Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:02:47.232152+00:00

Muxaddes Kitap: 1 Korinfliler

Muxaddes Kitap: 1 Korinfliler

1. Alǵí sóz

1. 1 Korinfliler

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

1 Korinfliler

1 Korinfliler

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Alǵí sóz

Korinflilerge jazılǵan birinshi xat

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul xattı elshi Pavel Efes qalasında bolǵanda, óziniń úshinshi saparınıń waqtında Korinf qalasındaǵı iseniwshi jámáátke jazǵan.

Korinf – Greciyanıń qubla tárepinde jaylasqan Axaya úlkesiniń bas qalası bolıp, úlken sawda-satıq orayı edi. Qala xalqı grek filosofiyası menen qızıǵatuǵın hám danalıqtı joqarı bahalaytuǵın edi. Qalada butlarǵa salınǵan ibadatxanalar bar edi. Olardıń ishindegi eń belgili bolǵanı, muhabbat qudayı Afroditaǵa arnap salınǵan ibadatxana edi. Sol sebepten qalada buzıqshılıq háwij alǵan edi.

Bul qaladaǵı iseniwshi jámáát Pavel arqalı onıń ekinshi saparınıń waqtında payda bolǵan edi. Qala turǵınları qanday jámiyette jasawına qaramastan, Pavel aytqan Xosh Xabardı esitkennen soń Qudayǵa kelip, hár túrli ruwxıy sıylarǵa iye boldı.

Biraq, Pavel ketkennen keyin olardıń arasında bóliniwler, buzıqshılıqlar, tartıslar, butqa shalınǵan qurbanlıqtıń góshin jew hám óz ara dawlar sıyaqlı kóp mashqalalar payda boladı. Sol sebepli ayırım jetekshiler Pavelden aqıl-násiyat soraǵanlıqtan, Pavel olarǵa bul xattı jazıp jiberedi. Pavel xatında sol mashqalalardı sheshiw boyınsha jol-jorıqlar beredi hám mashqalalardı Xosh Xabarǵa tiykarlanıp, súyispenshilik penen sheshiw kerekligin aytadı.

1

Sálemnama hám Qudayǵa shúkirlik bildiriw

1^1Qudaydıń qálewi menen Masiyx Iysanıń elshisi bolıwǵa shaqırılǵan men, Pavelden hám tuwısqanımız Sostenisten, 2Korinf qalasındaǵı Qudaydıń jámáátine sálem! Bizler bul xattı Iyemiz Iysa Masiyxtıń atın hámme jerde aytıp shaqırıwshılardıń hámmesi menen birge Masiyx Iysa arqalı muxaddes qılınǵan hám muxaddesler[*] dep atalǵan sizlerge jazıp atırmız. Iysa Masiyx – olardıń da, bizlerdiń de Iyemiz+. 3Ákemiz Quday hám Iyemiz Iysa Masiyx sizlerge miyrim hám tınıshlıq bersin!

4Qudaydıń Masiyx Iysa arqalı sizlerge bergen miyrimi sebepli, sizler ushın Qudayıma bárqulla shúkirlik bildiremen. 5Óytkeni sizler Masiyx penen qatnas jasaǵanlıqtan, hár tárepleme bay boldıńlar. Ásirese Qudaydıń sózin aytıwda sheshen hám hár qıylı bilimge iye boldıńlar+. 6Bizlerdiń Masiyx Iysa haqqında gúwalıǵımız sizlerdiń ómirińizde usılay tastıyıqlandı. 7Solay etip, sizler hesh qanday ruwxıy sıydan[*] kemshilik kórmey, Iyemiz Iysa Masiyxtıń qayta keliwin intizarlıq penen kútesizler+. 8Ol keletuǵın kúni ayıpsız bolıwıńız ushın, Quday sizlerdi aqırına deyin bekkem qıladı+. 9Sizlerdi Óz Ulı Iyemiz Iysa Masiyx penen qatnasta bolıwǵa shaqırǵan Quday – sadıq+.

Korinf jámáátindegi bóliniwler haqqında

10Tuwısqanlarım! Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen eskertemen: hámmeńiz awızbirshilikli bolıńlar. Arańızda bóliniw bolmay, bir oy hám bir maqset penen birlesińler+. 11Sebebi tuwısqanlarım, Xloystıń úy-ishindegi adamlardan arańızda tartıslar bar ekenin bildim+. 12Meniń aytajaǵım mınaw: sizler: «Men Pavelge tiyislimen», «Men Apollosqa tiyislimen», «Men Kifaǵa[*] tiyislimen» yamasa «Men Masiyxqa tiyislimen» dep aytıp júrgen qusaysız+.

13Masiyx bólindi me? Sizler ushın atanaq aǵashqa Pavel shegelenip pe edi? Sizler Paveldiń atı menen suwǵa shomıldırılǵan[*] ba edińiz+? 14Men sizlerdiń arańızdan Krispus penen Gayustan basqa hesh kimdi suwǵa shomıldırmaǵanım ushın Qudayǵa shúkirlik etemen+. 15Sonlıqtan hesh kim meniń atım menen suwǵa shomıldırıldım, dep ayta almaydı. 16Íras, men taǵı Stepannıń úyi ishindegilerdi de suwǵa shomıldırdım. Bulardan basqa jáne kimlerdi suwǵa shomıldırǵanımdı esime túsire almayman+. 17Masiyx meni suwǵa shomıldırıw ushın emes, al Xosh Xabardı járiyalaw ushın jiberdi. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi áhmiyetin joytpawı ushın, men Xosh Xabardı sheshenlik penen járiyalamadım+.

Masiyx – Qudaydıń qúdireti hám danalıǵı

18Masiyxtıń atanaq aǵashı haqqında sózler nabıt bolatuǵınlar ushın aqmaqlıq, biraq qutqarılatuǵın bizler ushın Qudaydıń qúdireti+. 19Óytkeni Muxaddes Jazıwda Quday bılay degen:

«Danalardıń danalıǵın joq etemen,

Aqıllı adamlardıń aqılın bosqa shıǵaraman».[*]+

20Olay bolsa, dana adam qáne? Alım qáne? Házirgi zamannıń oyshılı qáne? Quday dúnyanıń danalıǵın aqılsızlıqqa aylandırmadı ma+? 21Sebebi dúnyanıń óz aqıl-danalıǵı menen Qudaydı bilmewi Qudaydıń danalıǵı boyınsha boldı. Sonlıqtan Quday isengen adamlardı bizlerdiń aqılsız dep sanalǵan wazımız benen qutqarıwdı maqul kórdi. 22Yahudiyler káramatlı belgiler kórsetiwimizdi talap etedi, grekler wazımızdan danalıq izleydi+. 23Biraq bizler atanaq aǵashqa shegelengen Masiyx haqqında járiyalap atırmız. Yahudiyler ushın bul tosqınlıq boladı, al basqa milletler ushın aqılsızlıq bolıp kórinedi+. 24Quday tárepinen tańlanǵanlar ushın bolsa, ol ya yahudiy bolsın, ya grek bolsın, atanaq aǵashqa shegelengen usı Masiyx – Qudaydıń qúdireti hám Onıń danalıǵı+. 25Óytkeni Qudaydıń «aqılsızlıǵı» adamnıń danalıǵınan anaǵurlım ústinirek, Qudaydıń «hálsizligi» adamnıń kúshinen anaǵurlım qúdiretlirek.

26Tuwısqanlarım, Quday tárepinen shaqırılǵan waqtıńızda kim bolǵanıńızdı eske túsirip kórińler. Adamnıń kóz qarası boyınsha arańızda danalar da, biylikke iye adamlar da, aqsúyek adamlar da kóp emes edi. 27Biraq, Quday danalardı uyatqa qaldırıw ushın, dúnya aqılsız dep sanaǵan adamlardı, kúshlilerdi uyatqa qaldırıw ushın, dúnya hálsiz dep sanaǵan adamlardı tańladı. 28Ol jáne de, dúnya áhmiyetli dep sanaǵanlardı arzımas qılıw ushın, dúnya shıǵısı tómen, pás hám áhmiyetsiz dep sanaǵanlardı tańladı+. 29Quday bunı Óziniń aldında hesh bir adam maqtanbawı ushın isledi+. 30Biraq, sizler ómirińizdiń tiykarı bolǵan Quday sebepli, Masiyx Iysa menen qarım-qatnasqa iyesiz. Masiyx bizler ushın Qudaydıń danalıǵı bolıp, bizlerdi aqlap, muxaddes qıldı hám gúnalarımız ushın tólem tólep qutqardı+. 31Solay etip, Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Maqtanatuǵın adam Jaratqan Iye menen maqtansın».[*]+

2

Atanaqqa shegelengen Masiyx haqqında járiyalaw

2^1Tuwısqanlarım, men sizlerge barıp, Qudaydıń sırın[*] járiyalaǵanımda, sheshen sózler yamasa artıqmash danalıq qollanbadım+. 2Sebebi arańızda bolǵan waqtımda, tek Iysa Masiyxqa hám Onıń atanaq aǵashqa shegeleniwine ǵana ayrıqsha dıqqat awdarıwǵa qarar ettim+. 3Men sizlerge hálsizlik hám qorqınısh penen qaltırap bardım+. 4Sóylegen sózim hám aytqan wazım isendiriwshi danalıqqa emes, al Muxaddes Ruwxtıń Óz qúdireti menen kórsetken dáliline tiykarlanǵan edi+. 5Meniń bundaǵı maqsetim – isenimińizdiń adamnıń aqılına emes, al Qudaydıń qúdiretine tiykarlanıwı edi+.

Muxaddes Ruwx beretuǵın Qudaydıń danalıǵı

6Degen menen, bizler ruwxıy jetilisken adamlar arasında dana sózler sóyleymiz. Biraq bul danalıq usı dúnyanıń hám onıń ótkinshi húkimdarlarınıń danalıǵı emes+. 7Bizler Qudaydıń jasırın hám sırlı bolǵan danalıǵı haqqında sóz etip atırmız. Quday dúnyanı jaratpastan burın onı bizlerdiń dańqqa erisiwimiz ushın arnap qoyǵan edi+. 8Bul danalıqtı usı dúnyadaǵı húkimdarlardıń hesh biri túsinbedi. Eger túsingende, ullı Iyemizdi atanaq aǵashqa shegelemegen bolar edi+. 9Muxaddes Jazıwda aytılǵanday:

«Kóz kórip, qulaq esitpegen,

Adamnıń oyına kirip te shıqpaǵan nárselerdi,

Quday Ózin súyetuǵınlar ushın tayarlap qoyıptı».[*]+

10Biraq, Quday bunı bizlerge Óziniń Muxaddes Ruwxı arqalı ashıp berdi. Óytkeni Muxaddes Ruwx hámme nárseni, hátte, Qudaydıń tereń oy-pikirlerin de biledi+. 11Adamnıń oyların onıń ishindegi ruwxtan basqa kim bile aladı? Sol sıyaqlı, Qudaydıń oy-pikirlerin de Onıń Muxaddes Ruwxınan basqa hesh kim bile almaydı+. 12Qudaydıń bizlerge bergen miyrimli sıyların biliwimiz ushın, bizler bul dúnyanıń ruwxın emes, al Qudaydıń Ruwxın qabıl etkenbiz+. 13Bizler bul sıylar haqqında adamnıń aqılı úyretken sózler menen emes, al Muxaddes Ruwx úyretken sózler menen sóyleymiz. Yaǵnıy, ruwxıy nárselerdi ruwxıy sózler menen túsindiremiz+.

14Óz tábiyatı boyınsha jasaytuǵın adam Qudaydıń Ruwxı beretuǵın nárselerdi qabıl etpeydi. Sebebi ol bulardı aqmaqlıq dep sanaydı. Olardı tek Muxaddes Ruwxtıń járdeminde túsiniw kerek bolǵanlıqtan, ol túsine almaydı+. 15Muxaddes Ruwxqa boysınatuǵın adam Muxaddes Ruwx tárepinen berilgen hámme nárseni túsine aladı, biraq onı Muxaddes Ruwxqa boysınbaytuǵın adamlar túsine almaydı.

16«Jaratqan Iyeniń oy-pikirlerin kim bile aladı?

Kim Oǵan másláhátshi bolǵan?»[*]

Biraq, bizler Masiyxtıń aqıl-oyına iyemiz+.

3

Qudaydıń xızmetkerleri haqqında

3^1Tuwısqanlarım! Men sizlerge Muxaddes Ruwxqa boysınatuǵınlarǵa sóylegendey sóyley almadım. Men sizlerge gúnakar tábiyatqa boysınatuǵınlarǵa, yaǵnıy Masiyx penen bolǵan qatnasta ele gódeklik dárejesinde bolǵanlarǵa sóylegendey sóyledim. 2Men sizlerge kúshli awqat emes, al sút berdim. Óytkeni sizler ele kúshli awqattı jewge ázzilik qılatuǵın edińler. Hátte, házir de onı jewge ázzilik qılasızlar+. 3Sebebi sizler ele de gúnakar tábiyatıńızǵa boysınasızlar. Arańızda qızǵanshaqlıq hám tartıslardıń bolǵanı, sizlerdiń gúnakar tábiyatıńızǵa boysınıp, isenbeytuǵın adamlar sıyaqlı jasap atırǵanıńızdı kórsetpey me+? 4Birińiz: «Men Pavelge tiyislimen», basqa birińiz: «Men Apollosqa tiyislimen» deseńiz, sizler isenbeytuǵın adamlar sıyaqlı bolıp qalmaysızlar ma?

5Olay bolsa, Apollos kim? Pavel kim? Apollos hám men – sizlerdiń tek isenimge keliwińiz ushın qoyılǵan Qudaydıń xızmetkerlerimiz ǵana. Iyemiz hár birimizge xızmet tapsırǵan+. 6Tuqımdı men ektim, Apollos suwǵardı. Biraq, egindi Quday ósirdi+. 7Solay etip, ekken adam da, suwǵarǵan adam da áhmiyetli emes, al egindi ósirgen Quday áhmiyetli+. 8Ekken adam menen suwǵarǵan adamnıń maqseti bir. Olardıń hár biri óz miynetiniń haqısın aladı+. 9Bizler Quday menen birge miynet etemiz. Al sizler – Qudaydıń atızı hám imaratısızlar+.

10Qudaydıń ózime bergen miyrimi menen, men usta qurıwshı sıyaqlı tiykar saldım. Basqaları usı tiykardıń ústine imarat salmaqta. Biraq, hár bir adam qalay salıp atırǵanına dıqqat awdarsın+. 11Óytkeni hesh bir adam salınǵan tiykardan basqa, yaǵnıy Iysa Masiyxtan basqa bir tiykar sala almaydı+. 12Usı tiykardıń ústine adamlar altınnan, gúmisten, hasıl taslardan, aǵashtan, qamıstan yamasa sabannan imarat saladı. 13Degen menen, hár bir adamnıń islegen isi aqırzamanda ashılıp, otta belgili boladı. Sebebi hár bir adamnıń isiniń qanday ekenligin ot sınap beredi+. 14Kimniń salǵanı otqa shıdasa, ol sıylıq aladı. 15Al shıdamay janıp ketse, zıyan kóredi. Onıń ózi qutıladı, biraq ottıń ishinen qashqanday bolıp qutıladı+.

16Ózlerińizdiń Qudaydıń ibadatxanası ekenińizdi hám Qudaydıń Ruwxı ishińizde jasap atırǵanın sizler haqıyqattan da bilmeysizler me+? 17Eger kim de kim Qudaydıń ibadatxanasın buzsa, onı Quday uradı. Óytkeni Qudaydıń ibadatxanası – muxaddes hám sol ibadatxana sizlersiz+.

18Hesh bir adam ózin ózi aldamasın. Eger arańızdaǵı birińiz ózin bul dúnyanıń kóz qarası boyınsha danaman dep esaplasa, Quday názerinde dana bolıw ushın, bul dúnyanıń kóz qarası boyınsha «aqılsız» bolsın. 19Sebebi bul dúnyanıń danalıǵı Quday názerinde aqılsızlıq boladı. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Ol danalardı ózleriniń mákkarlıǵı arqalı qolǵa túsiredi».[*]+
20Jáne de: «Danalardıń oy-pikirleriniń push ekenligin Jaratqan Iye biledi»,[*] – dep jazılǵan+. 21Sonlıqtan hesh bir adam adamlar menen maqtanbasın. Óytkeni hámmesi sizlerge tiyisli: 22Pavel de, Apollos ta, Kifa da, dúnya da, ómir hám ólim de, házirgi hám keleshek zaman da, hámmesi sizlerge tiyisli. 23Sizler Masiyxqa tiyislisiz, al Masiyx Qudayǵa tiyisli+.

4

Masiyxtıń elshileriniń xızmeti haqqında

4^1Solay etip, adamlar Masiyxtıń elshileri bolǵan bizlerdi Masiyxtıń xızmetshileri hám Qudaydıń sırların ayan etiwshi xızmetkerler dep esaplasın. 2Al xızmetkerlerden talap etiletuǵın eń baslı nárse – sadıqlıq. 3Meni sizlerdiń yamasa basqa adamlardıń qalay húkim etiwi men ushın áhmiyetli emes. Hátte, men ózim de ózimdi húkim etpeymen. 4Sebebi meniń hújdanım taza. Biraq, men usı sebepten aqlanbayman. Meni húkim etetuǵın – Iyemizdiń Ózi+. 5Sonlıqtan Iyemiz keliwge deyin, belgilengen waqıttan burın hesh qanday húkim etpeńler. Ol qarańǵılıqta jasırılǵan nárselerdi jaqtıǵa shıǵarıp, adamlardıń kewillerindegi niyetlerin ashıp kórsetedi. Sonda hár bir adam Qudaydan ózine ılayıq maqtaw aladı+.

6Tuwısqanlarım! Aldında aytılǵanlardı túsiniwińiz ushın, men ózimdi hám Apollostı mısal etip kórsettim. Bunı men Muxaddes Jazıwda aytılǵanlardan shetke shıǵıp ketpewdi bizlerden úyreniwińiz ushın hám hesh qaysısıńız bir adamdı ekinshi adamnan joqarı qoyıp, menmensip ketpewińiz ushın isledim+. 7Hesh kim seni basqalardan ústin qılıp qoyǵan joq. Seniń Qudaydan almaǵan nárseń bar ma? Qudaydan hámmesin alǵan bolsań, Onnan almaǵanday bolıp maqtanǵanıń qalay bolǵanı+?

8Sizler endi kerekli hámme nársemiz bar dep oylaysızlar. Sizler bayıp ketipsizler, bizlersiz patshalıq etpektesizler! Qáne endi, sizler haqıyqattan da, patsha bolǵanıńızda edi, bizler de sizler menen birge patshalıq eter edik!+
9Meniń oyımsha, Quday biz elshilerdi eń áhmiyetsiz adamlar qılıp, hámmeniń kóz aldına shıǵardı. Bizler ólimge húkim etilgen adamlar sıyaqlı bolǵanımız sebepli, perishteler ushın da, adamlar ushın da, yaǵnıy pútkil dúnya ushın bir tamasha boldıq+. 10Bizler Masiyx ushın aqılsız boldıq, biraq sizler Masiyx penen qatnasta bolıp aqıllı boldıńlar! Bizler hálsizbiz, biraq sizler kúshlisiz! Sizler húrmetli adamlarsız, biraq bizler izzetsiz adamlarmız!+
11Bizler usı waqıtqa deyin ashlıqqa hám shólge shıdap kelemiz, jalańashpız, tayaq jeymiz, úy-jaysız sergizdanbız+. 12Óz qollarımız benen awır miynet isleymiz. Bizlerge jaman sóz aytqanlarǵa jaqsı tilek tileymiz. Quwdalansaq, shıdaymız+. 13Kewlimizge tiygende, múláyimlilik penen juwap beremiz. Usı waqıtqa deyin dúnyanıń sıpırındısı, pútkil adamzattıń taslandısı boldıq.

14Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın emes, al súyikli balalarım bolǵan sizlerdi aqıllandırıw ushın jazıp atırman+. 15Óytkeni Masiyxtıń jolın úyretetuǵın mıń-mıńlaǵan ustazıńız bar bolsa da, ákeńiz birew. Masiyx Iysa menen qatnasta bolıwıńız ushın, sizlerge Xosh Xabardı járiyalawım arqalı men sizlerdiń ákeńiz boldım+. 16Sol sebepten sizlerden ótinish etemen: mennen órnek alıńlar[*]+. 17Iyemizge sadıq bolǵan súyikli balam Timofeydi usı maqset penen sizlerge jiberdim. Hámme jerde, iseniwshilerdiń hár bir jámáátinde bergen tálimime say bolǵan, meniń Masiyx penen birge basıp ótken jolımdı ol sizlerdiń esińizge túsiredi+.

18Meni kelmeydi dep, arańızdaǵı bazılarıńız menmensip ketipti. 19Biraq, Iyemiz qálese, jaqın arada sizlerge baraman. Sonda menmensip ketken sol adamlardıń tek sózlerin emes, al olarda Qudaydıń kúshi bar ma ya joq pa, sonı da sınap kóremen+. 20Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı sózden emes, al Qudaydıń kúshinen ibarat+. 21Sizler neni qáleysizler? Sizlerge tayaq penen barayın ba yamasa súyispenshilik hám múláyimlilik penen be+?

5

Buzıqshılıq islegenge shara kóriw haqqında

5^1Sizlerdiń arańızda buzıqshılıq islenip atırǵanı haqqında anıq xabarlar bar. Hátte, Qudayǵa isenbeytuǵınlar arasında da ushıraspaytuǵın buzıqshılıq islenipti: arańızdaǵı birińiz ákesiniń hayalı, yaǵnıy ógey anası menen jasaytuǵın qusaydı+. 2Usılay bolsa da, sizler menmenlikke berilip ketipsizler. Bunıń ornına qayǵırıp, usınday is qılǵandı arańızdan quwıp shıǵarıwıńız kerek emes pe edi?

3-4Meniń ózim arańızda bolmasam da, ruwxım sizler menen birge. Sonlıqtan ózim arańızda bolǵanday, usınday isti islegendi Iyemiz Iysanıń atı menen álle qashan húkim qıldım. Sizler jıynalǵanıńızda, Iyemiz Iysanıń qúdireti menen meniń ruwxım da sizler menen birge boladı+. 5Sonda bul adamnıń gúnakar tábiyatı nabıt bolıp, ruwxı Iyemizdiń kúni qutqarılıwı ushın onı jámáátten quwıp shıǵarıp, shaytanǵa tapsırıń+.

6Sizlerdiń maqtanǵanıńız durıs emes. Azǵantay ashıtqı pútkil qamırdı ashıtatuǵının bilmeysizler me+? 7Sonlıqtan sizler eski ashıtqıdan tazalanıp, jańa qamır bolıńlar. Sizler negizinde ashıtqısız qamırsızlar. Óytkeni Masiyx, yaǵnıy Qutqarılıw bayramına[*] arnalǵan Qozımız shalındı+. 8Sonlıqtan eski ashıtqı menen, yaǵnıy jawızlıq hám jamanlıq penen emes, al páklik hám haqıyqatlıq penen, yaǵnıy ashıtqısız nan menen bayramlayıq+.

9Men óz xatımda buzıqshılıq isleytuǵınlar menen qatnas jasamań, dep sizlerge jazǵan edim+. 10Degen menen, men ulıwma bul dúnyadaǵı buzıq, nápsiqaw, tonawshı yamasa butparaz adamlardı názerde tutqan joqpan. Eger olay bolǵanda, sizler bul dúnyadan shıǵıp ketiwge májbúr bolar edińler! 11Biraq, ózin iseniwshi tuwısqanıńızban dep atap turıp, buzıq, nápsiqaw, butparaz, jalaxor, máskúnem yamasa tonawshı bolǵan adam menen qatnas jasamawıńızdı, hátte, sonday adam menen birge awqat ta jemewińizdi jazǵan edim+. 12Iseniwshiler jámáátiniń sırtındaǵı adamlardı húkim qılıw meniń jumısım emes. Sizler iseniwshiler jámáátiniń ishindegi adamlardı húkim qılıwıńız kerek+. 13Al iseniwshiler jámáátiniń sırtındaǵı adamlardı Qudaydıń Ózi húkim qıladı. Muxaddes Jazıwda aytılǵanday: «Jaman adamdı arańızdan quwıp shıǵarıńlar».[*]

6

Iseniwshi adamlar arasındaǵı dawlar haqqında

6^1Arańızdaǵı birińizdiń birewge dawı bolsa, muxaddesler aldında emes, al qazıxanadaǵı isenbeytuǵın adamlar aldında dawlasıwǵa qalay batılı baradı+? 2Keleshekte muxaddeslerdiń dúnyanı húkim etetuǵının bilmeysizler me? Eger sizler dúnyanı húkim etetuǵın bolsańız, kishkene dawlardı sheshiw qolıńızdan kelmegeni me+? 3Bizler, hátte, perishtelerdi de húkim etemiz. Solay eken, turmıs isleri ne bolıptı? 4Solay bolsa da, turmıs islerine baylanıslı dawlar payda bolǵanda, sizler iseniwshiler jámáátinde hesh qanday áhmiyetke iye bolmaǵan qazıxanadaǵı isenbeytuǵın adamlardı tóreshi qılasızlar ma? 5Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın aytıp atırman. Iseniwshi tuwısqanlarınıń arasındaǵı dawlardı sheshetuǵın arańızda birde bir aqıllı adam joq bolǵanı ma+? 6Biraq tuwısqan tuwısqanǵa qarsı dawlasadı, onıń ústine isenbeytuǵınlar aldında dawlasadı!

7Negizinde, bir-birińizge qarsı dawıńızdıń bolıwınıń ózi sizler ushın qattı uyat nárse. Onnan góre, nahaqlıqqa shıdaǵanıńız jaqsıraq bolmas pa edi? Tonalǵanıńız jaqsıraq bolmas pa edi+? 8Sizler onıń ornına ózlerińiz nahaqlıq islep, birewdi tonap atırsız. Ol da bolsa, ózińizdiń tuwısqanıńız.

9Nahaqlardıń Qudaydıń Patshalıǵın miyras etip almaytuǵının bilmeysizler me? Aldanbańlar! Buzıqshılıq islewshiler, butparazlar, neke hadallıǵın buzıwshılar, erkek penen jınısıy qatnas jasaytuǵın erkekler,+
10urılar, nápsiqawlar, máskúnemler, jalaxorlar hám tonawshılar Qudaydıń Patshalıǵın miyras etip almaydı+. 11Arańızdaǵı ayırımlarıńız usınday adamlar edi. Biraq, sizler Iyemiz Iysa Masiyxtıń atı menen hám Qudayımızdıń Ruwxı menen tazalandıńız, muxaddes boldıńız hám aqlandıńız+.

Buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar!

12Sizler: «Ne islesem de erklimen» deysizler, biraq hámme nárse de paydalı emes. Durıs, «Men ne islesem de erklimen», biraq hesh bir nárse de meni qul qılmawı kerek+. 13«Awqat qarın ushın, al qarın awqat ushın jaratılǵan», – deysizler. Degen menen, Quday ekewin de joq qıladı. Biraq, dene buzıqshılıq ushın emes, al Iyemiz ushın jaratılǵan. Iyemiz de denemizge ǵamxorlıq qıladı. 14Quday Iyemizdi ólimnen tiriltti. Sol sıyaqlı, Ol bizlerdiń denemizdi de Óz qúdireti menen tiriltedi. 15Denelerińizdiń Masiyxtıń músheleri ekenligin bilmeysizler me? Masiyxtıń múshelerin alıp, buzıq hayaldıń músheleri qılıwǵa bola ma? Hesh qashan!+
16Buzıq hayal menen qosılǵan adam onıń menen bir dene bolatuǵının bilmeysizler me? Sebebi Muxaddes Jazıwda: «Ekewi bir dene boladı», – delingen-ǵo[*]+. 17Biraq, Iyemiz benen qosılǵan adam Onıń menen bir ruwx boladı+.

18Buzıqshılıqtan awlaq bolıńlar! Adamnıń isleytuǵın basqa barlıq gúnaları denesiniń sırtında islenedi. Al buzıqshılıq islegen adam óz denesine qarsı gúna isleydi+. 19Deneńizdiń ózlerińiz Qudaydan alǵan hám sizlerde jasap atırǵan Muxaddes Ruwxtıń ibadatxanası ekenligin bilmeysizler me? Sizler ózińizge tiyisli emessiz+. 20Óytkeni Quday biybaha tólem tólep, sizlerdi satıp aldı. Sonlıqtan da, óz deneńiz[*] benen Qudaydı alǵıslańlar+.

7

Neke haqqında

7^1Endi sizler jazǵan nárselerge kelsek: durıs, erkektiń hayalǵa jaqınlaspaǵanı jaqsı. 2Biraq, buzıqshılıqqa jol qoymaw ushın, hár bir er adamnıń óz hayalı hám hár bir hayaldıń óz kúyewi bolsın. 3Er adam óz hayalına degen, hayal da óz kúyewine degen erli-zayıplılıq wazıypasın orınlasın+. 4Sebebi hayaldıń denesi ústinen hayaldıń ózi emes, al kúyewi biylik etedi. Sol sıyaqlı, er adamnıń denesi ústinen de er adamnıń ózi emes, al hayalı biylik etedi. 5Erli-zayıplılıq wazıypasın orınlawda bir-birińizden bas tartpańlar. Tek óz ara keliskennen soń, ózlerińizdi duwa etiwge tolıq baǵıshlaw ushın ǵana waqıtsha bólek bolıńlar. Ózińizdi tıya almaǵanıńızdan shaytan paydalanıp, sizlerdi azǵırmawı ushın keyin jáne birge bolıńlar+. 6Bunı bir buyrıq sıpatında emes, al ruxsat sıpatında aytıp atırman+. 7Barlıq adamlardıń men sıyaqlı jalǵız jasawın qáleymen. Biraq, hár bir adamnıń Qudaydan alǵan sıyı bar: birewler xojalıq bolıp nekede jasaydı, ekinshiler nekesiz jalǵız jasaydı+.

8Hayalı qaytıs bolǵan erkeklerge hám jesir hayallarǵa aytatuǵınım: men sıyaqlı jalǵız jasasa, ózleri ushın jaqsı boladı. 9Biraq, ózlerin tıya almaytuǵın bolsa, úylensin yamasa turmısqa shıqsın. Óytkeni jınısıy qálewler sebepli kúyip-janǵannan góre, úylengeni yamasa turmısqa shıqqanı jaqsıraq+.

10Al nekede bolǵanlarǵa men mınanı buyıraman, anıǵıraǵı men emes, Iyemiz solay buyırǵan: hayal adam kúyewi menen ajıraspasın[*]+. 11Eger ajırassa, ya kúyewsiz qalsın, ya óz kúyewi menen jarassın. Er adam da hayalı menen ajıraspasın+.

12Al qalǵanlarǵa Iyemiz emes, men bılay deymen: eger bir tuwısqanımızdıń hayalı iseniwshi bolmasa, biraq onıń menen jasawǵa ırazı bolsa, ol hayalı menen ajıraspasın+. 13Bir iseniwshi hayaldıń da kúyewi iseniwshi bolmasa, biraq kúyewi onıń menen jasawǵa ırazı bolsa, hayal kúyewi menen ajıraspasın. 14Sebebi isenbeytuǵın kúyew hayalı sebepli, isenbeytuǵın hayal da iseniwshi kúyewi sebepli, Qudaydıń panasında boladı. Olay bolmaǵanda, balalarıńız qudaysız bolar edi, biraq endi olar Qudaydıń panasında+.

15Biraq, eger isenbeytuǵın adam ajırasqısı kelse, ajırasıwına boladı. Bunday jaǵdayda er yamasa hayal tuwısqanımız sol nekede qalıwǵa májbúr emes. Degen menen, Quday sizlerdi tınıshlıqta jasawǵa shaqırdı. 16Háy hayal, sen arqalı kúyewiń de qutqarılıwı múmkin ekenligin bileseń-ǵo. Háy erkek, sen arqalı hayalıń da qutqarılıwı múmkin ekenligin bileseń-ǵo+.

Qudaydıń shaqırıǵı boyınsha ómir súriw

17Hár bir adam Iyemizdiń ol ushın belgilegen jaǵdayına boysınıp, Quday onı qanday jaǵdayda shaqırǵan bolsa, sonday bolıp qalsın. Bunı barlıq iseniwshi jámáátlerge buyıraman. 18Eger kim de kim shaqırılǵan waqıtta súnnetli bolsa, súnnetin jasırmasın. Kim de kim shaqırılǵan waqıtta súnnetsiz bolsa, súnnet etilmesin+. 19Súnnetli bolıw yamasa bolmaw áhmiyetli emes. Al áhmiyetlisi – Qudaydıń buyrıqların orınlaw+. 20Kim qanday jaǵdayda shaqırılǵan bolsa, sol jaǵdayda qalsın. 21Qul bolıp shaqırıldıń ba? Qapa bolma. Biraq, azat bolıwǵa múmkinshilik tuwılsa, onnan paydalan! 22Iyemiz shaqırǵan waqıtta qul bolǵan adam endi Iyemizge tiyisli azat adam boladı. Sol sıyaqlı, azat bolıp shaqırılǵan adam da Masiyxtıń qulı boladı+. 23Quday biybaha tólem tólep, sizlerdi satıp aldı, sonlıqtan adamlardıń qulı bolmańlar+. 24Tuwısqanlarım, kim qanday jaǵdayda shaqırılǵan bolsa, Quday aldında sol jaǵdayda qalsın.

Turmıs qurmaǵanlar haqqında

25Endi qız-jigitlerge kelsek, Iyemizden olarǵa baylanıslı buyrıq alǵanım joq. Biraq, Iyemizdiń miyrim-shápáátin alǵan isenimli adam sıpatında men óz pikirimdi aytaman+. 26Meniń oyım boyınsha, házirgi qıyınshılıqlarǵa baylanıslı, adam sol halında qala bergeni jaqsı. 27Bir hayalǵa basıń baylanǵan ba? Onda ajırasıwǵa umtılma. Hayalsızsań ba? Onda ózińe hayal izleme. 28Degen menen, eger úylenseń de gúna islemeyseń. Eger qız da turmısqa shıqsa, gúna islegen bolmaydı. Biraq, turmıs qurǵanlar ómirde qıyınshılıq kóredi. Men sizlerdi usı qıyınshılıqlardan saqlawdı qáleymen. 29Tuwısqanlarım, sizlerge mınanı aytıwdı qáleymen: waqıt qısqa. Bunnan bılay, hayalı bolǵanlar hayalı joqtay bolsın. 30Jılap atırǵanlar jılamaytuǵınday, quwanıp atırǵanlar quwanbaytuǵınday, satıp alıp atırǵanlar iyelik etpeytuǵınday,+
31dúnyadaǵı zatlardı paydalanıp atırǵanlar paydalanbaytuǵınday bolsın. Óytkeni bul dúnya ótkinshi+.

32Men sizlerdiń ǵam-táshiwishsiz bolǵanıńızdı qáleymen. Úylenbegen erkek Iyemizge qalay jaǵınsam eken dep, Iyemizdiń isleri haqqında oylaydı+. 33Biraq, úylengen erkek hayalıma qalay jaǵınsam eken dep, dúnyanıń isleri haqqında oylaydı. 34Sol sebepten ol alaǵada bolıp júredi. Kúyewsiz hayal yamasa turmısqa shıqpaǵan qız denesi menen hám ruwxıy jaqtan muxaddes bolıw ushın, Iyemizdiń isleri haqqında oylaydı. Biraq, turmısqa shıqqan hayal kúyewime qalay jaǵınsam eken dep, dúnyanıń isleri haqqında oylaydı. 35Men bunı moynıńızǵa buǵaw salıw ushın emes, al sizlerdiń paydańız ushın aytıp atırman. Sizlerdiń hesh nársege alań bolmay, Iyemizge ózlerińizdi tolıq baǵıshlawıńızdı hám ılayıqlı túrde jasawıńızdı qáleymen.

36Eger jigit háwes otına shıdap, ózine atalǵan qızına úyleniwden ózin uslayman, dep bolıp, úyleniwdi sheshse, onda ol úylensin, bul gúna emes. 37Biraq ol úylenbewdi júreginde sheshken bolsa, bul máselede mútájligi bolmay, ózine erkinlikti tańlap, qatań sheshimge kelgen bolsa, onda jaqsı is qılǵan boladı. 38Solay etip, atastırılǵan qızına úylense, jaqsı is qılǵan boladı. Úylenbese, onnan da jaqsı is qılǵan boladı+.

39Hayal kúyewi tiri waqtında bası baylawlı boladı. Kúyewi ólse, hayal qálegen adamına turmısqa shıǵıwǵa erki bar. Tek ol adam Iyemizge tiyisli bolsın+. 40Biraq, hayal jesir bolıp qala berse baxıtlıraq boladı. Bul meniń pikirim hám mende de Qudaydıń Ruwxı bar dep oylayman.

8

Butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń góshi haqqında

8^1Endi butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń góshine toqtayıq.

Durıs, hámmemiz de bilimli ekenligimizdi bilemiz. Degen menen, bilim adamdı menmen qıladı, al súyispenshilik adamdı jigerlendiredi+. 2Adam bir nárseni bilemen dep oylasa, ol ele biliwi kerek nárseni bilmegeni boladı+. 3Biraq, Qudaydı súygen adamdı Quday biledi+.

4Al, butlarǵa berilgen qurbanlıq góshin jewge kelsek, negizinde buttıń dúnyada hesh qanday áhmiyetke iye emes ekenin hám tek ǵana jalǵız Quday bar ekenin bilemiz+. 5Adamlardıń oyı boyınsha jerde de, aspanda da «quday» dep atalatuǵınlar bar. Olar shınında da, kóp «qudaylar» hám «iyeler» bar dep esaplaydı. 6Biraq, bizler ushın tek jalǵız ǵana Quday Ákemiz bar. Ol hámme nárseniń tiykarı hám bizler Ol ushın jasap atırmız. Jáne de, bizlerdiń tek jalǵız ǵana Iyemiz – Iysa Masiyx bar. Hámme nárse Ol arqalı jaratılǵan, bizler de Ol sebepli jasap atırmız+.

7Degen menen, iseniwshilerdiń hámmesi de usınday bilimge iye emes. Olardıń ayırımları bul góshti jegende, ózleriniń burınǵı butparazlıq ádeti boyınsha, elege deyin onı butqa berilgen qurbanlıqtıń góshi dep esaplaydı. Sonlıqtan olardıń hújdanı qıynalıp, ózlerin iplaslandıq dep oylaydı+. 8Awqat bizlerdi Qudayǵa jaqınlastırmaydı, Jemesek te, hesh nárse joytpaymız, jesek te, hesh nárse arttırmaymız+. 9Biraq, abaylı bolıńlar, bul azatlıǵıńız isenimi hálsizlerdiń azǵırılıwına sebep bolmasın. 10Eger isenimi hálsiz bolǵan adam bilimge iye bolǵan seniń butxanada awqat jep otırǵanıńdı kórse, onda da butlarǵa berilgen qurbanlıqtıń góshin jewge qálew tuwılmay ma+? 11Solay etip, seniń bilimiń sebepli, bul isenimi hálsiz tuwısqanıń nabıt boladı. Biraq, Masiyx ol ushın da qurban bolǵan+. 12Sizler usı tárizde tuwısqanlarıńızǵa qarsı gúna islewińiz arqalı hám olardıń qıynalıp atırǵan hújdanın azapqa túsiriwińiz arqalı Masiyxqa qarsı gúna islegen bolasızlar. 13Sonlıqtan meniń jep atırǵan nársem tuwısqanımnıń azǵırılıwına sebep bolatuǵın bolsa, men tuwısqanımdı azǵırmaw ushın, hesh qashan gósh jemeymen+.

9

Elshiniń huqıqları

9^1Men azat adam emespen be? Men elshi emespen be? Men Iyemiz Iysanı kórmedim be? Meniń Iyemiz ushın islegen miynetimniń jemisi sizler emessiz be+? 2Meni basqalar elshi dep sanamasa da, sizler meni elshi dep sanawıńız tiyis! Óytkeni sizler – meniń Iyemizdiń elshisi ekenligimniń dálilisizler.

3Meni sınǵa alıp atırǵanlardan ózimdi bılay qorǵayman: 4sizlerge qılǵan xızmetimiz ushın, sizlerdiń esabıńızdan iship-jewimizge haqımız bar+. 5Basqa elshiler sıyaqlı, Iyemizdiń tuwısqanları hám Kifa sıyaqlı, bizler de qasımızǵa iseniwshi hayalımızdı ertip júriwge haqımız bar+. 6Basqa elshiler sıyaqlı, men hám Barnaba da kún kóriw ushın miynet etpew huqıqına iyemiz+. 7Kim óz esabınan áskerlik qıladı? Kim baǵ otırǵızıp, miywesin jemeydi? Kim súriwdi baǵıp, súriwdegi maldıń sútinen ishpeydi+?

8Men bulardı tek adamlardıń pikiri boyınsha aytıp atırǵan joqpan. Muwsanıń Nızamında da anıq usılar haqqında aytılǵan joq pa? 9Onda: «Túyek aydap atırǵan ógizdiń awzın baylap qoymańlar»,[*] – dep jazılǵan-ǵo. Quday tek ógizlerdi qayǵıradı ma+? 10Qudaydıń xızmetkerleri bolǵan bizler ushın aytıp atırǵan joq pa? Awa, álbette, bul bizler ushın jazılǵan. Mısalı: jerdi súrgen adam da, túyek aydaǵan adam da óz úlesin alıwdan úmit etip, miynet isleydi+. 11Arańızda ruwxıy tuqım egip, sizlerden dúnyaǵa tiyisli zatlardı orıp alǵanımız orınsız ba+? 12Basqalar sizlerden usı zatlardı alıw huqıqına iye bolsa, bizler olardan da kóbirek huqıqqa iyemiz. Biraq, bizler usı huqıqımızdan paydalanǵan joqpız. Masiyxtıń Xosh Xabarına tosqınlıq jasamayıq dep, bizler hámme nársege shıdap atırmız. 13Xabarıńız bar, Ibadatxanada xızmet etetuǵınlar Ibadatxanadan awqat alıp jeydi. Sizlerge málim, qurbanlıq orın átirapında xızmet etetuǵınlar da qurban etilgen nárselerden óz úlesin aladı+. 14Sol sıyaqlı, Iyemiz de Xosh Xabardı járiyalawshılar usı xızmeti arqalı kún kórsin dep buyırǵan+.

15Biraq, men bul huqıqlarımdı hesh qashan qollanǵan emespen. Maǵan usınday qılınsın, dep te jazıp atırǵan joqpan. Bunday islegenimnen góre, ólgenim abzalıraq. Meni usı maqtanıshımnan ayırıwǵa hesh kimge jol qoymayman!+
16Degen menen, Xosh Xabardı járiyalap atırǵanım sebepli maqtanıwǵa haqım joq. Sebebi bul – meniń minnetli wazıypam. Xosh Xabardı járiyalamasam, men hásiret shegemen!+
17Eger men Xosh Xabardı óz ıqtıyarım menen járiyalap atırǵan bolsam, onda miynetimniń haqısın alaman. Biraq eger men onı óz ıqtıyarım menen emes, al isenip tapsırılǵan minnetli wazıypam sıpatında orınlap atırǵan bolsam,+
18onda meniń miynet haqım qanday boladı? Xosh Xabardı járiyalaǵanımda huqıqlarımnan paydalanbay, onı esheyin járiyalawım – meniń miynet haqım boladı+.

19Men azat adamman, hesh kimniń qulı emespen. Biraq, kóp adamlardı Masiyxqa alıp keliw ushın, hámmeniń qulı boldım+. 20Yahudiylerdi Masiyxqa alıp keliw ushın, men yahudiylerge yahudiy sıyaqlı boldım. Muwsanıń Nızamınıń qol astında bolǵanlardı Masiyxqa alıp keliw ushın, ózim Nızamnıń qol astında bolmasam da, men olarǵa Nızamnıń qol astındaǵı adam sıyaqlı boldım+. 21Nızamǵa jat bolǵan basqa milletlerdi Masiyxqa alıp keliw ushın, men olarǵa Nızamǵa jat adamday boldım. Biraq, men Qudaydıń Nızamına jat adam emespen, óytkeni men Masiyxtıń Nızamınıń qol astındaman+. 22Isenimi kúshsizlerdiń Masiyx penen baylanısın bekkem qılıw ushın, men olardıń biri sıyaqlı boldım. Hesh bolmasa ayırım adamlardı bolsa da qutqarıw ushın, men hámmege hámme nárse boldım+. 23Xosh Xabar arqalı keletuǵın bereketten úles alayın dep, men bulardıń hámmesin Xosh Xabar ushın islep atırman.

24Jarısqa qatnasatuǵınlardıń hámmesi juwırǵanı menen, tek bir adam ǵana sıylıq alatuǵının bilmeysizler me? Sizler de sıylıq alıwıńız ushın solay juwırıńlar+. 25Jarısqa qatnasatuǵınlardıń hámmesi ózlerin barlıq nárseden tıyadı. Olar bunı ótkinshi tajdı alıw ushın isleydi. Al bizler máńgilik tajdı alıw ushın háreket etemiz+. 26Sonlıqtan men maqsetsiz juwırǵan adam sıyaqlı juwırmayman. Judırıǵımdı biykarǵa siltep, hawanı urǵan adam sıyaqlı bolmayman. 27Al, basqalarǵa Xosh Xabardı járiyalap, ózim ılayıqsız adam bolıp qalmawım ushın, ózimdi tıyıp, denemdi baǵındırıp atırman.

10

Butqa tabınbańlar!

10^1Tuwısqanlarım! Sizlerdiń mınadan xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen: Quday bizlerdiń, yaǵnıy yahudiylerdiń ata-babalarınıń hámmesin bulttıń jetelewi menen júrgizip, olardıń barlıǵın teńizden kesip ótkizdi[*]+. 2Olardıń hámmesi bult astında hám teńizde suwǵa shomıldırıw rásiminen ótkendey bolıp, Muwsanıń izine eriwshiler boldı. 3Hámmesi Quday káramatlı jol menen bergen birdey awqattı jedi[*]+. 4Jáne de, olardıń hámmesi Quday káramatlı jol menen bergen birdey suwdı ishti[*]. Sebebi olar ózleri menen birge bolǵan káramatlı jartastan suw ishken edi. Bul jartas – Masiyx edi. 5Degen menen, olardıń kóbisine Qudaydıń kewli tolmaǵanlıqtan, súyekleri shólde qaldı+.

6Izraillılar sıyaqlı jaman nárselerdi qálemesin dep, bul waqıyalar bizlerge sabaq bolıwı ushın júz berdi+. 7Olardıń ayırımları sıyaqlı butparaz bolmańlar. Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Xalıq iship-jew ushın otırdı hám keyin orınlarınan turıp, oyınǵa tústi».[*]+
8Olardıń ayırımları sıyaqlı buzıqshılıq islemeyik. Usılay islep, bir kúnniń ishinde jigirma úsh mıń adam nabıt boldı[*]+. 9Olardıń bazıları sıyaqlı Iyemizdi[*] sınamayıq. Usılay islegenlerdi jılan shaǵıp óltirgen edi[*]+. 10Olardıń ayırımları sıyaqlı nalımańlar. Usılay islegenlerdi nabıt qılıwshı perishte óltirgen edi[*]+.

11Olardıń basınan keshken bul waqıyalar basqalarǵa sabaq bolıwı ushın júz berdi hám sońǵı zamanlarda jasap atırǵan bizlerge eskertiw bolıwı ushın jazıldı+. 12Sonlıqtan isenimde bekkem turman dep esaplaytuǵın adam usınday gúnalardı islewden saq bolsın!+
13Sizlerdiń basıńızǵa hámme adamlardıń basına túsetuǵın sınaqlardan basqa sınaqlar túsken joq. Quday sadıq, Ol kúshińizden artıq sınaqlarǵa túsiwińizge jol qoymaydı. Sınaqlarǵa shıdawıńız ushın, Ol sınaqlar menen birlikte olardan shıǵıw jolın da beredi+.

14Sonlıqtan súyikli tuwısqanlarım, butparazlıqtan qashıńlar!+
15Men sizlerge aqıllı adamlarǵa sóylegendey, sóylep atırman. Sózlerimdi ózlerińiz aqılǵa salıp kórińler. 16Bizler shúkirlik bildirip ishetuǵın jarılqaw kesesi arqalı Masiyxtıń qanına sherikles bolmaymız ba? Sındırıp jegen nanımız arqalı da Masiyxtıń denesine sherikles bolmaymız ba+? 17Nan bir bolǵanlıqtan, bizler kóp bolsaq ta, bir denemiz. Sebebi hámmemiz bir nandı bólisemiz+. 18Izrail xalqına qarańlar: qurbanlıqqa berilgenlerdi jegen adamlar qurbanlıq orındaǵı xızmetke sherikles bolmay ma+? 19Endi men ne demekshimen? Butqa shalınǵan qurbanlıq ayrıqsha ma? Buttıń qanday da bir áhmiyeti bar ma+? 20Yaq, olay emes! Meniń aytatuǵınım mınaw: butqa tabınıwshılar qurbanlıqların Qudayǵa emes, al jinlerge beredi. Men sizlerdiń jinlerge sherikles bolıwıńızdı qálemeymen+. 21Sizler hám Iyemizdiń kesesinen, hám jinlerdiń kesesinen ishe almaysızlar. Jáne de, hám Iyemizdiń dasturxanına, hám jinlerdiń dasturxanına sherik bola almaysızlar+. 22Iyemizdi qızǵandırıwǵa qalay batılımız baradı? Bizler ne, Onnan kúshlimiz be+?

Hár bir is-háreketińiz arqalı Qudaydı dańqqa bóleńler!

23Sizler: «Ne islesem de erklimen», – deysizler, biraq hámme nárse de paydalı emes. «Ne islesem de erklimen», – deysizler, biraq hámme nárse de isenimdi jetilistirmeydi+. 24Hár bir adam óziniń emes, al basqalardıń paydasın gózlesin+. 25Hújdanıńızdıń tınısh bolıwı ushın, bazarda satılatuǵın hár qanday góshtiń qanday gósh ekenin soramastan jeńler+. 26Óytkeni: «Jer júzi hám jer júzindegi pútkil barlıq Jaratqan Iyege tiyisli».[*]+

27Eger iseniwshi emes bir adam seni awqatqa shaqırsa hám sen de barıwdı qáleseń, hújdanıńnıń tınısh bolıwı ushın, aldıńa qoyılǵan hár bir nárseni soramastan je+. 28Biraq, birew saǵan: «Bul butqa berilgen qurbanlıqtıń góshi» dese, aytqan adamnıń húrmeti ushın hám onıń hújdanı ushın awqattı jeme[*]. 29Men hújdan dep, seniń emes, al basqa adamnıń hújdanın názerde tutıp atırman. Sebebi nege meniń azatlıǵımdı basqa birewdiń hújdanı húkim etiwi kerek? 30Eger men awqattı shúkirlik penen qabıl etsem, men nege shúkirlik etip jegen awqatım sebepli ayıplanıwım kerek+?

31Solay etip, jeseńiz de, ishseńiz de, ne nárseni isleseńiz de, hámme nárseni Qudaydıń dańqqa bóleniwi ushın isleńler+. 32Yahudiylerdiń de, greklerdiń de, Qudaydıń jámáátleriniń de azǵırılıwına sebep bolmańlar+. 33Men de ózimniń paydamdı emes, al kóplerdiń qutqarılıwı ushın olardıń paydasın gózlep, hár bir iste hár bir adamnıń kewlinen shıǵıwǵa tırısıp atırman+.

11

11^1Meniń Masiyxtan órnek alǵanım sıyaqlı, sizler de mennen órnek alıńlar+.

Hayallardıń basın jabıwı haqqında

2Meni hár bir iste yadıńızǵa túsirip, men sizlerge úyretken dástúrler boyınsha is tutıp atırǵanıńız ushın sizlerdi maqtayman. 3Biraq, men mına nárseni de biliwińizdi qáleymen: hár bir er adamnıń bası Masiyx, hayaldıń bası kúyewi, al Masiyxtıń bası Quday+. 4Jámáát jıynalısında basın jawıp duwa etken yamasa payǵambarshılıq qılǵan hár bir er adam óz bası bolǵan Masiyxtı biyabıray qıladı. 5Al, basın jawmay duwa etken yamasa payǵambarshılıq qılǵan hár bir hayal óz bası bolǵan kúyewin biyabıray qıladı. Bunday hayaldıń shashın aldırıp taslaǵan hayaldan parqı bolmaydı+. 6Eger hayal basın japqısı kelmese, shashın kestirgeni jaqsı. Biraq, hayal shashın kestiriwdi yamasa aldırıwdı ayıp dep bilse, basın jabıwı kerek+. 7Er adam basın jappasın. Óytkeni er adam Qudayǵa uqsatıp jaratılǵan hám Onıń dańqın kórsetedi. Al hayal er adamnıń dańqın kórsetedi+. 8Sebebi er adam hayaldan emes, al hayal er adamnan jaratıldı+. 9Er adam hayal ushın emes, al hayal er adam ushın jaratıldı+. 10Sonlıqtan da perishteler sebepli, hayal óziniń biylik astında ekenin kórsetiw ushın basın jabıwı kerek.

11Degen menen, Iyemizge tiyisli adamlardıń ómirinde hayal er adamnan, er adam hayaldan ǵárezli+. 12Óytkeni hayal er adamnan jaratılǵanı sıyaqlı, er adam da hayaldan tuwıladı. Biraq, hámmesin Quday jaratqan. 13Ózlerińiz aqıl juwırtıp kórińler: hayaldıń Qudayǵa basın jappay duwa etiwi ádepke jata ma? 14Tábiyattıń ózi uzın shash er adam ushın uyat ekenin, 15biraq hayal ushın abıray ekenin úyretpey me? Sebebi uzın shash hayaldıń basın jabıwı kerekligin kórsetedi+. 16Bul haqqında tartısıwdı qáleytuǵın adam bar bolsa, ol bilsin, bizlerde de, Qudaydıń jámáátlerinde de bunnan basqa ádet joq.

Iyemizdi eslew keshesi

17Endi mına jol-jorıqtı berip atırıp, sizlerdi maqtamayman, óytkeni jıynalıslarıńızdıń paydasınan góre, zıyanı kóp. 18Birinshiden, jámáátte jıynalǵanıńızda arańızda bóliniwler bar ekenin esitip atırman. Buǵan jarım-jartı bolsa da isenemen+. 19Sebebi, álbette, durıs pikir júrgiziwshiler anıqlanıwı ushın, arańızda hár túrli pikir júrgiziwshi toparlar bolıwı tiyis+.

20Sizler bólinip turıp, Iyemizdi eslew keshesin ótkiziw ushın birge jıynalsańız, bul shın mánisindegi Iyemizdi eslew keshesi bolmaydı. 21Óytkeni hár kim óziniń awqatın basqalardan burın jewge asıqqanlıqtan, birew ash qaladı, birew más boladı. 22Sizlerdiń iship-jewińiz ushın úylerińiz joq pa? Qudaydıń jámáátin pisent etpey, joqshılıqta jasaytuǵınlardı uyaltqıńız kele me? Sizlerge ne deymen? Sizlerdi maqtayın ba? Yaq, bul ushın maqtamayman!+

23Sizlerge tapsırǵan mına jol-jorıǵımdı men Iyemizden aldım: qolǵa uslap beriletuǵın kúni túnde Iyemiz Iysa qolına nandı aldı da,+
24shúkirlik bildirdi hám nandı sındırıp, bılay dedi: «Bul – sizler ushın beriletuǵın Meniń denem. Meni eslep turıwıńız ushın, usılay islep turıńlar»+. 25Sol sıyaqlı, keshki awqattan soń keseni alıp bılay dedi: «Bul kese – Meniń qanım menen bekitiletuǵın jańa kelisim. Onı hár ishkenińizde Meni eslep turıwıńız ushın, usılay islep turıńlar»[*]+. 26Sebebi bul nannan hár jegenińizde hám bul keseden hár ishkenińizde, Iyemiz qayta keliwge deyin Onıń ólimi haqqında járiyalaǵan bolasızlar.

27Sonlıqtan kim de kim ılayıqsız túrde Iyemizdiń bul nanın jep, kesesinen ishse, Iyemizdiń denesine hám Onıń qanına qarsı gúna islegen boladı+. 28Hár bir adam ózin tekserip kórsin, sońınan nandı jep, keseden ishsin. 29Óytkeni kim de kim Iyemizdiń denesin pisent etpey, ılayıqsız túrde nandı jep, keseden ishse, óz-ózin Qudaydıń húkimine duwshar qılǵan boladı. 30Sol sebepten arańızdaǵı kóplerińiz hálsiz hám awırıwsız, ólip qalǵan adamlar da kóp boldı. 31Eger bizler óz-ózimizdi tekserip kórgenimizde, Quday tárepinen húkim etilmegen bolar edik. 32Biraq, dúnya menen birge húkim etilmewimiz ushın, Iyemiz bizlerdi jazalap, tárbiyalaydı+.

33Solay etip, tuwısqanlarım, bir jerge jıynalǵanıńızda hám awqatlanǵanıńızda, bir-birińizdi kútińler. 34Eger kim de kim ash bolsa, úyinde awqatlanıp kelsin. Sonda jıynalısıńız Qudaydıń húkimine ushıramaydı. Basqa máselelerge kelsek, olar boyınsha ózim barǵanımda jol-jorıq beremen.

12

Ruwxıy sıylar haqqında

12^1Endi ruwxıy sıylarǵa kelsek, tuwısqanlarım, sizlerdiń bul haqqında xabarsız qalıwıńızdı qálemeymen+. 2Sizlerge málim, butparaz bolǵan waqtıńızda birew moynıńızǵa jip salıp súyregendey bolıp, tilsiz butlarǵa tabınatuǵın edińler+. 3Sonlıqtan mına nárseni biliwińizdi qáleymen: Qudaydıń Ruwxınıń basqarıwında sóyleytuǵın hesh bir adam: «Iysaǵa nálet jawsın», – dep aytpaydı. Jáne de, tek Muxaddes Ruwx basqaratuǵın adam ǵana: «Iysa – meniń Iyem», – dep ayta aladı+.

4Hár qıylı ruwxıy sıylar bar, biraq olardı beretuǵın Muxaddes Ruwx birew+. 5Hár túrli xızmetler bar, biraq bizler xızmet etetuǵın Iyemiz jalǵız+. 6Hár qıylı is-háreketler bar, biraq barlıq iseniwshi adamlardıń hár bir isinde háreket etiwshi Quday jalǵız+. 7Pútkil iseniwshiler jámáátiniń paydası ushın, Muxaddes Ruwx hár bir iseniwshige Óz sıyın beredi. 8Muxaddes Ruwx birewge aqıl-danalıq sózlerin, birewge bilim sózlerin, 9sol Muxaddes Ruwx birewge ayrıqsha isenim, birewge awırıwlarǵa shıpa beriw sıyın,+
10birewge káramatlar kórsetiw kúshin beredi. Jáne de, sol Muxaddes Ruwx birewge payǵambarshılıq aytıw, birewge ruwxlardı ayırıp biliw, birewge ruwxıy tillerde sóylew, birewge ruwxıy tillerdi túsindiriw sıyın beredi+. 11Bulardıń hámmesin iske asırıwshı bir nárse hám anıq sol Muxaddes Ruwx. Muxaddes Ruwx bul sıylardı Óz qálewi boyınsha hár kimge bólip beredi.

Jámáát – bir dene

12Adamnıń denesi birew bolǵanı menen, deneniń kóp músheleri bar hám músheler kóp bolsa da, olar bir deneni quraydı. Masiyxtıń denesi bolǵan iseniwshiler jámááti de sonday+. 13Sebebi bizler kim bolıwımızǵa qaramay, yahudiy bolsaq ta, grek bolsaq ta, qul yamasa azat adam bolsaq ta, hámmemiz Masiyxtıń denesi bolıwımız ushın, bir Muxaddes Ruwx tárepinen shomıldırıldıq. Quday bizlerdiń hámmemizge bir Muxaddes Ruwxtı berdi+.

14Dene bir emes, al kóp múshelerge iye. 15Eger ayaq: «Men qol bolmaǵanım ushın, denege tiyisli emespen», – dese de, ol denege tiyisli emes bolıp qalmaydı. 16Eger qulaq: «Kóz bolmaǵanım ushın, denege tiyisli emespen», – dese de, ol denege tiyisli emes bolıp qalmaydı. 17Eger pútkil dene kóz bolsa, onda qalay esitiwge boladı? Eger pútkil dene qulaq bolsa, onda qalay iyis seziwge boladı? 18Sonlıqtan Quday hár bir músheni denege Óz qálewi boyınsha jaylastırıp qoyıptı. 19Eger múshelerdiń hámmesi birdey bolǵanda, onda dene qayaqta bolar edi? 20Al haqıyqatında, músheler kóp bolsa da, dene birew.

21Kóz qolǵa: «Seniń maǵan keregiń joq!» yamasa bas ta ayaqlarǵa: «Sizler maǵan kerek emessiz!» – dey almaydı. 22Kerisinshe, deneniń hálsizirek kóringen músheleri anaǵurlım áhmiyetlirek boladı. 23Deneniń itibarsızıraq dep sanalǵan múshelerine kóbirek ǵamxorlıq kórsetemiz. Kóriksiz múshelerimizge kóbirek sán beremiz. 24Al kórikli múshelerimiz buǵan mútáj emes. Solay etip, Quday áhmiyetsiz bolǵan múshelerimizge áhmiyet berip, denemizdiń birligin saqladı. 25Bunı Ol denede bóliniw bolmasın, al músheler bir-birine ǵamxorlıq kórsetsin dep isledi. 26Eger bir múshe azap shekse, pútkil músheler birlikte azap shegedi. Bir múshe mártebege erisse, pútkil músheler birlikte quwanadı+.

27Solay etip, sizler birlikte Masiyxtıń denesisiz, al hár birińiz óz aldıńızǵa usı deneniń múshelerisiz+. 28Quday iseniwshiler jámáátinde birinshiden elshilerdi, ekinshiden payǵambarlardı, úshinshiden muǵallimlerdi, sońınan káramat kórsetetuǵınlardı, awırıwlarǵa shıpa beretuǵın sıyǵa iye bolǵanlardı, basqalarǵa járdem beriwshilerdi, jaqsı shólkemlestiriwshilerdi hám ruwxıy tillerde sóyleytuǵınlardı tayınladı+. 29Hámmesi elshi me? Hámmesi payǵambar ma? Hámmesi muǵallim be? Hámmesi káramat kórsetiwshi me? 30Hámmesi awırıwlarǵa shıpa beretuǵın sıyǵa iye me? Hámmesi ruwxıy tillerde sóyley me? Hámmesi ruwxıy tillerdi túsindire me? Yaq, olay emes! 31Biraq, sizler ullıraq sıylardı alıwǵa umtılıńlar.

Endi men sizlerge eń jaqsı joldı kórsetemen+.

13

Súyispenshilik haqqında

13^1Eger men adamlardıń hám perishtelerdiń tillerinde sóylesem de, biraq súyispenshiligim bolmasa, onda meniń shıńǵırlaǵan mıstan hám dańǵırlaǵan dápten parqım bolmay qaladı. 2Eger men payǵambarshılıq qúdiretine iye bolsam, pútkil sırlardı bilsem hám hár túrli bilimge iye bolsam, hátte, tawlardı kóshiretuǵın kúshli isenimim bolsa da, biraq súyispenshiligim bolmasa, onda men hesh nárse emespen+. 3Eger men pútkil mal-múlkimdi jarlılarǵa úlestirip bersem, hátte, ózimdi qurban etip, denemdi otqa jaǵıwǵa tapsırsam da, biraq súyispenshiligim bolmasa, bunnan maǵan hesh qanday payda joq.

4Súyispenshilik sabırlı hám miyrimli. Súyispenshilik qızǵanbaydı, maqtanbaydı, menmenlik qılmaydı. 5Súyispenshilik qopallıq islemeydi, óz paydasın gózlemeydi, tez ashıwlanbaydı, kek saqlamaydı. 6Súyispenshilik nahaqlıqqa quwanbaydı, al haqıyqatlıqqa quwanadı. 7Súyispenshilik hámme nárseni kóteredi, hámme waqıtta isenedi, hámme waqıtta úmit etedi, hámmesine shıdaydı.

8Súyispenshilik hesh qashan tawısılıp qalmaydı. Biraq, payǵambarshılıqlar joq boladı, ruwxıy tillerde sóylew sıyı toqtap qaladı, bilim de joq boladı. 9Óytkeni bizlerdiń bilimimiz de, payǵambarshılıqlarımız da ele tolıq emes. 10Biraq, minsiz bolǵan tolıq nárse kelgende, tolıq emes nárse joq boladı. 11Men bala bolǵan waqtımda bala sıyaqlı sóyleytuǵın, bala sıyaqlı pikir júrgizetuǵın hám bala sıyaqlı túsinetuǵın edim. Al eresek adam bolǵanımda, men balaǵa tán qásiyetlerdi tasladım+. 12Házir bizler hámmesin gúńgirt aynada kórgendey gúmilji kórip turmız. Biraq aqırǵı waqıt kelgende, júzbe-júz kóremiz. Házir men tolıq bilimge iye emespen, biraq aqırǵı waqıt kelgende, Quday meni tolıq bilgendey, men de Onı tolıq biletuǵın bolaman+.

13Solay etip, mına úsh nárse máńgige qaladı: isenim, úmit hám súyispenshilik. Biraq, bulardıń eń baslısı – súyispenshilik.

14

Ruwxıy tillerde sóylew sıyı hám payǵambarshılıq aytıw sıyı

14^1Súyispenshilik penen jasawǵa umtılıńlar hám ruwxıy sıylardı, ásirese payǵambarshılıq aytıw sıyın alıwǵa tırısıńlar+. 2Sebebi ruwxıy tilde sóylegen adam adamlarǵa emes, al Qudayǵa sóyleydi. Onı hesh kim túsinbeydi. Ol Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında sırlardı aytadı. 3Al payǵambarshılıq aytqan adam adamlardı bekkemlew, jubatıw hám ruwxlandırıw ushın sóyleydi. 4Ruwxıy tilde sóylegen adam ózin ózi bekkemleydi. Al, payǵambarshılıq aytqan adam iseniwshiler jámáátin bekkemleydi. 5Men sizlerdiń hámmeńizdiń ruwxıy tillerde sóylewińizdi qáleymen. Biraq onnan góre, payǵambarshılıq aytıwıńızdı kóbirek qáleymen. Ruwxıy tiller iseniwshiler jámáátiniń bekkemleniwi ushın túsindirilmese, onda payǵambarshılıq aytıwshı ruwxıy tillerde sóylegen adamnan artıǵıraq+.

6Solay etip, tuwısqanlarım, men sizlerge barıp ruwxıy tillerde sóylesem, biraq sizlerge ya Qudaydıń ayanın, ya payǵambarshılıq sózin túsindirmesem, ya bilim ya tálim bermesem, onda meniń sizlerge qanday paydam tiyedi? 7Sırnay yamasa arfa sıyaqlı, ses shıǵaratuǵın jansız nárseler de anıq ses shıǵarmasa, sırnay yamasa arfanıń ne shertkenin kim túsinedi? 8Eger kárnay urıstıń baslanǵanın járiyalap, anıq ses shıǵarmasa, kim urısqa tayarlanadı+? 9Sol sıyaqlı, sizler de ruwxıy tilde sóylep, túsiniksiz sózlerdi aytsańız, sóylegen sózińizdi kim túsinedi? Sizler qurı dalaǵa sóylegendey bolasızlar! 10Dúnyada túrli-túrli tiller bar hám olardıń hár bir sózi óz mánisine iye. 11Degen menen, eger men ózime aytılǵan sózdi túsinbesem, sóylep turǵan adam ushın men jat jerli adam bolaman, sóylep turǵan adam da men ushın jat jerli adam boladı. 12Sol sebepten sizler ruwxıy sıylardı alıwǵa umtılǵanıńızda, iseniwshiler jámáátin bekkemleytuǵın sıylardı kóbirek alıwǵa tırısıńlar.

13Sonlıqtan kim de kim ruwxıy tilde sóyleytuǵın bolsa, ol óziniń aytqanların túsindire alıwı ushın duwa etsin. 14Óytkeni men ruwxıy tilde duwa etsem, ruwxım duwa etedi, biraq men bunı sana-sezimim menen túsinbeymen. 15Olay bolsa, men ne islewim kerek? Men ruwxım menen de, sana-sezimim menen de duwa etiwim kerek. Ruwxım menen alǵıs-maqtaw qosıǵın aytsam, sana-sezimim menen de alǵıs-maqtaw qosıǵın aytıwım kerek+. 16Eger sen tek ruwxıń menen shúkirlik bildirseń, sol jerde turǵan túsinbeytuǵın adam seniń bildirgen shúkirligińe qalay «awmiyin» deydi+? 17Durıs, seniń shúkirlik bildirgeniń jaqsı, biraq bul arqalı basqa adam ruwxıy azıq almaydı. 18Qudayǵa shúkir, men hámmeńizden góre, ruwxıy tillerde kóbirek sóyleymen. 19Degen menen, iseniwshiler jámáátinde ruwxıy tilde on mıń sóz aytqanımnan góre, basqalarǵa tálim beriwim ushın túsinikli bes sóz aytqanım abzalıraq.

20Tuwısqanlarım, aqıl-oyıńız benen baladay bolmańlar. Jamanlıq islewde gódek sıyaqlı, al aqıl-oyıńız benen eresek adam sıyaqlı bolıńlar+. 21Muxaddes Jazıwda bılay delingen:

«Jaratqan Iye bılay deydi: „Jat tillerde sóylegenler arqalı,

Jat adamlardıń awızları arqalı bul xalıqqa sóyleymen.

Olar sonda da Meni tıńlamaydı“».[*]+

22Solay etip, ruwxıy tillerde sóylew iseniwshiler ushın emes, al isenbeytuǵın adamlar ushın berilgen belgi boladı. Al payǵambarshılıq isenbeytuǵın adamlar ushın emes, iseniwshiler ushın berilgen belgi boladı+. 23Eger pútkil iseniwshiler jámááti bir jerge jıynalıp, hámmesi birlikte ruwxıy tillerde sóylese, bul ruwxıy sıyǵa iye emes yamasa iseniwshi emes adamlar sol jerge kelse: «Sizler aqıldan azıpsız!» – demey me+? 24Biraq, hámme payǵambarshılıq qılǵanda, iseniwshi emes yamasa bul ruwxıy sıydı túsinbeytuǵın bir adam sol jerge kelse, esitken hár bir sózi onıń gúnakar ekenligin ashıp beredi hám húkim etedi. 25Solay etip, onıń júregindegi jasırın nárseler ashılıp qaladı hám ol jerge jıǵılıp: «Quday haqıyqattan da, sizlerdiń arańızda eken!» – dep Qudayǵa sıyınadı+.

Jámáát jıynalısındaǵı tártip haqqında

26Tuwısqanlarım, endi bunnan qanday juwmaq shıǵaramız? Sizler jıynalǵanıńızda, birińiz alǵıslaw qosıǵın aytasız, birińiz tálim beresiz, birińiz Quday bergen ayandı bildiresiz, birińiz ruwxıy tilde sóyleysiz hám jáne birińiz ruwxıy tildi túsindiresiz. Bulardıń hámmesi iseniwshiler jámáátiniń bekkemleniwi ushın islensin+. 27Ruwxıy tilde sóylegenińizde, eki yamasa eń kóp degende úsh adam sóylesin, biraq olar gezek penen sóylesin. Basqa bir adam aytılǵanlardı túsindirsin. 28Eger túsindiretuǵın adam joq bolsa, ruwxıy tilde sóyleytuǵın adam jámáátte úndemesin, al ózi jalǵız qalǵanda ózi ushın Qudayǵa sóylesin. 29Payǵambarshılıq aytıwshılardıń da ekewi yamasa úshewi sóylesin, al basqalar olardıń aytqan sózlerin tekserip kórsin+. 30Otırǵan basqa bir adamǵa sol waqıtta Qudaydan ayan berilse, sóylep turǵan payǵambarshılıq aytıwshı adam úndemey qalsın. 31Jámááttegi hár bir adamdı úyretip, hár bir adamǵa jubanısh beriwińiz ushın, hámmeńiz gezek penen payǵambarshılıq aytıwıńızǵa boladı. 32Payǵambarshılıq aytıw sıyı payǵambarshılıq aytıwshı adamlar tárepinen basqarıladı. 33Sebebi Quday tártipsizlik Qudayı emes, al tınıshlıq Qudayı.

Barlıq muxaddeslerdiń jámáátlerinde bolǵanı sıyaqlı, 34sizlerdiń jámáátińizde de hayallar jıynalıslarda úndemesin. Olardıń sóylewine ruxsat etilmegen. Muwsanıń Nızamında aytılǵanday, olar boysınıwı kerek+. 35Eger olar bir nárseni úyrenbekshi bolsa, úyde kúyewlerinen sorasın. Óytkeni hayaldıń jámáát jıynalısında sóylegeni uyat boladı.

36Qudaydıń sózi sizlerden shıǵıp, tek jalǵız sizlerge jetip bardı ma? 37Eger kim de kim ózin payǵambar yamasa ruwxıy jetik adam dep sanasa, sizlerge jazıp atırǵan bul sózlerimniń Iyemizdiń buyrıǵı ekenin bilsin. 38Al kim de kim bulardı qabıl almasa, onıń ózi de qabıl alınbaydı.

39Solay etip, tuwısqanlarım, payǵambarshılıq aytıwǵa umtılıńlar. Ruwxıy tillerde sóylewge tosqınlıq jasamańlar+. 40Biraq, hámmesi de ádep hám tártip penen islensin+.

15

Masiyxtıń qayta tiriliwi haqqında

15^1Tuwısqanlarım, men sizlerge járiyalaǵan Xosh Xabardı esińizge túsiriwdi qáleymen. Sizler onı qabıl ettińler hám onıń tiykarında isenimińizdi bekkemlep aldıńız. 2Eger sizler men ózlerińizge járiyalaǵan usı Xosh Xabardı isenim menen bekkem tutsańız, ol arqalı qutqarılasız. Bolmasa, biykarǵa isenip júrgen bolasızlar+.

3Ózim alǵan eń áhmiyetli nárseni men sizlerge jetkizgen edim. Yaǵnıy, Muxaddes Jazıwlar boyınsha, Masiyx bizlerdiń gúnalarımız ushın óldi[*]+. 4Jáne de, Muxaddes Jazıwlar boyınsha, Ol qábirge qoyıldı hám úshinshi kúni ólimnen qayta tirildi[*]+. 5Ol Kifaǵa, keyin on eki shákirtine kórindi+. 6Sońınan bir waqıttıń ózinde bes júzden aslam iseniwshi tuwısqanlarǵa kórindi. Olardıń kóbisi ele tiri, bazıları qaytıs boldı. 7Bunnan soń, Ol Yaqıpqa[*], keyninen barlıq elshilerge kórindi+. 8Al eń sońında shala tuwılǵan balaǵa megzes bolǵan maǵan da kórindi+. 9Sebebi men elshiler ishindegi eń arzımaǵanıman. Qudaydıń jámáátin quwdalaǵanım ushın, men elshi dep atalıwǵa da ılayıqlı emespen+. 10Biraq, men házir kim bolǵan bolsam, Qudaydıń miyrimi menen boldım. Onıń maǵan degen miyrimi bosqa ketpedi. Men elshilerdiń hámmesinen kóp miynet ettim. Negizinde men emes, al meniń menen birge bolǵan Qudaydıń miyrimi miynet etti+. 11Solay etip, men bolayın yamasa basqa elshiler bolsın, bizler usı nárse haqqında járiyalaymız. Sizler de usıǵan isendińiz.

Ólilerdiń tiriliwi haqqında

12Masiyx ólimnen qayta tirildi, dep járiyalap atırǵan bolsaq ta, qalay arańızdaǵı bazı adamlar ólimnen tiriliw joq deydi+? 13Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda Masiyx ta tirilmegen boladı. 14Masiyx tirilmegen bolsa, onda bizlerdiń járiyalaǵanlarımız da, sizlerdiń isenimińiz de biykar boladı. 15Hátte, bizler Quday haqqında jalǵan gúwalıq bergen adamlar bolıp qalamız. Óytkeni bizler Quday Masiyxtı tiriltti, dep gúwalıq bergen edik. Eger óliler haqıyqattan da qayta tirilmeytuǵın bolsa, onda Quday da Masiyxtı tiriltpegen boladı. 16Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda Masiyx ta tirilmegen boladı. 17Masiyx tirilmegen bolsa, onda sizlerdiń isenimińiz biykar boladı hám sizler ele gúnalarıńızdıń biyligi astında jasap atırǵan bolasızlar+. 18Olay bolsa, Masiyxqa tiyisli bolıp dúnyadan ótken adamlar da nabıt bolǵan boladı+. 19Eger bizler tek bul dúnyadaǵı ómirimizde ǵana Masiyxtan úmit etetuǵın bolsaq, onda bizler hámme adamlar ishindegi eń ayanıshlı adamlar bolǵanımız.

20Biraq, Masiyx haqıyqattan da ólimnen qayta tirildi! Ol óliler ishinen birinshi bolıp tiriliwi arqalı ólilerdiń tiriletuǵının dálilledi+. 21Bir adam arqalı ólim kelgeni sıyaqlı, bir Adam arqalı ólimnen tiriliw keldi+. 22Yaǵnıy, Adam-ata menen qatnası bolǵan pútkil adamzat óletuǵını sıyaqlı, Masiyx penen qatnası bolǵan barlıq adamlar tirilip, ómirge erisedi. 23Biraq, hár biri óz gezegi boyınsha tiriledi: eń aldı menen Masiyx tirildi, sońınan Masiyx qaytıp kelgende, Oǵan tiyisli bolǵanlar tiriledi+. 24Bunnan keyin, Masiyx hár bir hákimshilikti, hár bir biylikti hám qúdiretti saplastırıp, patshalıqtı Ákemiz Qudayǵa tapsırǵanda, aqırzaman boladı+. 25Sebebi Quday barlıq dushpanların Masiyxtıń ayaǵınıń astına bastırmaǵansha, Masiyx patshalıq etiwi tiyis+. 26Joq qılınatuǵın sońǵı dushpan – ólim boladı. 27Óytkeni Muxaddes Jazıwda: «Quday hámme nárseni Onıń ayaqlarına bas urǵızdı», – delingen[*]. Biraq, bul «hámme nárseni» degen sózdiń ishinde hámme nárseni Masiyxqa boysındırǵan Quday názerde tutılmaǵanı anıq+. 28Barlıǵı Ulǵa boysınǵanda, Ul da barlıǵın Ózine boysındırǵan Qudayǵa boysınadı. Usılay etip, Quday hámme nárse ústinen tolıq biylik júrgizedi+.

29Eger qayta tiriliw joq bolsa, óliler ushın suwǵa shomıldırılǵanlar ne boladı? Óliler hesh qashan tirilmeytuǵın bolsa, adamlar ne sebepten óliler ushın suwǵa shomıldırıladı? 30Jáne de, bizler ne ushın hár saat sayın ózimizdi qáwip astına qoyamız+? 31Tuwısqanlarım, sizlerdiń Iyemiz Masiyx Iysa menen bolǵan baylanısıńızdı maqtanısh etip, ant ishemen: men hár kúni ólim menen júzbe-júz ushıraspaqtaman+. 32Eger tek bul dúnyaǵa úmit baylaǵan bolsam, onda nege ólilerdiń tiriletuǵının járiyalap, Efeste ómirimdi qáwip astına qoydım? Eger óliler tirilmeytuǵın bolsa, onda: «Kelińler, iship-jep qalayıq, sebebi erteń ólemiz-ǵo!»[*] – degenimiz orınlı bolar edi+. 33Biraq aldanıp qalmańlar: jaman doslar jaqsı ádetlerden ayıradı. 34Esińizdi jıyıp, ózińizge kelińler hám endi qaytıp gúna islemeńler. Ayırımlarıńız Qudaydı bilmeysiz. Bulardı sizlerdi uyaltıw ushın aytıp atırman+.

Tirilgen dene haqqında

35Biraq, birew: «Óliler qalay tiriledi? Qanday dene menen keledi?» – dep sorawı múmkin+. 36Ne degen aqılsızlıq! Seniń ekken tuqımıń ólmese, kógerip shıqpaydı-ǵo+. 37Sen ekkenińde, kógerip turǵan ósimliktiń ózin emes, al onıń tek tuqımın, biyday yamasa basqa bir ósimliktiń tuqımın egeseń. 38Quday tuqımǵa Óz qálewi boyınsha dene beredi. Tuqımlardıń hár birine óz aldına bir dene beredi. 39Tiri janlardıń denesi birdey emes. Adamlardıń denesi basqa, haywanlardıń denesi basqa, quslardıń hám balıqlardıń denesi basqa boladı. 40Aspan deneleri bar, jer deneleri de bar. Aspandaǵı denelerdiń sulıwlıǵı basqa, jerdegi denelerdiń sulıwlıǵı basqa. 41Quyashtıń sulıwlıǵı basqa, aydıń sulıwlıǵı basqa, juldızlardıń sulıwlıǵı basqa. Sulıwlıǵı boyınsha, juldız juldızdan parıq qıladı.

42Ólilerdiń tiriliwi de sonday boladı. Shiriytuǵın dene kómiledi, biraq ol shirimeytuǵın bolıp tiriledi+. 43Dene xorlıq penen kómiledi, saltanat penen tiriledi. Hálsiz bolıp kómiledi, kúshli bolıp tiriledi. 44Tábiyǵıy dene kómiledi, biraq ol ruwxıy dene bolıp tiriledi. Tábiyǵıy dene bar bolǵanı sıyaqlı, ruwxıy dene de bar. 45Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay delingen: «Birinshi adam – Adam-ata tiri jan boldı».[*] Al sońǵı Adam – Iysa Masiyx ómir beriwshi ruwx boldı+. 46Biraq, birinshi bolıp ruwxıy dene emes, al tábiyǵıy dene keldi. Ruwxıy dene keyninen keledi. 47Birinshi adam jerden, yaǵnıy topıraqtan boldı. Ekinshi adam[*] aspannan keldi+. 48Topıraqtan bolǵan Adam-ata qanday bolsa, topıraqtan bolǵan adamlar da sonday boladı. Aspannan kelgen Iysa Masiyx qanday bolsa, aspanǵa tiyisli bolǵan adamlar da sonday boladı. 49Bizler topıraqtan bolǵan Adam-ataǵa qalay uqsaytuǵın bolsaq, aspannan kelgen Iysa Masiyxqa da solay uqsaytuǵın bolamız+.

50Tuwısqanlarım, meniń sizlerge aytıp atırǵanım mınaw: bizlerdiń et penen qannan ibarat bolǵan tábiyǵıy denemiz Qudaydıń Patshalıǵın miyras etip ala almaydı. Shirip ketetuǵın denemiz máńgilik ómirge erise almaydı. 51Endi men sizlerge bir sırdı ashıp bermekshimen: bizlerdiń hámmemiz ólmeymiz, biraq hámmemiz ózgeremiz+. 52Birden kózdi ashıp-jumǵansha, sońǵı kárnay shalınǵanda, ózgerip ketemiz. Awa, kárnay shalınǵanda, ólgen iseniwshiler shirimeytuǵın denede tiriledi, tiri bolǵan bizler de ózgerip ketemiz+. 53Sebebi bizlerdiń bul shiriytuǵın hám óletuǵın denemiz shirimeytuǵın hám ólmeytuǵın dene bolıp ózgeriwi tiyis+. 54Shiriytuǵın hám óletuǵın denemiz shirimeytuǵın hám ólmeytuǵın bolıp ózgerse, Muxaddes Jazıwda aytılǵan mına sózler iske asadı:

«Ólim joq etildi, ol jeńildi!»[*]+
55«Háy ólim, jeńisiń qáne?
Háy ólim, uwlı iyneń qáne?»[*]+

56Ólimniń uwlı iynesi – gúna. Gúna óz kúshin Muxaddes Nızamnan aladı+. 57Biraq, Qudayǵa shúkirler bolsın! Ol bizlerdi Iyemiz Iysa Masiyx arqalı jeńiske eristire beredi+.

58Solay etip, súyikli tuwısqanlarım, taysalmay bekkem turıńlar hám Iyemizdiń xızmetinde bárqulla ǵayratlı bolıńlar. Óytkeni Iyemizdiń jolında etken xızmetińizdiń bosqa ketpeytuǵının bilesizler.

16

Mútájlikte jasap atırǵan iseniwshilerge járdem beriw haqqında

16^1Endi muxaddeslerge beriletuǵın aqshalay járdemge kelsek, sizler de bunı Galatiyadaǵı iseniwshi jámáátlerge tapsırǵanımday isleńler+. 2Hár ekshembi kúni hár birińiz óz jaǵdayıńızǵa qarap, aqshanı bólek jıynap qoyıń. Sonda men sizlerge barǵanımda, aqshanı jıynap júriwdiń zárúrligi bolmaydı+. 3Sizlerge barǵanımda, bergen sadaqalarıńızdı aparıwǵa kimlerdi ılayıqlı kórseńiz, men sol adamlarǵa xatlar berip, Erusalimge jiberemen+. 4Eger meniń de ketiwim kerek bolsa, olar meniń menen birge ketedi.

Paveldiń jobaları

5Men sizlerge Makedoniya arqalı baraman. Sebebi men usı úlke arqalı júrmekshimen+. 6Qasıńızda bir qansha waqıt qalıwım, hátte, sizler menen qıstı da birge ótkiziwim múmkin. Sonnan keyin, men qay jerge ketejaq bolsam da, sizler maǵan járdem etersiz. 7Men bul saparı sizlerdi jol-jónekey kórip ketiwdi qálemeymen. Eger Iyemiz ruxsat etse, sizler menen birge bir qansha waqıt qalaman, dep úmit etemen. 8Biraq, men Efeste Eliwinshi kúni bayramına[*] deyin qalajaqpan+. 9Óytkeni bul jerde ónimli miynet etiwim ushın maǵan keń jol ashıldı. Degen menen, maǵan qarsı shıǵıp atırǵanlar da kóp.

10Timofey sizlerge barǵanda, arańızda qáwipsiz júriwi ushın kózqulaq bolıńlar. Sebebi ol da men sıyaqlı Iyemizge xızmet etedi+. 11Sonlıqtan onı hesh kim pás kórmesin. Meniń qasıma keliwi ushın onı aman-esen shıǵarıp salıńlar. Óytkeni men onıń tuwısqanlarımız benen birge keliwin kútip otırman.

12Tuwısqanımız Apollosqa kelsek, tuwısqanlarımız benen birge sizlerge barıwın onnan kóp ótingen edim. Biraq, ol házir sizlerge barıwdı hesh qálemey atır. Qolaylı jaǵday tuwılǵanda, ol sizlerge baradı+.

Paveldiń sońǵı aqıl-násiyatları

13Sergek bolıńlar, isenimde bekkem turıńlar, márt hám jigerli bolıńlar+. 14Hár bir nárseni súyispenshilik penen isleńler+.

15Axaya úlkesinde birinshi bolıp isengen hám ózlerin muxaddeslerdiń xızmetine baǵıshlaǵan Stepannıń xojalıǵın bilesizler. Sizlerden ótinish, tuwısqanlarım:+
16sizler de usınday adamlarǵa hám olar menen birge miynet etetuǵın adamlardıń hámmesine boysınıńlar+. 17Men Stepannıń, Fortunatustıń hám Axayktıń kelgenine quwanıshlıman. Olar sizlerdiń ornıńızdı basıp, sizlerdiń joqlıǵıńızdı umıttırdı. 18Olar meniń ruwxımdı da, sizlerdiń ruwxıńızdı da kóterdi. Bunday adamlardıń qádirin bilińler.

Sońǵı sálemnama

19Aziya úlkesindegi[*] jámáátler sizlerge sálem aytıp atır. Akila menen Priskilla hám olardıń úyindegi iseniwshiler jámááti Iyemiz benen qatnasta bolǵan sizlerge kóp-kóp sálem aytıp atır+. 20Usı jerdegi barlıq tuwısqanlar da sizlerge sálem aytıp atır. Bir-birińizdi muxaddes posa menen súyip sálemlesińler+.

21Men, Pavel, bul sálemnamanı óz qolım menen jazıp atırman+. 22Iyemizdi súymeytuǵın adamǵa nálet bolsın! O Iyemiz, kele gór!+
23Iyemiz Iysanıń miyrimi sizlerge yar bolsın! 24Men sizlerdiń hámmeńizdi Masiyx Iysanıń súyispenshiligi menen súyemen. Awmiyin.

* 1:2 Muxaddesler – Iysaǵa iseniwshiler.

* 1:7 Ruwxıy sıy – Ózine xızmet etiwi ushın, Qudaydıń iseniwshilerge beretuǵın sıyı.

* 1:12 Kifa – yaǵnıy Petr.

* 1:13 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 1:19 Iysh 29:14.

* 1:31 Erm 9:23-24.

* 1Kor 2:1 sırın – Bazı qoljazbalarda «gúwalıǵın».

* 2:9 Iysh 64:4.

* 2:16 Iysh 40:13.

* 3:19 Ayup 5:13.

* 3:20 Zab 93:11.

* 1Kor 4:16 mennen órnek alıńlar – Bazı qoljazbalarda «meniń Masiyxtan órnek alǵanım sıyaqlı, mennen órnek alıńlar».

* 5:7 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

* 5:13 Nzm 19:19; 21:21; 22:21, 24; 24:7.

* 6:16 Jar 2:24.

* 1Kor 6:20 Bazı qoljazbalarda «…hám Qudayǵa tiyisli bolǵan ruwxıńız» degen sózler de bar.

* 7:10 Mat 19:6; Mrk 10:12.

* 9:9 Nzm 25:4.

* 10:1 Shıǵ 13:21-22; 14:21-22.

* 10:3 Shıǵ 16:35.

* 10:4 Shıǵ 17:6.

* 10:7 Shıǵ 32:6.

* 10:8 San 25:1-9.

* 1Kor 10:9 Iyemizdi – Bazı qoljazbalarda «Masiyxtı».

* 10:9 San 21:4-6.

* 10:10 San 16:41-49.

* 10:26 Zab 23:1.

* 1Kor 10:28 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi jer Iyemizdiki, onı toltırıp turǵanlar da».

* 11:25 Luk 22:19-20.

* 14:21 Iysh 28:11-12.

* 15:3 Iysh 53:5-12.

* 15:4 Zab 15:8-10.

* 15:7 Yaqıp – Iysanıń inisi.

* 15:27 Zab 8:7.

* 15:32 Iysh 22:13.

* 15:45 Jar 2:7.

* 15:47 Ekinshi adam – Iyemiz Iysa.

* 15:54 Iysh 25:8.

* 15:55 Hosh 13:14.

* 16:8 Eliwinshi kúni bayramı – grekshe «Pentikost». Qutqarılıw bayramınan soń, eliw kún tolǵanda bolatuǵın bayram. Leb 23:15-16 qarań.

* 16:19 Aziya úlkesi – házirgi Turkiya eliniń qubla-batıs bóleginde bolǵan bir úlke.

+ 1:2 Elsh 18:1-17, Rim 1:7

+ 1:5 2Kor 8:7, 2Kor 9:11

+ 1:7 Luk 17:30, 1Sal 3:13, 1Sal 4:16-18, Fil 3:20

+ 1:8 Fil 1:6

+ 1:9 Yuxn 17:21, 1Yuxn 1:3, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3, Evr 10:23

+ 1:10 1Kor 11:18

+ 1:11 1Kor 3:3

+ 1:12 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 3:4-5, 1Kor 4:6, 1Kor 6:12, Tit 3:13, Yuxn 1:42

+ 1:13 Efs 4:4-5
+ 1:14 Elsh 18:8, Rim 16:23
+ 1:16 1Kor 16:15
+ 1:17 2Kor 10:10
+ 1:18 1Kor 2:1, 2Kor 2:15, Rim 1:16
+ 1:19 Iysh 29:14

+ 1:20 Hkm 21:30, Iysh 44:25, Rim 1:22, 1Kor 3:19

+ 1:22 Mat 12:38, Mrk 8:11, Yuxn 2:18, Yuxn 4:48, Yuxn 6:30

+ 1:23 Gal 5:11
+ 1:24 1Kor 2:7, Kol 2:3
+ 1:28 Yaqp 2:5
+ 1:29 Rim 3:27, Efs 2:9
+ 1:30 Efs 1:7, Fil 3:9
+ 1:31 Erm 9:24, 2Kor 10:17
+ 2:1 1Kor 1:18, 2Kor 2:15
+ 2:2 Gal 6:14
+ 2:3 2Kor 11:30, 2Kor 12:5, Gal 4:13
+ 2:4 1Kor 4:20
+ 2:5 2Kor 4:7, 2Kor 6:7
+ 2:6 Fil 3:15
+ 2:7 Kol 2:3
+ 2:8 Yuxn 7:48, Elsh 13:27
+ 2:9 Iysh 52:15, Iysh 64:4, Iysh 65:17
+ 2:10 Mat 16:17, 1Yuxn 2:20
+ 2:11 Hkm 20:27
+ 2:12 Rim 8:15
+ 2:13 2Kor 1:12, Yuxn 6:45
+ 2:14 Yuxn 14:17, Rim 8:7
+ 2:16 Iysh 40:13, Rim 11:34
+ 3:2 1Pet 2:2, Evr 5:13
+ 3:3 1Kor 1:10-11, Gal 5:19-20

+ 3:5 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Efs 3:7, Kol 1:25

+ 3:6 Elsh 18:4-11, Elsh 18:27-28, Yuxn 4:36-38

+ 3:7 Gal 6:3
+ 3:8 Mat 16:27, 2Yuxn 1:8
+ 3:9 2Kor 6:1, Efs 2:20-22
+ 3:10 Rim 15:20

+ 3:11 Iysh 28:16, Efs 2:20, Kol 2:7, Ayan 21:14

+ 3:13 1Kor 1:7, 1Kor 4:5, 1Pet 1:7
+ 3:15 Amo 4:11, Zxr 3:2
+ 3:16 Rim 8:9, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16
+ 3:17 Efs 2:21

+ 3:19 Hkm 21:30, Iysh 44:25, 1Kor 1:20, Ayup 5:13

+ 3:20 Zab 93:10-11
+ 3:23 2Kor 10:7, Gal 3:29
+ 4:4 Elsh 23:1, Ayup 9:2, Ayup 9:15

+ 4:5 Mat 7:1, Rim 2:1, Ayup 12:22, Waz 12:14, Dan 2:22, 2Kor 10:18

+ 4:6 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5

+ 4:7 Yuxn 3:27
+ 4:8 Hosh 12:8, Zxr 11:5, Ayan 3:17
+ 4:9 Rim 8:36
+ 4:10 2Kor 11:19, 2Kor 13:9
+ 4:11 2Kor 11:27, Fil 4:12

+ 4:12 Elsh 18:3, Mat 5:44, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 4:14 2Kor 6:13
+ 4:15 Flm 1:10
+ 4:16 1Kor 11:1, 1Sal 3:7, 2Sal 3:7
+ 4:17 Elsh 16:1, 1Kor 16:10, 1Tim 1:2
+ 4:19 1Kor 11:34, 1Kor 16:5, 2Kor 1:15-16
+ 4:20 1Kor 2:4
+ 4:21 2Kor 10:2, 2Kor 13:2

+ 5:1 2Kor 12:21, Leb 18:8, Nzm 22:30, Nzm 27:20, Amo 2:7

+ 5:3 Kol 2:5
+ 5:5 2Kor 2:6, 1Tim 1:20, Hkm 23:14
+ 5:6 Mat 13:33, Luk 13:21, Gal 5:9
+ 5:7 Shıǵ 12:15, Nzm 16:3
+ 5:8 Mrk 8:15, Luk 12:1
+ 5:9 Efs 5:11, 2Sal 3:14
+ 5:11 2Sal 3:6
+ 5:12 Mrk 4:11, Nzm 17:7
+ 6:1 Mat 18:17
+ 6:2 Mat 19:28
+ 6:5 1Kor 15:34
+ 6:7 Mat 5:39-40
+ 6:9 Gal 5:21, Efs 5:5, Shıǵ 20:14, Evr 13:4
+ 6:10 Mrk 7:21-23, Gal 5:19-21

+ 6:11 Efs 2:2, Yuxn 13:8, Efs 5:26, Tit 3:5, Evr 10:22

+ 6:12 1Kor 10:23
+ 6:15 Efs 5:30
+ 6:16 Jar 2:24, Mrk 10:7-8, Efs 5:31
+ 6:17 Efs 4:4
+ 6:18 Gal 5:19, Efs 5:3, 1Sal 4:3
+ 6:19 Rim 14:7
+ 6:20 2Pet 2:1, 1Kor 7:23
+ 7:3 Shıǵ 21:10

+ 7:5 Shıǵ 19:15, 1Jln 21:1, Mat 4:3, 1Sal 3:5

+ 7:6 2Kor 8:8
+ 7:7 Mat 19:11-12, 1Kor 12:4, 1Pet 4:10
+ 7:9 1Tim 5:14
+ 7:10 Mal 2:16, Mrk 10:9
+ 7:11 Mrk 10:11
+ 7:12 Ezr 10:3, Ezr 10:11
+ 7:14 Mal 2:15
+ 7:16 1Pet 3:1
+ 7:18 Elsh 15:1-2, Gal 5:2

+ 7:19 Rim 2:28-29, Gal 3:28, Gal 5:6, Kol 3:11

+ 7:22 Yuxn 8:32, Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Flm 1:16, Rim 6:22

+ 7:23 1Kor 6:20, Leb 25:42, Leb 25:55
+ 7:25 2Kor 8:10-11
+ 7:30 2Kor 6:10
+ 7:31 1Pet 4:7, 1Yuxn 2:17
+ 7:32 Mat 6:25, Luk 10:41
+ 7:38 Evr 13:4
+ 7:39 Rim 7:2
+ 8:1 Elsh 15:20, Elsh 15:29, 1Kor 13:4-13
+ 8:2 Gal 6:3
+ 8:3 Gal 4:9

+ 8:4 Nzm 4:35, Nzm 6:4-5, 1Pat 12:21, Iysh 41:24

+ 8:6 Mal 2:10, Efs 4:6, Yuxn 1:3, Rim 11:36, Kol 1:16, Evr 1:2

+ 8:7 1Kor 10:28-29

+ 8:8 Mrk 7:19, Elsh 10:12-15, Rim 14:14

+ 8:10 Rim 14:1, Elsh 15:29, 1Kor 10:19, Ayan 2:14

+ 8:11 Rim 14:15
+ 8:13 Rim 14:21
+ 9:1 1Sal 2:6-7, Flm 1:8, Elsh 9:3-6
+ 9:4 2Sal 3:8-9

+ 9:5 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19, Mrk 1:30

+ 9:6 Elsh 4:36, Elsh 13:2, Elsh 15:36, Gal 2:9

+ 9:7 2Kor 10:4, 2Tim 2:3, Hkm 27:18
+ 9:9 Nzm 25:4, 1Tim 5:18
+ 9:10 Rim 4:23-24, 2Tim 2:6
+ 9:11 Rim 15:27, Gal 6:6
+ 9:13 Leb 6:16, Leb 6:26
+ 9:14 Luk 10:7, 1Tim 5:18
+ 9:15 Elsh 18:3
+ 9:16 Rim 1:14
+ 9:17 Gal 2:7
+ 9:18 2Kor 11:7, 2Kor 11:9
+ 9:19 2Kor 4:5
+ 9:20 Elsh 16:3, Elsh 21:23-26
+ 9:21 Rim 2:12, Rim 2:14, Gal 2:3
+ 9:22 2Kor 11:29, 1Kor 10:33
+ 9:24 Gal 5:7
+ 9:25 1Pet 5:4, Fil 3:14, 2Tim 2:5
+ 10:1 Shıǵ 13:21, Shıǵ 14:22
+ 10:3 Shıǵ 16:15, Shıǵ 16:35, Nzm 8:3
+ 10:5 San 14:29, San 14:36-37
+ 10:6 San 11:4-6, Zab 77:18
+ 10:7 Shıǵ 32:6
+ 10:8 San 25:1-9
+ 10:9 Zab 94:9, San 21:5-6
+ 10:10 San 14:29-37
+ 10:11 Rim 4:23
+ 10:12 Rim 11:20-21

+ 10:13 1Kor 1:9, Ayup 5:19, Zab 33:20, 2Pet 2:9

+ 10:14 1Yuxn 5:21

+ 10:16 Mrk 14:22-23, Yuxn 6:51, 1Kor 11:23-26

+ 10:17 Rim 12:5, 1Kor 12:12-13, Efs 4:25
+ 10:18 Leb 3:3, Leb 7:15
+ 10:19 Elsh 15:29, 1Kor 8:4, Ayan 2:14
+ 10:20 Nzm 32:17, Zab 105:37
+ 10:21 2Kor 6:15
+ 10:22 Nzm 32:21, Waz 6:10
+ 10:23 1Kor 6:12
+ 10:24 1Kor 13:5, Fil 2:21
+ 10:25 1Kor 8:7
+ 10:26 Zab 23:1
+ 10:27 Luk 10:8
+ 10:30 Rim 14:6
+ 10:31 Kol 3:17
+ 10:32 1Kor 8:13, Rim 14:13
+ 10:33 1Kor 9:22, 2Kor 12:14
+ 11:1 1Kor 4:16, 1Sal 1:6, 2Sal 3:7

+ 11:3 Efs 1:22, Efs 4:15, Jar 3:16, Efs 5:23, Yuxn 14:28, 1Kor 15:24

+ 11:5 4Pat 22:14, Luk 2:36, Elsh 21:9
+ 11:6 Nzm 21:12
+ 11:7 Jar 1:26
+ 11:8 Jar 2:21-23
+ 11:9 Jar 2:18
+ 11:11 Gal 3:28
+ 11:15 San 5:18
+ 11:18 1Kor 1:10-12
+ 11:19 1Yuxn 2:19
+ 11:22 Hkm 17:5
+ 11:23 Gal 1:12
+ 11:24 Luk 22:19
+ 11:25 Luk 22:20
+ 11:27 Yuxn 6:53-56
+ 11:32 Hkm 3:12
+ 12:1 1Kor 14:1
+ 12:2 Efs 2:12
+ 12:3 1Yuxn 4:2-3
+ 12:4 Rim 12:6, Efs 4:4-6
+ 12:5 Rim 12:7
+ 12:6 Fil 2:13
+ 12:9 Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 12:10 Mrk 16:17, Elsh 2:4, Elsh 10:46, 1Kor 14:2

+ 12:12 Rim 12:5, 1Kor 10:17, Efs 4:25
+ 12:13 Gal 5:6, Efs 2:14, Kol 3:11
+ 12:26 Rim 12:15

+ 12:27 Rim 12:5, Efs 1:23, Efs 4:12, Kol 1:18, Kol 1:24

+ 12:28 Elsh 11:27, Efs 4:11

+ 12:31 1Kor 14:1, 1Kor 14:39

+ 13:2 Elsh 2:18, Mat 17:20, Mrk 11:23, 1Kor 12:9

+ 13:11 Efs 4:14
+ 13:12 Mat 5:8, 1Yuxn 3:2, 1Kor 8:3, Gal 4:9
+ 14:1 1Kor 16:14, 1Kor 12:1
+ 14:5 San 11:29
+ 14:8 San 10:9
+ 14:15 Yaqp 5:13, Efs 5:19
+ 14:16 2Kor 1:20, Ayan 3:14
+ 14:20 Efs 4:14, Mat 18:3, 1Kor 2:6
+ 14:21 Iysh 28:11-12
+ 14:22 Elsh 2:6
+ 14:23 Elsh 2:13
+ 14:25 Iysh 45:14, Zxr 8:23
+ 14:26 2Kor 12:19, 2Kor 13:10
+ 14:29 1Yuxn 4:1, 1Sal 5:20-21

+ 14:34 1Tim 2:11-12, Jar 3:16, 1Pet 3:1, Efs 5:22, Kol 3:18

+ 14:39 1Kor 12:31, 1Kor 14:1
+ 14:40 Kol 2:5
+ 15:2 Gal 3:4
+ 15:3 Iysh 53, Luk 24:27
+ 15:4 Zab 15:10, Iysh 53:11
+ 15:5 Luk 24:34, Luk 24:36
+ 15:7 Elsh 12:17, Luk 24:50, Elsh 1:3-4
+ 15:8 2Kor 12:11
+ 15:9 Efs 3:7-8, Elsh 8:3
+ 15:10 2Kor 11:23, Kol 1:29
+ 15:12 Elsh 23:8, 2Tim 2:18
+ 15:17 Rim 4:25
+ 15:18 1Sal 4:16, Ayan 14:13

+ 15:20 1Sal 4:14, 2Tim 2:8, Elsh 26:23, Kol 1:18, Ayan 1:5

+ 15:21 Rim 5:12-18

+ 15:23 1Sal 4:16

+ 15:24 1Pet 3:22, Rim 8:38, Efs 1:21, Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, Luk 1:33, Ayan 11:15

+ 15:25 Zab 109:1, Evr 2:8
+ 15:27 Zab 8:7, Efs 1:22
+ 15:28 Yuxn 14:28, Efs 1:23, Kol 3:11
+ 15:30 2Kor 11:26
+ 15:31 1Sal 2:19
+ 15:32 Iysh 22:13
+ 15:34 1Kor 6:5
+ 15:35 Ezk 37:3
+ 15:36 Yuxn 12:24
+ 15:42 Dan 12:2, Fil 3:21, Kol 3:1
+ 15:45 Jar 2:7
+ 15:47 Jar 2:7, Yuxn 3:13, Yuxn 6:38
+ 15:49 Jar 5:3
+ 15:51 Fil 3:21

+ 15:52 Iysh 27:13, Mat 24:31, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, 1Sal 4:15, Fil 3:21

+ 15:53 2Kor 5:2-4
+ 15:54 Iysh 25:8
+ 15:55 Hosh 13:14, 2Tim 1:10, Evr 2:14-15
+ 15:56 Rim 4:15, Rim 7:8
+ 15:57 Rim 8:37
+ 16:1 Elsh 24:17, Rim 15:25-28, Gal 2:10

+ 16:2 Elsh 20:7, Ayan 1:10, 2Kor 8:3, 2Kor 9:3

+ 16:3 Elsh 18:27, 2Kor 3:1, Elsh 24:17, Rim 15:25-28

+ 16:5 Elsh 19:21, 2Kor 1:16

+ 16:8 Shıǵ 23:16, Shıǵ 34:22, Leb 23:15, Nzm 16:9, Elsh 2:1

+ 16:10 Elsh 16:1, 1Kor 4:17

+ 16:12 Elsh 18:24, Elsh 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6

+ 16:13 Mat 25:13, 2Sal 2:15
+ 16:14 1Kor 14:1
+ 16:15 1Kor 1:16
+ 16:16 Fil 2:29, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17
+ 16:19 Elsh 18:2, Rim 16:3, 2Tim 4:19
+ 16:20 Rim 16:16

+ 16:21 Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 16:22 Rim 9:3, Gal 1:8, Ayan 22:20

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 1 Korinfliler

Alǵí sóz

1 Korinfliler

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi