Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:44:31.298313+00:00

Muxaddes Kitap: 3 Patshalar

Muxaddes Kitap: 3 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 3 Patshalar

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

3 Patshalar

3 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Alǵí sóz

Patshalar tuwralı úshinshi kitap

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitapta Izrail xalqınıń tariyxınıń dawamı sóz etiledi. Waqıyalar Dawıt hám Sulaymannıń birlesken patshalıqqa húkimdarlıq etken dáwiri menen baslanadı. Kitaptıń dawamında patshalıqtıń bólinip ketiwi, Yahuda hám Izrail patshalıqlarınıń júzege keliwi hám sol patshalıqlardıń birinshi dáwiri sóz etiledi. Sol dáwirde húkimdarlıq qılǵan patshalardıń tabısları olardıń siyasiy yamasa ekonomikalıq utısları menen emes, al Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵı menen bahalanatuǵın edi. Bul kitapta hám Patshalar tuwralı tórtinshi kitapta Yahuda menen Izraildıń tariyxındaǵı itibarǵa ılayıqlı adamlar hám waqıyalar sóz etiledi.

Bunnan maqset – tariyxta tómenlegen eki patshalıqtıń táǵdiri haqqında gúrriń etiw arqalı kitap oqıwshıǵa ádep-ikramlıq tuwrısında sabaq beriw. Bul eki patshalıqtıń xalqı payǵambarlarǵa qulaq salmay, Qudaydan júz burǵanı ushın dushpanlardan jeńiledi.

Bul kitap úsh bólimnen ibarat. Birinshi bólimde (1–2 baplar) patsha Dawıttıń ómiriniń sońǵı jılları hám onıń ulı Sulaymannıń Izrail patshası bolǵanı haqqında gúrriń etiledi. Ekinshi bólimde (3–11 baplar) Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirindegi waqıyalar, onıń qanshelli dańq taratqanı hám bayıǵanı, ásirese, Qudaydıń Erusalimdegi Ibadatxanasın qalay qurǵanı hám onı Qudayǵa baǵıshlaǵanı tuwrısında sóz etiledi.

Kitaptıń qalǵan bólimi (12–22 baplar) Sulaymannıń óliminen soń júz bergen waqıyalardan – arqa táreptegi urıwlardıń Sulayman ulı Rexabamǵa qarsı bas kótergeni, Izrail xalqınıń eki patshalıqqa bólinip ketkeni tuwrısındaǵı waqıyalardan ibarat. Qubladaǵı patshalıq – Yahuda, arqadaǵısı – Izrail dep ataladı. Kitaptıń bul bólimi eki patshalıqtıń húkimdarlarınıń tariyxın óz ishine aladı. Hár bir patsha Qudayǵa bolǵan sadıqlıǵına qarap húkim qılınadı. Eger patsha Qudaydıń nızamına sadıq bolıp, Oǵan ámel qılsa, jaqsı dep maqtaladı. Eger Qudayǵa qulaq salmay, tuwrı joldan adassa, jaman dep húkim etiledi. Izrail patshalarınıń barlıǵı Qudaydan júz burıp, jat qudaylarǵa tabınǵanı ushın, jaman patshalar dep húkim etiledi. Yahuda patshalarınıń kópshiligi óz babası patsha Dawıttan sabaq alıp, onıń jolınan júrgeni hám Qudayǵa sıyınǵanı ushın jaqsı patshalar dep tán alınadı.

1

Patsha Dawıttıń sońǵı jılları

1^1Patsha Dawıt qartayıp, biraz jasqa barıp qaldı. Onıń ústine qansha kórpe jawsa da, ol hesh ısımadı. 2Sonda xızmetshileri Dawıtqa:

– Taqsır! Janıńızda bolıp sizge qarawı, qoynıńızǵa kirip sizdi ısıtıwı ushın jas bir qız tabayıq, – dedi+.

3Xızmetshiler pútkil Izraildı aralap, sulıw qız izledi hám shunemli Abishag degen jas hám sulıw bir qızdı tawıp, onı patshaǵa alıp keldi+. 4Qız júdá gózzal edi. Ol patshaǵa qarap, oǵan xızmet etti. Biraq patsha qızǵa jaqınlaspadı.

Adoniyanıń taxt ushın talasıwı

5Dawıttıń Xaggit degen hayalınan tuwılǵan ulı Adoniya: «Men patsha bolaman», – dep kókirek kóterip júrdi. Ol ózine sawash arbaları menen atlardı hám aldında juwırıp júretuǵın eliw saqshını aldı+. 6Ákesi Dawıt hesh qashan oǵan: «Nege bulay islediń?» – dep, onı tártipke shaqırıp turmaytuǵın edi. Adoniya Abshalomnan keyin tuwılǵan bolıp, ol da júdá sımbatı kelisken jigit edi+.

7Adoniya Seruya ulı Ioab hám ruwxaniy Abiyatar menen keńesti hám olar Adoniyanı qollap quwatladı+. 8Biraq ruwxaniy Sadoq, Ehoyada ulı Benaya, payǵambar Natan, Shimey, Rey hám Dawıttıń tán saqshıları Adoniyaǵa qosılmadı+.

9Adoniya Rogel bulaǵına jaqın jerdegi Zoxelet tasınıń janında qoylar, buǵalar hám semirtilgen tanalardı qurbanlıqqa shaldı. Oǵan óziniń pútkil tuwısqanların, yaǵnıy patshanıń ulların hám patshaǵa xızmet etetuǵın barlıq yahudalılardı mirát etti+. 10Biraq payǵambar Natandı, Benayanı, patshanıń tán saqshıların hám tuwısqanı Sulaymandı mirát etpedi+.

Sulaymannıń patsha etip járiyalanıwı

11Sonda Natan Sulaymannıń anası Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Xaggitten tuwılǵan Adoniyanıń ózin ózi patsha dep járiyalaǵanın esitpedińiz be? Mırzamız Dawıttıń bunnan xabarı joq. 12Endi ózińizdiń hám ulıńız Sulaymannıń ómirin qutqarıp qalıwıńız ushın sizge bir másláhát bereyin. 13Barıp, patsha Dawıttıń aldına kiriń hám oǵan: «Taqsır, mennen soń seniń ulıń Sulayman patsha bolıp, meniń taxtıma otıradı, dep maǵan ant ishken joq pa edińiz? Onda nege Adoniya patsha boldı?» – dep aytıń+. 14Siz patsha menen sóylesip atırǵanıńızda, izińizshe men de ishke kirip barıp, sózlerińizdi tastıyıqlayman.

15Bat-Sheba patshanıń jataq jayına kirdi. Patsha qattı qartayǵan bolıp, shunemli Abishag oǵan xızmet etip atırǵan edi. 16Bat-Sheba jerge jıǵılıp, patshaǵa tájim etti. Patsha onnan:

– Tilegiń ne? – dep soradı.

17Bat-Sheba oǵan bılay dep juwap berdi:

– Taqsır! Siz: «Mennen keyin ulıń Sulayman patsha bolıp, taxtıma otıradı», – dep Qudayıńız Jaratqan Iye haqı maǵan ant bergen edińiz. 18Mine, házir Adoniya patsha bolıp alǵan. Taqsır, bunnan siziń xabarıńız joq. 19Ol bir qansha buǵalardı, semirtilgen tanalardı hám qoylardı qurbanlıqqa shaldı. Oǵan patshanıń hámme ulların, ruwxaniy Abiyatardı hám sárkárda Ioabtı mirát etti. Biraq sizge xızmet etetuǵın ulıńız Sulaymandı mirát etpedi. 20Taqsır, pútkil Izraildıń kózi sizde. Olar ózińizden keyin taxtıńızǵa kimniń otıratuǵının bildiriwińizdi kútip atır. 21Bolmasa, siz dúnyadan ótip, ata-babalarıńızǵa qosılǵanıńızda, maǵan hám ulım Sulaymanǵa ayıp taǵıladı.

22Bat-Sheba ele patsha menen sóylesip turǵanda, payǵambar Natan da keldi. 23Patshaǵa: «Payǵambar Natan keldi», – dep xabarladı. Natan patshanıń aldına keldi de, et betinen jıǵılıp, tájim etti.

24Sońınan Natan bılay dedi:

– Taqsır, siz: «Mennen keyin Adoniya patsha boladı, taxtıma ol otıradı», – degen be edińiz? 25Ol búgin barıp, bir qansha buǵalardı, semirtilgen tanalardı hám qoylardı qurbanlıqqa shalıp, siziń barlıq ullarıńızdı, ordadaǵı áskerbasılardı hám ruwxaniy Abiyatardı mirát etti. Házir hámmesi onıń menen iship-jep: «Jasasın, patsha Adoniya!» – dep baqırısıp atır+. 26Biraq Adoniya meni, ruwxaniy Sadoqtı, Ehoyada ulı Benayanı hám sizge xızmet etetuǵın ulıńız Sulaymandı mirát etpedi. 27Taqsır, bulardıń hámmesi siziń ruxsatıńız benen bolıp atır ma? Ne ushın ózińizden keyin taxtıńızǵa kimniń otıratuǵının qullarıńız bolǵan bizlerge bildirmedińiz?

28Patsha Dawıt:

– Bat-Shebanı maǵan shaqırıń! – dedi.

Bat-Sheba kelip, patshanıń aldında turdı. 29Patsha Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Meni barlıq bále-qadalardan qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen:+
30«Mennen keyin ulıń Sulayman patsha bolıp, taxtıma otıradı», – dep Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye haqı saǵan bergen antımdı búgin orınlayman.

31Sonda Bat-Sheba et betinen jıǵılıp, patshaǵa tájim etti de:

– Mırzam Dawıt patsha máńgi jasasın! – dedi+.

32Patsha Dawıt:

– Ruwxaniy Sadoqtı, payǵambar Natandı hám Ehoyada ulı Benayanı maǵan shaqırıń, – dedi.

Olardıń hámmesi patshanıń aldına kelgende, 33patsha olarǵa bılay dedi:

– Meniń xızmetkerlerimdi janıńızǵa alıń hám ulım Sulaymandı meniń ǵashırıma mindirip, Gixon bulaǵına aparıń+. 34Ol jerde ruwxaniy Sadoq hám payǵambar Natan onı maylap, Izrailǵa patsha etip qoysın. Keyin kárnay shalıp: «Jasasın, patsha Sulayman!» – dep jar salıń+. 35Sońınan onıń izine erip, qaytıp keliń. Ol kelip, meniń taxtıma otıradı hám meniń ornıma patsha boladı. Men onı Izrail hám Yahudaǵa húkimdar etip tayınladım.

36Ehoyada ulı Benaya patshaǵa juwap berip bılay dedi:

– Awmiyin. Taqsır, siziń Qudayıńız Jaratqan Iye de bul qarardı qollap quwatlasın. 37Jaratqan Iye siz benen birge bolǵanı sıyaqlı, Sulayman menen de birge bolsın hám onıń patshalıǵın siziń patshalıǵıńızdan da ullıraq qılsın!

38Ruwxaniy Sadoq, payǵambar Natan, Ehoyada ulı Benaya hám keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar[*] Sulaymandı patsha Dawıttıń ǵashırına mindirip, onı Gixonǵa alıp bardı+. 39Ruwxaniy Sadoq Muxaddes shatırdan záytún mayı quyılǵan shaqtı alıp, Sulaymannıń basına may quydı. Sońınan olar kárnay shaldı hám hámme adamlar: «Jasasın, patsha Sulayman!» – dep baqırdı. 40Xalıq Sulaymannıń izine erip ketti. Olardıń sırnay shalıp, ullı quwanısh penen baqırısqan dawıslarınan jer titiredi.

41Adoniya hám onıń janındaǵı qonaqlar endi awqatların jep bolǵanda, usı dawıstı esitti. Ioab kárnay dawısın esitkende:

– Qalanı lárzege keltirip atırǵan bul ne shawqım eken? – dedi. 42Ol ele sóylep turǵanda, ruwxaniy Abiyatardıń ulı Ionatan kelip qaldı. Adoniya oǵan:

– Ishke kir, sen óziń sadıq adamsań, alıp kelgen xabarıń da jaqsı bolsa kerek, – dedi+.

43Ionatan oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaq, bul ret basqasha. Mırzamız Dawıt patsha Sulaymandı patsha etip qoydı. 44Patsha ruwxaniy Sadoqtı, payǵambar Natandı, Ehoyada ulı Benayanı hám keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardı Sulaymanǵa qosıp jiberdi. Olar Sulaymandı patshanıń ǵashırına mindirdi+. 45Gixonda Sulayman ruwxaniy Sadoq hám payǵambar Natan tárepinen maylanıp, patsha etip qoyıldı. Olar sol jerden quwanısh penen qaytıp keldi hám qala janlanıp ketti. Esitip turǵanıńız olardıń dawısları. 46Sulayman házir patshalıq taxtında otırıptı+. 47Bunnan tısqarı, patshamız Dawıttı qutlıqlawǵa kelgen xızmetshileri: «Qudayıńız Sulaymannıń atın siziń atıńızdan ataqlıraq, al onıń patshalıǵın siziń patshalıǵıńızdan da ullıraq qılsın!», – degende, patsha tóseginde jatıp, tájim etip:+
48«Búgin kózimniń tirisinde urpaǵımnan birin taxtıma otırǵızǵanı ushın Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!» – dedi.

49Sonda Adoniyanıń qonaqlarınıń hámmesin qorqıw basıp, orınlarınan turdı da, hár biri óz jolına tústi. 50Adoniya bolsa, Sulaymannan qorqqanınan ornınan turdı da, qurbanlıq orınǵa barıp, onıń shaqlarına jabıstı+. 51Bunı Sulaymanǵa xabarlap:

– Adoniya sizden qorqıp, qurbanlıq orınnıń shaqlarına jabısıp alǵan. Ol: «Dáslep patsha Sulayman qulı bolǵan meni qılısh penen óltirmeytuǵının aytıp ant ishsin», – dep atır, – dedi.

52Sulayman olarǵa:

– Eger ol maǵan sadıq adam bolsa, onıń shashınıń bir talına da zıyan tiymeydi. Al eger ishinde qanday da bir jamanlıq bar bolsa, onda ol óltiriledi, – dep juwap berdi+.

53Sońınan patsha Sulayman jibergen adamlar Adoniyanı qurbanlıq orınnan alıp keldi. Adoniya kelip, patsha Sulaymanǵa tájim etti. Sulayman oǵan:

– Úyińe bar, – dedi.

2

Dawıttıń Sulaymanǵa bergen wásiyatları

2^1Dawıttıń ólimi jaqınlasqanda, ol ulı Sulaymanǵa mına wásiyatlardı berdi:

2– Basqalar sıyaqlı men de jaqın arada bul dúnyanı tárk etemen. Sen kúshli hám márt bol+. 3Islegen hár bir isińde hám barǵan hár bir jerińde tabısqa erisiwiń ushın, Qudayıń Jaratqan Iyeniń tapsırmaların orınlap, Onıń jollarınan júr hám Muwsanıń Nızamında jazılǵanınday, Qudaydıń qaǵıydalarına, buyrıqlarına, nızamlarına hám qararlarına boysın+. 4Sonda Jaratqan Iye maǵan bergen mına sózin orınlaydı: «Eger urpaqlarıń óz jollarınan adaspay, shın júrekten hám jan-táni menen Maǵan sadıq bolıp júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi»+.

5Bunnan tısqarı sen Seruya ulı Ioabtıń maǵan neler islegenin bileseń. Ol Izraildıń eki sárkárdası Ner ulı Abner menen Eter ulı Amasanı óltirip, tınıshlıq waqtında urıstaǵıday qan tókti hám belindegi belbewi menen ayaǵındaǵı sandalların qanǵa bılǵadı+. 6Sen aqıl menen is tut. Biraq onıń ǵarrı basınıń óliler mákanına tınıshlıq penen kiriwine jol qoyma.

7Giladlı Barzillaydıń ullarına jaqsılıq isle. Olarǵa dasturxanıńnan awqatlanatuǵınlar arasınan orın ber. Óytkeni men ájaǵań Abshalomnan qashıp júrgenimde, olar maǵan járdem berdi+.

8Benyamin urıwınan bolǵan baxurimli Geranıń ulı Shimey de seniń janıńda. Ol Maxanayımǵa qaray qashıp baratırǵanımda, meni qattı ǵarǵaǵan edi. Biraq sońınan ol meni kútip alıw ushın Iordan dáryasınıń boyına keldi. Sonda men oǵan: «Seni qılısh penen óltirmeymen», – dep Jaratqan Iye haqı ant ishken edim+. 9Degen menen, sen onı jazasız qaldırma. Sen aqıllı adamsań, oǵan ne islewdi óziń bileseń. Onıń ǵarrı basın óliler mákanına qanı menen jiber.

Dawıttıń ólimi

10Dawıt ólip, ata-babalarına qosılǵanda, ol óziniń atı menen atalǵan qalaǵa jerlendi+. 11Dawıt Izrailda qırıq jıl patshalıq etip, onıń jeti jılın Xebronda, otız úsh jılın Erusalimde ótkizdi+. 12Solay etip, Sulayman ákesi Dawıttıń taxtına otırdı hám onıń patshalıǵı júdá bekkem boldı+.

Adoniyanıń ólimi

13Xaggit ulı Adoniya Sulaymannıń anası Bat-Shebanıń janına bardı. Bat-Sheba onnan:

– Amanlıq pa? – dep soradı.

Adoniya oǵan:

– Amanlıq, – dep juwap berdi.

14Sońınan ol:

– Sizge bir nárse aytpaqshı edim, – dedi.

Bat-Sheba oǵan:

– Ayta ber, – dedi.

15Adoniya Bat-Shebaǵa bılay dedi:

– Ózińiz bilesiz, patshalıq maǵan tiyisli edi hám pútkil Izrail meniń patsha bolıwımdı kútip júrgen edi. Biraq jaǵday ózgerip, patshalıq inimniń qolına ótti. Sebebi Jaratqan Iyeniń erki usı edi+. 16Biraq meniń sizden bir tilegim bar. Ótinemen, qarsılıq bildirmeń.

Bat-Sheba:

– Ayt, – dedi.

17Sonda Adoniya Bat-Shebaǵa:

– Ótinemen, patsha Sulayman menen sóylesiń. Ol sizge qarsılıq bildirmeydi. Maǵan shunemli Abishagtı hayallıqqa bersin, – dedi+.

18Bat-Sheba oǵan:

– Yaqshı, sen tuwralı patsha menen sóylesip kóreyin, – dep juwap berdi.

19Bat-Sheba Adoniyanıń ótinishi tuwralı sóylesiw ushın patsha Sulaymanǵa ketti. Sulayman anasın kútip alıw ushın ornınan turıp, anasına tájim etti hám sońınan taxtına otırdı. Patsha óziniń oń tárepine bir taxt qoydırıp, oǵan anasın otırǵızdı. 20Anası taxtqa otırǵannan soń, patshaǵa:

– Sennen kishkene bir ótinishim bar edi, sózimdi jerde qaldırma, – dedi.

Patsha oǵan:

– Ayta beriń, anajan, sózińizdi jerde qaldırmayman, – dedi.

21Bat-Sheba patshaǵa:

– Shunemli Abishagtı ájaǵań Adoniyaǵa hayallıqqa berseń qáytedi? – dedi.

22Patsha Sulayman anasına:

– Ne ushın Adoniyaǵa tek shunemli Abishagtı sorap tursız? Ol ushın patshalıqtı da sorasańız bolar edi. Aqırı ol mennen úlken. Bunıń ústine, ruwxaniy Abiyatar menen Seruya ulı Ioab ta ol tárepte emes pe? – dedi+.

23Sońınan patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń atı menen ant iship bılay dedi:

– Eger Adoniyanı bul gápi ushın óltirtpesem, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın! 24Meni kúshke toltırıp, ákem Dawıttıń taxtına otırǵızǵan hám Izrail patshalarınıń meniń urpaǵımnan kelip shıǵatuǵının aytıp, wáde etken tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Adoniya búgin-aq óltiriledi+.

25Solay etip, patsha Sulayman Ehoyada ulı Benayaǵa Adoniyanı óltiriwdi buyırdı. Ol barıp, Adoniyanı óltirdi+.

Abiyatardıń súrgin etiliwi hám Ioabtıń ólimi

26Patsha ruwxaniy Abiyatarǵa:

– Sen Anatottaǵı óz jerińe bar. Negizinde, sen ólimge ılayıqlısań. Biraq házir seni óltirmeymen. Sebebi sen ákem Dawıttıń aldında Quday Iyeniń sandıǵın kóterip júrdiń hám ákem shekken hár bir azaptı onıń menen birge bastan keshirdiń, – dedi+. 27Sulayman Abiyatardı Jaratqan Iyeniń ruwxaniyliginen shetletti. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Shiloda Eliydiń úy-ishine qarsı aytqan sózi orınlandı[*]+.

28Bul xabar Ioabqa da jetti. Ioab Abshalomǵa qosılmaǵan bolsa da, Adoniyanı qollap quwatlaǵan edi. Sonlıqtan Ioab Jaratqan Iyeniń shatırına qashıp barıp, qurbanlıq orınnıń shaqlarına jabıstı+. 29Ioabtıń Jaratqan Iyeniń shatırına qashıp barıp, qurbanlıq orınnıń janında turǵanı patsha Sulaymanǵa xabarlandı. Sulayman Ehoyada ulı Benayaǵa barıp, onı óltiriwdi buyırdı.

30Benaya Jaratqan Iyeniń shatırına barıp, Ioabqa:

– Patsha sırtqa shıǵıwıńdı buyıradı, – dedi.

Biraq Ioab:

– Yaq, men usı jerde ólmekshimen, – dep juwap berdi.

Sonda Benaya barıp, Ioabtıń bergen juwabın patshaǵa jetkizdi.

31Patsha Benayaǵa bılay dedi:

– Onıń aytqanınday isle. Onı óltirip, jerle. Usılayınsha, Ioabtıń jazıqsız tókken qanlarınıń qunın meniń hám ákemniń urpaqlarınıń moynınan alıp tasla+. 32Jaratqan Iye onıń tókken qanı ushın ózin jazalasın. Sebebi ol ákem Dawıtqa bildirmesten, ózinen ádilirek hám ózinen jaqsıraq bolǵan eki adamdı: Izraildıń sárkárdası Ner ulı Abnerdi hám Yahudanıń sárkárdası Eter ulı Amasanı qılısh penen óltirdi+. 33Solay etip, olardıń qanı máńgige Ioabtıń hám onıń urpaqlarınıń moynında qaladı. Al Jaratqan Iye Dawıtqa, onıń urpaqlarına, úy-ishine hám taxtına máńgige tınıshlıq beredi.

34Ehoyada ulı Benaya barıp, Ioabtı óltirdi hám ol shóldegi óz úyine jaqın jerge jerlendi. 35Patsha Ioabtıń ornına Ehoyada ulı Benayanı sárkárda etip, al Abiyatardıń ornına Sadoqtı ruwxaniy etip tayınladı+.

Shimeydiń ólimi

36Bunnan keyin patsha adam jiberip, Shimeydi shaqırttı hám oǵan bılay dedi:

– Erusalimde bir úy qurıp alıp, sol jerde jasa. Hesh jaqqa ketpe+. 37Ol jerden shıǵıp, Kidron sayınan ótken kúniń-aq sózsiz óltiriletuǵınıńdı bilip qoy. Óz qanıń ushın óziń juwapker bolasań+.

38Shimey patshaǵa:

– Taqsır, qullıq. Siz ne deseńiz, qulıńız bolǵan men sonı orınlayman, – dedi.

Solay etip, Shimey uzaq waqıt Erusalimde jasadı.

39Biraq aradan úsh jıl ótkennen soń, Shimeydiń eki qulı Gat patshası Maaxa ulı Axishtiń janına qashıp ketti. Shimeyge qullarınıń Gatta ekenligi tuwralı xabar keldi+. 40Sonda Shimey eshegin ertlep, qulların izlew ushın Gatqa, Axishtiń janına ketti. Ol qulların qaytarıp ákeldi.

41Shimeydiń Erusalimnen shıǵıp, Gatqa barıp qaytqanı tuwralı Sulaymanǵa xabar jetti. 42Sonda Sulayman Shimeydi shaqırtıp, oǵan bılay dedi:

– Saǵan Jaratqan Iye haqı ant ishtirgen joq pa edim? «Bilip qoy, qaladan shıǵıp, qanday da bir jerge barǵan kúniń-aq sózsiz óltirileseń», – dep eskertpegen be edim? Sen de maǵan: «Qullıq, ırazıman», – demegen be ediń? 43Onda nege Jaratqan Iyeniń aldında ishken antıńa hám meniń buyrıǵıma boysınbadıń+?

44Patsha sózin dawam etip, Shimeyge jáne bılay dedi:

– Sen ákem Dawıtqa islegen barlıq jamanlıqlarıńdı jaqsı bileseń. Bul islegen jamanlıqlarıńdı Jaratqan Iye ózińe qaytaradı+. 45Biraq Jaratqan Iye meni jarılqasın hám Dawıttıń taxtı Jaratqan Iyeniń aldında máńgige bekkem bolsın+.

46Patsha Ehoyada ulı Benayaǵa buyrıq berdi. Ol Shimeydi alıp shıǵıp, óltirdi.

Solay etip, Sulaymannıń patshalıǵı bekkemlendi.

3

Sulaymannıń Qudaydan danalıq sorawı

3^1•Sulayman Mısır patshası faraonnıń qızlarınıń birine úylenip, faraon menen baylanıs dúzdi. Ol hayalın Dawıttıń qalasına alıp keldi. Sulayman óz sarayın, Jaratqan Iyeniń Úyin hám Erusalimniń átirapındaǵı diywallardı tiklegenshe, hayalı sol jerde jasadı+. 2Xalıq ele sıyınıw orınlarında qurbanlıqlar beretuǵın edi. Sebebi sol waqıtqa shekem Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurılmaǵan edi. 3Sulayman ákesi Dawıttıń kórsetpeleri menen júrip, Jaratqan Iyeni súyetuǵın edi. Degen menen, ol da sıyınıw orınlarında qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi+.

4Patsha qurbanlıq beriw ushın Gibon qalasına ketti, sebebi sıyınıw ornınıń eń baslısı sol jerde edi. Sulayman sol qurbanlıq orında mıń bas maldı jandırılatuǵın qurbanlıqqa berdi+. 5Gibonda bolǵanda, Sulayman túnde tús kórdi. Túsinde Jaratqan Iye oǵan kórinip:

– Tile tilegińdi, soraǵanıńdı beremen, – dedi+.

6Sulayman Oǵan bılay dedi:

– Sen qulıń bolǵan ákem Dawıtqa úlken jaqsılıq islediń. Sebebi ol haq hám Saǵan sadıq bolıp, Seniń aldıńda shın júrekten tuwrı islerdi islep júrdi. Sen búgin oǵan taxtına otıratuǵın bir ul inam etip, oǵan úlken jaqsılıq islewdi dawam ettiń. 7O Qudayım Jaratqan Iye, Sen Óz qulıńdı ákem Dawıttıń ornına patsha etip qoydıń. Biraq men ele júdá jaspan, basqarıwǵa ele tájiriybem joq+. 8Qulıń Óziń tańlaǵan xalıqtıń, kópliginen sanap shıǵıw múmkin bolmaǵan ullı xalıqtıń ortasında tur+. 9Sonlıqtan jaman menen jaqsını ayırıp bilip, xalqıńa biylik etiwim ushın, maǵan aqılǵa tolı bir júrek ber. Bolmasa, Seniń bul ullı xalqıńdı kim basqara aladı+?

10Sulaymannıń bul tilegine Iyemizdiń kewli toldı. 11Quday Sulaymanǵa bılay dedi:

– Sen óziń ushın uzaq ómir, baylıq hám dushpanlarıńnıń ólimin tilemediń, al durıs húkim júrgiziw ushın danalıq soradıń. 12Men seniń tilegińdi orınlayman. Saǵan danalıqqa hám aqılǵa tolı júrek beremen. Saǵan uqsaǵanı sennen burın bolmaǵan hám sennen keyin de bolmaydı+. 13Saǵan soramaǵanlarıńdı da: baylıq hám dańqtı da beremen. Ómiriń boyı patshalar arasında saǵan teń keletuǵını bolmaydı+. 14Eger sen de ákeń Dawıt sıyaqlı qaǵıydalarıma hám buyrıqlarıma boysınıp, Meniń jollarım menen júrseń, saǵan uzaq ómir de beremen+.

15Sulayman oyanǵanda, bunıń túsi ekenin ańladı. Sońınan Erusalimge keldi. Ol Iyemizdiń Kelisim sandıǵınıń aldında turıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Ol pútkil xızmetshileri ushın úlken zıyapat berdi+.

Sulaymannıń dana húkimi

16Bir kúni eki buzıq hayal patshanıń aldına keldi. 17Hayallardıń biri patshaǵa bılay dedi:

– Taqsır! Men mına hayal menen bir úyde jasayman. Bizler birge qalǵan waqıtta, men bosandım. 18Men bosanǵannan keyin, úshinshi kúni mına hayal da bosandı. Bizler birge edik, úyde ekewimizden basqa hesh kim joq edi. 19Túnde mına hayal balasın astına basıp alıp, óltirip qoyıptı. 20Qulıńız bolǵan men uyıqlap atırǵanımda, tún ortasında ol ornınan turıp, meniń balamdı janımnan alıp, óziniń qoynına jatqarıptı. Al óziniń ólip qalǵan balasın bolsa, meniń qoynıma salıptı. 21Tańda balamdı emiziw ushın turǵanımda, ol jansız jatırǵan eken. Biraq azanda dıqqat penen qaraǵanımda, onıń meniń balam emes ekenin bildim.

22Ekinshi hayal:

– Yaq, tiri bala meniki, ólgeni seniki, – dedi.

Birinshi hayal:

– Yaq, ólgen bala seniki, al tirisi meniki, – dedi.

Olar patshanıń aldında usılay tartısıp turdı.

23Sonda patsha:

– Birewińiz: «Tiri bala meniki, al ólgeni seniki», – deysiz. Ekinshińiz: «Ólgen bala seniki, al tirisi meniki», – deysiz. 24Onda maǵan bir qılısh ákelińler! – dedi.

Qılısh alıp kelingende, 25patsha:

– Tiri balanı ekige bólip, yarımın birewine, qalǵan yarımın ekinshisine berińler, – dep buyırdı.

26Sonda balasına janı ashıp, júregi sızlaǵan tiri balanıń anası patshaǵa:

– Taqsır, ótinemen, tiri balanı óltirmeń, onı mına hayalǵa beriń, – dedi.

Al ekinshi hayal bolsa:

– Bala saǵan da, maǵan da joq, onı ekige bóliń, – dedi.

27Sonda patsha juwap berip:

– Toqtańlar, balanı óltirmeńler! Onı birinshi hayalǵa berińler. Balanıń anası – sol boladı, – dedi.

28Pútkil izraillılar patsha shıǵarǵan bul húkimdi esitip, patshanı húrmet etetuǵın boldı. Sebebi olar Sulaymanda ádil húkim shıǵarıw ushın, Qudaydan berilgen danalıq bar ekenin bildi+.

4

Sulaymannıń qol astındaǵı hámeldarları

4^1Sulayman pútkil Izraildıń patshası edi. 2Onıń qol astındaǵı hámeldarları mınalar edi:

1. Sadoq ulı Azariya – ruwxaniy;+

2. 3Shishanıń ulları Elixoref penen Axiya – xatkerler;

3. Axilud ulı Ehoshafat – diywanbegi;+
4. 4Ehoyada ulı Benaya – sárkárda;
5. Sadoq hám Abiyatar – ruwxaniyler;+

6. 5Natan ulı Azariya – úlke hákimleriniń baslıǵı;

7. Natan ulı Zabud – ruwxaniy hám patshanıń másláhátshisi;+

8. 6Axishar – saray basqarıwshısı;

9. Abda ulı Adoniram – márdikarǵa alınǵanlar ústinen juwapker+.

7Sulaymannıń pútkil Izrail úlkelerin basqaratuǵın on eki hákimi bar edi. Olar patshanı hám onıń úy-ishin azıq-awqat penen támiyinlep turatuǵın bolıp, olardıń hár biri jılına bir ay patshanı hám onıń úy-ishin azıq-awqat penen támiyinlewi shárt edi. 8Olardıń atları mınalar:

1. Efrayımnıń tawlı úlkesiniń hákimi Ben-Xur;

2. 9Maqas, Shaalbim, Beyt-Shemesh, Elon-Beyt-Xanan qalalarınıń hákimi Ben-Deker;

3. 10Soxo hám pútkil Xefer jerlerin óz ishine alǵan Arubbot úlkesiniń hákimi Ben-Xesed;

4. 11Pútkil Nafat-Dor úlkesiniń hákimi Sulaymannıń qızı Tafattıń kúyewi Ben-Abinadab;+

5. 12Taanax, Megiddo, Izreeldiń qublasındaǵı Saretannıń janındaǵı pútkil Beyt-Shean hám Beyt-Sheannan Abel-Mexola menen Ioqmeamnıń arǵı jaǵına deyin sozılıp jatırǵan úlkelerdiń hákimi Axilud ulı Baana;+

6. 13Giladtaǵı Menashshe urpaǵınan bolǵan Yairge tiyisli qalalardı hám Bashandaǵı Argob dógeregindegi diywallar menen qorshalıp, dárwazasına qola támbi basılǵan úlken alpıs qalanı óz ishine alǵan Gilad jerindegi Ramot qalasınıń hákimi Ben-Geber;+

7. 14Maxanayım úlkesiniń hákimi Iddo ulı Axinadab;

8. 15Naftaliy úlkesiniń hákimi Sulaymannıń qızı Basemattıń kúyewi Aximaas;

9. 16Asher hám Bealot úlkeleriniń hákimi Xushay ulı Baana;

10. 17Issaxar úlkesiniń hákimi Paruax ulı Ehoshafat;

11. 18Benyamin úlkesiniń hákimi Ela ulı Shimey;

12. 19Gilad jeriniń, yaǵnıy amorlardıń patshası Sixonnıń hám Bashan patshası Ogtıń eski jerleriniń hákimi Uriy ulı Geber. Ol sol úlkeniń jalǵız hákimi edi+.

Sulaymannıń bir kúnlik kerek-jaraǵı

20Yahuda hám Izrail xalqı teńizdiń qumınday kóp bolıp, olar jep-iship shadlıq ishinde jasadı+. 21Sulayman Evfrat dáryasınan filistlerdiń jerine hám Mısır shegaralarına shekemgi barlıq patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti. Olar Sulaymannıń ómiri dawamında oǵan salıq tólep, xızmet etti+. 22Sulaymannıń sarayınıń bir kúnlik azıq-awqatı otız kor[*] sapalı biyday unı, alpıs kor iri tartılǵan biyday unı, 23semirtilgen on buǵa, jaylawdan alınǵan jigirma buǵa, júz qoy, jáne de, suwınlar, jeyranlar, antilopalar hám semiz quslardan ibarat edi. 24Sulayman Tifsaxtan Gazaǵa shekemgi, Evfrat dáryasınıń batısındaǵı pútkil patshalıqlar ústinen húkimdarlıq etti. Ol átiraptaǵı barlıq eller menen tınıshlıqta jasadı+. 25Sulaymannıń dáwirinde Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi Yahuda hám Izrail xalqınıń hár biri ózleriniń ánjir hám júzim aǵashları astında tınısh ómir súrdi+. 26Sulaymannıń sawash arbaları ushın tórt mıń[*] at qorası hám on eki mıń atı bar edi+.

27Sol on eki hákimniń hár biri ózi ushın belgilengen bir ay dawamında patsha Sulaymandı hám onıń dasturxanınan awqat jeytuǵınlardıń hámmesin azıq-awqat penen támiyinleytuǵın edi. Olar birde bir kemshilikke jol qoymaytuǵın edi. 28Hár bir hákim belgilengen jerge sawash arbalarınıń atları hám shapqır atlar ushın arpa menen saban jetkizip turatuǵın edi.

Sulaymannıń danalıǵı

29Quday Sulaymanǵa mol danalıq, aqıl hám teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı sheksiz tereń túsiniwshilik berdi. 30Sulaymannıń danalıǵı pútkil shıǵıs xalıqlarınıń danalıǵınan hám Mısırdıń pútkil danalıǵınan da ústin edi+. 31Ol barlıq adamlardan ótken dana bolıp, Ezrax násilinen bolǵan Etannan, Maxoldıń ulları Heman, Kalkol hám Dardadan da dana edi. Onıń dańqı átiraptaǵı pútkil xalıqlarǵa jayıldı+. 32Ol úsh mıń naqıl-maqal ayttı hám onıń bir mıń bes qosıǵı bar edi+. 33Sulayman Lebanon tawlarındaǵı kedr aǵashınan baslap, diywalda ósip turatuǵın mayoran shóbine shekem sóz etti. Ol haywanatlar, quslar, jer bawırlawshılar hám balıqlar tuwralı da ayttı. 34Hámme xalıqlardan adamlar kelip, Sulaymannıń dana sózlerin tıńlaytuǵın edi. Olar Sulaymannıń danalıǵı tuwralı esitken dúnyanıń barlıq patshalarınan jiberilgen edi+.

5

Qudaydıń Úyiniń qurılısına tayarlıq

5^1•Tir patshası Xiram Sulaymannıń maylanıp, ákesi Dawıttıń ornına patsha etip qoyılǵanın esitkende, Sulaymandı qutlıqlaw ushın elshilerin jiberdi. Sebebi Xiram ómir boyı Dawıtqa dos bolıp kelgen edi+. 2Sulayman da Xiramǵa óz elshilerin jiberip, bılay dedi: 3«Ózińiz bilesiz, ákem Dawıt átirapındaǵı dushpanları menen sawash júrgizgenlikten, Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qura almadı. Jaratqan Iye sawashlarda dushpanların onıń ayaǵınıń astına taslaǵanǵa shekem, ol bul isti qıla almadı+. 4Endi Qudayım Jaratqan Iye maǵan hár tárepleme tınıshlıq berdi. Házir birde bir dushpanım da, dónip turǵan qáwip te joq+. 5Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: „Men seniń taxtıńa otırǵızatuǵın ulıń Meniń atıma arnap Úy quradı“, – degen edi. Sonlıqtan men Qudayım Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıwdı niyet ettim+. 6Endi men ushın Lebanon tawlarınan kedr aǵashların kesiw ushın adamlarıńızǵa buyrıq berseńiz. Meniń adamlarım da siziń adamlarıńız benen birge isleydi hám men siziń adamlarıńızǵa ózińiz belgilegen miynet haqını tóleymen. Bizlerde aǵash kesiwde sidonlılar sıyaqlı tájiriybeli adamlar joq ekenin ózińiz bilesiz».

7Xiram Sulaymannıń bul sózlerin esitkende, qattı quwanıp: «Búgin bul ullı bir xalıqtı basqarıw ushın Dawıtqa dana bir ul bergen Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!» – dedi. 8Sońınan ol Sulaymanǵa mına xabardı jiberdi: «Maǵan jibergen xabarıńızdı aldım. Kedr hám sárwi aǵashlarına baylanıslı barlıq tileklerińizdi orınlayman. 9Adamlarım olardı Lebanon tawlarınan teńizge alıp keledi. Men olardı sal etip buwdırıp, teńiz arqalı aytqan jerińizge jetkizip beremen. Adamlarım sol jerde sallardı sheship, jıyıp beredi, sizler alıp ketesizler. Siz de tilegimdi orınlap, meniń úy-ishimdi azıq-awqat penen támiyinleseńiz».

10Xiram Sulaymanǵa kereginshe kedr hám sárwi aǵashların berdi. 11Sulayman bolsa, Xiramnıń úy-ishiniń azıq-awqatı ushın hár jılı jigirma mıń kor biyday, jigirma kor sapalı záytún mayın berip turdı. 12Jaratqan Iye wáde etkenindey, Sulaymanǵa danalıq berdi. Sonlıqtan Sulayman menen Xiram arasında tatıwlıq bolıp, olar óz ara kelisim dúzdi+.

13Patsha Sulayman qara jumıs isletiw ushın pútkil Izraildan otız mıń adamdı márdikarǵa aldı+. 14Gezek penen hár ayda olardan on mıńın Lebanon tawlarına jiberdi. Olar bir ay Lebanon tawlarında, eki ay úylerinde bolatuǵın edi. Bul adamlarǵa Adoniram basshılıq etti+. 15Jáne de, Sulaymannıń júk tasıytuǵın jetpis mıń adamı hám tawlarda tas kesetuǵın seksen mıń adamı bar edi. 16Bulardan tısqarı, Sulayman istiń barısın baqlap, jumısshılardı qadaǵalap turatuǵın úsh mıń úsh júz qadaǵalawshı tayınladı. 17Patshanıń buyrıǵı boyınsha, jumısshılar Úydiń tiykarın jonılǵan taslardan qalaw ushın úlken hám sapalı taslardı kesip shıǵardı+. 18Sulaymannıń hám Xiramnıń adamları geballılar menen birge Úydiń qurılısı ushın aǵashlar menen taslardı jonıp tayarladı+.

6

Qudaydıń Úyiniń qurılıwı

6^1•Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqanına tórt júz seksen jıl bolǵanda, Sulaymannıń Izrail taxtına otırǵanına tórt jıl bolǵan edi. Ol sol jıldıń ekinshi ayında, yaǵnıy ziw ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń qurılısın basladı.

2Patsha Sulaymannıń Jaratqan Iyege arnap qurǵan Úyiniń uzınlıǵı alpıs shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq, al biyikligi otız shıǵanaq edi. 3Ibadatxana imaratınıń aldınǵı jaǵındaǵı aywannıń uzınlıǵı Úy imaratınıń enindey, yaǵnıy jigirma shıǵanaq, al eni on shıǵanaq boldı. 4Sulayman Úyge ayna tárizli oyıqlar isletti+. 5Ibadatxananıń sırtın, yaǵnıy úlken bólmeniń hám eń tórgi bólmeniń diywalların aylandırıp, úsh qabatlı qosımsha bólmeler isletti+. 6Eń tómengi qabattıń eni bes shıǵanaq, ortanǵı qabattıń eni altı shıǵanaq, úshinshi qabattıń eni jeti shıǵanaq edi. Úydiń diywallarına islew bermew ushın, bólmeler tekshege uqsatıp órilgen bóreneler arqalı Úydiń diywallarına biriktirildi.

7Úydiń qurılısı ushın paydalanılatuǵın taslar kánniń ózinde jonıp tayarlandı. Úy qurılıp atırǵanda, shókkishtiń de, baltanıń da, basqa temir ásbabınıń da sesti esitilmedi+. 8Ortadaǵı qosımsha bólmeniń esigi Úydiń qubla tárepinde edi. Aylanba tekshe arqalı ortanǵı qabatqa, onnan úshinshi qabatqa ótetuǵın edi. 9Sulayman Úydi qurıp tamamladı. Tóbesin kedr bóreneler hám kedr aǵashınan islengen taxtalar menen bastırdı. 10Jáne de, ol pútkil Úydi aylandırıp, hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq bolǵan qosımsha bólmeler saldırdı. Olar Úy diywalına kedr bóreneler menen bekitildi.

11Jaratqan Iyeden Sulaymanǵa mınaday sóz tústi:

12– Mine, sen Úy qurıp atırsań. Eger sen Meniń qaǵıydalarımdı, nızam hám buyrıqlarımdı orınlap júrseń, onda Men ákeń Dawıtqa bergen sózimdi sen arqalı orınlayman+. 13Men izraillılar arasında jasap, xalqım Izraildı hesh qashan tárk etpeymen+.

14Solay etip, Sulayman Úydi qurıp pitkerdi. 15Ol Úydiń ishki diywalın edennen tóbege shekem kedr aǵashınan islengen taxtalar menen qapladı, al edenine sárwi aǵashınan islengen taxtalar tósetti. 16Úydiń arqa tárepiniń eń tórin edennen tóbesine deyin kedr taxtalar menen bóldirip, uzınlıǵı jigirma shıǵanaq bolǵan bir bólme ajırattırdı. Ol jer Eń muxaddes bólme dep ataldı+. 17Eń muxaddes bólmeniń aldındaǵı úlken bólmeniń uzınlıǵı qırıq shıǵanaq edi. 18Diywaldaǵı taslar kórinbewi ushın Úydiń ishin qaplap turǵan kedr taxtalarǵa asqabaqlar hám asılıp turǵan gúller oyıp salındı+.

19Úydiń ishindegi eń tórgi bólme Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın qoyıw ushın tayarlandı. 20Bul bólmeniń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, eni jigirma shıǵanaq hám biyikligi de jigirma shıǵanaq edi. Sulayman usı bólmeni de, kedr aǵashınan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı da sap altın menen qaplattı. 21Sulayman Úydiń ishin de sap altın menen qaplatıp, altın menen qaplanǵan tórgi bólmeniń aldına altın menen qaplanǵan shınjırlar tarttırdı. 22Úydiń ishi bastan-ayaq hám eń tórgi bólmeniń aldındaǵı tútetki tútetiletuǵın orın altın menen qaplandı+. 23Eń tórgi bólmege qoyıw ushın záytún aǵashınan islengen, hár biriniń biyikligi on shıǵanaq bolǵan eki kerub[*] islendi+. 24Hár qanatı bes shıǵanaq bolǵan kerubtıń jayılǵan eki qanatınıń uzınlıǵı on shıǵanaq boldı. 25Ekinshi kerubtıń da jayılǵan qanatı on shıǵanaq bolıp, eki kerubtıń ólshemi de, kórinisi de birdey edi. 26Eki kerubtıń da biyikligi on shıǵanaq edi. 27Sulayman kerublardı Úydiń Eń muxaddes bólmesiniń ortasına qoydı. Kerublardıń jayılǵan qanatlarınıń bir ushı bólmeniń diywallarına tiyip, ekinshi ushları bólmeniń ortasında bir-birine tiyisip turdı. 28Sulayman kerublardı da altın menen qaplattı.

29Úydiń ishki hám sırtqı bólmeleriniń hámme diywallarına aylandırıp kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinislerin oyıp saldırdı. 30Usı eki bólmeniń edenlerin de altın menen qaplattı.

31Eń tórgi bólmeniń kirer awzına záytún aǵashınan jaqlawı bes qırlı bolǵan jarma qapı isletti. 32Ol záytún aǵashınan islengen jarma qapılarǵa kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinisin oyıp saldırıp, qapılardı altın menen qaplattı. Kerublar menen palma aǵashlarınıń súwretlerin de altın menen qaplattı. 33Úlken bólmeniń kirer awzına da záytún aǵashınan tórt múyeshli jaqlaw isletip, 34jaqlawǵa jıynalatuǵın eki jarma qapını sárwi aǵashınan isletti+. 35Bularǵa da kerublardıń, palma aǵashlarınıń hám ashılıp turǵan gúllerdiń kórinislerin oyıp saldırıp, olardı altın menen qaplattı.

36Ol ishki háwli qurdırıp, onıń diywalların úsh qatar jonılǵan tastan hám bir qatar kedr aǵashınan isletti+.

37Sulayman óz patshalıǵınıń tórtinshi jılınıń ziw ayında Jaratqan Iyeniń Úyiniń tiykarın qoyǵan edi. 38Al on birinshi jıldıń segizinshi ayı bolǵan buwl ayında Úy aldın ala belgilengenindey etip, barlıq mayda-shúydesine shekem qurıp bolındı. Sulayman Úydi jeti jılda qurıp boldı.

7

Sulaymannıń sarayı

7^1Sulayman ózi ushın da saray qurdırıp, onı on úsh jılda tolıq tamamladı+. 2Ol qurdırǵan Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattıń uzınlıǵı júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq, biyikligi otız shıǵanaq edi. Imarat tórt qatar etip qoyılǵan kedr órelerden hám olardıń ústine qoyılǵan kedr bórenelerden ibarat edi+. 3Órelerdiń ústine, hár qatarǵa on bes bóreneden qoyılǵan bolıp, usı qırıq bes bóreneniń ústine kedr taxtalar tóselgen edi. 4Imarattıń eki tárepindegi aynaları úsh qatardan ibarat bolıp, olar bir-birine qarap turǵan edi. 5Barlıq qapılar hám olardıń jaqlawları tórt múyeshli edi. Aynalar bolsa, úsh qatar etip, bir-birine qarama-qarsı qurılǵan edi.

6Sulayman uzınlıǵı eliw shıǵanaq, eni otız shıǵanaq bolǵan óreli bir aywan isletti. Aywannıń aldında óreler qoyılıp, ústi bastırılǵan shertek bar edi+. 7Jáne de, taxt turatuǵın, yaǵnıy ol jerde ózi otırıp qazılıq etetuǵın Húkim shıǵarıw aywanın qurdırdı. Onı edeninen tóbesine shekem kedr taxtalar menen qaplattı+. 8Usı aywannıń arqa tárepindegi Sulayman jasaytuǵın saray da usı taqılette salınǵan edi. Sulayman hayalı, faraonnıń qızı ushın da anıq usınday bir saray qurıp berdi+.

9Bul imaratlardıń hámmesi ishi hám sırtı tiykarınan tóbesine deyin hám sırtınan úlken háwlige deyin jarǵılar menen kesilip, eki tárepi de jonılǵan hám belgilengen ólshem boyınsha tayarlanǵan sapalı taslardan salınǵan edi. 10Tiykarı on shıǵanaq hám segiz shıǵanaq keletuǵın úlken, sapalı taslardan qalandı. 11Diywalı da ólshem boyınsha kesilgen sapalı taslardan órilip, diywal ushın kedr aǵashı da paydalanıldı. 12Úlken háwliniń aynalası jonılǵan tastan úsh qatar hám kedr bóreneden bir qatar etip, aylandırıp órilgen edi. Jaratqan Iyeniń Úyiniń ishki háwlisiniń hám aywanınıń diywalları da usılay islengen edi+.

Xiramnıń xızmeti

13•Patsha Sulayman xabar jiberip, Tirden Xiramdı aldırdı+. 14Onıń anası Naftaliy urıwınan bolǵan bir jesir hayal, al ákesi tirli mısker edi. Xiram qoladan zat islew uqıbın, sheberligin hám qábiletin iyelegen usta edi. Ol patsha Sulaymanǵa kelip, onıń barlıq islerin orınladı+.

15Xiram qoladan eki óre isledi. Olardıń hár biriniń biyikligi on segiz shıǵanaq, al hár biriniń aynala ólshemi on eki shıǵanaq keletuǵın edi+. 16Jáne de, órelerdiń ústine qoyıw ushın, qoladan eki tóbelik quyıp isledi. Olardıń hár biriniń biyikligi bes shıǵanaq edi. 17Óreniń tóbeliginiń hár biri torǵa uqsatıp órilgen shınjırlar menen bezeldi. 18Ol órelerdiń joqarısındaǵı tóbeliklerdi jawıp turıw ushın, hár bir tordı eki qatar etip aylandırıp, qola anarlar menen bezedi. 19Aywandaǵı órelerdiń tóbelikleri lala gúllerge uqsatıp islenip, olardıń hár biriniń biyikligi tórt shıǵanaq edi. 20Hár bir óreniń tóbesindegi tordıń janındaǵı kesege uqsaǵan bóleginiń ústine aylandırıp, eki júzden anar salınǵan edi. 21Xiram bul órelerdi Ibadatxananıń aywanına ornatıp, onıń qubladaǵısın Yaxin[*], arqadaǵısın Boaz[*] dep atadı. 22Órelerdiń tóbelikleri lala gúl taqılette edi. Solay etip, órelerge baylanıslı isler tamam boldı.

23Xiram qoladan quyma háwiz jasadı. Ol domalaq bolıp, onıń bir erneginen ekinshi ernegine shekemgi aralıǵı on shıǵanaq, tereńligi bes shıǵanaq, aylana uzınlıǵı otız shıǵanaq edi+. 24Háwiz quyılǵan waqıtta, onıń erneginiń astına eki qatar etip asqabaqqa uqsaǵan naǵıslar qosıp quyılǵan bolıp, olar hár bir shıǵanaqqa on-onnan tuwrı keletuǵın edi+. 25Háwiz on eki quyma buǵanıń ústine ornatılǵan bolıp, olardıń úshewi arqaǵa, úshewi batısqa, úshewi qublaǵa, úshewi shıǵısqa qarap turǵan edi. Buǵalardıń artqı jaǵı háwizdiń astında, ishte edi. 26Háwizdiń qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ernegi keseniń ernegine, ashılıp turǵan lala gúlge uqsaytuǵın edi. Háwizge eki mıń bat[*] suw sıyatuǵın edi.

27Xiram qoladan on túbeldirik isledi. Hár bir túbeldiriktiń uzınlıǵı tórt shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq, biyikligi úsh shıǵanaq edi. 28Túbeldiriklerdiń dúzilisi mınaday edi: túbeldirikler jaqlawlarǵa bekitilgen tórt múyeshli qola taxtalardan islendi. 29Taxtalarǵa, sonday-aq jaqlawlarǵa da arıslan, buǵa hám kerublardıń súwretleri salındı. Al arıslan hám buǵalardıń súwretleriniń astı menen ústine aspa gúlsheńberleri oyıp islendi. 30Hár bir túbeldiriktiń qoladan islengen tórt dóńgelegi hám oǵı bar edi. Túbeldiriktiń tórt tárepine lágendi uslap turıw ushın quyma tirepberdiler islenip, olardıń hár bir tárepi gúlsheńberler menen bezetilgen edi. 31Túbeldiriktiń ústi betinde lágen qoyıw ushın arnalǵan dóńgelek oyıq bar bolıp, lágen túbeldirikten joqarı qaray bir shıǵanaq shıǵıp turǵan edi. Onıń túbine deyingi tereńligi bir yarım shıǵanaq edi. Oyıqtıń aynala dógereginde oyma naǵıslar bar edi. Biraq túbeldiriklerdiń taxtaları dóńgelek emes, tórt múyeshli edi. 32Túbeldiriktiń taxtalarınıń astı betinde tórt dóńgelek bar bolıp, onıń oǵı túbeldirikke qatırılǵan edi. Hár bir dóńgelektiń biyikligi bir yarım shıǵanaq edi. 33Dóńgelekler sawash arbalarınıń dóńgeleklerine uqsaytuǵın edi. Onıń hámme nársesi: oqları, toǵını, kegeyi hám gúpshegi quyma edi. 34Hár bir túbeldiriktiń tórt múyeshinde túbeldirikke qatırılǵan tórt tirepberdi bar edi. 35Túbeldiriktiń ústinde yarım shıǵanaq biyiklikte bir domalaq halqa bar edi. Túbeldiriktiń tirepberdileri menen taxtaları túbeldirikke biriktirip islengen edi. 36Xiram tirepberdiler menen taxtalarǵa sıyǵanınsha kerublardıń, arıslanlardıń, palma aǵashlarınıń súwretlerin, al aynalasına gúlsheńberlerdi oyıp saldı. 37Usılayınsha, ol on túbeldirik isledi. Olardıń hámmesiniń quyılıwı da, ólshemi de, kórinisi de birdey boldı. 38Xiram on túbeldiriktiń ústine qoyıw ushın qoladan on lágen isledi. Hár bir lágenniń eni tórt shıǵanaq bolıp, onıń hár birine qırıq bat suw ketetuǵın edi. 39Túbeldiriktiń besewin Úydiń qubla tárepine, besewin arqa tárepine qoydı. Al háwizdi bolsa, Úydiń oń tárepine, yaǵnıy qubla-shıǵısına qoydı. 40Bunnan soń, Xiram kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar soqtı.

Solay etip, Xiram patsha Sulaymannıń tapsırması boyınsha Jaratqan Iyeniń Úyi ushın islep atırǵan mına islerin tamamladı:+
41eki óre, órelerdiń tóbesine qoyılatuǵın eki tóbelik, órelerdiń tóbelerin orap turǵan eki tor, 42óreniń tóbeligin jawıp turıw ushın arnalǵan hár bir tordaǵı eki qatar anar, yaǵnıy eki tordaǵı tórt júz anar, 43on túbeldirik hám túbeldirik ústine on lágen, 44háwiz hám háwizdiń astındaǵı on eki buǵa, 45kúl salınatuǵın ıdıslar, kúl alatuǵın belsheler hám qan sebetuǵın tabaqlar.

Xiramnıń patsha Sulaymanǵa Jaratqan Iyeniń Úyi ushın islep bergen hámme nársesi jıltıratılǵan qoladan islendi. 46Patsha bulardı Iordan tegisliginde, Sukkot penen Saretan arasındaǵı saz ılaylı jerlerde quydırdı+. 47Buyımlar sonshelli kóp bolǵanlıqtan, Sulayman olar ushın ketken qolanıń ólshemin anıqlamadı+.

48Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyi ushın tómendegi zatlardı: altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı, usınılǵan nanlar turatuǵın stoldı,+
49eń tórgi bólmege kirer awızda, oń tárepte turatuǵın bes shıra qoyǵısh penen shep tárepte turatuǵın bes shıra qoyǵıshtı, gúllerdi, shıralardı hám pilik tazalaytuǵın qısqıshlardı,+
50qırmalardı, pilik keskishlerdi, qan sebetuǵın tabaqlardı, tútetki salatuǵın tostaǵanlardı hám shoq salınatuǵın ıdıslardı, Ibadatxananıń eń tórgi bólmesiniń, yaǵnıy Eń muxaddes bólmeniń hám úlken bólmeniń qapılarınıń topsaların altınnan isletti+.

51Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli bolǵan islerdi tamamlaǵannan soń, ákesi Dawıttıń ataǵan gúmis, altın hám basqa zatların ákelip, Úydiń qaznasına qoydı+.

8

Kelisim sandıǵınıń alıp keliniwi

8^1•Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Dawıttıń qalası bolǵan Sionnan alıp keliw ushın Izraildıń aqsaqalların, Izrail xalqınıń barlıq urıw hám áwlad basshıların Erusalimge shaqırdı+. 2Hámme jetinshi ay bolǵan etanim ayındaǵı bayram waqtında Sulayman patshanıń aldına jıynaldı+. 3Izrail aqsaqallarınıń hámmesi jıynalǵanda, ruwxaniyler Kelisim sandıǵın jerden kóterip aldı. 4Ruwxaniyler menen lebiyliler Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın, Ushırasıw shatırın hám shatırdaǵı hámme muxaddes buyımlardı tasıdı. 5Patsha Sulayman hám onıń janındaǵı pútkil Izrail jámiyeti Kelisim sandıǵınıń aldında, san-sanaqsız qoy hám buǵalardı qurbanlıqqa shaldı. 6Ruwxaniyler Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Úydiń eń tórine, Eń muxaddes bólmege kirgizip, kerublardıń qanatlarınıń astındaǵı óz ornına qoydı+. 7Kerublardıń qanatları sandıqtıń ústi boylap sozılıp, sandıqtı da, onıń sırıqların da jawıp turdı+. 8Sırıqlar júdá uzın bolǵanlıqtan, olardıń ushları tórgi bólmeniń aldındaǵı Muxaddes bólmeden kórinip turatuǵın edi. Biraq olar sırttan kórinbeytuǵın edi. Olar házir de sol jerde tur. 9Sandıqtıń ishinde Muwsanıń Xoreb tawında qoyǵan eki tas taxtasınan basqa hesh nárse joq edi. Bular Mısır jerinen shıqqanda Jaratqan Iyeniń izraillılar menen dúzgen kelisimi jazılǵan tas taxtalar edi+.

10Ruwxaniyler Muxaddes bólmeden shıqqanda, bir bult Jaratqan Iyeniń Úyin toltırdı+. 11Bul bult sebepli ruwxaniyler xızmetin dawam ettire almadı. Sebebi Jaratqan Iyeniń saltanatı Úydi toltırıp turǵan edi. 12Sonda Sulayman bılay dedi:

– Jaratqan Iye! Sen: «Qoyıw bultlar ishinde mákan qurıwdı qáleymen», – dep aytqan ediń+. 13Men Sen ushın saltanatlı bir Úy, máńgige jasaytuǵın bir qonıs qurdım.

Sulaymannıń xalıqqa aytqan sózleri

14•Patsha burılıp, tik ayaqta turǵan pútkil Izrail jámiyetine pátiya berdi+. 15Sońınan patsha bılay dedi:

– Ákem Dawıtqa Óz awzı menen aytqan sózlerin Óz qolları menen orınlaǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Ol bılay degen edi: 16«Xalqım Izraildı Mısırdan alıp shıqqan kúnnen beri Ózimniń atıma arnap bir Úy qurıw ushın, Izrail urıwlarına tiyisli qalalardıń hesh birin tańlamadım. Al xalqım Izraildı basqarıw ushın Dawıttı tańladım»+. 17Ákem Dawıttıń júreginde Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurıw qálewi bar edi+. 18Biraq Jaratqan Iye ákem Dawıtqa: «Meniń atıma arnap Úy qurıwdı niyet etipseń. Bul jaqsı niyet. 19Degen menen, Meniń atıma arnap bul Úydi sen emes, al seniń bel balań quradı», – dedi+. 20Jaratqan Iye bergen sózin orınladı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ákem Dawıttan soń Izrail taxtına men otırdım hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń atına arnap Úy qurdım+. 21Usı Úydiń ishinde men Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın qoyatuǵın bir orın tayarladım. Ata-babalarımızdı Mısırdan alıp shıqqanda, Jaratqan Iyeniń olar menen dúzgen kelisimi usı sandıqtıń ishinde tur.

Sulaymannıń duwası

22•Sulayman Jaratqan Iyege arnalǵan qurbanlıq orınnıń aldında, pútkil Izrail jámiyetiniń qarsısında turıp, qolların kóklerge jayıp bılay dedi:+

23– Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Kókte de, jerde de Saǵan teń keletuǵın quday joq. Sen Ózińe shın júrekten boysınıp júrgen qullarıń menen dúzgen kelisimińe sadıq qalıp, olarǵa miyrimińdi kórseteseń+. 24Sen Óz qulıńa, ákem Dawıtqa Óz awzıń menen aytqan sózlerińdi búgin Óz qollarıń menen iske asırdıń.

25Jaratqan Iye, Izraildıń Qudayı! Endi ákem Dawıtqa bergen mına sózińniń de orınlanıwın qáleymen. Sen oǵan: «Eger urpaqlarıń da saǵan uqsap, Meniń aldımda óz jollarınan adaspay júrse, seniń urpaǵıńnan Izrail taxtında otıratuǵın er adamnıń izi úzilmeydi», – degen ediń+. 26Izraildıń Qudayı, endi Óz qulıń, ákem Dawıtqa bergen sózińdi orınlay gór!+

27Írasında da, Quday jer betinde jasar ma edi? Sen kóklerge, kóklerdiń kóklerine de sıymaysań. Onıń aldında men qurǵan mına Úy ne bolıptı?!+
28Solay bolsa da, Qudayım Jaratqan Iye, qulıńnıń duwaların hám ótinishlerin esitip, búgin onıń jalbarınıwlarına hám duwasına qulaq sal. 29Kózleriń kúni-túni: «Meniń atım sol jerde boladı», – dep Óziń aytqan Úyde bolsın hám qulıńnıń sol jerge qarap etken duwasın esit+. 30Usı jerge qarap duwa etkeninde, qulıńnıń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwların esite gór. Kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq tutıp, olardı keshire gór.

31Eger birew óz jaqınına qarsı gúna islewde ayıplansa hám onnan ant ishiw talap etilse, ol kelip, usı Úydegi Seniń qurbanlıq ornıń aldında ant ishse,+
32Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńdı Óziń húkim ete gór. Jazıqlını isine say jazalap, jazıqsızdı ádilligine say aqlay gór.

33Eger xalqıń Izrail Seniń aldıńda gúna islegeni ushın dushpanlarınan jeńilse hám qaytadan Saǵan júz burıp, atıńdı tán alsa hám usı Úyde duwa etip, Saǵan jalbarınsa,+
34onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, Óz xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór hám olardı ata-babalarına Óziń bergen jerge qaytara gór.

35Olar Saǵan qarsı gúna islegeni ushın aspan jabılıp, jawın jawmaǵanda, olar usı jerge qarap duwa etse, atıńdı tán alsa hám Sen olardı jazalaǵanıńda, gúnalarınan júz bursa,+
36onda Sen olarǵa kóklerden qulaq salıp, qullarıńnıń hám xalqıń Izraildıń gúnaların keshire gór, olarǵa júriwi tiyis bolǵan tuwrı joldı kórset hám xalqıńa múlik etip bergen jerińe jawın jawdıra gór+.

37Eger elde ashlıq bolsa, illet payda bolsa, eginler quwrasa, kesellense, shegirtke hám qurt qaplasa, dushpanlar kelip, óz qalalarınıń birinde qamal qılsa, qanday da bir apatshılıq basına tússe yamasa illet tarqasa,+
38sonda bir adam yamasa pútkil xalqıń Izrail duwa etip, jalbarınsa, hár bir adam óziniń basına túsken apatshılıqtı sezip, usı Úyge qaray qolların jaysa, 39Sen kóklerdegi Óz mákanıńnan olarǵa qulaq sala gór hám olardı keshirip, islegen islerine qaray juwap bere gór. Sebebi adam balasınıń júreginde ne barın tek Sen ǵana bileseń+. 40Olar Óziń ata-babalarımızǵa bergen bul jerde ómir boyı Sennen qorqıp jasasın.

41Eger xalqıń Izraildan bolmaǵan jat jerli adam Seniń atıń sebepli uzaq elden kelse,+
42Seniń ullı atıń, qúdiretli qolıń hám Óz xalqıńa qol sozǵanıń haqqında esitip, usı Úyge kelip duwa etse, 43kóklerdegi Óz mákanıńnan oǵan qulaq salıp, soraǵanların bere gór. Solay etip, dúnyadaǵı barlıq xalıqlar xalqıń Izrail sıyaqlı Seniń atıńdı bilip, Sennen qorqsın hám men qurdırǵan usı Úydiń Saǵan sıyınatuǵın orın ekenin bilsin.

44Eger xalqıń Sen jibergen jol boyınsha dushpanlarına qarsı sawashqa shıqsa hám Sen tańlap alǵan qala menen Seniń atıńa arnap men qurǵan usı Úyge qarap Saǵan, yaǵnıy Jaratqan Iyege duwa etse, 45kóklerden olardıń duwalarına hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olarǵa járdem bere gór.

46Eger olar Saǵan qarsı gúna islese, sebebi gúna islemegen birde bir adam joq, Sen ǵázeplenip, olardı dushpanǵa táslim etseń hám dushpan olardı tutqın etip, óziniń jaqın yamasa uzaq bir eline alıp ketse,+
47olar da tutqın bolǵan elde júrip, esin jıyıp alǵannan keyin táwbege kelip: «Gúna isledik, nızamsızlıq qıldıq, ayıpdarmız», – dep jalbarınsa,+
48olar ózlerin tutqın qılǵan dushpan elinde júrip, shın júrekten hám jan-táni menen Saǵan júz bursa, ózleriniń ata-babalarına bergen jerine, Sen tańlap alǵan qalaǵa hám Seniń atıńa arnap men qurǵan Úyge qarap duwa etse,+
49kóklerdegi Óz mákanıńnan olardıń duwa hám jalbarınıwlarına qulaq sala gór hám olardı qutqara gór. 50Seniń kóz aldıńda gúna islegen xalqıńdı, olardıń Saǵan qarsı islegen barlıq gúnaların keshire gór. Olardı tutqın etkenlerdiń olarǵa rehimli bolıwı ushın, olardı tutqın etkenlerge insap bere gór+. 51Sebebi olar Mısırdan, temir oshaq ishinen Óziń alıp shıqqan Óz xalqıń hám Óz miyrasıń+.

52Kózleriń meniń hám xalqıń Izraildıń jalbarınıwlarında bolsın. Saǵan jalbarınǵanda bárqulla olardı esitip, juwap bere gór. 53Sebebi, Quday Iye! Sen ata-babalarımızdı Mısırdan alıp shıqqanıńda qulıń Muwsaǵa aytqanıńday, pútkil dúnya xalıqları arasınan olardı Ózińe miyras etip ajıratıp aldıń+.

54Sulayman Jaratqan Iyege duwa etiwin hám jalbarınıwların tamamlaǵannan soń, Jaratqan Iyeniń qurbanlıq ornı janınan, qolların kóklerge jayıwı menen diz shókken jerden turdı+. 55Ol tik turıp, qattı dawıs penen pútkil Izrail jámiyetine bılay dep pátiya berdi:

56– Óz sózinde turıp, xalqı Izrailǵa tınıshlıq bergen Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Onıń qulı Muwsa arqalı aytqan iygilikli sózleriniń hesh biri orınlanbay qalmadı+. 57Qudayımız Jaratqan Iye ata-babalarımız benen birge bolǵanı sıyaqlı, bizler menen de birge bolsın, bizlerdi tárk etpesin hám taslap ketpesin. 58Óziniń jollarınan júriwimiz, ata-babalarımızǵa bergen buyrıqlarına, qaǵıydalarına hám nızamlarına boysınıp jasawımız ushın, bizlerdiń júreklerimizdi Ózine qaratsın+. 59Awa, Jaratqan Iye aldında jalbarınıp aytqan bul sózlerim kúni-túni Qudayımız Jaratqan Iyeniń yadında bolıp, bul qulınıń hám xalqı Izraildıń kúndelikli mútájliklerin berip tursın. 60Solay etip, barlıq xalıqlar Jaratqan Iyeniń Quday ekenin hám Onnan basqa quday joq ekenin bilip qoysın+. 61Búgingidey, Onıń qaǵıydaları boyınsha jasaw hám buyrıqların orınlaw ushın, júregińizdi Qudayımız Jaratqan Iyege tolıq baǵıshlańlar.

Úydiń baǵıshlanıwı

62•Sońınan patsha hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq shaldı. 63Sulayman jigirma eki mıń bas buǵa hám bir júz jigirma mıń bas qoydı Jaratqan Iyege arnap, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın shaldı. Solay etip, patsha hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń Úyin baǵıshladı. 64Usı kúni patsha Jaratqan Iyeniń Úyiniń aldındaǵı háwliniń ortanǵı bólegin de muxaddes qılıp ayırıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı, ǵálle sadaqaların hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayların sol jerde berdi. Óytkeni Jaratqan Iyeniń aldındaǵı qoladan islengen qurbanlıq orınǵa jaǵılatuǵın qurbanlıqlar, ǵálle sadaqaları hám tatıwlıq qurbanlıqlarınıń mayları sıymay ketti+.

65Sonda Sulayman hám úlken jámiyet – Lebo-Xamattan Mısır shegarasındaǵı sayǵa deyingi jerlerden kelgen pútkil Izrail xalqı Qudayımız Jaratqan Iyeniń aldında eki hápte, ulıwma on tórt kún bayramladı+. 66Jeti kúnlik bayram tamam bolǵannan keyin, segizinshi kúni Sulayman xalıqqa ruxsat berdi. Olar da patshaǵa pátiya berip, Jaratqan Iyeniń qulı Dawıtqa hám xalqı Izrailǵa islegen jaqsılıqları ushın kewli tolıp, quwanısh penen úylerine qayttı.

9

Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa jáne kóriniwi

9^1•Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin hám óziniń sarayın salıp, niyetlegen isiniń hámmesin tamamlaǵannan soń, 2Gibonda kóringeni sıyaqlı, Jaratqan Iye oǵan jáne kórindi+. 3Ol Sulaymanǵa bılay dedi:

– Men seniń duwalarıńdı hám jalbarınıwlarıńdı esittim. Atımnıń máńgige sol jerde bolıwı ushın, sen Maǵan arnap qurǵan mına Úydi muxaddes qıldım. Meniń kózlerim hám júregim bárqulla sol jerde boladı+.

4Saǵan kelsek, ákeń Dawıt sıyaqlı Meniń aldımda hadal júrek hám ádillik penen júrseń, barlıq buyrıqlarımdı orınlap, qaǵıyda hám nızamlarıma boysınıp jasasań,+
5onda: «Izrail taxtınan seniń urpaǵıńnıń izi úzilmeydi» – dep ákeń Dawıtqa bergen sózimde turıp, Izrail eli ústinen seniń patshalıǵıńdı máńgige turatuǵın qılaman+.

6Biraq eger sen hám seniń urpaqlarıń Mennen júz burıp, sizlerge bergen buyrıq hám qaǵıydalarıma boysınbay, ketip qalsańız hám basqa qudaylarǵa xızmet etip, olarǵa tabınsańız, 7onda Men Izraildı Ózim bergen jerden shıǵarıp taslayman hám Óz atım ushın muxaddes qılǵan mına Úydi tárk etemen. Sonda Izrail pútkil xalıqlar arasında ápsanaǵa aylanıp, masqara boladı+. 8Al mına kórkem Úy qarabaqanaǵa aylanadı. Sonda onıń janınan ótip baratırǵan hár bir adamnıń júregi suwlap, janı túrshigip: «Jaratqan Iye bul eldi hám mına Úydi ne ushın bul awhalǵa saldı eken?» – dep soraytuǵın boladı+. 9Keyin olar: «Izrail xalqı ata-babaların Mısırdan alıp shıqqan Qudayı Jaratqan Iyeni tárk etip, basqa qudaylarǵa jabısıp aldı hám olarǵa tabınıp, xızmet etti. Sonlıqtan Jaratqan Iye olardı usı apatshılıqqa duwshar etti», – deydi.

Sulaymannıń pitim dúziwi

10•Sulayman eki imarattı: Jaratqan Iyeniń Úyi menen óziniń sarayın jigirma jılda pitkerdi+. 11Bul isler ushın Tir patshası Xiram Sulaymanǵa kereginshe kedr menen sárwi aǵashların hám altın jetkerip berdi. Sol sebepli Sulayman Xiramǵa Galila úlkesindegi jigirma qalanı berdi. 12Biraq Xiram Tirden kelip, Sulaymannıń ózine bergen qalaların kórgende, bul qalalar oǵan unamadı. 13Sonda Xiram Sulaymanǵa:

– Tuwısqanım, maǵan bergen qalalarıń qanday qalalar ózi? – dedi hám bul jerdi Kabul[*] dep atadı. Olar házir de solay ataladı. 14Xiram Sulayman patshaǵa bir júz jigirma talant[*] altın jibergen edi.

15Patsha Sulayman Jaratqan Iyeniń Úyin, óziniń sarayın, Millonı, Erusalimniń diywalların, Xasor, Megiddo hám Gezer qalaların qurdırıw ushın márdikarǵa adam jıynaǵan edi+. 16Gezer qalasın Mısır patshası faraon qolǵa alıp, órtep jibergen edi. Al sol jerde jasap atırǵan qananlılardı bolsa, qırıp taslap, qalanı Sulaymanǵa hayallıqqa bergen qızına enshige bergen edi+. 17Sol sebepli Sulayman Gezer qalasın qayta qurǵan edi. Ol jáne tómengi Beyt-Xorondı,+
18Baalattı hám Yahuda jerindegi shóldegi Tamardı[*], 19ózine tiyisli pútkil telekleri bar qalalardı, sawash arbaları menen atları turatuǵın qalalardı qayta qurıp, bekkemledi. Bunnan tısqarı, Sulayman Erusalimde, Lebanon tawlarında hám qol astındaǵı hámme qalalarda qálegen nárselerin qurdı+.

20Úlkede Izrail xalqınan bolmaǵan xalıqlar: amor, xet, periz, xiw hám ebus xalıqları qalıp ketken edi. 21Izrail xalqı olardı tolıq joq qıla almaǵan edi. Sulayman bul xalıqlardıń urpaqların márdikarǵa alıp, qul etti. Bul házir de dawam etpekte. 22Biraq Sulayman Izrail xalqınıń birewin de qara jumısqa salmadı. Olardı ásker, xızmetker, basshı, áskerbası, arbalı áskerlerdiń basshısı etip qoydı+. 23Sulayman júrgizip atırǵan islerdiń basında jumıs islep atırǵan xalıqtı basqarıp turǵan bes júz eliw qadaǵalawshı basshı bar edi.

24Faraonnıń qızı Dawıttıń qalasınan Sulaymannıń ózi ushın qurdırǵan sarayına kóship ótkennen soń, Sulayman Millonı saldırdı+.

25Sulayman Jaratqan Iye ushın arnap qurdırǵan qurbanlıq orında jılına úsh ret jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların beretuǵın hám sonıń menen birge Jaratqan Iyeniń aldında tútetki tútetetuǵın edi. Solay etip, ol Úydiń qurılısın tamamladı.

26Patsha Sulayman Edom jerinde, Qızıl teńiz jaǵasında jaylasqan Elat janındaǵı Esion-Geberde kemeler soqtırdı+. 27Xiram teńizdi jaqsı biletuǵın kemeshilerin Sulaymannıń adamları menen birge kemede Ofirge jiberdi+. 28Olar Ofirge barıp, patsha Sulaymanǵa tórt júz jigirma talant altın ákelip berdi+.

10

Sheba hayal patshasınıń Sulaymanǵa keliwi

10^1•Sheba[*] hayal patshası Jaratqan Iyeniń atı sebepli Sulaymannıń arttırǵan dańqı tuwralı esitip, onı jumbaqlar menen sınaw ushın keldi+. 2Ol xosh iyisli zatlar, kóp muǵdarda altın hám qımbatbaha taslar júklengen úlken bir kárwandı baslap, bir qansha adamları menen Erusalimge keldi hám kewlinde bar bolǵan hámme nársesin Sulayman menen bólisti+. 3Sulayman hayal patshanıń hámme sorawlarına juwap berdi. Sorawlarda patsha túsindire almastay hesh nárse joq edi. 4Sheba hayal patshası Sulaymannıń danalıǵın, ol qurdırǵan saraydı kórdi. 5Ol jáne patshanıń dasturxanındaǵı taǵamların, wázirleriniń otırıs-turısın, xızmetshileriniń xızmetin hám olardıń kiyimlerin, sharap quyıwshıların hám onıń Jaratqan Iyeniń Úyinde bergen jandırılatuǵın qurbanlıqların kórgende, artıq ózin uslap tura almadı.

6Ol patshaǵa bılay dedi:

– Siziń islerińiz hám danalıǵıńız haqqında óz elimde esitkenlerim ıras eken. 7Biraq men kelip, óz kózlerim menen kórmegenshe sol sózlerge inanbaǵan edim. Maǵan bulardıń yarımın da aytpaǵan eken. Siziń danalıǵıńız hám baylıǵıńız esitkenimnen de artıq eken. 8Siziń adamlarıńız hám xızmetshilerińiz qanshelli baxıtlı! Olar bárqulla aldıńızda turıp, danalıǵıńızdı tıńlay aladı. 9Sizge kewli tolıp, sizdi Izrail taxtına otırǵızǵan Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! Jaratqan Iye máńgige Izraildı súygenligi sebepli, ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıwıńız ushın sizdi patsha etip qoydı+.

10Sheba hayal patshası patshaǵa bir júz jigirma talant altın, júdá kóp muǵdarda xosh iyisli zatlar hám qımbatbaha taslar sawǵa etti. Sheba hayal patshasınıń patsha Sulaymanǵa sawǵa etkenindey dárejede kóp xosh iyisli zatlar bunnan keyin hesh qashan alıp kelingen emes.

11Xiramnıń Ofirden altın alıp kelgen kemeleri de sol jerden júdá kóp muǵdarda sapalı arsha aǵashların hám qımbatbaha taslar alıp keldi+. 12Patsha sapalı arsha aǵashlarınan Jaratqan Iyeniń Úyi hám óziniń sarayı ushın tirepberdiler, qosıqshılar ushın lira[*] hám arfa saz ásbapların isletti. Búginge deyin onday dárejede kóp sapalı arsha aǵashı ákelinbegen de, bunı hesh kim kórmegen de edi.

13Sulayman Sheba hayal patshasına kewlinen shıqqan bir qansha sawǵaların berdi. Bunnan tısqarı, ol hayal patshaǵa soraǵan hám qálegen nárseleriniń hámmesin berdi. Bunnan keyin, hayal patsha adamları menen birge óz eline qaytıp ketti.

Sulayman patshanıń baylıǵı

14•Hár jılı Sulaymanǵa kelip turatuǵın altınnıń muǵdarı altı júz alpıs altı talant edi. 15Usaqlap satıwshılardan, sawdagerlerdiń sawdasınan hám Arabstannıń barlıq patshaları menen Izrail úlkeleriniń hákimlerinen kelip túsetuǵın altınlar buǵan kirmeytuǵın edi.

16Patsha Sulayman eki júz úlken qalqan isletip, olardı altın menen qaplattı. Hár bir qalqanǵa altı júz shekel[*] altın jumsaldı. 17Jáne altınnan hár biri úsh mina[*] keletuǵın úsh júz kishkene qalqan isletti. Patsha bul qalqanlardı Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imaratqa qoydı+.

18Ol jáne pildiń súyeginen úlken taxt isletip, onı sap altın menen qaplattı. 19Taxttıń altı basqaldaǵı bar edi. Taxttıń súyengishiniń bas beti domalaq bolıp, otırǵıshınıń eki tárepinde shıǵanaq qoyǵıshı hám onıń janında eki arıslannıń músini tur edi. 20Taxttıń altı basqaldaǵınıń hár biriniń eki tárepinde bir-birden on eki arıslannıń músini tur edi. Hesh bir patshalıqta bunday nárse joq edi. 21Patsha Sulaymannıń ishimlik ishetuǵın ıdısları altınnan islendi. Lebanon toǵayı dep atalatuǵın imarattaǵı hámme ıdıslar da altınnan islengen bolıp, hesh gúmis qollanılmaǵan edi. Sebebi Sulaymannıń waqtında gúmis qádirsiz bolıp qalǵan edi+. 22Teńizde Xiramnıń kemeleriniń janında Sulaymannıń da úlken sawda kemeleri bar edi. Bul kemeler úsh jılda bir ret altın, gúmis, pil súyegi, maymıllar hám tawıs qusların alıp keletuǵın edi+.

23Patsha Sulayman baylıqta hám danalıqta dúnyanıń barlıq patshalarınan ústin boldı+. 24Qudaydıń Sulaymanǵa bergen danalıǵın tıńlaw ushın, pútkil dúnya onı kóriwge qushtar edi+. 25Onı kóriwge kelgenlerdiń hár biri hár jılı sawǵa ushın gúmis hám altın ıdıslar, kiyimler, qural-jaraqlar, xosh iyisli zatlar, at hám ǵashırlar alıp kelip turdı.

26Sulayman sawash arbaları menen atlardı jıynadı. Onıń bir mıń tórt júz sawash arbası hám on eki mıń atı bar edi. Olardıń bir bólegin sawash arbaları ushın ajıratılǵan qalalarǵa, bir bólegin óziniń janına, Erusalimge jaylastırdı+. 27Patsha Erusalimde gúmisti ápiwayı taslarǵa teń qılıp qoydı. Al kedr aǵashı júdá kóp bolǵanlıqtan, batıstaǵı taw eteklerinde ósetuǵın jabayı ánjir aǵashına teń bolıp qaldı. 28Sulaymannıń atları Mısır menen Quweden alıp kelindi. Patshanıń sawdagerleri atlardı Quweden satıp alatuǵın edi+. 29Mısırdan hár bir sawash arbası altı júz shekel gúmiske, al hár bir at bir júz eliw shekel gúmiske satıp ákelinip, olar patsha sawdagerleri arqalı pútkil Xet hám Aram patshalarına satılatuǵın edi.

11

Sulaymannıń Qudaydan uzaqlasıwı

11^1Sulayman faraonnıń qızınan basqa moab, ammon, edom, xet xalıqlarınan hám sidonlılardan bolǵan shet elli hayallardı súydi. 2Jaratqan Iye Izrail xalqına usı xalıqlar tuwralı: «Sizlerdiń júregińizdi ózleriniń qudaylarına awdırmawı ushın, olardan qız alıp, qız berispewińiz kerek», – degen edi. Degen menen, Sulayman bul hayallarǵa súyispenshilik penen baylandı+. 3Sulaymannıń patsha qızlarınan bolǵan jeti júz hayalı hám úsh júz toqalı bar edi. Hayalları Sulaymandı joldan shıǵardı. 4Qartayǵan shaǵında, olar Sulaymannıń júregin basqa qudaylarǵa awdırdı. Sulayman júregin tolıǵı menen Qudayı Jaratqan Iyege baǵıshlaǵan ákesi Dawıtqa uqsamadı+. 5Ol sidonlılardıń hayal qudayı Ashtartaǵa hám ammonlardıń jerkenishli butı Milkomǵa[*] ere basladı+. 6Solay etip, Sulayman Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ákesi Dawıtqa uqsamadı hám ózin Jaratqan Iyege tolıq baǵıshlamadı. 7Sulayman Erusalimniń shıǵısındaǵı bir tóbege moab xalqınıń jerkenishli qudayı Kemoshqa hám ammon xalqınıń jerkenishli qudayı Moloxqa arnap sıyınıw ornın qurdı+. 8Ol óz qudaylarına arnap tútetki tútetip, qurbanlıqlar beretuǵın shet elli hayallarınıń hámmesi ushın usılay isledi.

9Jaratqan Iyeniń Sulaymanǵa ǵázebi keldi. Sebebi ol Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeden júz burǵan edi.

Burın Jaratqan Iye Sulaymanǵa eki ret kórinip:+
10«Basqa qudaylardıń izine erme», – dep buyırǵan edi. Biraq Sulayman Jaratqan Iyeniń buyrıǵına boysınbadı+. 11Sonda Jaratqan Iye Sulaymanǵa bılay dedi:

– Usılay etip, sen Meniń óziń menen dúzgen kelisimime hám Men buyırǵan qaǵıydalarıma boysınbaǵanıń ushın, patshalıqtı sennen tartıp alıp, qullarıńnıń birine beremen+. 12Biraq ákeń Dawıttıń húrmeti ushın, Men bunı seniń dáwirińde islemeymen. Al ulıńnıń qolınan patshalıqtı tartıp alaman. 13Biraq ulıńnıń qolınan pútkil patshalıqtı tartıp almayman. Qulım Dawıttıń hám Ózim tańlap alǵan qalam Erusalimniń húrmeti ushın, ulıńa bir urıwdı qaldıraman+.

Sulaymannıń dushpanları

14Solay etip, Jaratqan Iye Edom patshalarınıń násilinen bolǵan edomlı Hadadtı Sulaymanǵa dushpan qılıp, oǵan qarsı kóterdi. 15Dawıt edomlılar menen urıs alıp barǵanda, onıń sárkárdası Ioab ólgenlerdi kómiw ushın keldi hám Edomdaǵı erkeklerdiń hámmesin qırıp tasladı+. 16Ioab hám pútkil izraillı áskerler Edomdaǵı erkek zatınıń hámmesin qırıp taslayman degenshe, sol jerde altı ay qalıp ketti. 17Biraq sol waqıtta kishkene bala bolǵan Hadad ákesine xızmet etken bazı edomlılar menen birge Mısırǵa qaray qashıp ketti. 18Olar Midyannan shıǵıp, Paranǵa bardı hám ol jerden bazı paranlılardı qosıp alıp, Mısırǵa, faraonǵa bardı. Faraon Hadadqa úy hám jer berdi, onı azıq-awqat penen támiyinledi+. 19Hadad faraonnıń kewlinen shıqtı. Faraon Hadadtı óz hayalınıń, xanbiyke Taxpenestiń sińlisine úylendirdi. 20Taxpenestiń sińlisi Hadadqa Genubat atlı ul tuwıp berdi. Taxpenes Genubattı faraonnıń úyinde ósirdi. Ol faraonnıń balaları menen birge ósti. 21Hadad Mısırda júrgen waqıtta Dawıttıń hám onıń sárkárdası Ioabtıń ólgeni tuwralı esitti. Ol faraonǵa:

– Ruxsat berseńiz, óz elime qaytayın, – dedi.

22Faraon oǵan:

– Óz elime ketemen deytuǵınday, bul jerde bir nárseden kemshiligiń bar ma? – dep soradı.

Hadad oǵan juwap berip:

– Hasla, biraq ótinemen, qaytıwıma ruxsat beriń, – dedi.

23Quday jáne bir dushpandı, yaǵnıy óz húkimdarınan, Soba patshası Hadadezerden qashqan Elyada ulı Rezondı Sulaymanǵa qarsı kóterdi+. 24Dawıt sobalılardı qırıp taslaǵannan soń, Rezon janına qaraqshılardı toplap, olarǵa basshı bolǵan edi. Bul adamlar Damaskke ketip, sol jerde qalǵan hám Damaskte húkimdarlıqtı qolǵa kirgizgen edi+. 25Rezon da Sulaymannıń ómiri dawamında Izrailǵa dushpan bolıp keldi. Ol Aramda patshalıq etti hám Hadad islegen jamanlıqlarǵa qosa, ol da Izrailǵa jamanlıq islep keldi.

Yarobamnıń Sulaymanǵa qarsı kóteriliwi

26Jáne, Sulaymannıń xızmetkerlerinen biri Efrayım urıwınan seredalı Nabat ulı Yarobam patshaǵa qarsı bas kóterdi. Onıń anası Serua degen bir jesir hayal edi. 27Yarobamnıń patshaǵa qarsı shıǵıwınıń sebebi mınaw edi: Sulayman Millonı qurdırıp, ákesi Dawıttıń qalasınıń diywalındaǵı jarıqlardı pitetti+. 28Yarobam márt adam edi. Sulayman bul jigittiń qábiletli ekenin kórgende, onı Yusuptiń urpaqlarınan alınǵan pútkil márdikarshılar ústinen baqlawshı etip qoydı.

29Bir kúni Yarobam Erusalimnen sırtqa shıqqanda, shilolı payǵambar Axiya onı jolda qarsı aldı. Axiyanıń ústinde taza kiyim bar edi. Qala sırtındaǵı dalada olardan basqa hesh kim joq edi+. 30Axiya ústindegi taza kiyimdi sheshti de, onı jırtıp, onı on eki bólekke bóldi+. 31Keyin Yarobamǵa:

– On bólegin ózińe al, sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men Sulaymannıń qolınan patshalıqtı tartıp alaman hám on urıwdı saǵan beremen+. 32Biraq qulım Dawıttıń húrmeti hám Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalam Erusalim ushın bir urıwdı oǵan qaldıraman. 33Sebebi Sulayman[*] Mennen júz burıp, sidonlılardıń hayal qudayı Ashtartaǵa, moablardıń qudayı Kemoshqa hám ammonlardıń qudayı Milkomǵa tabınıp ketti. Ol Meniń názerimde durıs bolǵan islerdi islep, qaǵıydalarıma hám nızamlarıma boysınıp jasaǵan ákesi Dawıtqa uqsamadı hám Meniń jollarımnan júrmedi+. 34Degen menen, buyrıqlarıma hám qaǵıydalarıma boysınıp jasaǵan, tańlap alǵan qulım Dawıttıń húrmeti ushın, pútkil patshalıqtı Sulaymannıń óziniń qolınan tartıp almayman. Onı ómiriniń aqırına shekem húkimdar etip qoyaman. 35Biraq patshalıqtı onıń ulınıń qolınan tartıp alıp, on urıwdı Yarobam, saǵan beremen. 36Al Meniń aldımda, atımnıń sol jerde bolıwı ushın Ózime tańlap alǵan qalam Erusalimde qulım Dawıttıń shıraǵı máńgige sónip qalmawı ushın, Sulaymannıń ulına bir urıwdı beremen+. 37Saǵan kelsek, Men seni tańlap alaman, sen kewliń kúsegen nárselerdiń hámmesiniń ústinen biylik júrgizip, Izrailǵa patsha bolasań. 38Eger sen qulım Dawıt sıyaqlı aytqanlarımdı orınlap, qaǵıyda hám buyrıqlarıma boysınıp jasasań, názerimde tuwrı bolǵan islerdi islep, Meniń jollarım menen júrseń, onda Men seniń menen birge bolaman. Dawıtqa islegenim sıyaqlı, seniń ushın da bekkem bir urpaq – patshalar áwladın jaratıp, Izraildı saǵan beremen+. 39Sulaymannıń gúnası sebepli Dawıttıń urpaǵın jazalayman, biraq bunı máńgige islemeymen».

Sulaymannıń ólimi

40Sulayman Yarobamdı óltirmekshi boldı. Biraq Yarobam Mısırǵa, Mısır patshası Shishaqtıń janına qashıp ketip, Sulaymannıń ólimine shekem sol jerde jasadı+.

41•Sulaymannıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler, onıń danalıqları Sulaymannıń isleri kitabında jazılǵan. 42Sulayman qırıq jıl dawamında pútkil Izraildı Erusalimde turıp basqardı. 43Sulayman ólip, ata-babalarına qosıldı hám ákesi Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Rexabam patsha boldı.

12

Izraillılardıń Rexabamǵa qarsı kóteriliwi

12^1•Rexabam Shexemge ketti. Óytkeni pútkil izraillılar Rexabamdı patsha etip qoyıw ushın Shexemge toplanǵan edi+. 2Patsha Sulaymannan qashıp, Mısırda jasap atırǵan Nabat ulı Yarobam bunı esitkende, ele Mısırda edi+. 3Izraillılar Yarobamdı shaqırttı. Sonda Yarobam hám pútkil Izrail jámiyeti Rexabamǵa kelip:

4– Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi. Siz ákeńiz júklegen awır júkti hám ol salǵan moyıntırıqtı jeńilletiń. Sonda sizge xızmet etemiz, – dedi+.

5Rexabam olarǵa:

– Endi barıp, úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler, – dedi. Solay etip, xalıq tarqastı.

6Patsha Rexabam ákesi Sulaymannıń kóziniń tirisinde oǵan xızmet etken aqsaqallar menen oylasıp:

– Mına xalıqqa ne dep juwap bereyin, qanday másláhát beresizler? – dep soradı.

7Aqsaqallar oǵan:

– Eger búgin siz bul xalıqqa qul bolıp, xızmet etseńiz hám olarǵa juwap bergende, jaqsı sózińizdi ayamasańız, olar sizge bir ómir qul boladı, – dep juwap berdi.

8Degen menen, Rexabam aqsaqallardıń másláhátine qulaq aspay, ózi menen birge ósken jas xızmetshileri menen keńesip, 9olardan:

– «Ákeńizdiń bizlerge salǵan moyıntırıǵın jeńilletseńiz», – dep atırǵan bul xalıqqa ne dep juwap bersem eken? Sizler qanday másláhát beresiz? – dep soradı.

10Sonda ózi menen birge ósken jas jigitler oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sizge: «Ákeńiz moynımızǵa awır moyıntırıq salǵan edi, siz onı jeńilletseńiz», – dep atırǵan xalıqqa: «Meniń shunatay barmaǵım ákemniń belinen de juwanıraq. 11Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman», – dep aytıń.

12Patshanıń: «Úsh kúnnen keyin qaytıp kelińler», – degen sózi boyınsha, úshinshi kúni Yarobam hám pútkil xalıq Rexabamǵa keldi. 13Patsha aqsaqallardıń ózine bergen keńesine qulaq aspay, xalıqqa qatal juwap berdi+. 14Ol jas jigitlerdiń másláháti boyınsha xalıqqa:

– Ákem sizlerge awır moyıntırıq salǵan bolsa, men moyıntırıǵıńızdı onnan da awırlataman. Ákem sizlerdi qamshı menen jazalaǵan bolsa, men sizlerdi sım qosıp órilgen qamshı menen jazalayman, – dedi. 15Patsha xalıqqa qulaq salmadı. Sebebi Jaratqan Iye shilolı Axiya arqalı Nabat ulı Yarobamǵa aytqan sózlerin orınlaw ushın usılay isledi+.

16Pútkil izraillılar patshanıń ózlerine qulaq salmaǵanın kórgende, patshaǵa bılay dep juwap berdi:

«Dawıt penen biziń ne baylanısımız bar,

Ishaydıń ulında alatuǵın úlesimiz de joq.

Háy, Izrail xalqı, úylerińizge qaytıńlar!

Háy Dawıt, óz úyiń ózińe ardana bolsın!»

Usılardı aytıp, izraillılar óz úylerine qaytıp ketti+.

17Biraq Rexabam Yahuda qalalarında jasaytuǵın izraillılarǵa patshalıq etiwin dawam etti. 18Patsha Rexabam márdikarǵa alınǵanlar ústinen qadaǵalawshı Adoniramdı Izrail xalqına jiberdi. Xalıq onı tas boran qılıp óltirdi. Sonda patsha Rexabam tez sawash arbasına mindi de, Erusalimge qashıp ketti+. 19Sol kúnnen baslap házirge deyin, Izrail xalqı Dawıttıń urpaǵına qarsı kóterilip kelmekte. 20Pútkil izraillılar Yarobamnıń Mısırdan qaytıp kelgenin esitkende adam jiberip, onı ózleriniń jıyınına shaqırdı hám pútkil Izrail ústinen patsha etip qoydı. Yahuda urıwınan basqa hesh biri Dawıttıń urpaǵınıń qol astında qalmadı+.

Shemayanıń payǵambarshılıǵı

21Sulaymannıń ulı Rexabam Erusalimge bardı da, Izrail urıwları menen urısıp, óz patshalıǵın qaytarıp alıw ushın, pútkil Yahuda hám Benyamin urıwınan bir júz seksen mıń aǵla jawıngerdi áskerlikke topladı. 22Biraq sol arada Qudaydıń adamı bolǵan Shemayaǵa Qudaydan mınaday sóz tústi:+

23– Yahuda patshası Sulaymannıń ulı Rexabamǵa, pútkil Yahuda, Benyamin urıwlarına hám sol jerde jasaytuǵın basqa xalıqlarǵa bılay dep ayt: 24«Jaratqan Iye bılay deydi: „Izraillılarǵa, óz tuwısqanlarıńızǵa qarsı urıs ashıp, urıstı baslamańlar. Hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar. Óytkeni bul islerdi islep atırǵan Men bolaman“».

Jaratqan Iyeniń bul sózlerin esitken xalıq Onıń buyrıǵına boysınıp, úylerine qayttı.

Beyt-El hám Dandaǵı altın buzawlar

25Yarobam Efrayımnıń tawlı úlkesindegi Shexem qalasın bekkemlep, sol jerde jasay basladı. Sońınan ol jerden ketip, Penuel qalasına qorǵan saldı+. 26Yarobam ishinen: «Patshalıq jáne Dawıttıń urpaqlarına ótiwi múmkin. 27Eger bul xalıq Erusalimge, Jaratqan Iyeniń Úyine qurbanlıq beriw ushın bara berse, júrekleri húkimdarına, Yahuda patshası Rexabamǵa awıp keter hám meni óltirip, patshası Rexabam tárepke ótip keter», – dep oyladı+.

28Patsha keńesgóyleri menen keńeskennen soń, altınnan eki tananı isletip, xalıqqa: «Háy, Izrail xalqı, sıyınıw ushın endi Erusalimge barıwıńızdıń hájeti joq. Mine, sizlerdi Mısırdan alıp shıqqan qudaylarıńız!» – dedi+. 29Ol tanalardıń birewin Beyt-Elge, ekinshisin Dan qalasına qoydı. 30Bul awır gúnaǵa alıp keldi. Sebebi xalıq tanalardıń birewine tabınıw ushın, hátte, Danǵa qaray kete basladı.

31Yarobam sıyınıw orınlarına butxanalar qurdırdı hám xalıq arasınan lebiylilerden bolmaǵan adamlardı ruwxaniyler etip qoydı. 32Yarobam segizinshi aydıń on besinshi kúni Yahudadaǵı bayramǵa eliklep bir bayram shólkemlestirdi. Ol Beyt-Eldegi qurbanlıq orında ózi soqtırǵan tanalarına atap qurbanlıqlar berdi hám sol jerde ózi qurdırǵan sıyınıw orınlarınıń ruwxaniylerin xızmetke qoydı. 33Ol óz qálewi menen belgilep alǵan kúni, segizinshi aydıń on besinshi kúni qurbanlıqtı jaǵıp tútetiw ushın Beyt-Elde ózi qurdırǵan qurbanlıq orınǵa bardı. Sol kúndi Izrail urpaqları ushın bayram kúni dep belgiledi.

13

Yahudalı Qudaydıń adamı

13^1Yarobam qurbanlıqtı jaǵıp tútetiw ushın qurbanlıq orınnıń janında turǵan waqıtta, Qudaydıń adamı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Yahudadan Beyt-Elge keldi+. 2Ol Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, qurbanlıq orınǵa qarata bılay dep baqırdı:

– Qurbanlıq orın, háy, qurbanlıq orın! Jaratqan Iye bılay deydi: «Dawıttıń urpaǵınan Ioshiya degen bir ul dúnyaǵa keledi. Ol qurbanlıqtı jaǵıp tútetip, sıyınıw orınlarında xızmet etken ruwxaniylerdi seniń ústińde qurbanlıqqa beredi. Seniń ústińde adamnıń súyekleri jaǵıladı»+.

3Sol kúni Qudaydıń adamı bunıń belgisi tuwralı bılay dedi:

– Bul sózlerdi Jaratqan Iyeniń aytqanlıǵın bildiretuǵın belgi mınaw: mına qurbanlıq orın qaq ayırılıp, ústindegi kúl tógilip ketedi.

4Patsha Yarobam Qudaydıń adamınıń Beyt-Elde qurbanlıq orınǵa qarsı baqırıp aytqan sózlerin esitkende, qolın qurbanlıq orınnan alıp, oǵan qaray sozdı da:

– Uslańlar onı! – dep baqırdı. Sonda onıń Qudaydıń adamına qaray sozǵan qolı sárriyip qatıp, qıymıldamay qaldı. 5Qudaydıń adamınıń Jaratqan Iyeniń sózine muwapıq aytqan belgisi boyınsha, qurbanlıq orın qaq ayırılıp, ústindegi kúl tógildi.

6Sol waqıtta patsha Yarobam Qudaydıń adamına:

– Ótinemen, qolımnıń burınǵı halına keliwi ushın, Qudayıń Jaratqan Iyege duwa etip, Onnan rehim etiwdi sora, – dedi. Qudaydıń adamı Jaratqan Iyege jalbarınǵanda, patshanıń qolı jazılıp, burınǵı halına keldi+.

7Patsha Qudaydıń adamına:

– Meniń menen úyime barıp, awqatlanıp, hállenip al, saǵan sıylar bereyin, – dedi.

8Biraq Qudaydıń adamı oǵan:

– Baylıǵıńızdıń yarımın berseńiz de, men siz benen birge barmayman, bul jerden nan da jemeymen, suw da ishpeymen+. 9Sebebi Jaratqan Iye maǵan: «Ol jerde hesh nárse iship-jeme hám barǵan jolıń menen qaytpa», – dep buyrıq berdi, – dep juwap berdi. 10Solay etip, Qudaydıń adamı Beyt-Elge kelgen jolınan keri qaytpay, basqa jol menen ketti.

Beyt-elli ǵarrı payǵambar

11Beyt-Elde jasaytuǵın bir ǵarrı payǵambar bar edi. Ulları kelip, oǵan sol kúni Qudaydıń adamınıń Beyt-Elde islegen isleri hám patshaǵa aytqanları haqqında ákesine aytıp berdi. 12Ǵarrı olardan:

– Qudaydıń adamı qaysı joldan ketti? – dep soradı. Ulları oǵan Yahudadan kelgen Qudaydıń adamınıń qaysı joldan ketkenin kórsetti. 13Sonda ǵarrı ullarına:

– Eshegimdi ertleńler, – dedi. Ulları eshegin ertlegennen soń, ol eshekke minip, 14Qudaydıń adamınıń izinen ketti. Onı terebinf aǵashınıń astında otırǵan jerinen taptı hám onnan:

– Yahudadan kelgen Qudaydıń adamı senbiseń? – dep soradı.

Sol adam:

– Awa, men, – dep juwap berdi.

15Ǵarrı payǵambar oǵan:

– Júr, meniń menen úyge barıp, awqat jep ket, – dedi.

16Qudaydıń adamı oǵan:

– Jolımnan qaytıp, siz benen kete almayman. Bul jerde nan da jemeymen, suw da ishpeymen. 17Óytkeni Jaratqan Iye maǵan: «Ol jerde hesh nárse iship-jeme hám barǵan jolıń menen qaytpa», – dep buyrıq berdi, – dep juwap berdi.

18Ǵarrı payǵambar oǵan:

– Men de sen sıyaqlı bir payǵambarman. Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha bir perishte kelip, maǵan: «Onı qaytarıp, úyińe ákel. Ol nan jep, suw iship alsın», – dep ayttı, – dedi.

Biraq ǵarrı payǵambar Qudaydıń adamın aldaǵan edi. 19Solay etip, Qudaydıń adamı ǵarrı payǵambar menen birge izine qayttı hám onıń úyine barıp, iship-jedi. 20Olar ele dasturxan átirapında otırǵanda, Qudaydıń adamın jolınan qaytarǵan payǵambarǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 21Ǵarrı payǵambar Yahudadan kelgen Qudaydıń adamına bılay dep baqırdı:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Sen Meniń sózime boysınbadıń, Qudayıń Jaratqan Iyeniń ózińe bergen buyrıǵın orınlamadıń. 22Jolıńnan qaytıp, saǵan iship-jeme degen jerimde iship-jediń. Sonlıqtan seniń deneń ata-babalarıńnıń qábirine qosılmaydı».

23Qudaydıń adamı iship-jep bolǵannan soń, ǵarrı payǵambar onıń eshegin ertlep berdi. 24Qudaydıń adamı ketip baratırıp, jolda bir arıslanǵa tap boldı, arıslan onı óltirdi. Eshek te, arıslan da sozılıp jatırǵan deneniń janında turǵan edi+. 25Joldan ótip baratırǵanlar jolda jatırǵan ólikti hám onıń janında turǵan arıslandı kórdi. Olar ǵarrı payǵambar jasap atırǵan qalaǵa barıp, kórgenlerin aytıp berdi.

26Qudaydıń adamın joldan qaytarǵan ǵarrı payǵambar bunı esitkende: «Jaratqan Iyeniń sózine boysınbaǵan Qudaydıń adamı sol boladı. Sonlıqtan Jaratqan Iye Óz sózi boyınsha oǵan bir arıslandı jiberdi. Arıslan onı tilkimlep óltirdi», – dedi. 27Ol ullarına:

– Eshegimdi ertleńler, – dedi. Olar eshekti ertledi.

28Ǵarrı ketip, jolda jatırǵan deneni tawıp aldı. Eshek penen arıslan ele deneniń janında turǵan eken. Arıslan deneni de jemegen, eshekke de tiymegen edi. 29Ǵarrı payǵambar Qudaydıń adamınıń denesin kóterip alıp, eshekke arttı. Joqlaw aytıp jerlew ushın, onı óz qalasına qaytarıp alıp keldi. 30Sońınan ǵarrı marhumdı óziniń qábirine qoyıp: «Wah, bawırım!» – dep oǵan joqlaw ayttı. 31Qudaydıń adamın jerlegennen keyin, payǵambar ǵarrı ullarına bılay dedi:

– Ólgenimnen keyin, meni Qudaydıń adamınıń qábirine qoyıń, súyeklerimdi de onıń súyekleriniń janına qoyıń. 32Sebebi onıń Beyt-Eldegi qurbanlıq orın hám Samariya qalalarındaǵı barlıq sıyınıw orınları tuwralı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha aytqan sózleri sózsiz orınlanadı.

Yarobamnıń ullı gúnası

33Bul waqıyadan keyin de, Yarobam óziniń jaman jolınan qaytpadı. Ol xalıq arasınan qálegen adamın sıyınıw orınlarına ruwxaniyler etip qoyıwın dawam etip, ruwxaniy bolıwdı qálegen hár bir adamdı xızmetke tayınladı. 34Bul isler Yarobamnıń urpaǵınıń gúnaǵa batıwına hám qırılıp, jer betinen joq bolıp ketiwine alıp keldi+.

14

Yarobamnıń ulınıń ólimi

14^1Sol waqıtları Yarobamnıń ulı Abiya nawqaslanıp qaldı. 2Sonda Yarobam hayalına bılay dedi:

– Tur, meniń hayalım ekenińdi bilmewi ushın, kiyimlerińdi ózgertip al da, Shiloǵa bar. Meniń usı xalıqtıń patshası bolatuǵınım tuwralı aldın ala aytqan payǵambar Axiya sol jerde jasaydı+. 3On shórek, bir neshe qıtırlaq nan hám bir gúze pal alıp, oǵan apar. Ulımızǵa ne bolatuǵının ol saǵan aytadı+.

4Hayalı Yarobamnıń aytqanınday islep, Shiloǵa, Axiyanıń úyine ketti. Axiya qartayǵanlıqtan, kózi kórmeytuǵın bolıp qalǵan edi. 5Jaratqan Iye Axiyaǵa: «Mine, Yarobamnıń hayalı kiyatır. Ol keselge shalınǵan ulına ne bolatuǵının sennen soramaqshı. Sen oǵan mınaday-mınaday dep ayt. Ol ózin basqa hayal etip kórsetiw ushın sırtqı kórinisin ózgertip alǵan», – dedi.

6Axiya qapıdan kirip kiyatırǵan hayaldıń ayaq sestin esitkende bılay dedi:

– Yarobamnıń hayalı, ishke kir! Nege sırtqı kórinisińdi ózgertip, basqasha kiyinip aldıń? Saǵan jaman xabarlarım bar. 7Yarobamǵa barıp, bılay dep ayt: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men seni xalqım arasınan tańlap alıp, Óz xalqıma, izraillılarǵa húkimdar etip qoydım+. 8Patshalıqtı Dawıttıń urpaǵınan tartıp alıp, saǵan berdim. Biraq sen qulım Dawıtqa uqsamadıń. Ol buyrıqlarıma boysındı hám Meniń názerimde durıs bolǵan islerdi islep, shın júrekten Meniń izimnen júrdi+. 9Sen ózińnen aldın jasaǵanlardıń hámmesinen de beter jamanıraq jamanlıqlar islediń. Ózińe basqa qudaylardıń, yaǵnıy tana músinlerin soǵıp alıp, Meniń ǵázebimdi keltirdiń. Sen Mennen júz burdıń+.

10Sol sebepli Men seniń xojalıǵıńdı apatshılıqqa ushıratıp, Izrailda seniń urpaǵıńnan bolǵan pútkil erkek zatın: qul bolsa da, azat adam bolsa da, hámmesin tezektiń túyirin de qaldırmay órtegendey etip órtep, kúlin kókke suwıraman+. 11Seniń xojalıǵıńnan qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı». Bunı Jaratqan Iye ayttı+.

12Sen endi úyińe qayt. Qalaǵa ayaǵıńdı basıwdan-aq ulıń óledi. 13Pútkil Izrail xalqı joqlaw aytıp, onı jerleydi. Yarobamnıń xojalıǵınan jalǵız ol ǵana jerlenedi. Sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Yarobamnıń urpaǵınan jalǵız onda ǵana Ózine unaǵan bir nárselerdi taptı+. 14Endi Jaratqan Iye Ózi ushın Izrailǵa bir patsha qoyadı. Bul patsha sol kúni-aq, awa, házir-aq Yarobamnıń urpaǵın qırıp taslaydı+. 15Jaratqan Iye Izrail xalqın jazalaydı hám ol suwda terbelip turǵan qamısqa uqsap qaladı. Jaratqan Iye olardı ata-babalarına bergen bul jaqsı jerlerden quwıp shıǵarıp, Evfrat dáryasınıń arǵı tárepine shashıratıp jiberedi. Óytkeni olar ózlerine kiyeli aǵashlardı islep alıp, Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdi+. 16Yarobamnıń islegen hám Izrailǵa isletken gúnaları sebepli Jaratqan Iye Izraildı tárk etedi.

17Yarobamnıń hayalı ol jerden shıǵıp, Tirsaǵa keldi. Ol úyine ayaq basar-baspastan, bala qaytıs boldı. 18Pútkil izraillılar onı jerlep, ol ushın aza tuttı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Óz qulı payǵambar Axiya arqalı aytqan sózi orınlandı.

Yarobamnıń ólimi

19Yarobamnıń basqa isleri, yaǵnıy, qalay urısqanları hám eldi qalay basqarǵanı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 20Yarobam jigirma eki jıl patshalıq etti. Ol ólip, ata-babalarına qosılǵannan soń, onıń ornına ulı Nadab patsha boldı.

Yahuda patshası Rexabam

21•Sulaymannıń ulı Rexabam Yahudaǵa patsha bolǵanda qırıq bir jasta edi. Rexabam Jaratqan Iye Óz atın ornatıw ushın Izraildıń pútkil urıwları arasınan tańlap alǵan qalası Erusalimde on jeti jıl patshalıq etti. Onıń anası ammon xalqınan bolıp, atı Naama edi.

22Yahudalılar Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Olar ata-babaları islegen gúnalardan da úlkenirek gúnalar islep, Jaratqan Iyeniń qızǵanıshlı ǵázebin oyattı. 23Olar da arqa patshalıq sıyaqlı, ózleri ushın hár bir biyik tóbeshikke hám qoyıw japıraqlı terektiń astına sıyınıw orınların islep, kiyeli taslar menen kiyeli aǵashlar ornattı. 24Hátte, úlkedegi sıyınıw orınlarında buzıqshılıq isi menen shuǵıllanatuǵın erkekler de boldı. Yahudalılar Jaratqan Iyeniń burın Izrail xalqınıń aldınan quwǵan xalıqları islegen barlıq jerkenishli islerdi isledi+.

25Rexabamnıń patshalıǵınıń besinshi jılında Mısır patshası Shishaq Erusalimge hújim jasadı+. 26Ol Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám patsha sarayındaǵı ǵáziynelerdi tartıp alıp ketti. Ol hámme nárseni, Sulayman soqtırǵan altın qalqanlardı da alıp ketti+. 27Sońınan patsha Rexabam bulardıń ornına qoladan qalqanlar isletti hám olardı patsha sarayınıń kirer awzın qorǵaytuǵın saqshılardıń basshılarına berdi. 28Patsha Jaratqan Iyeniń Úyine hár barǵanda, saqshılar bul qalqanlardı alıp júretuǵın, sońınan jáne saqshılardıń bólmesine aparıp qoyatuǵın edi.

29Rexabamnıń basqa isleri hám ol islegen hár bir nárse Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 30Rexabam menen Yarobam pútkil ómiri dawamında urısıp keldi. 31Rexabam ólip, ata-babalarına qosılǵanda, ol Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına qoyıldı. Rexabamnıń anası ammon xalqınan bolıp, atı Naama edi. Rexabamnıń ornına ulı Abiyam[*] patsha boldı.

15

Yahuda patshası Abiyam

15^1•Izrail patshası Nabat ulı Yarobamnıń patshalıǵınıń on segizinshi jılında Abiyam Yahudaǵa patsha boldı. 2Ol Erusalimde úsh jıl patshalıq etti. Abiyamnıń anası Abshalomnıń qızı Maaxa edi. 3Abiyam da ákesiniń burın islegen barlıq gúnaların dawam etti. Ol Qudayı Jaratqan Iyege júregin tolıq baǵıshlaǵan babası Dawıtqa uqsamadı+. 4Solay bolsa da, Qudayı Jaratqan Iye Dawıttıń húrmeti ushın oǵan Erusalimde bir shıraq jaǵıp berdi: ózinen keyin ulın onıń ornına otırǵızdı hám Erusalimdi bekkemledi+. 5Sebebi xet xalqınan bolǵan Uriyaǵa islegen isin esapqa almaǵanda, Dawıt Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan islerdi islep, pútkil ómiri boyı Onıń buyrıqlarınıń hesh birin orınlawdan bas tartpaǵan edi+.

6Rexabam menen Yarobam arasındaǵı sawash Abiyamnıń ómiriniń aqırına shekem dawam etti. 7Abiyamnıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Abiyam menen Yarobam arasında sawash úzliksiz dawam etken edi. 8Abiyam ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Dawıttıń qalasına jerlendi. Onıń ornına ulı Asa patsha boldı.

Yahuda patshası Asa

9•Izrail patshası Yarobamnıń patshalıǵınıń jigirmalanshı jılında Asa Yahudaǵa patsha boldı. 10Ol Erusalimde qırıq bir jıl patshalıq etti. Onıń kempir apası Abshalomnıń qızı Maaxa edi. 11Asa babası Dawıt sıyaqlı Jaratqan Iyeniń názerinde durıs bolǵan islerdi isledi. 12Ol sıyınıw orınlarındaǵı buzıqshılıq penen shuǵıllanatuǵın erkeklerdi quwıp jiberdi hám ata-babaları islegen barlıq butlardı alıp tasladı+. 13Kempir apası Maaxa Asheraǵa arnap jerkenishli bir but soqtırǵanı ushın, patsha Asa onnan xanbiykelik ataǵın tartıp aldı. Asa bul jerkenishli buttı shawıp taslap, Kidron sayında jaǵıp jiberdi+. 14Ol tek sıyınıw orınların joq qılmadı, biraq ómir boyı Jaratqan Iyege sadıq qaldı. 15Asa ákesiniń hám óziniń ataǵan nárselerin: gúmisti, altındı hám buyımlardı Jaratqan Iyeniń Úyine alıp keldi+.

16Yahuda patshası Asa menen Izrail patshası Baasha arasındaǵı sawash olardıń ómiriniń aqırına shekem dawam etti. 17Izrail patshası Baasha Yahudaǵa qarsı shıǵıp, Yahuda patshası Asanıń jerlerine hesh kimniń kirip-shıqpawı ushın, Rama qalasınıń bekinisin kúsheytti.

18Sonda Asa Jaratqan Iyeniń Úyindegi hám saray qaznasındaǵı qalǵan barlıq gúmis penen altındı aldı da, olardı xızmetshileri arqalı Damaskte jasaytuǵın Aram patshasına, Xezyonnıń aqlıǵı Tabrimmonnıń ulı Ben-Hadadqa jiberip, oǵan bılay dedi:+
19«Ákelerimiz arasında bolǵanı sıyaqlı, bizlerdiń aramızda da kelisim bolsın. Sizge sawǵaǵa gúmis hám altın jiberip atırman. Izrail patshası Baasha meniń jerimnen ketiwi ushın, siz onıń menen dúzgen kelisimińizdi buzsańız».

20Ben-Hadad patsha Asanıń usınısın qabıl etip, Izrail qalalarına qarsı áskerbasıların jiberdi. Olar Iyyon, Dan, Abel-Beyt-Maaxa qalaların, pútkil Naftaliy jeri menen birge pútkil Kinneretti basıp aldı. 21Baasha bunı esitkende, Ramanıń bekinisiniń qurılısın toqtatıp, Tirsaǵa qaytıp keldi+. 22Patsha Asa birde bir adamdı qaldırmay, pútkil yahudalılardı shaqırdı. Olar Ramanıń bekinisin qurǵanda, Baasha qollanǵan tas hám aǵashlardı Ramadan tasıp alıp ketti hám patsha Asa olardan Benyamin jerindegi Geba hám Mispa qalalarınıń bekinisin kúsheytti.

23Asanıń basqa barlıq isleri, barlıq qaharmanlıqları, barlıq islegen isleri hám ol qurdırǵan barlıq qalalar Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. Ol qartayǵanda ayaq awırıwına shalındı. 24Asa ólip, ata-babalarına qosılǵanda, babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoshafat patsha boldı+.

Izrail patshası Nadab

25Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń ekinshi jılında Yarobamnıń ulı Nadab Izrailǵa patsha boldı hám Izrailda eki jıl patshalıq etti+. 26Ol da Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, ákesiniń jolı hám Izrailǵa isletken gúnaları izinen ketti.

27Nadab hám pútkil izraillılar filistlerdiń Gibbeton qalasın qamal qılıp atırǵanda, Issaxar urıwınan shıqqan Axiya ulı Baasha til biriktirip, Nadabtı Gibbetonda óltirdi+. 28Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında Baasha Nadabtı óltirip, onıń ornına patsha boldı. 29Ol taxtqa otırıwdan-aq, Yarobamnıń urpaǵın tolıǵı menen qırıp tasladı. Yarobamnıń xojalıǵı pútkilley joq etilip, birde bir tiri jan qalmadı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń Óz qulı shilolı Axiya arqalı aytqan sózi orınlandı+. 30Bulardıń hámmesi Yarobamnıń ózi gúna islep, Izrail xalqına da gúna isletip, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni sebepli júz berdi.

31Nadabtıń basqa isleri hám ol islegen barlıq isler Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 32Yahuda patshası Asa menen Izrail patshası Baasha arasındaǵı sawash olardıń ómiriniń aqırına deyin dawam etti.

Izrail patshası Baasha

33Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń úshinshi jılında Axiya ulı Baasha pútkil Izrail ǵa patsha boldı hám Tirsada jigirma tórt jıl patshalıq etti. 34Baasha Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol Yarobamnıń jolın quwıp, oǵan uqsap gúnaǵa battı, Izraildı da gúnaǵa batırdı.

16

16^1Jaratqan Iyeden Xananiy ulı Ehuǵa Izrail patshası Baasha haqqında mınaday sóz tústi:+
2«Seni Men topıraqtan shıǵarıp alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım. Biraq sen Yarobamnıń jolınan júrdiń hám xalqım Izraildı gúnaǵa baslap, olardıń gúnası arqalı Meniń ǵázebimdi keltirdiń+. 3Sonlıqtan Nabat ulı Yarobamnıń urpaǵına uqsatıp, seniń hám seniń urpaǵıńnıń kúlin kókke suwıraman+. 4Seniń urpaǵıńnan qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı»+.

5Baashanıń basqa isleri, ol islegen hár bir nárse, onıń qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 6Baasha ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Tirsaǵa jerlendi hám onıń ornına ulı Ela patsha boldı.

7Jaratqan Iyeniń Baashaǵa hám onıń urpaǵına qarsı húkimi Xananiy ulı payǵambar Ehu arqalı aytılǵan edi. Óytkeni Baasha Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi, Yarobamnıń xojalıǵına eliklep ǵana qoymay, óz gúnaları menen Onıń ǵázebin oyattı hám Yarobamnıń pútkil áwladların qırıp tasladı.

Izrail patshası Ela

8Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma altınshı jılında Baasha ulı Ela Tirsada Izrailǵa patsha boldı hám ol eki jıl patshalıq etti. 9Sawash arbalarınıń yarımına basshılıq etetuǵın Zimriy degen bir xızmetshisi Elaǵa qarsı til biriktirdi. Bir kúni Ela Tirsada saray basqarıwshısı Arsanıń úyinde iship, más bolıp qaldı+. 10Sonda Zimriy ishke kirip, Elanı óltirdi hám onıń ornına taxtqa otırdı. Bul waqıya Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında boldı.

11Zimriy patsha bolıp taxtqa otırıwdan-aq, Baashanıń urpaǵın tolıǵı menen qırıp tasladı. Onıń doslarınan da, tuwısqanlarınan da birde bir er adamdı tiri qaldırmadı. 12Jaratqan Iyeniń Baashanıń xojalıǵına qarsı payǵambar Ehu arqalı aytqan sózleri boyınsha, Zimriy Baashanıń urpaǵın pútkilley qırıp tasladı+. 13Bul waqıya Baasha hám onıń ulı Elanıń gúnaları kóp bolıp, Izrail xalqın gúnaǵa batırǵanı, ózleriniń jaramsız butları menen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirgeni ushın júz bergen edi.

14Elanıń basqa isleri, ol islegen hámme nárse Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

Izrail patshası Zimriy

15Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń jigirma jetinshi jılında Zimriy Tirsada tek jeti kún-aq patshalıq etti. Sol waqıtları Izrail áskerleri filistlerdiń Gibbeton qalasın qamal qılıp, ordada jatırǵan edi+. 16Ordadaǵı izraillılar Zimriydiń til biriktirip, patshanı óltirgenin esitti hám sol kúni-aq olar sárkárda Omriydi Izrailǵa patsha etip járiyaladı. 17Omriy hám onıń qasındaǵı pútkil izraillılar Gibbetonnan kelip, Tirsanı qamal qıldı. 18Zimriy qalanıń qoldan ketkenin kórgende, patsha sarayınıń qorǵanına kirip, sol jerge ot berdi hám ózi de ottıń ishinde ólip ketti. 19Bul onıń Yarobamnıń gúnalı jolınan júrip, Izraildı gúnaǵa baslaǵanı hám Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islegeni sebepli boldı. 20Zimriydiń basqa isleri, onıń patshaǵa islegen qastıyanlıǵı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan.

Izrail patshası Omriy

21Bunnan soń, Izrail xalqı ekige bólindi. Olardıń yarımı Ginat ulı Tibniydiń, al yarımı Omriydiń patsha bolıwın qáledi. 22Aqırında, Omriyge ergen xalıq Ginat ulı Tibniyge ergen xalıqtan ústin keldi. Tibniy ólip, Omriy patsha boldı.

23Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń otız birinshi jılında Omriy Izrailǵa patsha boldı. Ol hámmesi bolıp on eki jıl patshalıq etip, sonıń dáslepki altı jılında Tirsada patshalıq etti. 24Omriy Shemer degen adamnan Samariya tóbeshigin eki talant gúmiske satıp alıp, onıń ústine qala qurdı. Qalanı tóbeshiktiń burınǵı iyesi Shemerdiń atı menen Samariya dep atadı.

25Omriy de Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islep, ózinen aldınǵı barlıq patshalardan da jamanıraq jawızlıqlardı isledi+. 26Ol tolıq Nabat ulı Yarobamnıń jolınan júrdi hám onıń Izraildı baslaǵan gúnalarına qosılıp, ózleriniń jaramsız butları menen Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdi.

27Omriydiń basqa isleri hám onıń kórsetken qaharmanlıqları Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 28Omriy ólip, ata-babalarına qosılǵanda, Samariyaǵa jerlendi hám onıń ornına ulı Axab patsha boldı.

Izrail patshası Axab

29Yahuda patshası Asanıń patshalıǵınıń otız segizinshi jılında Omriy ulı Axab Izrailǵa patsha boldı hám Samariyada jigirma eki jıl patshalıq etti. 30Omriy ulı Axab Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Onıń bul isleri ózinen burın bolǵan patshalardıń hámmesinikinen de asıp tústi+. 31Oǵan Nabat ulı Yarobamnıń gúnalarına sherik bolıw az bolǵanday, Sidon patshası Etbaaldıń qızı Izabelge úylendi hám Baalǵa xızmet etip, oǵan tabına basladı+. 32Ol Samariyada Baalǵa arnap qurdırǵan butxanasınıń ishine Baal ushın qurbanlıq orın da qurdı+. 33Bunıń ústine, ol kiyeli aǵash ta isletti. Axab ózinen burın ótken Izrail patshalarınıń barlıǵınan da artıǵıraq gúna islep, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń qattı ǵázebin keltirdi.

34Axab patshalıq etken dáwirde, beyt-elli Xiel Erixo qalasın qayta qurdı. Jaratqan Iyeniń Nun ulı Eshua arqalı aldın ala aytqanınday, Xiel qalanıń tiykarın salǵanda, óziniń tuńǵısh ulı Abiramnan, al qalanıń dárwazasın qoyǵanda, genje ulı Segubtan ayırıldı+.

17

Iliyas hám qurǵaqshılıq

17^1Giladtıń Tishbe qalasınan bolǵan Iliyas Axabqa:

– Men xızmet etetuǵın Izraildıń Qudayı, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: men aytpaǵansha, kelesi jılları jawın da jawmaydı, shıq ta túspeydi, – dedi+.

2Sol waqıtta Jaratqan Iyeden Iliyasqa mınaday sóz tústi:

3– Bul jerden ketip, shıǵıs tárepke qaray júr hám Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Kerit sayınıń boyına jasırın. 4Sen sol saydan suw isheseń, sol jerde seni baǵıwdı ǵarǵalarǵa buyırdım.

5Iliyas Jaratqan Iyeniń sózine boysınıp, Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Kerit sayınıń boyına bardı hám sol jerde qaldı. 6Ǵarǵalar hár kúni azanda hám keshte oǵan nan menen gósh ákelip turdı, ol suwdı saydan ishti. 7Biraq bir qansha waqıt ótkennen keyin, jerge jawın jawmaǵanlıqtan, say da qurıp qaldı.

Iliyas hám sarafatlı jesir hayal

8Sol waqıtta Iliyasqa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

9– Endi Sidonǵa jaqın jerdegi Sarafat qalasına barıp, sol jerde qal. Sol jerde jasaytuǵın bir jesir hayalǵa seni baǵıwdı buyırdım+.

10Iliyas Sarafatqa ketti. Ol qala dárwazasına jaqınlaǵanda, sol jerde otın jıynap júrgen bir jesir hayalǵa kózi tústi. Ol hayalǵa:

– Maǵan ishiw ushın bir sarqum suw bereseń be? – dedi. 11Hayal suw ákeliw ushın ketip baratırǵanda, Iliyas onıń izinen:

– Iltimas, maǵan shappattay nan da ala kel, – dep baqırdı.

12Hayal oǵan:

– Siziń Qudayıńız, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: jeytuǵın hesh nársem joq. Tek ıdıstaǵı bir uwıs un menen gúzede azǵantay may ǵana bar. Mine, eki qısım otın teremen de, barıp sol unnan ulım menen ózime bir nárse pisiremen. Usı sońǵı asımızdı jep bolıp, ólip ketemiz, – dedi.

13Iliyas hayalǵa bılay dedi:

– Qorqpa, barıp aytqanıńdı pisir. Biraq dáslep bir kishkene shórek jawıp, maǵan ákelip ber. Al óziń hám ulıń ushın keyin jabasań. 14Sebebi Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Jaratqan Iye jerge jawın jibergenshe, ıdıstaǵı un da, gúzedegi may da tawısılmaydı».

15Hayal barıp, Iliyastıń aytqanların isledi. Hayal, onıń xojalıǵı hám Iliyas uzaq waqıt azıq-awqattan tarıqpadı. 16Jaratqan Iyeniń Iliyas arqalı aytqan sózi boyınsha, ıdıstaǵı un da, gúzedegi may da tawısılmadı.

17Aradan biraz waqıt ótkennen soń, úy iyesi bolǵan jesir hayaldıń balası nawqaslanıp qaldı. Onıń nawqası júdá awır bolıp, aqırında demi tawısıldı. 18Sonda hayal Iliyasqa:

– Qudaydıń adamı, men sizge ne qılıp edim? Siz maǵan gúnalarımdı esletiw hám ulımdı óltiriw ushın kelip pe edińiz? – dedi.

19Iliyas hayalǵa:

– Balańdı maǵan ber, – dedi de, balanı hayaldıń qolınan alıp, onı ózi jasaytuǵın joqarǵı bólmege alıp shıqtı hám óz tósegine jatqardı. 20Sońınan Jaratqan Iyege jalbarınıp bılay dedi: «Qudayım Jaratqan Iye, nege Sen úyinen maǵan pana bergen jesir hayaldıń balasın óltirip, oǵan jamanlıq islediń?» 21Keyin Iliyas úsh ret balanıń ústine ózin taslap, Jaratqan Iyege: «Qudayım Jaratqan Iye, bul balaǵa qaytadan jan bere gór», – dep jalbarındı+. 22Jaratqan Iye Iliyastıń jalbarınıwların esitti. Balanıń janı ózine qaytıp, ol tirildi. 23Iliyas balanı joqarǵı bólmeden alıp túsip, anasına berip atırıp:

– Qara, balań tiri, – dedi.

24Sonda hayal Iliyasqa:

– Endi bildim, siz Qudaydıń adamısız hám siz arqalı aytqan Jaratqan Iyeniń sózi haq, – dedi.

18

Iliyas penen Obadiya

18^1Aradan kóp waqıtlar ótkennen soń, qurǵaqshılıqtıń úshinshi jılında Jaratqan Iyeden Iliyasqa: «Patsha Axabtıń aldına barıp, ózińdi kórset. Men jerge jawın jawdırajaqpan», – degen sóz tústi. 2Iliyas Axabtıń aldına barıw ushın ketti.

Sol waqıtta Samariyada kúshli asharshılıq húkim súrip turǵan edi.

3Sonlıqtan Axab saray basqarıwshısı Obadiyanı shaqırdı. Obadiya Jaratqan Iyeden qattı qorqatuǵın edi. 4Izabel Jaratqan Iyeniń payǵambarların qırıp taslaǵan waqıtta, Obadiya júz payǵambardı alıp ketip, eliw-eliwden úńgirlerge jasırdı da, olardı nan hám suw menen támiyinlep turǵan edi+. 5Axab Obadiyaǵa:

– Úlke boylap, barlıq bulaqlar menen saylardı kórip shıq. Bálkim, at hám ǵashırlarımızdı baǵıw ushın bir jerden ot-shóp tabılıp, olardı aman saqlap qalarmız, – dedi. 6Olar aylanıp shıǵıw ushın, jerdi bólisip alǵannan soń, ekewi eki jaqqa qaray jolǵa tústi.

7Obadiya ketip baratırıp, jolda ózine qaray kiyatırǵan Iliyastı kórdi. Ol Iliyastı tanıp, et betinen jıǵılıp, tájim etip:

– Mırzam Iliyas, bul sizbisiz? – dedi.

8Iliyas oǵan:

– Awa, bul men. Mırzańa barıp: «Iliyas usı jerde», – dep ayt, – dedi.

9Biraq Obadiya Iliyasqa bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan meni óltiriw ushın Axabtıń qolına tapsıratuǵınday, men ne gúna isledim? 10Siziń Qudayıńız, tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: taqsırım sizdi izlew ushın adam jibermegen birde bir xalıq yaki patshalıq qalmadı. Ol: «Iliyas bul jerde joq», – degen hár bir xalıq hám patshalıqlarǵa sizdi taba almaǵanı haqqında ant ishtirdi. 11Al siz bolsańız, endi maǵan ózińizdiń usı jerde ekenligińizdi mırzańa ayt dep atırsız. 12Men siziń janıńızdan ketiwden-aq, Jaratqan Iyeniń Ruwxı sizdi men bilmeytuǵın bir jerge alıp baradı. Men barıp, Axabqa xabar bergenimde, ol kelip, sizdi tappay qalsa, meni óltiredi. Al qulıńız bolǵan men balalıǵımnan Jaratqan Iyeden qorqıp jasap keldim+. 13Izabel Jaratqan Iyeniń payǵambarların qırıp taslap atırǵanda, meniń ne islegenimnen, mırzam, siziń xabarıńız joq pa? Men Jaratqan Iyeniń júz payǵambarın eliw-eliwden úńgirlerge jasırdım, olardı nan hám suw menen támiyinlep turdım. 14Endi siz bolsańız maǵan: «Mırzańa barıp: „Mine, Iliyas usı jerde“, – dep ayt», – deysiz. Ol meni óltiredi-ǵo.

15Iliyas Obadiyaǵa:

– Men dárgayında turǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń tiriligi haqı ant ishemen: búgin men sózsiz oǵan kórinemen, – dedi.

Iliyas Karmel tawında

16Obadiya Axabqa barıp, onı waqıyadan xabardar etti. Sonda Axab Iliyastı qarsı alıwǵa ketti. 17Axab Iliyastı kórgende:

– Háy, Izraildı bálege duwshar etken adam, bul senbiseń?! – dedi.

18Iliyas oǵan bılay dedi:

– Izraildı bálege duwshar etken men emes, al Jaratqan Iyeniń buyrıqlarına boysınbay, Baaldıń músinlerine xızmet etip, Izraildı bálege duwshar etken siz hám siziń úy-ishińiz boladı. 19Endi barıp, xabar jiberiń: pútkil Izrail xalqı, Izabeldiń dasturxanınan iship-jeytuǵın Baaldıń tórt júz eliw payǵambarı hám Asheranıń tórt júz payǵambarı Karmel tawına, meniń janıma jıynalsın.

20Axab xabar jiberip, pútkil Izrail xalqın hám payǵambarlardı Karmel tawına jıynadı+. 21Iliyas xalıqtıń aldına shıǵıp:

– Qashanǵa deyin, eki kemeniń basın uslap júresiz? Eger Jaratqan Iyeni Quday dep bilseńiz, Onıń izine eriń. Al eger Baaldı Quday dep bilseńiz, onda onıń izine eriń, – dedi.

Biraq xalıq Iliyasqa hesh qanday juwap bermedi+. 22Iliyas sózin dawam etip bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń payǵambarlarınan jalǵız men qaldım. Al Baaldıń tórt júz eliw payǵambarı bar+. 23Bizlerge eki buǵa alıp keliń. Birewin Baaldıń payǵambarları tańlap alıp, shalsın hám onı maydalap otınnıń ústine qoysın. Biraq otındı jaqpasın. Al ekinshi buǵanı men shalıp tayarlap, otınnıń ústine qoyaman. Biraq otındı jaqpayman. 24Keyin sizler óz qudayıńızdıń atın aytıp shaqırıń, men de Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıraman. Sonda kimniń qudayı ot arqalı juwap berse, sol – Quday boladı.

Pútkil xalıq:

– Yaqshı, solay bolsın, – dep juwap berdi.

25Iliyas Baaldıń payǵambarlarına:

– Sizler kópsiz. Sonlıqtan dáslep sizler buǵanıń birewin tańlap alıp, tayarlańlar hám qudayıńızdıń atın aytıp shaqırıńlar. Biraq otındı jaqpańlar, – dedi.

26Olar ózlerine berilgen buǵanı alıp, tayarlaǵannan soń, azannan túske shekem: «Háy Baal, bizlerge juwap ber», – dep Baaldıń atın aytıp shaqırdı. Biraq hesh bir dawıs ta, juwap ta bolmadı. Sonda olar ózleri qurǵan qurbanlıq orın átirapında sekire basladı. 27Tús bolǵanda, Iliyas:

– Qattı baqırıp, shaqırıń! Óytkeni ol quday-ǵo. Bálkim, ol oyǵa shúmip ketken, yamasa bir nárse menen bánt shıǵar, yaki saparda shıǵar. Bálkim, uyıqlap atırǵan bolıp, onı oyatıw kerek shıǵar, – dep olardıń ústinen kúle basladı.

28Olar qattı baqırdı. Dástúrleri boyınsha, ózlerine pıshaq hám nayza suǵıp, qan aǵızıp, denelerin jaraqatladı. 29Olar tús awǵannan baslap, keshki qurbanlıq beriletuǵın waqıtqa shekem jinlilenip baqıra berdi. Biraq saza da, belgi de, juwap ta bolmadı+.

30Sonda Iliyas pútkil xalıqqa:

– Meniń janıma kelińler, – dedi.

Pútkil xalıq Iliyastıń janına keldi. Ol Jaratqan Iyeniń buzılǵan qurbanlıq ornın qayta tikledi. 31Iliyas Yaqıptıń ullarınan kelip shıqqan urıwlardıń sanı boyınsha on eki tas aldı. Sebebi Jaratqan Iyeden Yaqıpqa: «Seniń atıń Izrail boladı», – degen sóz túsken edi+. 32Iliyas bul taslardan Jaratqan Iyeniń atına arnap qurbanlıq orın qurdı hám onıń dógeregine eki sea[*] dán sıyatuǵın or qazdı. 33Sońınan otınlardı qaladı hám buǵanı bóleklep, otınnıń ústine qoydı da:

– Tórt gúze suw ákelip, jandırılatuǵın qurbanlıq penen otınnıń ústine quyıńlar, – dedi. 34Keyin ol:

– Jáne solay isleńler, – dedi. Olar solay isledi. Keyin jáne:

– Úshinshi ret te solay isleńler, – dedi. Olar úshinshi ret te solay isledi. 35Suw qurbanlıq orınnıń dógeregine aǵıp, or da suwǵa toldı.

36Keshte, qurbanlıq beriletuǵın waqıtta, Iliyas payǵambar qurbanlıq orınǵa jaqınlap, bılay dep duwa etti: «Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye! Búgin Izrailda Ózińniń Quday ekenińdi, meniń de Seniń qulıń ekenimdi hám bulardıń hámmesin Seniń buyrıqlarıń boyınsha islegenimdi bildire gór!+
37Jaratqan Iye, meni esitip, maǵan juwap ber. Bul xalıqqa Ózińniń Quday ekenińdi hám olardıń júreklerin qaytadan Ózińe qaratıp atırǵanıńdı bildire gór!»

38Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń otı tústi. Túsken ot jandırılatuǵın qurbanlıqtı, otındı, taslardı hám topıraqtı jandırıp jiberip, ordaǵı suwdı da jalmap ketti+.

39Pútkil xalıq bunı kórgende, et betinen jerge jıǵılıp: «Jaratqan Iye – Quday, Jaratqan Iye – Quday!» – dep baqırıstı+.

40Sonda Iliyas olarǵa:

– Baaldıń payǵambarların uslap alıńlar, hesh biri qashıp ketpesin! – dep buyırdı. Olar uslap alındı. Iliyas olardı Kishon sayına alıp barıp, sol jerde óltirdi+.

Qurǵaqshılıqtıń tamam bolıwı

41Bunnan keyin, Iliyas patsha Axabqa:

– Barıp, iship-jeń. Sebebi kúshli jawınnıń dawısı esitilip tur, – dedi. 42Axab awqatlanıwǵa ketti. Iliyas Karmel tawınıń tóbesine shıqtı hám basın eki dizesiniń arasına tıǵıp, jerge qarap otırdı. 43Keyin xızmetshisine:

– Barıp, teńiz tárepke qara, – dedi.

Xızmetshisi barıp, teńizge qaradı da:

– Hesh nárse joq, – dedi.

Iliyas xızmetshisin jeti ret teńiz tárepke qarap keliw ushın jiberdi. 44Jetinshi rette xızmetshisi:

– Teńizden úlkenligi adamnıń alaqanınday bir bult kóterilip kiyatır, – dedi.

Sonda Iliyas:

– Axabqa barıp ayt, arbasın jegip tez qaytsın, jawında qalıp qoymasın, – dedi.

45Sol waqıtta, aspandı qalıń bult qaplap, samal esti hám nóser jawın jawa basladı. Axab arbasına mindi de, Izreelge ketti+. 46Jaratqan Iyeniń qolı Iliyastıń ústinde boldı. Ol belin bekkem buwdı da, Axabtıń aldına túsip, Izreelge shekem juwırıp bardı+.

19

Iliyastıń qashıp ketiwi

19^1Patsha Axab Iliyastıń islegen hámme islerin, barlıq payǵambarlardı qalay qılıshtan ótkergenin xanbiyke Izabelge aytıp berdi. 2Sonda Izabel Iliyasqa: «Erteń anıq usınday waqıtqa shekem seniń payǵambarlarǵa islegenińdi ózińe islemesem, qudaylar meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dep xabar jiberdi.

3Iliyas bunı esitkende qorqıp, jan saqlaw ushın Yahudadaǵı Beer-Sheba qalasına qashıp barıp, xızmetshisin sol jerde qaldırdı+. 4Al ózi bolsa, shólde bir kún jol júrdi. Aqırında, bir terektiń astına kelip otırdı da, ózine ólim sorap:

– Jaratqan Iye, jeter endi! Janımdı al, meniń ata-babalarımnan artıq jerim joq, – dep duwa etti+. 5Sońınan terektiń shaqaları astına jatıp, uyqıǵa ketti. Tosattan bir perishte onı túrtip:

– Turıp, jep al, – dedi.

6Iliyas turıp qarasa, bas betinde tasqa qoyıp pisirilgen ıssı shórek penen bir gúze suw turǵan eken. Ol iship-jep bolıp, jáne uyqıǵa ketti.

7Jaratqan Iyeniń perishtesi ekinshi ret qaytıp keldi de, onı túrtip:

– Turıp, jep al, aldıńda uzaq jol turıptı, – dedi. 8Iliyas turıp, iship-jedi. Sol awqattan kúsh alǵan Iliyas Qudaydıń tawı bolǵan Xoreb tawına shekem qırıq kún, qırıq tún jol júrdi+. 9Ol sol jerdegi bir úńgirge kirip túnedi.

Jaratqan Iyeniń Iliyasqa kóriniwi

Mine, Jaratqan Iyeden Iliyasqa sóz tústi. Ol Iliyasqa:

– Iliyas, bul jerde ne qılıp atırsań? – dep soradı.

10Iliyas Oǵan:

– Álemniń Qudayı, Jaratqan Iye, men Saǵan shın ıqlas penen xızmet ettim. Biraq Izrail xalqı Seniń menen dúzgen kelisimnen júz burıp, qurbanlıq orınlarıńdı buzıp tasladı hám payǵambarlarıńdı qılıshtan ótkizdi. Jalǵız men qaldım, olar óltiriw ushın meni de izlep atır, – dep juwap berdi+.

11Jaratqan Iye Iliyasqa:

– Tawǵa shıǵıp, kóz aldımda tur. Men seniń janıńnan ótemen, – dedi.

Jaratqan Iyeniń aldında tawlardı jarıp, jartaslardı maydalaǵan qattı hám kúshli samal esti. Biraq Jaratqan Iye samal ishinde emes edi. Samaldan keyin jer silkindi, biraq Jaratqan Iye jer silkiniw ishinde de emes edi+. 12Jer silkiniwden keyin, ot tústi, biraq Jaratqan Iye ottıń da ishinde emes edi. Ottan keyin ólpeń dawıs esitildi+. 13Iliyas bul dawıstı esitkende, betin shapanı menen jawıp aldı da, sırtqa shıǵıp, úńgirdiń awzında turdı. Sol waqıtta bir dawıs:

– Iliyas, bul jerde ne qılıp atırsań? – dep soradı.

14Iliyas Oǵan:

– Álemniń Qudayı, Jaratqan Iye, men Saǵan shın ıqlas penen xızmet ettim. Biraq Izrail xalqı Seniń menen dúzgen kelisimnen júz burıp, qurbanlıq orınlarıńdı buzıp tasladı hám payǵambarlarıńdı qılıshtan ótkizdi. Jalǵız men qaldım, olar óltiriw ushın meni de izlep atır, – dep juwap berdi+.

15Sonda Jaratqan Iye Iliyasqa:

– Kelgen jolıń menen izińe qaytıp, shól arqalı Damaskke bar. Ol jerge barǵanıńda, Xazaeldi maylap, Aramǵa patsha etip qoy,+
16Nimshiy ulı Ehudı maylap, Izrailǵa patsha etip, al abel-mexolalı Shafat ulı Elishanı maylap, ózińniń ornıńa payǵambar etip qoy+. 17Xazaeldiń qılıshınan qashıp qutılǵandı Ehu, Ehudıń qılıshınan qashıp qutılǵandı Elisha óltiredi+. 18Degen menen, Izrailda Baalǵa tájim etip, onı súymegen jeti mıń adamdı tiri qaldıraman+.

Elishanıń shaqırılıwı

19Solay etip, Iliyas sol jerden ketip, Shafat ulı Elishanı tawıp aldı. Ol on eki jup ógiz benen jer aydap atırǵanlardıń on ekinshisi bolıp jer aydap atır eken. Iliyas Elishanıń janına jaqınlap, shapanın onıń ústine atıp jiberdi. 20Elisha ógizlerdi qaldırıp, Iliyastıń izinen juwırdı hám oǵan:

– Ata-anamdı súyip, xoshlasıp qaytıwıma ruxsat berseńiz, sońınan izińizden jetip alaman, – dedi.

– Iliyas Elishaǵa:

– Yaqshı, kete ber, biraq saǵan ne qılǵanımdı umıtpa, – dedi+.

21Solay etip, Elisha izine qaytıp barıp, bir jup ógizin soydı. Olardıń moyıntırıqların otın etip jaǵıp, góshin pisirdi hám adamlarǵa tarqattı. Adamlar da jedi. Keyin Elisha Iliyastıń izinen ketti hám oǵan xızmet ete basladı+.

20

Aramlılardıń Samariyaǵa hújim etiwi

20^1Aram patshası Ben-Hadad pútkil áskerlerin jıynadı. Ben-Hadadqa qaraslı otız eki patsha da atları hám sawash arbaları menen oǵan qosıldı. Olar bardı da, Samariyanı qorshap alıp, qalaǵa hújim etti+. 2Ben-Hadad qalaǵa, Izrail patshası Axabqa xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Ben-Hadad bılay deydi: 3„Seniń gúmis hám altınıń, hayallarıń hám ullarıńnıń eń jaqsıları meniki boladı“».

4Izrail patshası oǵan: «Taqsır, siziń aytqanıńızday bolsın. Ózim de, mendegi hámme nárse de siziki», – dep juwap berdi.

5Ben-Hadadtıń elshileri jáne qaytıp kelip, Axabqa bılay dedi: «Ben-Hadad bılay deydi: „Saǵan gúmis hám altınıńdı, hayallarıńdı hám ullarıńdı maǵan bereseń dep xabar jibergen edim. 6Endi erteń usı waqıtta seniń sarayıńdı hám xızmetshilerińniń úyin tintiw ushın adamlarımdı jiberemen. Olar saǵan qádirli bolǵan hámme nárseni alıp ketedi“».

7Sonda Izrail patshası eldegi barlıq aqsaqallardı jıynap, olarǵa:

– Oylap kórińler, bul adam qanday jamanlıq oylap qoyıptı? Ol mennen hayallarımdı, ullarımdı, gúmis hám altınımdı talap etkende, men qarsılıq bildirmedim, – dedi+.

8Sonda aqsaqallar da, xalıq ta patshaǵa:

– Oǵan qulaq salmań, ırazı da bolmań, – dedi.

9Solay etip, Axab Ben-Hadadtıń elshilerine: «Taqsırǵa dáslepki tilegin orınlaytuǵınımdı, biraq keyingisine ırazı emesligimdi aytıp barıńlar», – dedi. Elshiler barıp, Ben-Hadadqa juwaptı jetkizdi.

10Sonda Ben-Hadad Axabqa xabarshıların jiberip: «Samariyada izime ergen áskerlerdiń uwısın toltırǵanday topıraq qaldırsam, qudaylar meni jazalaǵan ústine jazalasın», – dedi.

11Izrail patshası oǵan bılay dep juwap berdi: «Patshańızǵa barıp aytıń, sawıtın kiyip atırıp emes, al sheship atırıp maqtansın».

12Shatırda ózine qaraslı patshalar menen birge sharap iship otırǵan Ben-Hadad bunı esitkende, adamlarına: «Hújimge tayarlanıń», – dep buyırdı. Olar qalaǵa hújim qılıwǵa tayar turdı.

Axabtıń Ben-Hadad ústinen jeńiske erisiwi

13Sol waqıtta bir payǵambar Izrail patshası Axabqa kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Mına úlken áskerler toparın kórip tursań ba? Búgin onı saǵan táslim etemen! Sonda sen Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasań!»

14Axab payǵambardan:

– Kim arqalı? – dep soradı.

Payǵambar oǵan:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri arqalı», – dep juwap berdi.

Axab onnan:

– Sawashtı kim baslaydı? – dep soradı.

Payǵambar Axabqa:

– Siz baslaysız, – dep juwap berdi. 15Axab wálayat hákimleriniń jas jawıngerlerin shaqırıp sanadı. Olar eki júz otız edi. Sońınan pútkil xalıqtı, Izrail áskerlerin sanadı. Olar jeti mıń adam edi. 16Túste, Ben-Hadad ózine járdem berip atırǵan otız eki patsha menen birge shatırda waqtı xoshlıq etip atırǵan waqıtta, izraillılar hújimdi basladı. 17Dáslep wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri sawashqa shıqtı. Ben-Hadad jibergen tıńshılar oǵan:

– Samariyadan adamlar shıǵıp kiyatır, – dep xabarladı.

18Ben-Hadad:

– Olar kelisim dúziw ushın kiyatırǵan bolsa da, urısıw ushın kiyatırǵan bolsa da, tiriley uslap alıńlar, – dedi.

19Dáslep wálayat hákimleriniń jas jawıngerleri, olardıń izinen basqa áskerler qaladan shıqtı. 20Olardıń hár biri óz qarsılasın óltirdi, aramlılar qasha basladı hám izraillılar olardıń izinen quwıp ketti. Aram patshası Ben-Hadad ta atına minip, atlıları menen birge qashıp qutıldı. 21Izrail patshası qaladan shıǵıp, atlar menen sawash arbalarına hújim jasadı hám aramlılardı úlken qırǵınǵa ushırattı.

22Bunnan keyin, payǵambar kelip, Izrail patshasına:

– Barıp, kúshińizdi jıynań hám ne isleytuǵınıńızdı bilip alıń. Sebebi kelesi jılı báhárde Aram patshası sizge jáne hújim qıladı, – dedi+.

Aramlılardıń ekinshi hújimi

23Aram patshasınıń xızmetkerleri oǵan bılay dedi:

– Izraildıń qudayı – tawlar Qudayı. Sonlıqtan olar bizlerdi jeńdi. Eger olar menen tegislikte urıssaq, bizler olardı sózsiz jeńemiz. 24Endi qol astıńızdaǵı patshalardıń hámmesin orınlarınan alıp taslap, orınlarına sárkárdalardı tayınlań. 25Qoldan ketken at ornına at, arba ornına arba toplap, burınǵıday ásker jıynań. Keyin izraillılar menen tegislikte sawash júrgizemiz hám sózsiz olardı jeńemiz.

Ben-Hadad olarǵa qulaq salıp, solay isledi.

26Kelesi jılı báhárde Ben-Hadad aramlılardı jıynap, Izrail menen urısıw ushın Afek qalasına ketti+. 27Izraillılar da jıynalıp, azıq-awqatın aldı da, olar menen urısıw ushın jolǵa shıqtı hám olardıń qarsısına orda qurdı. Úlkeni toltırǵan aramlılardıń aldında izraillılar kishkene eki eshki súriwi sıyaqlı edi.

28Qudaydıń adamı Izrail patshasınıń janına kelip bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Aramlılar Jaratqan Iye tegisliklerdiń emes, al tawlardıń Qudayı degeni ushın, usı úlken áskerler toparın saǵan táslim etemen. Sonda Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar».

29Bir-birine qarsı orda qurǵan aramlılar menen izraillılar jeti kún turdı. Jetinshi kúni sawash baslandı. Bir kúnde izraillılar aramlılardıń júz mıń piyada áskerin óltirdi. 30Qalǵanları Afekke, qalanıń ishine qashtı. Ol jerde qalǵan jigirma jeti mıń adamnıń ústine qalanıń diywalı quladı.

Ben-Hadad ta qalanıń ishine qashıp barıp, ishki bir bólmege kirip aldı. 31Sonda xızmetshileri Ben-Hadadqa:

– Esitiwimizshe, Izrail patshaları rehimli patshalar qusaydı. Endi ústimizge aza kiyimin kiyip, moynımızǵa arqan salıp, Izrail patshasınıń aldına barayıq. Bálkim, ol bir qasıq qanıńızdan kesher, – dedi.

32Olar ústine aza kiyimin kiyip, moyınlarına arqan saldı hám Izrail patshasınıń aldına kelip:

– Qulıńız Ben-Hadad bir qasıq qanınan keshiwińizdi sorap jalbarınadı, – dedi.

Axab:

– Ben-Hadad ele tiri me? Ol meniń ájaǵam-ǵo, – dedi.

33Ben-Hadadtıń xızmetshileri bunı jaqsılıqqa jorıp, patshanıń awzındaǵı sózdi qaǵıp aldı da:

– Ben-Hadad siziń ájaǵańız! – dedi.

Patsha:

– Barıp, onı alıp kelińler, – dep buyırdı.

Ben-Hadad kelgende, patsha onı óz sawash arbasına mingizdi. 34Ben-Hadad Axabqa:

– Ákemniń siziń ákeńizden tartıp alǵan qalaların qaytıp beremen. Ákemniń Samariyada bazarlar qurǵanı sıyaqlı, siz de Damaskte bazarlar qurasız, – dedi.

Axab oǵan:

– Kelisim dúzgennen soń, seni bosatıp jiberemen, – dedi. Sońınan onıń menen kelisim dúzdi de, bosatıp jiberdi+.

Bir payǵambardıń Axabqa qarsı sóylewi

35Sol arada payǵambarlar toparındaǵılardan biri Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha joldasına:

– Ótinemen, meni ur, – dedi.

Biraq ol joldasın urıwdı qálemedi.

36Sonda payǵambar joldasına:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵın orınlamaǵanıń ushın, janımnan ketiwden-aq, seni bir arıslan óltiredi, – dedi. Sol adam payǵambardıń qasınan ketiwden-aq, bir arıslanǵa dus kelip, arıslan onı óltirdi+.

37Sońınan payǵambar basqa bir adamǵa kelip:

– Ótinemen, meni ur, – dedi. Sol adam onı urıp, jaradar etti. 38Payǵambar ketti hám ózin tanıtpaw ushın kózin japqısh penen jawıp, jol boyında patshanı kúte basladı. 39Patsha sol jerden ótip baratırǵanda, payǵambar baqırıp, oǵan bılay dedi:

– Qulıńız bolǵan men urısqa barǵan edim. Sonda bir ásker arman bardı da, bir tutqındı maǵan ákelip: «Mına adamǵa qarap tur. Eger qashıp ketse, onıń ornına ózińniń janıń alınadı yamasa bir talant gúmis bereseń», – dedi+. 40Biraq men anaw-mınaw menen bánt bolǵanımda, ol qashıp ketipti.

Izrail patshası oǵan:

– Ózińe óziń húkim shıǵarıp tursań-ǵo. Seniń jazań sol boladı, – dedi+.

41Sol waqıtta payǵambar dárriw betindegi japqıshtı alıp tasladı. Sonda patsha onıń payǵambarlardan biri ekenin bildi. 42Payǵambar patshaǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Men joq qılıwdı buyırǵan adamdı óz qolıńnan bosatıp jibergeniń ushın, onıń ornına ózińniń janıń alınadı. Al onıń xalqınıń basına túsetuǵın apat seniń xalqıńnıń basına túsedi».

43Izrail patshası qapa bolıp, tınıshsızlanǵan halda Samariyadaǵı sarayına keldi.

21

Nabottıń baǵı

21^1Aradan biraz waqıt ótip, mınaday waqıya júz berdi: Izreelde, Samariya patshası Axabtıń sarayınıń janında izreelli Nabottıń bir júzim baǵı bar edi. 2Bir kúni Axab Nabotqa:

– Júzim baǵıńdı maǵan ber. Ol meniń sarayıma jaqın bolǵanı ushın, onıń ornına palız eginlerin ósireyin. Baǵıńnıń ornına basqa jaqsıraq baǵ beremen. Eger qáleseń, baǵıńnıń bahasın gúmis penen tóleymen, – dedi+.

3Biraq Nabot Axabqa:

– Ata-babalarımnan qalǵan miyrastı sizge beriwden meni Jaratqan Iyeniń Ózi saqlasın! – dedi+.

4Izreelli Nabottıń: «Ata-babalarımnan qalǵan miyrastı sizge bermeymen», – degen sózine qattı ashıwlanǵan Axab úyine tunjırayıp keldi. Ol tósegine kirip, júzin teris qaratıp jatıp aldı hám duz tatpadı+. 5Hayalı Izabel onıń janına kelip:

– Nege ruwxıńız túsken? Nege awqat jemey atırsız? – dedi. 6Axab hayalına:

– Men izreelli Nabotqa: «Júzim baǵıńdı maǵan gúmiske sat, eger qáleseń, onıń ornına saǵan basqa bir baǵ bereyin», – degenimde, ol maǵan: «Júzim baǵımdı saǵan bermeymen», – dep juwap berdi, – dedi.

7Hayalı Izabel Axabqa:

– Siz Izraildıń patshasına say is tutıp atırsız ba? Ornıńızdan turıp, nan jep alıń da, tınıshlanıń. Izreelli Nabottıń baǵın sizge ózim alıp beremen, – dedi.

8Izabel Axabtıń atınan xat jazıp, onı Axabtıń móri menen tastıyıqladı. Soń bul xattı Nabot jasaytuǵın qalanıń aqsaqalları menen aqsúyeklerine jiberdi+. 9Xatta bılay dep jazılǵan edi:

«Oraza tutıwdı járiyalap, Nabottı xalıq arasındaǵı sıylı orınǵa otırǵızıńlar. 10Onıń aldına: „Háy Nabot, sen Qudayǵa hám patshaǵa til tiygizdiń“, – dep gúwalıq beretuǵın eki jalaxor adamdı otırǵızıńlar. Sońınan onı sırtqa alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirińler»+.

11Nabot jasaytuǵın qalanıń aqsaqalları menen aqsúyekleri Izabeldiń xat arqalı ózlerine jazǵan buyrıǵın orınladı. 12Olar oraza járiya etip, Nabottı xalıq arasındaǵı sıylı orınǵa otırǵızdı. 13Sońınan eki jaramas adam kelip, Nabottıń qarsı aldına otırdı hám xalıqtıń aldında: «Nabot Qudayǵa hám patshaǵa til tiygizdi», – dep gúwalıq berdi. Sonda Nabottı qalanıń sırtına alıp shıǵıp, tas boran qılıp óltirdi. 14Keyin Izabelge: «Nabot tas boran qılıp óltirildi», – dep xabar jiberdi. 15Izabel Nabottıń tas boran qılıp óltirilgenin esitiwden, dárriw Axabqa:

– Barıp, sizge gúmiske satqısı kelmegen izreelli Nabottıń júzim baǵına iyelik etiń. Sebebi ol endi joq, óldi, – dedi. 16Axab izreelli Nabottıń óltirilgenin esite sala, onıń baǵın múlik etip alıw ushın sol jerge ketti.

17Sol waqıtta Jaratqan Iyeden tishbeli Iliyas payǵambarǵa mınaday sóz tústi:+

18– Samariyadaǵı Izrail patshası Axabtı kóriwge bar. Házir ol Nabottıń júzim baǵında, onı iyelep alıw ushın sol jerge keldi. 19Oǵan mına sózlerdi jetkiz: «Jaratqan Iye bılay deydi: Sen onı óltirip, múlkin de iyelep aldıń ba?» Jáne bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Iytler Nabottıń qanın jalaǵan jerde, seniń qanıńdı da jalaydı»+.

20Axab Iliyasqa:

– Háy, dushpanım, meni tawıp keldiń be? – dedi.

Iliyas oǵan bılay dedi:

– Awa, tawıp keldim. Óytkeni siz Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge berilip ketkensiz. 21Sol sebepli Jaratqan Iye bılay deydi: «Seni apatqa ushıratıp, kúlińdi kókke suwıraman. Izrailda Axabtıń násilinen bolǵan pútkil erkek zatın: ol qul bolsın, azat bolsın, hámmesin qırıp taslayman+. 22Izraildı gúnaǵa baslap, Meniń ǵázebimdi keltirgeniń ushın, seniń úy-ishińdi Nabat ulı Yarobam hám Axiya ulı Baashanıń úy-ishi sıyaqlı qılaman»+. 23Jáne de, Jaratqan Iye Izabel haqqında bılay deydi: «Izabel Izreel qalasınıń diywalları ishinde iytlerge jem boladı+. 24Axabtıń násilinen qalada ólgenleri iytlerge, dalada ólgenleri kóktegi quslarǵa jem boladı»+.

25Axabtay bolıp, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi islewge bunshelli berilgen adam bolmadı. Hayalı Izabel onı iytermelep turatuǵın edi+. 26Axab Jaratqan Iye Izrail xalqı aldınan quwıp jibergen amorlarǵa uqsap, butlarǵa tabınıp, júdá jerkenishli islerdi isledi+.

27Axab bul sózlerdi esitkende, kiyimlerin jırtıp, aza kiyimlerin kiydi. Oraza tuttı, aza kiyimi menen uyıqladı hám qayǵırıp júrdi.

28Sonda Jaratqan Iyeden tishbeli Iliyas payǵambarǵa mınaday sóz tústi:

29– Axabtıń Meniń aldımda qanday boysınıwshań bolıp qalǵanın kórdiń be? Ol Maǵan boysınǵanı ushın, Ózim aytqan bálelerdi onıń waqtında emes, al ulınıń waqtında onıń úy-ishiniń basına jawdıraman+.

22

Payǵambar Mixanıń Axabtı eskertiwi

22^1•Úsh jıl dawamında Aram hám Izrail arasında urıs bolmadı. 2Úshinshi jılı Yahuda patshası Ehoshafat Izrail patshasın kóriwge bardı+. 3Izrail patshası Axab xızmetshilerine:

– Giladtaǵı Ramottıń bizlerge tiyisli ekenin bilmeysizler me? Bizler bolsaq, onı Aram patshasınan qaytarıp alıw ushın hesh nárse qılmadıq, – dedi+. 4Sońınan Ehoshafattan:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın meniń menen birge barasız ba? – dep soradı.

Ehoshafat Izrail patshasına:

– Meni ózińizdey, xalqımdı xalqıńızday, atlarımdı atlarıńızday kóriń, – dep juwap berdi+. 5Sońınan Ehoshafat:

– Dáslep Jaratqan Iyeniń ne deytuǵının bilip alayıq, – dedi. 6Sonda Izrail patshası tórt júzge jaqın payǵambardı toplap, olarǵa:

– Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayın ba yamasa barmayın ba? – dep soradı.

Olar:

– Barıń, Iyemiz qalanı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi+.

7Biraq Ehoshafat:

– Bul jerde bulardan basqa Jaratqan Iyeniń payǵambarı bar ma? Onnan da sorayıq, – dedi+.

8Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Jaratqan Iyeniń erkin soraǵanday, jáne bir payǵambar bar. Ol Imla ulı Mixa. Biraq men onı jaman kóremen. Sebebi ol men tuwralı hesh jaqsı payǵambarshılıq aytpaydı, tek jaman payǵambarshılıq aytadı, – dep juwap berdi.

Ehoshafat patshaǵa:

– Patsha, bulay demeńiz, – dedi.

9Sonda Izrail patshası bir xızmetkerdi shaqırıp, oǵan:

– Imla ulı Mixanı tez alıp kel, – dep buyırdı.

10Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat patshalıq kiyimlerin kiyip, Samariyanıń dárwazasınıń kirer awzındaǵı maydanda, hár biri óz taxtında otırǵan edi. Barlıq payǵambarlar olardıń aldında payǵambarshılıq etip atırǵan edi. 11Kenaana ulı Sedekiya ózine temirden shaqlar islep:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Aramlılardı qırıp tawıspaǵansha, usı shaqlar menen súze beresiz», – dedi+.

12Basqa payǵambarlardıń hámmesi de:

– Giladtaǵı Ramotqa hújim etiń, jeńiske erisesiz. Sebebi Jaratqan Iye olardı sizge táslim etedi, – dep, anıq sol sózdi qaytaladı.

13Mixanı shaqırıw ushın ketken xızmetker oǵan barıp:

– Mine, payǵambarlardıń hámmesi bir awızdan patshaǵa jaqsı boljawlardı aytıp atır. Siziń sózińiz de olardiki menen birdey bolsın, siz de jaqsı boljaw aytıń, – dedi.

14Biraq Mixa oǵan:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: Jaratqan Iye maǵan ne dese, sonı aytaman, – dep juwap berdi+.

15Mixa patshaǵa keldi. Patsha Mixadan:

– Mixa, bizler Giladtaǵı Ramotqa qarsı urısıw ushın barayıq pa yamasa barmayıq pa? – dep soradı.

Mixa patshaǵa:

– Bara berińler, jeńesizler. Sebebi Jaratqan Iye onı sizge táslim etedi, – dep juwap berdi.

16Degen menen, patsha Mixaǵa:

– Jaratqan Iyeniń atı menen tek haqıyqattı aytıwıń ushın, saǵan neshe márte ant ishkiziwim kerek? – dedi.

17Sonda Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Maǵan pútkil izraillılar tawlar ústinde jayılıp júrgen shopansız qoylar sıyaqlı kórinip tur. Sonda Jaratqan Iye maǵan: «Bulardıń xojayını joq. Hár biri aman-esen úyine qaytsın», – dedi+.

18Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Bunıń men tuwralı jaqsı emes, al tek jaman payǵambarshılıq aytatuǵının sizge aytqan joq pa edim? – dedi.

19Mixa patshaǵa bılay dedi:

– Onda Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań. Men Jaratqan Iyeniń Óz taxtında otırǵanın, pútkil aspan barlıqlarınıń Onıń oń hám shep tárepinde turǵanın kórdim+. 20Sonda Jaratqan Iye: «Giladtaǵı Ramotqa barıp, sol jerde óliwi ushın, Axabtı kim kóndire aladı?» – dep soradı. Birewi anaw, birewi mınaw dep turǵanda, 21bir ruwx aldıǵa shıqtı da, Jaratqan Iyeniń aldında turıp: «Men kóndire alaman», – dedi. Jaratqan Iye onnan: «Qalay?» – dep soradı. 22Sol ruwx: «Men jalǵan ruwxqa aylanıp, Axabtıń barlıq payǵambarlarına jalǵan sóyletemen», – dep juwap berdi. Jaratqan Iye oǵan: «Sen onı kóndirip, bunı isleyseń. Barıp, solay isle», – dedi. 23Mine, házir Jaratqan Iye siziń sol payǵambarlarıńızdıń hámmesiniń awzına jalǵan ruwxtı salıp qoyǵan. Óytkeni Jaratqan Iye sizge jamanlıq islewge qarar etti+.

24Kenaana ulı Sedekiya Mixaǵa jaqınlap, onıń betine shapalaq penen urıp jiberdi de:

– Jaratqan Iyeniń Ruwxı seniń menen sóylesiw ushın, mennen shıǵıp ketken be eken? – dedi.

25Mixa oǵan:

– Bunı sen jasırınıw ushın ishki bólmege tıǵılǵan waqtıńda kóreseń, – dedi+.

26Sonda Izrail patshası bılay dedi:

– Mixanı qala hákimi Amon menen patshanıń ulı Ioashqa qaytıp alıp barıń. 27Olarǵa meniń mına sózimdi jetkiziń: «Men aman-esen qaytıp kelgenimshe, bul adamdı qamaqxanaǵa qamap qoyıp, nan menen suwdan basqa hesh nárse bermesin»+.

28Mixa patshaǵa:

– Eger aman-esen qaytıp kelseńiz, onda Jaratqan Iye meniń awzım arqalı sóylemegen boladı, – dedi, sońınan xalıqqa:

– Hámmeńiz bunı esitip qoyıńlar, – dedi+.

Axabtıń ólimi

29Izrail patshası Axab hám Yahuda patshası Ehoshafat Giladtaǵı Ramotqa hújim jasaw ushın jolǵa shıqtı. 30Izrail patshası Ehoshafatqa:

– Men patshalıq kiyimlerin kiymey, urısqa shıǵaman, al siz patshalıq kiyimlerińizdi kiyip shıǵıń, – dedi. Solay etip, Izrail patshası kiyimlerin ózgertip, sawashqa shıqtı+.

31Aram patshası óz sawash arbalarınıń otız eki áskerbasısına:

– Kishkenesi menen de, úlkeni menen de urısıp otırmay, tek Izrail patshası menen urısqa kirisiń, – dep buyırdı.

32Sawash arbalarınıń áskerbasıları Ehoshafattı kórgende: «Izrail patshası usı bolsa kerek», – dep oylap, oǵan qaray bas saldı. Ehoshafat baqırıp jibergende, 33sawash arbalarınıń áskerbasıları onıń Izrail patshası emesligin ańǵarıp, izge qayttı. 34Biraq bir adam tosattan oq jayın atıp jiberip, Izrail patshasın jaradar etti. Oq sawıttıń qosılǵan jerinen kirgen edi. Patsha arbakeshine:

– Izge aylanıp, meni sawash maydanınan alıp shıq, men jaraqatlandım, – dedi+.

35Sol kúni ǵıjlaǵan sawash boldı. Patsha óziniń sawash arbası menen tıǵılısta qalıp, aramlılarǵa qarap turdı hám keshte jan tapsırdı. Onıń sawash arbası jaralanǵan jerinen aqqan qanǵa bılǵandı. 36Kún bata Izrail ordası ishinde: «Hár kim óz qalasına, óz jerine qaytsın!» – dep jar salındı. 37Patsha óldi. Onı Samariyaǵa ákelip, sol jerde jerledi. 38Arbanı Samariyadaǵı buzıqlar juwınatuǵın háwizge juwdı. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, iytler onıń qanın jaladı+.

39Axabtıń basqa isleri, ol islegen barlıq isler, onıń pil súyeginen qaplaǵan sarayı hám ol qurdırǵan barlıq qalalar haqqında Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan+. 40Axab ólip, ata-babalarına qosıldı. Onıń ornına balası Axaziya patsha boldı.

Yahuda patshası Ehoshafat

41•Izrail patshası Axabtıń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Asa ulı Ehoshafat Yahudaǵa patsha bolǵan edi+. 42Ehoshafat otız bes jasında patsha bolıp, Erusalimde jigirma bes jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Azuba bolıp, ol Shilxiydiń qızı edi. 43Ehoshafat ákesi Asanıń jolınan júrip, sol joldan shıqpay, Jaratqan Iyeniń názerinde tuwrı bolǵan islerdi isledi. Biraq sıyınıw orınları joq qılınbadı hám xalıq ele sol orınlarda qurbanlıqlar berip, tútetkiler tútetetuǵın edi+. 44Ehoshafat Izrail patshası menen tınıshlıq kelisimin dúzdi+.

45Ehoshafattıń basqa isleri, ol islegen qaharmanlıqlar hám júrgizgen sawashları Yahuda patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan. 46Ehoshafat ákesi Asanıń waqtınan qalǵan sıyınıw orınlarındaǵı buzıqshılıq islewshi erkeklerdi jer betinen joq qıldı+. 47Sol waqıtları Edomda patsha joq edi, eldi Yahuda patshası qoyǵan hákim basqaratuǵın edi+. 48Ehoshafat Ofirden altın alıp keliw ushın, úlken sawda kemelerin soqtırdı. Biraq kemeler Esion-Geberden shıqpay atırıp-aq apatqa ushırap, Ofirge kete almadı+. 49Sol waqıtta Axabtıń ulı Axaziya Ehoshafatqa: «Meniń adamlarım kemede siziń adamlarıńız benen birge barsın», – degen edi. Biraq Ehoshafat buǵan kelisim bermegen edi.

50Ehoshafat ólip, ata-babalarına qosıldı hám babası Dawıttıń qalasına, ata-babalarınıń janına jerlendi. Onıń ornına ulı Ehoram patsha boldı.

Izrail patshası Axaziya

51Yahuda patshası Ehoshafattıń patshalıǵınıń on jetinshi jılında Axab ulı Axaziya Samariyada Izrailǵa patsha boldı. Ol eki jıl patshalıq etti. 52Axaziya Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. Ol ata-anasınıń hám Izraildı gúnaǵa batırǵan Nabat ulı Yarobamnıń jolınan júrdi. 53Axaziya ákesi sıyaqlı Baalǵa xızmet etip, oǵan tabındı hám Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń ǵázebin keltirdi.

* 1:38 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

* 2:27 1Pat 2:27-36.

* 4:22 Otız kor – bir kor shama menen 220 l.

* 3Pat 4:26 tórt mıń – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «qırıq mıń». 2Jln 9:25 qarań.

* 6:23 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 7:21 Yaxin – «Ol bekkemleydi» degendi bildiriwi múmkin.

* 7:21 Boaz – «Onda qúdiret bar» degendi bildiriwi múmkin.

* 7:26 Eki mıń bat – bir bat shama menen 22 l.

* 9:13 Kabul – «jaramsız» degendi bildiredi.

* 9:14 Bir júz jigirma talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 3Pat 9:18 Tamar – Bazı qoljazbalarda «Tadmor».

* 10:1 Sheba – Arabiyanıń qubla tárepinde jaylasqan el.

* 10:12 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 10:16 Altı júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 10:17 Úsh mina – bir mina shama menen 550 gr.

* 11:5 Milkom – 7-ayattaǵı Molox bolıwı múmkin.

* 3Pat 11:33 Sulayman – Áyyemgi grek, suriya hám latın tillerindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «olar».

* 14:31 Abiyam – yamasa Abiya.

* 18:32 Eki sea – bir sea shama menen 7,5 l.

+ 1:2 Waz 4:11
+ 1:3 Eshu 19:18
+ 1:5 2Pat 3:4, 2Pat 15:1
+ 1:6 1Jln 3:2

+ 1:7 2Pat 2:18, 2Pat 8:16, 1Pat 22:20, 1Pat 23:6

+ 1:8 2Pat 20:25, 2Pat 8:18, 2Pat 7:2, 2Pat 23:8-39

+ 1:9 2Pat 17:17
+ 1:10 2Pat 12:24
+ 1:13 1Jln 22:9
+ 1:25 1Pat 10:24
+ 1:29 2Pat 4:9
+ 1:31 Nxm 2:3, Dan 2:4
+ 1:33 Est 6:7-8, 2Jln 32:30
+ 1:34 1Pat 10:1, 2Pat 15:10, 4Pat 9:13
+ 1:38 1Pat 30:14, 2Pat 8:18
+ 1:42 2Pat 15:27, 2Pat 18:27
+ 1:44 1Pat 30:14, 2Pat 8:18
+ 1:46 1Jln 29:23
+ 1:47 Jar 47:30
+ 1:50 Shıǵ 27:2, 3Pat 2:28

+ 1:52 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 2:2 Eshu 23:14
+ 2:3 Nzm 29:9
+ 2:4 2Pat 7:16, 3Pat 9:5, 2Jln 7:18

+ 2:5 2Pat 18:5, 2Pat 18:14, 2Pat 3:27, 2Pat 20:10

+ 2:7 2Pat 19:37-38, 2Pat 17:27-29
+ 2:8 2Pat 16:5-13, 2Pat 19:23
+ 2:10 Nxm 3:16, Elsh 2:29

+ 2:11 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5, 1Jln 3:4, 1Jln 29:27

+ 2:12 1Jln 29:23
+ 2:15 1Jln 22:9-10, 1Jln 28:5-7
+ 2:17 3Pat 1:1-4
+ 2:22 2Pat 16:21-22
+ 2:24 2Pat 7:11-13, 1Jln 22:10
+ 2:25 2Pat 8:18

+ 2:26 1Pat 22:20, 2Pat 15:24, Eshu 21:18, Erm 1:1, 1Pat 23:6

+ 2:27 1Pat 2:27-36, 1Pat 3:12-14

+ 2:28 2Pat 17:25, 2Pat 18:14-15, Shıǵ 27:2, 3Pat 1:50

+ 2:31 Shıǵ 21:14, San 35:33
+ 2:32 2Pat 3:27, 2Pat 20:10
+ 2:35 3Pat 4:4, 1Jln 29:22
+ 2:36 2Pat 16:5-13
+ 2:37 2Pat 15:23
+ 2:39 1Pat 21:10, 1Pat 27:2
+ 2:43 Waz 8:2
+ 2:44 2Pat 16:5-13
+ 2:45 Hkm 25:5
• 3:1 2Jln 1:7-12

+ 3:1 3Pat 7:8, 3Pat 9:16, 2Jln 8:11, 3Pat 7:1, 3Pat 6:38, 3Pat 9:15, 3Pat 2:10

+ 3:3 3Pat 22:43
+ 3:4 1Jln 16:39
+ 3:5 3Pat 9:2
+ 3:7 1Jln 22:5, 1Jln 29:1
+ 3:8 Jar 13:16
+ 3:9 Hkm 2:3-6, Yaqp 1:5

+ 3:12 3Pat 4:29-31, 3Pat 5:12, 3Pat 10:23, Waz 1:16

+ 3:13 3Pat 10:14-29, 1Jln 29:12

+ 3:14 Zab 90:16

+ 3:15 Jar 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Dan 5:1, Mrk 6:21

+ 3:28 Hkm 16:10
+ 4:2 1Jln 6:9
+ 4:3 2Pat 8:16, 1Jln 18:15

+ 4:4 3Pat 2:35, 2Pat 8:18, 2Pat 20:25, 1Jln 18:16

+ 4:5 1Jln 27:33
+ 4:6 2Pat 20:24, 3Pat 5:14, 3Pat 12:18
+ 4:11 Eshu 11:2
+ 4:12 Eshu 17:11, Eshu 19:18
+ 4:13 3Pat 22:3, San 32:41, Nzm 3:4
+ 4:19 Nzm 3:8-10
+ 4:20 Jar 22:17

+ 4:21 Jar 15:18, 2Jln 9:26, Zab 71:8, Zab 67:29, Zab 71:10

+ 4:24 1Jln 22:9
+ 4:25 Mix 4:4, Zxr 3:10
+ 4:26 3Pat 10:26, 2Jln 1:14, 2Jln 9:25
+ 4:30 3Pat 3:12
+ 4:31 1Jln 2:6, Zab 88:1
+ 4:32 Hkm 1:1, Waz 12:9, Qsq 1:1
+ 4:34 3Pat 10:1, 2Jln 9:23
• 5:1 2Jln 2:3-18
+ 5:1 2Pat 5:11, 1Jln 15:1
+ 5:3 1Jln 22:8, 1Jln 28:3
+ 5:4 1Jln 22:9

+ 5:5 2Pat 7:13, 1Jln 17:12, 1Jln 22:10, 1Jln 28:6

+ 5:12 3Pat 3:12
+ 5:13 3Pat 9:15, 2Jln 8:9
+ 5:14 3Pat 4:6
+ 5:17 1Jln 22:2
+ 5:18 Eshu 13:5
• 6:1 2Jln 3
+ 6:4 Ezk 40:16, Ezk 41:16, Ezk 41:26
+ 6:5 Ezk 41:6
+ 6:7 Nzm 27:5
+ 6:12 2Pat 7:13, 2Pat 7:16
+ 6:13 Shıǵ 25:8, Nzm 31:6
+ 6:16 3Pat 6:33
+ 6:18 3Pat 7:24
+ 6:22 Shıǵ 30:1, Shıǵ 30:3, Shıǵ 30:6
+ 6:23 Shıǵ 25:18-20
+ 6:34 Ezk 41:24
+ 6:36 3Pat 7:12, Ezr 6:4
+ 7:1 3Pat 9:10, 2Jln 8:1
+ 7:2 3Pat 10:17-21
+ 7:6 Ezk 41:25
+ 7:7 Zab 121:5
+ 7:8 3Pat 3:1, 2Jln 8:11
+ 7:12 3Pat 6:36
• 7:13 2Jln 3:15-17, 2Jln 4:2-5, 2Jln 4:11-22
+ 7:13 2Jln 2:13-14
+ 7:14 Shıǵ 31:3-5, Shıǵ 35:31
+ 7:15 4Pat 25:16-17, Erm 52:21-23
+ 7:23 4Pat 16:17
+ 7:24 3Pat 6:18
+ 7:40 Shıǵ 27:3, Shıǵ 38:3
+ 7:46 Eshu 3:16, Eshu 13:27
+ 7:47 4Pat 25:16, Erm 52:20

+ 7:48 Shıǵ 37:25-29, Shıǵ 25:30, Shıǵ 37:10-16

+ 7:49 Shıǵ 25:31-40
+ 7:50 Shıǵ 27:3
+ 7:51 2Pat 8:11-12, 1Jln 18:11
• 8:1 2Jln 5:2-14
+ 8:1 2Pat 5:7-9
+ 8:2 Leb 23:34
+ 8:6 Shıǵ 25:22, Shıǵ 26:33-34

+ 8:7 3Pat 6:27, 2Jln 3:10-13, 2Jln 5:8, Shıǵ 25:13-15

+ 8:9 Shıǵ 16:33-34, San 17:10, Shıǵ 25:21, Shıǵ 40:20, Nzm 10:5

+ 8:10 Shıǵ 40:34-35, Iysh 6:4, Ayan 15:8
+ 8:12 Zab 17:12, Zab 96:2
• 8:14 2Jln 6:3-11
+ 8:14 2Pat 6:18
+ 8:16 2Pat 7:6-8, 1Jln 17:5-7
+ 8:17 2Pat 7:2, 1Jln 17:1, 1Jln 22:7
+ 8:19 2Pat 7:12-13
+ 8:20 1Jln 28:5
• 8:22 2Jln 6:12-42
+ 8:22 Ezr 9:5
+ 8:23 Shıǵ 15:11
+ 8:25 2Pat 7:16, 3Pat 2:4
+ 8:26 2Jln 1:9, 2Jln 6:17

+ 8:27 2Jln 2:6, Iysh 66:1, Elsh 7:48, Elsh 17:24

+ 8:29 Nzm 12:11
+ 8:31 Shıǵ 22:11
+ 8:33 Leb 26:17
+ 8:35 Nzm 11:17, 3Pat 17:1, Xag 1:10
+ 8:36 1Pat 12:23

+ 8:37 Leb 26:16, Nzm 28:22, Amo 4:9, Xag 2:17

+ 8:39 1Jln 28:9, Elsh 1:24

+ 8:41 Zab 101:16

+ 8:46 Hkm 20:9, Waz 7:20, Yaqp 3:2, 1Yuxn 1:8-10, Rim 3:23

+ 8:47 Leb 26:40, Nxm 9:2, Dan 9:4-5
+ 8:48 Erm 29:12-14
+ 8:50 Zab 105:46
+ 8:51 Nzm 4:20, Erm 11:4
+ 8:53 Shıǵ 19:5, Nzm 14:2
+ 8:54 2Pat 6:18
+ 8:56 Eshu 21:45, Eshu 23:14
+ 8:58 Zab 118:36
+ 8:60 Nzm 4:35, Nzm 4:39
• 8:62 2Jln 7:4-10
+ 8:64 2Jln 4:1
+ 8:65 Leb 23:34
• 9:1 2Jln 7:11-22
+ 9:2 3Pat 3:5
+ 9:3 Nzm 11:12
+ 9:4 Zab 77:72
+ 9:5 3Pat 2:4
+ 9:7 Nzm 4:26, Nzm 28:37

+ 9:8 Leb 26:32, Nzm 29:24, Erm 22:8, Erm 52:13

• 9:10 2Jln 8

+ 9:10 3Pat 6:38, 3Pat 7:1

+ 9:15 3Pat 5:13, 3Pat 7:1, 3Pat 7:51, 2Pat 5:9

+ 9:16 Eshu 16:10, 3Pat 3:1, 3Pat 7:8

+ 9:17 Eshu 10:10-11

+ 9:19 3Pat 4:26, 3Pat 10:26, 2Jln 1:14, 2Jln 9:25

+ 9:22 Leb 25:9, 3Pat 5:13
+ 9:24 3Pat 3:1, 3Pat 7:8, 2Pat 5:9
+ 9:26 Nzm 2:8, 3Pat 22:48
+ 9:27 3Pat 10:11

+ 9:28 Jar 10:29, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:10, Iysh 13:12

• 10:1 2Jln 9:1-12

+ 10:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Iysh 60:6, Erm 6:20, Ezk 27:22, Ezk 38:13, Iol 3:8, 3Pat 4:34

+ 10:2 Mat 12:42, Luk 11:31
+ 10:9 2Jln 2:11, 2Pat 8:15
+ 10:11 3Pat 9:27-28
• 10:14 2Jln 9:12-28
+ 10:17 3Pat 14:26, 3Pat 7:2
+ 10:21 3Pat 7:2
+ 10:22 Iysh 23:1, Yuns 1:3
+ 10:23 3Pat 3:12-13, 2Jln 1:12
+ 10:24 3Pat 4:34, 3Pat 10:1, 2Jln 9:1
+ 10:26 3Pat 4:26, 2Jln 1:14-17, 3Pat 9:19
+ 10:28 Nzm 17:16, 2Jln 1:14-16
+ 11:2 Shıǵ 34:16, Nzm 7:3-4
+ 11:4 3Pat 15:4, Nxm 13:26
+ 11:5 Biy 2:13
+ 11:7 San 21:29, 4Pat 23:13
+ 11:9 3Pat 3:5, 3Pat 9:2
+ 11:10 3Pat 9:6
+ 11:11 3Pat 11:31
+ 11:13 Nzm 12:5, Nzm 12:11
+ 11:15 2Pat 8:13, 1Jln 18:13
+ 11:18 San 10:12
+ 11:23 2Pat 10:16
+ 11:24 2Pat 8:3, 2Pat 10:18
+ 11:27 2Pat 5:9, 3Pat 9:24

+ 11:29 3Pat 12:15, 3Pat 14:2, 3Pat 15:29, 2Jln 9:29

+ 11:30 1Pat 15:27
+ 11:31 3Pat 11:11
+ 11:33 San 21:29, Biy 2:13, 4Pat 23:13
+ 11:36 2Pat 21:17, 4Pat 8:20
+ 11:38 2Pat 7:16
+ 11:40 3Pat 14:25, 2Jln 12:2
• 11:41 2Jln 9:29-31
• 12:1 2Jln 10:1
+ 12:1 Biy 9:6
+ 12:2 3Pat 11:26, 3Pat 11:40
+ 12:4 3Pat 4:7, 3Pat 4:22, 3Pat 9:15
+ 12:13 Hkm 15:1
+ 12:15 3Pat 11:31
+ 12:16 2Pat 20:1
+ 12:18 3Pat 4:6, 3Pat 5:14
+ 12:20 Hosh 8:4
+ 12:22 2Jln 12:5, 2Jln 12:15
+ 12:25 Biy 9:45, Biy 8:17
+ 12:27 Nzm 12:5-6

+ 12:28 4Pat 10:29, 4Pat 17:16, 2Jln 11:15, 2Jln 13:8, Hosh 8:5-6, Hosh 10:5, Hosh 13:2, Shıǵ 32:4

+ 13:1 4Pat 23:17
+ 13:2 4Pat 23:15-16, Amo 3:14
+ 13:6 Mrk 3:5, Yaqp 5:16
+ 13:8 San 22:18
+ 13:24 3Pat 20:36
+ 13:34 3Pat 14:10
+ 14:2 Eshu 18:1, 3Pat 11:29-31
+ 14:3 1Pat 9:7-8
+ 14:7 3Pat 16:2
+ 14:8 3Pat 11:31
+ 14:9 3Pat 12:28, Ezk 23:35

+ 14:10 Nzm 32:36, 3Pat 15:29, 3Pat 21:21, 4Pat 9:8

+ 14:11 3Pat 16:4, 3Pat 21:24
+ 14:13 2Jln 19:3
+ 14:14 3Pat 15:27-30
+ 14:15 Nzm 29:28
+ 14:19 2Jln 13:2-20
• 14:21 2Jln 12:1-2, 2Jln 12:9-16
+ 14:24 Nzm 23:17
+ 14:25 3Pat 11:40
+ 14:26 3Pat 10:17
• 15:1 2Jln 13:1
+ 15:3 3Pat 11:4
+ 15:4 2Pat 21:17, 3Pat 11:36
+ 15:5 2Pat 11:3-17
• 15:9 2Jln 14:2-5, 2Jln 15:16
+ 15:12 Nzm 23:17, 3Pat 14:24
+ 15:13 4Pat 23:4, 4Pat 23:6, 4Pat 23:12
+ 15:15 3Pat 7:51
+ 15:18 3Pat 14:26, 4Pat 12:18
+ 15:21 Qsq 6:4
+ 15:24 3Pat 22:2
+ 15:25 3Pat 14:20
+ 15:27 Eshu 19:44, Eshu 21:23-24
+ 15:29 3Pat 14:10-11, 3Pat 14:14, 3Pat 21:21
+ 16:1 2Jln 19:2, 2Jln 20:34
+ 16:2 3Pat 14:7
+ 16:3 3Pat 15:29, 3Pat 16:12
+ 16:4 3Pat 14:11, 3Pat 21:24
+ 16:9 4Pat 9:31
+ 16:12 3Pat 16:3
+ 16:15 Eshu 19:44, Eshu 21:23, 3Pat 15:27
+ 16:25 Mix 6:16
+ 16:30 3Pat 21:25
+ 16:31 Ayan 2:20, Shıǵ 34:16, Hosh 2:13
+ 16:32 4Pat 10:21
+ 16:34 Eshu 6:26
+ 17:1 Xag 1:11
+ 17:9 Obd 1:20, Luk 4:26
+ 17:21 4Pat 4:34-35, Elsh 20:10
+ 18:4 4Pat 9:7

+ 18:12 4Pat 2:16, Ezk 3:12, Ezk 8:3, Elsh 8:39

+ 18:20 Eshu 19:26
+ 18:21 4Pat 17:41, Eshu 24:15
+ 18:22 3Pat 19:10, 3Pat 19:14, 3Pat 19:18
+ 18:29 4Pat 4:31
+ 18:31 Jar 32:28, Jar 35:10, 4Pat 17:34
+ 18:36 1Pat 17:46

+ 18:38 Leb 9:24, Biy 6:21, 1Jln 21:26, 2Jln 7:1

+ 18:39 Zab 99:3
+ 18:40 Biy 4:7, 4Pat 10:25
+ 18:45 Yaqp 5:18

+ 18:46 4Pat 3:15, Ezk 1:3, Ezk 3:14, Eshu 19:18

+ 19:3 Jar 21:31

+ 19:4 Ayup 6:9, Yuns 4:3, Yuns 4:8

+ 19:8 Shıǵ 24:18, Shıǵ 34:28, Nzm 9:9, Shıǵ 3:1

+ 19:10 3Pat 18:4, Rim 11:3

+ 19:11 Shıǵ 24:12, Shıǵ 34:2, Iysh 29:6, Erm 23:19, Erm 30:23, Ezk 1:4

+ 19:12 Shıǵ 3:2, Ayup 4:16
+ 19:14 3Pat 18:22
+ 19:15 4Pat 8:13-15
+ 19:16 4Pat 9:1-6, 4Pat 2:9-15
+ 19:17 4Pat 2:24, Hosh 6:5
+ 19:18 Rim 11:4
+ 19:20 Luk 9:61-62
+ 19:21 2Pat 24:22

+ 20:1 3Pat 15:18, 4Pat 6:24, 4Pat 8:7, 3Pat 16:24

+ 20:7 4Pat 5:7
+ 20:22 2Pat 11:1, 2Jln 36:10
+ 20:26 1Pat 29:1
+ 20:34 3Pat 15:20
+ 20:36 3Pat 13:24
+ 20:39 4Pat 10:24
+ 20:40 Ayup 9:20, Ayup 15:6, Luk 9:22
+ 21:2 1Pat 8:14
+ 21:3 San 36:7, Ezk 46:18
+ 21:4 3Pat 20:43
+ 21:8 2Pat 11:14
+ 21:10 Shıǵ 22:28, Leb 24:16
+ 21:17 3Pat 17:1
+ 21:19 3Pat 22:38, 4Pat 9:24-26
+ 21:21 4Pat 9:8, 4Pat 10:7
+ 21:22 3Pat 15:29, 3Pat 16:11
+ 21:23 4Pat 9:10, 4Pat 9:36
+ 21:24 3Pat 14:10, 3Pat 16:4
+ 21:25 3Pat 16:31, Ayan 2:20
+ 21:26 Jar 15:16, 4Pat 21:11
+ 21:29 4Pat 9:25, 4Pat 10:1-7
• 22:1 2Jln 18:2-34
+ 22:2 3Pat 15:24
+ 22:3 Nzm 4:43, Eshu 21:38-39
+ 22:4 4Pat 3:7
+ 22:6 3Pat 18:19
+ 22:7 4Pat 3:11
+ 22:11 Nzm 33:17, Mix 4:13, Zxr 1:18-19
+ 22:14 San 22:18, San 24:13
+ 22:17 San 27:17, Ezk 34:5
+ 22:19 Iysh 6:1, Dan 7:9, Ayan 4:2
+ 22:23 Erm 20:7, Ezk 14:9
+ 22:25 3Pat 20:30
+ 22:27 2Jln 16:10
+ 22:28 San 16:29, Mix 1:2
+ 22:30 4Pat 5:22
+ 22:34 2Jln 35:23
+ 22:38 3Pat 21:19
+ 22:39 Amo 3:15
• 22:41 2Jln 20:31
+ 22:41 3Pat 15:24
+ 22:43 3Pat 3:3, 3Pat 15:14
+ 22:44 2Jln 18:1
+ 22:46 Nzm 23:17, 3Pat 15:12
+ 22:47 2Pat 8:14, 4Pat 8:20

+ 22:48 3Pat 9:28, 1Jln 29:4, Ayup 22:24, Ayup 28:16, Zab 44:8, Iysh 13:12, Nzm 2:8

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 3 Patshalar

Alǵí sóz

3 Patshalar

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi