? 19Taqsır! Qulıńızdıń sózine qulaq salsańız. Eger sizdi maǵan qarsı qayraǵan Jaratqan Iye bolsa, onda bir qurbanlıq berip, Onı tınıshlandırıń. Eger bul isti adamlar islegen bolsa, olar Jaratqan Iyeniń ǵarǵısına ushırasın. Óytkeni olar: «Ket, basqa qudaylarǵa xızmet et», – dep, Jaratqan Iyeniń jerinen, meniń úlesime tiygen jerden meni quwıp jiberdi. 20Qanım Jaratqan Iyeden uzaq jerlerde tógilmesin. Izrail patshası tawlarda keklik awlaǵan ańshı sıyaqlı, bir búrgeni awlawǵa shıǵıptı.

21Sonda Shaul:

– Gúna isledim. Dawıt, ulım, izińe qayt. Búgin meniń janımdı qádirli kórgeniń ushın, bunnan bılay, saǵan hesh bir jamanlıq islemeymen. Men aqılsızlıq penen is tutıp, júdá úlken qátege jol qoydım, – dedi+.

22Dawıt oǵan bılay dedi:

– Mine, patshanıń nayzası. Adamlarıńızdan biri kelip, onı alsın. 23Jaratqan Iye hár bir adamnıń ádilligine hám sadıqlıǵına qaray sıy beredi. Búgin Jaratqan Iye sizdi qolıma tutıp berse de, men Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kótergim kelmedi+. 24Búgin siziń ómirińiz maǵan qádirli bolǵanınday, Jaratqan Iye de meniń ómirimdi qádirli kórsin hám meni hár qanday báleden qutqarsın.

25Shaul Dawıtqa:

– Dawıt, ulım, seni Jaratqan Iye jarılqasın! Sen sózsiz ullı isler isleyseń hám jeńiske eriseseń, – dedi.

Bunnan keyin, Dawıt óz jolına tústi, al Shaul bolsa, úyine qayttı.

27

Dawıt filistler arasında

27^1Dawıt ishinen: «Bir kúni Shauldıń qolınan ólip ketermen. Jaqsısı, tezirek filistlerdiń jerine qashıp keteyin. Sonda Shaul Izraildıń hár jerinen meni izlegendi qoyar, men de onnan qutılarman», – dep oyladı.

2Usılayınsha Dawıt hám onıń janındaǵı altı júz adam jolǵa shıǵıp, Gat patshası Maox ulı Axishtiń tárepine ótip ketti+. 3Olar xojalıǵındaǵılar menen birge Gat qalasına, Axishtiń janına ornalastı. Dawıttıń eki hayalı: izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl da onıń janında edi+. 4Shaul Dawıttıń Gatqa qashıp ketkenin esitkende, endi onı izlewden waz keshti.

5Dawıt Axishke:

– Eger maqul kórseńiz, átiraptaǵı qalalardıń birinen maǵan bir jer berilsin, men sol jerde jasayın. Sebebi qulıńız bolǵan maǵan siziń qasıńızda, patshanıń qalasında jasawdıń nege keregi bar? – dedi.

6Axish sol kúni Dawıtqa Siklag qalasın berdi. Sol sebepten Siklag házirge deyin Yahuda patshalarına tiyisli qala bolıp qaldı+. 7Dawıt filistler elinde bir jıl tórt ay jasadı.

8Sol waqıt ishinde Dawıt hám onıń adamları geshur, gizer hám amalek xalıqlarına shabıwıl jasadı. Bul xalıqlar uzaq waqıtlardan beri Shurǵa, hátte, Mısırǵa shekem sozılǵan jerlerde jasaytuǵın edi+. 9Dawıt qay jerge shabıwıl jasasa da, erkekti de, hayaldı da, hesh kimdi tiri qaldırmay, tek olardıń qoyların, ógizlerin, esheklerin, túyelerin hám kiyim-kensheklerin alıp, patsha Axishke qaytıp keletuǵın edi.

10Eger Axish Dawıttan: «Búgin qay jerlerge shabıwıl jasadıńız?» – dep sorasa, Dawıt oǵan: «Yahudanıń qubla tárepine, Eraxmeel tiyresiniń hám kenlerdiń qubla tárepine shabıwıl jasadıq», – dep juwap beretuǵın edi+. 11Dawıt hesh bir adamnıń Gatqa kelip: «Dawıt olay isledi yamasa Dawıt bulay isledi», – dep aytpawı ushın, erkekti de, hayaldı da, hesh kimdi tiri qaldırmaytuǵın edi. Dawıt filistlerdiń elinde jasaǵan waqtınıń hámmesinde usılay isledi.

12Axish Dawıtqa isenip: «Dawıt óz xalqı bolǵan izraillılarǵa jek kórinishli boldı. Bunnan bılay, ol máńgige meniń xızmetimde boladı», – dep oyladı.

28

28^1Sol kúnleri filistler Izrail menen urısıw ushın áskerlerin topladı. Axish Dawıtqa:

– Bilip qoy, sen adamlarıń menen birge meniń janımda urısasań, – dedi.

2Dawıt oǵan:

– Sol waqıtta siz de qulıńızdıń neler qılatuǵının kóresiz, – dep juwap berdi.

Axish oǵan:

– Yaqshı, onda men seni bir ómirge ózimniń tán saqshım etip tayınlayman, – dedi.

Shauldıń árwaq shaqırıwshı hayalǵa barıwı

3Samuel ólgende, pútkil Izrail xalqı oǵan joqlaw aytıp jılap, onı óz qalası Ramaǵa jerlegen edi. Al Shaul bolsa, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlardı elden quwıp jibergen edi+.

4Filistler toplanıp, Shunemge keldi hám sol jerge orda qurdı. Shaul da pútkil izraillılardı toplap, Gilboa tawına orda qurdı+. 5Shaul filist áskerlerin kórgende qorqıp ketip, júregin qorqınısh biylep aldı. 6Ol Jaratqan Iyeden sorasa da, Jaratqan Iye oǵan tús arqalı da, Urim[*] arqalı da, payǵambarlar arqalı da juwap bermedi+. 7Sonlıqtan Shaul xızmetshilerine:

– Maǵan árwaq shaqıratuǵın bir hayaldı tawıp keliń. Oǵan barıp, másláhát sorayın, – dep buyırdı.

Xızmetshileri oǵan:

– En-Dorda árwaq shaqıratuǵın bir hayal bar, – dedi+.

8Shaul kiyimin almastırıp, sırtqı kórinisin ózgertti de, janına eki adamdı alıp, túnde sol hayalǵa keldi. Shaul hayalǵa:

– Ótinemen, men ushın árwaqlardan sorap, men aytqan adamnıń árwaǵın shaqırıp ber, – dedi.

9Biraq hayal:

– Shauldıń neler islegenin, árwaqlardı hám ruwxlardı shaqıratuǵınlardı elden quwıp jibergenin bileseń. Solay eken, nege meni óltiriw ushın duzaq qoyıp atırsań? – dedi.

10Shaul oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen, bul isten saǵan hesh qanday zıyan kelmeydi, – dedi.

11Sonda hayal Shauldan:

– Saǵan kimdi shaqırıp bereyin? – dep soradı.

Shaul oǵan:

– Maǵan Samueldi shaqırıp ber, – dedi.

12Hayal Samueldi kórgende, dawısınıń barınsha baqırıp jiberip, Shaulǵa:

– Siz Shaulsız-ǵo, nege meni aldadıńız? – dedi.

13Patsha oǵan:

– Qorqpa, ne kórip tursań? – dedi.

Hayal oǵan:

– Jerdiń astınan shıǵıp kiyatırǵan bir árwaqtı kórip turman, – dep juwap berdi.

14Shaul hayaldan:

– Onıń kórinisi qanday? – dep soradı.

Hayal oǵan:

– Ústine shapan kiygen bir ǵarrı adam joqarıǵa shıǵıp kiyatır, – dedi.

Sonda Shaul onıń Samuel ekenin bildi de, et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti+.

15Samuel Shaulǵa:

– Nege meni shaqırıp, tınıshımdı aldıń? – dedi.

Shaul oǵan:

– Men júdá qıynalıp atırman. Filistler maǵan qarsı urıspaqta. Quday da meni taslap ketti. Ol maǵan payǵambarlar arqalı da, túslerim arqalı da juwap bermey qoydı. Sonlıqtan ne islewim kerekligin bildiriwiń ushın, seni shaqırtqan edim, – dedi+.

16Samuel oǵan bılay dep juwap berdi:

– Jaratqan Iye seni taslap ketip, saǵan dushpan bolǵan bolsa, endi nege mennen sorap tursań? 17Jaratqan Iye men arqalı aytqanların júzege asırdı. Ol patshalıqtı sennen tartıp alıp, onı janıńdaǵı adamǵa, yaǵnıy Dawıtqa berdi+. 18Óytkeni sen Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadıń, Onıń lawlaǵan ǵázebin amaleklerge shashpadıń. Sonlıqtan Jaratqan Iye búgin bul nárselerdi seniń basıńa saldı+. 19Jaratqan Iye seni de, Izrail xalqın da filistlerge táslim etedi. Erteń sen hám seniń ullarıń meniń janımda bolasızlar. Jaratqan Iye Izrail ordasın da filistlerge táslim etedi+.

20Shaul Samueldiń sózlerinen qattı qorqıp ketip, birden gúrs etip jerge quladı. Bir kún hám bir tún duz tatpaǵanlıqtan, onıń dimarı da qalmaǵan edi. 21Hayal Shaulǵa jaqınlap keldi de, onıń qattı qorqıp ketkenin kórip bılay dedi:

– Minekey, shorıńız bolǵan men gápińizge qulaq astım. Janımdı qáterge qoyıp, tilegińizdi orınladım. 22Endi ótinemen, siz de shorıńız bolǵan meniń sózlerimdi tıńlań. Sizge azǵantay awqat alıp keliwge ruxsat beriń. Jolıńızdı dawam etiwge dárman bolıw ushın, awqatlanıp alıńız.

23Biraq Shaul:

– Jemeymen, – dep bas tarttı.

Degen menen, xızmetshileri de, hayal da zorlay bergennen keyin, Shaul olardıń aytqanın isledi. Ol jatqan jerinen turıp, tósekke otırdı. 24Hayaldıń qorasında baǵıp otırǵan bir jas baspaǵı bar edi. Hayal onı dárriw soydı, qamır iylep, ashıtqısız nan pisirdi. 25Sońınan olardı Shaul hám onıń xızmetshileriniń aldına qoydı. Olar iship-jep bolıp, sol kúni túnde ketip qaldı.

29

Filistlerdiń Dawıtqa isenbewi

29^1Filistler pútkil áskerlerin Afekke topladı. Izraillılar bolsa, Izreeldegi bulaqtıń janına orda qurıp, jaylasıp alǵan edi. 2Filist húkimdarları júz hám mıń adamlıq toparlar menen baratırǵan edi. Dawıt hám onıń adamları patsha Axish penen birge izde kiyatırǵan edi. 3Filist áskerbasıları:

– Mına evreyler bul jerde ne qılıp júr? – dep soraǵanda, Axish olarǵa:

– Bul adam Izrail patshası Shauldıń xızmetshisi Dawıt boladı. Bir jıldan aslam waqıttan beri, ol meniń janımda júr. Men tárepke ótkennen beri, onnan birde bir jamanlıq kórmedim, – dep juwap berdi.

4Biraq filist áskerbasıları Axishke ashıwlanıp bılay dedi:

– Bul adamdı izine qaytarıp jiber. Ol sen belgilep bergen jerge qaytsın. Bizler menen urısqa barmasın, bolmasa sawash waqtında bizge qarsı shıǵıwı múmkin. Ol aldınǵı mırzasına ózin qalay jaqsı kórsete aladı? Oǵan adamlarımızdıń basın alıp barıwdan basqa jaqsı jol bar ma? 5Olardıń oyınǵa túsip:

«Shaul mıńlaǵanın,

Al Dawıt on mıńlaǵanın óltirdi», –

dep usı Dawıt haqqında qosıq aytıp júrgen joq pa edi+?

6Sonda Axish Dawıttı shaqırıp alıp bılay dedi:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: sen haq adamsań. Meniń menen birge urısqa barıwıńdı qáler edim. Sen janıma kelgen kúnnen beri, hesh bir jaman is islegenińdi kórmedim. Biraq sen filist húkimdarlarına jaqpadıń. 7Endi aman-esen izińe qayta ber. Jáne filist húkimdarlarına jaqpaytuǵın is islep qoyma.

8Dawıt Axishke:

– Biraq men ne qıldım? Janıńızǵa kelgennen baslap, házirge deyin mennen qanday ayıp taptıńız? Taqsır, ne ushın men barıp, siziń dushpanlarıńızǵa qarsı urısa almayman? – dedi.

9Axish oǵan bılay dedi:

– Bilemen, sen meniń názerimde Qudaydıń perishtesi sıyaqlı jaqsısań. Degen menen, filist áskerbasıları seni: «Bizler menen urısqa barmasın», – dep atır+. 10Endi sen hám seniń menen birge kelgen mırzań Shauldıń qulları azanda erte turıp, tań atar-atpastan ketińler.

11Solay etip, Dawıt hám onıń adamları filistlerdiń jerine qaytıw ushın, azanda erte turdı. Al filistler bolsa, Izreelge ketti.

30

Dawıttıń amaleklerdi jeńiwi

30^1Dawıt hám onıń adamları úshinshi kúni Siklag qalasına jetip keldi. Sol arada amalekler Negebke hám Siklagqa shabıwıl jasap, Siklagtı órtep jibergen edi+. 2Olar hesh kimdi óltirmey, tek hayallardı hám sol jerde bolǵan kishkenesinen úlkenine deyinginiń hámmesin tutqın etip, ózleri menen birge alıp ketken edi.

3Dawıt adamları menen ol jerge jetip barǵanda, qalanıń órtep jiberilgenin, hayalları, ulları hám qızlarınıń tutqınǵa alınǵanın bildi. 4Olar haldan tayǵansha, dad salıp jıladı. 5Dawıttıń eki hayalı, izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl da tutqın etilgen edi+. 6Dawıt qıyın jaǵdayda qaldı. Sebebi hár bir adam ulları hám qızları ushın qayǵırıp: «Dawıttı tas boran qılıp óltiremiz», – desti. Biraq Dawıt óz Qudayı Jaratqan Iyeden kúsh aldı. 7Ol Aximelex ulı ruwxaniy Abiyatarǵa:

– Maǵan efodtı alıp kel, – dedi. Abiyatar efodtı alıp keldi+. 8Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Bul basqınshılardı quwıp barsam, olarǵa jete alaman ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye oǵan:

– Izinen quw, álbette, olarǵa jetip alıp, tutqınlardı azat eteseń, – dep juwap berdi.

9Solay etip, Dawıt janındaǵı altı júz adam menen jolǵa shıǵıp, Besor sayınıń jaǵasına keldi. Olardıń haldan tayǵanları sol jerde qaldı+. 10Al Dawıttıń ózi tórt júz adam menen basqınshılardı quwıwdı dawam etti. Saydı kesip ótiwge shaması kelmegen eki júz adam sol jerde qaldı.

11Olar qır daladan bir mısırlını tawıp alıp, Dawıttıń aldına alıp keldi. Oǵan ishiwge suw hám jewge azıq berdi. 12Jáne de, oǵan keptirip nıǵızlanǵan bir bólek ánjir menen eki bólek kishmish berdi. Sol adam jep, hállenip aldı. Ol úsh kún, úsh tún duz tatpaǵan hám suw da ishpegen edi. 13Dawıt onnan:

– Sen kimniń qulısań? Qay jerdenseń? – dep soradı.

Jigit bılay dep juwap berdi:

– Men mısırlıman, bir amalektiń qulı edim. Úsh kún burın nawqaslanıp qalǵanlıǵım sebepli, xojayınım meni taslap ketti. 14Bizler keretlerdiń qubla shegarasına, yaǵnıy Yahuda jerlerine hám Kalebtiń qubla tárepine shabıwıl jasadıq. Al Siklag qalasın órtep jiberdik+.

15Dawıt onnan:

– Meni sol basqınshılarǵa alıp bara alasań ba? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Meni óltirmeytuǵınıńızdı hám xojayınımnıń qolına tapsırmaytuǵınıńızdı aytıp, Quday haqı ant ishseńiz, men sizdi sol basqınshılarǵa alıp baraman, – dep juwap berdi+.

16Solay etip, mısırlı Dawıtqa jol kórsetip ketti. Basqınshılar dógerekke jayılıp, filistlerdiń jerinen hám Yahudadan basıp alǵan úlken oljalarınan iship-jep máslik qurıp atırǵan edi. 17Dawıt erteńine tań azannan kún batqanǵa deyin olardı qırdı. Basqınshılardıń túyelerge minip qashqan tórt júz jigitinen basqa birde birewi qutılıp kete almadı+. 18Dawıt amalekler alıp ketken nárselerdiń hámmesin, sonday-aq óziniń eki hayalın da qutqardı. 19Jaslar, ǵarrılar, ullar, qızlar, oljalanǵan mallar, qullası, amaleklerdiń alıp ketkenlerinen hesh biri joǵalmadı. Dawıt hámmesin qaytarıp aldı. 20Ol pútkil qoy hám qara mallardı da aldı. Dawıttıń adamları olardı óz mallarınıń aldına salıp, aydap baratırıp: «Bul Dawıttıń oljası», – dep aytatuǵın edi.

21Sonnan soń, Dawıt izine eriwge halları kelmey, Besor sayınıń jaǵasında qalǵan eki júz adamnıń janına bardı. Olar da Dawıttı hám onıń janındaǵılardı kútip alıwǵa shıqtı. Dawıt jaqınlasıp, olar menen amanlastı. 22Biraq Dawıt penen ketken jaman hám ońbaǵan adamlardıń hámmesi:

– Bular bizler menen birge barmaǵanlıqtan, oljaǵa alınǵan nárselerden olarǵa pay bermeymiz. Hár biri tek óz hayalın hám balaların alıp ketsin, – dedi.

23Biraq Dawıt olarǵa bılay dedi:

– Yaq, tuwısqanlarım! Jaratqan Iyeniń bizge bergenlerine bulay islemeńler. Ol bizlerdi qorǵadı hám bizlerge shabıwıl jasaǵan basqınshılardı qolımızǵa tutıp berdi. 24Sizlerdiń bul sózlerińizdi kim qabıl etedi? Sawashqa barǵanlar menen júklerdiń qasında qalǵanlardıń payı teńdey boladı. Hár bir nárse teńdey bólip beriledi+.

25Sol kúnnen baslap, Dawıt bunı Izrail ushın dástúrge aylandırıp, qaǵıyda etip bekitti. Ol házirge deyin saqlanıp kelmekte.

26Dawıt Siklagqa qaytıp kelgennen soń, dosları bolǵan Yahuda aqsaqallarına: «Mine, bul Jaratqan Iyeniń dushpanlarınan alınǵan oljalardan sizlerge sawǵa», – dep alınǵan oljalardan berip jiberdi. 27Ol sawǵalardı Beyt-El, Negebtegi Ramot, Yattir, 28Aroer, Sifmot, Eshtemoa, 29hám Raxalda bolǵanlarǵa, Eraxmeel tiyresiniń hám kenlerdiń qalalarında bolǵanlarǵa,+
30Xorma, Bor-Ashan, Atax 31hám Xebronda bolǵanlarǵa, sonday-aq, ózi adamları menen birge gezgen barlıq jerdegilerge jiberdi.

31

Shauldıń hám onıń ullarınıń ólimi

31^1•Sol waqıtta filistler izraillılar menen urısıp atırǵan edi. Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashıp, kópshiligi Gilboa tawında nabıt boldı+. 2Filistler Shaul menen onıń ullarınıń izine túsip, Shauldıń ulları Ionatandı, Abinadabtı hám Malkiy-Shuanı óltirdi+. 3Shauldıń átirapında sawash háwij alǵan edi. Sonda sadaqshılar tárepinen atılǵan oq Shaulǵa tiyip, ol awır jaraqatlandı. 4Shaul óz nókerine:

– Qılıshıńdı qınabınan suwırıp al da, meni óltir. Bolmasa, mına súnnetsizler keledi de, qılıshın suǵıp, meni xorlaydı, – dedi. Biraq nókeri qattı qorqıp, bunı islemedi. Sonlıqtan Shaul qılıshın qınınan suwırıp alıp, ózin qılıshtıń ústine tasladı+. 5Nókeri Shauldıń ólgenin kórgende, ol da qılıshınıń ústine ózin taslap, Shaul menen birge óldi. 6Solay etip, Shaul, onıń úsh ulı, nókeri hám pútkil adamları bir kúnde qaza taptı.

7Oypatlıqtıń arǵı tárepinde hám Iordan dáryasınıń arjaǵında jasaytuǵın izraillılar Izrail áskerleriniń qashıp, Shaul hám onıń ullarınıń ólgenin kórgende qalaların taslap, qasha basladı. Filistler kelip, sol qalalarǵa ornalasıp aldı.

8Erteńine filistler ólgenlerdi tonaw ushın kelgende, Gilboa tawında Shauldıń hám onıń úsh ulınıń óligin taptı. 9Olar Shauldıń basın kesip aldı hám qural-jaraqların talan-taraj qıldı. Sońınan bul xabardı butxanalarına hám xalqına jetkeriw ushın, filistlerdiń jerleriniń hámmesine xabarshılar jiberdi+. 10Shauldıń qural-jaraǵın qudayı Ashtartanıń butxanasına qoydı, al denesin Beyt-Shan qalasınıń diywalına asıp qoydı+.

11Yabesh-Gilad xalqı filistlerdiń Shaulǵa islegen isleri tuwralı esitkende,+
12olardıń barlıq márt jawıngerleri túni menen jol júrip, Beyt-Shanǵa bardı. Olar Shauldıń hám onıń ullarınıń denelerin Beyt-Shan diywallarınan túsirip alıp, Yabeshke alıp keldi hám sol jerde jaǵıp jiberdi+. 13Sońınan súyeklerin jıynap alıp, Yabeshtegi tamarisk aǵashınıń astına kómdi hám jeti kún oraza tutıp, azaladı.

* 1:20 Samuel – «Quday esitti» degen mánisti bildiriwi múmkin.

* 1:24 Bir efa – shama menen 22 l.

* 2:18 Efod – ádette ruwxaniylerdiń kiygen kiyimi. 28-ayattaǵı efod qımbat baha tawardan tigilgen hám bunı tek ǵana bas ruwxaniy kiygen.

* 4:4 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 4:21 Ixabod – «ullılıq joq» degendi bildiredi.

* 1Pat 6:19 jetpis – Bazı evreyshe qoljazbalardan. Evreyshe qoljazbalardıń kópshiliginde hám áyyemgi grekshe awdarmada «eliw mıń jetpis».

* 7:12 Eben-Ezer – «járdem tası» degendi bildiredi.

* 1Pat 8:16 ógiz – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «jigitler».

* 9:8 Sherek shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 10:5 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 1Pat 13:1Evreyshe qoljazbalarda bul ayat bılay baslanǵan: «Shaul patsha bolǵanda… jasta edi». Evreyshede jastıń sanı joq. Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında bılay jazılǵan: «Shaul patsha bolǵanda otız jasta edi».

* 1Pat 13:5 úsh mıń – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «otız mıń».

* 14:49 Ishwiy – basqa jerlerde «Eshbaal» yamasa «Ish-Boshet» dep te aytıladı.

* 1Pat 20:25 Ionatan Shauldıń qarsı aldına – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Ionatan ornınan turdı».

* 21:4 Leb 24:5-9.

* 22:6 Tamarisk – jıńǵılǵa uqsaǵan, biraq onnan biyik hám sulıw terek.

* 23:6 Efod – sózlikke qarań.

* 23:28 Sela-Hammaxleqot – «ajıralıw jartası» degen mánisti bildiriwi múmkin.

* 25:18 Bes sea – bir sea shama menen 7,5 l.

* 1Pat 25:22 Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Quday dushpanlarımnıń jazasın bersin».

* 28:6 Urim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan tas bolıp, onı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

+ 1:3 Shıǵ 23:15, Nzm 12:5-7
+ 1:4 Nzm 12:17-18
+ 1:8 Rut 4:15
+ 1:9 1Pat 12:7, 1Pat 15:20
+ 1:11 Jar 28:20
+ 1:18 Rut 2:13
+ 2:1 Luk 1:46-55, Zab 33:3
+ 2:2 Shıǵ 15:11, Nzm 32:31
+ 2:4 Zab 36:15, Zab 75:4

+ 2:5 Zab 67:7, Zab 112:9, Iysh 54:1, Erm 15:9

+ 2:6 Nzm 32:39

+ 2:7 Ayup 5:11, Zab 74:8

+ 2:8 Zab 106:41, Zab 112:7, Ayup 36:7, Zab 112:7-8, Ayup 38:6, Hkm 8:29, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 2:9 Zab 90:11, Hkm 2:8, Hkm 4:19, Erm 23:12
+ 2:10 1Pat 7:10, Zab 17:14, Zab 95:13
+ 2:12 Nzm 13:13
+ 2:16 Leb 3:16-17, Leb 7:25
+ 2:21 Biy 13:24
+ 2:22 Shıǵ 38:8
+ 2:25 Eshu 11:20
+ 2:26 Luk 2:52
+ 2:27 3Pat 13:1, Shıǵ 4:14, Shıǵ 4:27
+ 2:28 Shıǵ 28:1, San 18:8-19
+ 2:30 Shıǵ 27:21, Hkm 4:8, Erm 8:9-10
+ 2:31 3Pat 2:27
+ 2:34 1Pat 4:11
+ 2:35 3Pat 2:35
+ 3:1 Zab 73:9, Hkm 29:18, Amo 8:11
+ 3:11 4Pat 21:12, Erm 19:3
+ 3:17 Rut 1:17
+ 3:18 2Pat 10:12, 2Pat 15:26
+ 3:19 1Pat 9:6
+ 3:20 Biy 20:1
+ 4:3 Eshu 18:1
+ 4:4 Shıǵ 25:22
+ 4:9 Biy 13:1
+ 4:11 1Pat 2:34
+ 4:12 Eshu 7:6, Nxm 9:1
+ 4:15 3Pat 14:4
+ 4:20 Jar 35:17
+ 4:22 Zab 77:61
+ 5:1 Eshu 13:3
+ 5:2 Biy 16:23
+ 5:3 Iysh 46:1
+ 5:4 Iysh 21:9, Erm 50:2, Mix 1:7
+ 5:5 Sef 1:9
+ 6:3 Leb 5:15, Leb 5:16
+ 6:6 Shıǵ 8:15, Shıǵ 8:32, Shıǵ 12:31
+ 6:7 San 19:2, Nzm 21:3
+ 6:17 Eshu 13:3
+ 6:19 Shıǵ 19:21, San 4:20
+ 6:21 Eshu 18:14
+ 7:1 2Pat 6:3, 1Jln 13:7

+ 7:3 Nzm 30:1-10, 3Pat 8:48, Iysh 55:7, Hosh 6:1, Iol 2:12

+ 7:4 Biy 2:13

+ 7:5 Biy 20:1

+ 7:6 2Pat 14:14, 2Pat 23:16, Joq 2:19, Biy 10:10

+ 7:9 Zab 98:6
+ 7:10 1Pat 2:10, Eshu 10:10, Zab 17:15
+ 7:12 Jar 28:18, Jar 35:14, Eshu 4:1-10
+ 8:3 Shıǵ 23:8, Nzm 16:19
+ 8:5 Nzm 17:14, Biy 8:5
+ 8:11 Nzm 17:16-20, 1Pat 14:52
+ 8:14 3Pat 21:1-16
+ 8:18 Hkm 1:28, Iysh 1:15, Mix 3:4
+ 9:1 1Pat 14:51, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39
+ 9:4 4Pat 4:42
+ 9:6 1Pat 3:19
+ 9:12 3Pat 3:2
+ 9:16 Shıǵ 2:24-25, Shıǵ 3:9
+ 9:21 Biy 20:46, Biy 21:6, Biy 6:15

+ 10:1 1Pat 9:16, 1Pat 16:13, 2Pat 2:4, 3Pat 1:34, 4Pat 9:3

+ 10:2 Jar 35:19
+ 10:10 San 24:2
+ 10:12 1Pat 19:24
+ 10:18 Biy 6:9
+ 10:19 Eshu 7:14

+ 10:24 2Pat 16:16, 3Pat 1:25, 3Pat 1:31, 3Pat 1:39, 4Pat 11:12, 2Jln 23:11

+ 10:25 Nzm 17:14-20
+ 10:27 Nzm 13:13
+ 11:1 Biy 21:8, 1Pat 31:11-13
+ 11:2 Zxr 11:17
+ 11:4 Biy 2:4, Biy 21:2
+ 11:6 San 24:2, 1Pat 10:10
+ 11:7 Biy 19:29, Biy 20:1

+ 11:8 Biy 1:5, Biy 20:17, 1Pat 15:4, 2Pat 24:9

+ 11:11 Biy 7:16
+ 11:14 1Pat 10:8
+ 12:1 1Pat 8:5, 1Pat 10:24
+ 12:3 Nzm 16:19, San 16:15

+ 12:8 Jar 46:6-7, Shıǵ 2:23, Shıǵ 12:36, Shıǵ 12:51

+ 12:9 Biy 3:12, Biy 4:2, Biy 10:7, Biy 13:1
+ 12:10 Biy 10:10
+ 12:11 Biy 6:32, Biy 11:1, 1Pat 7:10
+ 12:12 1Pat 11:1, 1Pat 8:19
+ 12:15 Leb 26:14-15, Nzm 28:15
+ 12:21 Nzm 11:16, 1Kor 8:4
+ 12:22 Zab 93:14, Rim 11:2
+ 12:23 3Pat 8:36, 2Jln 6:27
+ 12:24 Nzm 10:12, Eshu 24:14
+ 12:25 Eshu 24:20
+ 13:3 Biy 3:27, Biy 6:34
+ 13:5 Eshu 11:4, Biy 7:12
+ 13:6 Biy 6:2, Ayup 30:6
+ 13:8 1Pat 10:8
+ 13:13 2Pat 24:10, 1Jln 21:8
+ 13:14 Zab 88:20-21, Elsh 13:22

+ 14:3 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 22:1, 1Pat 1:3

+ 14:6 Biy 7:4, Biy 7:7
+ 14:11 1Pat 13:6
+ 14:18 San 27:21
+ 14:20 Biy 7:22, 2Jln 20:22-23
+ 14:29 Leb 5:4
+ 14:31 Eshu 10:12

+ 14:33 Jar 9:4, Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10, Nzm 12:23-24

+ 14:37 1Pat 28:6

+ 14:42 Yuns 1:7

+ 14:45 2Pat 14:11, 3Pat 1:52, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 14:47 2Pat 8:3, 2Pat 10:6

+ 14:48 1Pat 15:3, 1Pat 15:7

+ 14:49 1Pat 31:2, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39, 1Jln 10:1, 1Pat 18:17-28, 1Pat 19:11-17, 2Pat 3:13-16, 2Pat 6:16-23

+ 14:50 2Pat 2:8
+ 14:51 1Pat 9:1, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39
+ 14:52 1Pat 8:11
+ 15:1 1Pat 9:16, 1Pat 10:1
+ 15:2 Shıǵ 17:8-16, Nzm 25:17-19
+ 15:4 1Pat 11:8
+ 15:6 San 24:21, Biy 1:16
+ 15:7 Jar 2:11, Jar 25:18
+ 15:8 Eshu 8:23, Shıǵ 17:14, San 24:7
+ 15:10 Jar 6:6
+ 15:12 Eshu 15:55

+ 15:22 Waz 4:17, Zab 39:7-8, Zab 49:8-14, Hkm 21:3, Iysh 1:11-17, Erm 7:22-23, Mix 6:6-8, Evr 10:6

+ 15:23 1Pat 13:14
+ 15:27 3Pat 11:30-31
+ 15:28 1Pat 13:14, 1Pat 28:17
+ 15:29 San 23:19, Tit 1:2
+ 15:35 1Pat 19:24
+ 16:1 1Pat 9:16, 1Pat 10:1
+ 16:5 Ayup 1:5
+ 16:6 1Pat 17:13, 1Jln 2:13-15, 2Jln 11:19
+ 16:7 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

+ 16:9 2Pat 13:3, 2Pat 21:21, 1Jln 2:13, 1Jln 20:7

+ 16:13 1Pat 10:1, San 24:2
+ 16:14 Biy 9:23
+ 16:17 4Pat 3:15
+ 17:1 Eshu 15:35
+ 17:4 Eshu 11:22
+ 17:7 2Pat 21:19, 1Jln 20:5
+ 17:8 1Pat 8:17
+ 17:13 1Pat 16:6-10, 1Jln 2:13-15
+ 17:18 Jar 37:14
+ 17:25 Eshu 15:16, 1Pat 18:17-19
+ 17:44 Nzm 28:26
+ 17:45 Zab 19:8
+ 17:46 3Pat 18:36
+ 17:47 Zab 43:7, 2Jln 20:15, Hosh 1:7
+ 17:50 2Pat 23:21
+ 17:52 Eshu 15:36
+ 17:54 2Pat 5:6
+ 17:55 1Pat 14:51, 2Pat 2:8
+ 18:1 1Pat 20:17, 2Pat 1:26
+ 18:6 Shıǵ 15:20
+ 18:7 1Pat 21:11, 1Pat 29:5
+ 18:10 1Pat 16:14
+ 18:14 2Pat 7:9
+ 18:17 1Pat 14:49, 1Pat 17:25, 1Pat 25:28
+ 18:18 Biy 6:15, 1Pat 9:21, 2Pat 7:18
+ 18:19 2Pat 21:8
+ 18:25 Jar 34:12, 2Pat 3:14
+ 19:5 1Pat 17:48-49
+ 19:9 1Pat 16:14, 1Pat 18:10

+ 19:11 Zab 58:1, 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 2Pat 6:16-23

+ 19:12 Eshu 2:15, Elsh 9:25
+ 19:18 1Pat 7:17
+ 19:20 San 11:25, San 24:2
+ 19:23 San 24:2
+ 19:24 Iysh 20:2, 1Pat 10:11-12
+ 20:1 1Pat 7:17
+ 20:8 2Pat 14:32
+ 20:15 2Pat 9:1, 2Pat 21:7
+ 20:17 Leb 19:18, 1Pat 18:1, 2Pat 1:26
+ 20:25 1Pat 14:50-51
+ 20:26 Leb 7:21, Leb 11:24-28, Leb 15:1-4
+ 21:1 Iysh 10:32
+ 21:6 Leb 24:9, Mat 12:3, Mrk 2:25, Luk 6:3
+ 21:7 1Pat 22:9, Zab 51:2
+ 21:9 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 17:51
+ 21:10 1Pat 27:2, 3Pat 2:39
+ 21:11 1Pat 18:7, 1Pat 29:5
+ 21:13 Zab 33:1

+ 22:1 2Pat 23:13, 1Jln 11:15, Zab 56:1, Zab 141:1

+ 22:2 Biy 11:3
+ 22:5 2Pat 24:11, 1Jln 21:9, 1Jln 29:29
+ 22:8 1Pat 18:3
+ 22:9 1Pat 21:7, Zab 51:2
+ 22:10 1Pat 21:6, 1Pat 21:9
+ 22:18 Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18
+ 22:20 1Pat 23:6
+ 22:23 3Pat 2:26
+ 23:1 Eshu 15:44
+ 23:6 1Pat 22:20, Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18
+ 23:9 1Pat 30:7
+ 23:13 1Pat 22:2, 1Pat 25:13, 1Pat 27:2
+ 23:14 Eshu 15:24, Zab 62:1
+ 23:17 1Pat 24:21
+ 23:18 1Pat 18:3, 1Pat 20:8
+ 23:19 1Pat 26:1, Zab 53:1-2
+ 23:24 Eshu 15:55
• 24:1 1Pat 26
+ 24:1 Eshu 15:62
+ 24:6 2Pat 24:10
+ 24:7 1Pat 26:9, 2Pat 1:14
+ 24:8 Zab 7:5
+ 24:12 Zab 58:4
+ 24:13 Jar 16:5
+ 24:20 Rut 2:12
+ 24:21 1Pat 23:17
+ 25:1 1Pat 7:17, Jar 21:21, San 10:2
+ 25:3 San 13:31, Eshu 14:14, 1Jln 2:18-24
+ 25:11 Biy 8:6, Iysh 32:6
+ 25:17 Nzm 13:13
+ 25:22 1Pat 3:17
+ 25:23 Rut 2:10
+ 25:24 2Pat 14:9
+ 25:26 2Pat 18:32, Dan 4:16
+ 25:28 1Pat 18:17

+ 25:43 1Pat 27:3, 1Pat 30:5, 2Pat 2:2, 2Pat 3:2, 1Jln 3:1

+ 25:44 2Pat 3:14-15
• 26:1 1Pat 24:1-22
+ 26:1 1Pat 23:19, Zab 53:1-2
+ 26:2 Eshu 15:24, Zab 62:1
+ 26:5 1Pat 14:50, 1Pat 17:55
+ 26:6 2Pat 2:18
+ 26:9 1Pat 24:7, Zab 7:5
+ 26:10 1Pat 31:6
+ 26:12 Jar 2:21, Jar 15:12
+ 26:21 1Pat 15:24
+ 26:23 2Pat 22:21, Zab 17:21
+ 27:2 1Pat 23:13, 1Pat 21:10, 3Pat 2:39
+ 27:3 1Pat 25:43
+ 27:6 Eshu 15:31
+ 27:8 Eshu 13:2, 1Pat 15:7
+ 27:10 Eshu 15:31-32, Biy 1:16, 1Pat 30:29

+ 28:3 1Pat 25:1, Shıǵ 22:18, Leb 19:31, Nzm 18:10-12

+ 28:4 Eshu 19:17, 1Pat 31:1
+ 28:6 1Pat 14:37, 2Pat 22:42, Zab 17:42
+ 28:7 Eshu 17:11
+ 28:14 1Pat 2:19, 1Pat 15:27
+ 28:15 1Pat 18:12
+ 28:17 1Pat 15:28
+ 28:18 1Pat 15:29
+ 28:19 1Pat 31:2, 1Pat 31:4
+ 29:5 1Pat 18:7, 1Pat 21:11

+ 29:9 2Pat 14:17, 2Pat 14:20, 2Pat 19:27, Gal 4:14

+ 30:1 1Pat 27:6-7

+ 30:5 1Pat 25:43

+ 30:7 1Pat 22:20, 1Pat 23:6, Shıǵ 28:6, 1Pat 2:18, 1Pat 23:9

+ 30:9 1Pat 23:13

+ 30:14 2Pat 8:18, 2Pat 15:18, 2Pat 20:7, 2Pat 20:23, 3Pat 1:38, 1Jln 18:17, Eshu 14:14, 1Pat 27:10, 1Jln 2:18-24

+ 30:15 Nzm 23:15-16
+ 30:17 1Jln 4:43
+ 30:24 San 31:27, Eshu 22:8
+ 30:29 Biy 1:16, 1Pat 27:10
• 31:1 1Jln 10:1-12
+ 31:1 1Pat 28:4

+ 31:2 1Pat 14:49, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39, 1Jln 10:1

+ 31:4 Biy 9:54, 2Pat 1:10
+ 31:9 2Pat 1:20
+ 31:10 Biy 2:13, Eshu 17:11
+ 31:11 1Pat 11:1-11, 2Pat 21:10
+ 31:12 2Pat 21:12, 2Jln 16:14, 2Jln 21:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 1 Patshalar

Alǵí sóz

1 Patshalar

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi