Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:46:06.451467+00:00

Muxaddes Kitap: 1 Jılnama

Muxaddes Kitap: 1 Jılnama

1. Alǵí sóz

1. 1 Jılnama

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

1 Jılnama

1 Jılnama

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

Alǵí sóz

Birinshi jılnama kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Birinshi jılnama hám Ekinshi jılnama kitaplarında Izrail xalqınıń tariyxı bayan etiledi. Eki kitapta «Patshalar» kitaplarındaǵı kóp waqıyalar tákirarlansa da, Izrail tariyxı basqasha kóz qaras penen sáwlelenedi. «Patshalar» kitapları Izrail xalqı Babiloniyaǵa súrgin etilgen dáwirde jazılǵan bolsa, «Jılnama» kitapları xalıqtıń súrginnen óz watanına qaytqanınan soń jazılǵan. Sol sebepli «Jılnama» kitaplarında urpaqlarǵa, patsha Dawıt hám patsha Sulaymannıń húkimdarlıǵı dáwirine, sonıń menen birge, Qudaydıń Úyiniń, yaǵnıy Ibadatxananıń qurılısına baylanıslı waqıyalarǵa ayrıqsha itibar berilgen. Usı arqalı avtor súrginnen qaytqan xalıqtıń táǵdiri óz ótmishine baylanıslı ekenin kórsetpekshi boladı, Qudaydıń qılıp atırǵan islerin alǵıslaydı.

Bul kitapta patsha Dawıt bas qaharman. Ol Erusalimdi Qudayǵa sıyınıw orayına aylandıradı. Qudayǵa durıs sıyınıwdı óz xalqına úyretedi. Ibadatxananı Dawıttıń ulı Sulayman qurǵan bolsa da, Dawıt Ibadatxananıń tiykarın salıwshı sıpatında dańqqa iye boladı. Ol Qudayǵa shın júrekten sıyınatuǵın hám boysınatuǵın insan sıpatında úlgi etip kórsetiledi.

Birinshi jılnama kitabınıń kóp bóliminde dizim berilgen, bul dizimge Adam-atadan patsha Shaul dáwirine deyin bolǵan urpaqlar kirgizilgen (1–9 baplar).

Shauldıń ólimi haqqındaǵı xabardan keyin (10-bap), patsha Dawıtqa húkimdarlıq beriledi (11–29 baplar). Dawıt qanday patsha bolǵanı hám Erusalimdi paytaxt qılǵanı haqqında aytıladı. Dawıttıń láshkerleri hám láshkerbasıları tuwrısında maǵlıwmat beriledi. Keyin Dawıt Kelisim sandıǵın jańa orınǵa, yaǵnıy Erusalimge kóshirgeni haqqında sóz etiledi. Kitaptıń aqırında Dawıt Ibadatxananı qurıw ushın qanday tayarlıq kórgeni hám ulı Sulaymanǵa sıyınıw máresimlerine baylanıslı kórsetpeler bergeni haqqında aytıladı.

1

Adam-atadan Ibrayımǵa deyingi urpaqlar

1^1•Adam, Shet, Enosh, 2Kenan, Mahalalel, Ered, 3Enox, Metushelax, Lamex hám 4Nux.

1. Nuxtıń ulları: Sam, Xam hám Yafet[*].

2. 5Yafettiń ulları: Gomer, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Meshex hám Tiras.

3. 6Gomerdiń ulları: Ashkenaz, Rifat hám Togarma.

4. 7Yawannıń ulları: Elisha, Tarshish, Kittim hám Rodanim[*].

5. 8Xamnıń ulları: Kush, Mısır, Put hám Qanan.

9Kushtıń ulları: Seba, Xawila, Sabta, Raama hám Sabtexa.

1. Raamanıń ulları: Sheba hám Dedan.

2. 10Kushtıń jáne Nimrod degen de bir ulı bar edi. Ol jer júzindegi birinshi kúshli jawınger boldı.

3. 11Mısırdan lud, anam, lehab, naftux, 12patrus, kaslux hám kaftor xalıqları, al kaslux xalqınan filist xalqı kelip shıqtı.

4. 13Qanannan tuńǵısh ulı Sidon, keyin Xet tuwıldı. 14Sonday-aq, ebus, amor, girgash, 15xiw, arq, sin, 16arwad, semar hám xamat xalıqları da Qanannan kelip shıqtı.

5. 17Samnıń ulları: Elam, Ashshur, Arpaxshad, Lud, Aram, Us, Xul, Geter hám Meshex. 18Arpaxshadtan Shelax, Shelaxtan Eber tuwıldı. 19Eberdiń eki ulı bolıp, olardıń biriniń atı Peleg[*] edi, óytkeni sol waqıtta jerler bólingen edi. Al ekinshisiniń atı Ioqtan edi.

6. 20Ioqtannan Almodad, Shelef, Xasarmawet, Erax, 21Hadoram, Uzal, Dikla, 22Ebal, Abimael, Sheba, 23Ofir, Xawila hám Iobab tuwıldı. Bulardıń bári Ioqtannıń ulları edi.

7. 24Sam, Arpaxshad, Shelax, 25Eber, Peleg, Reu, 26Serug, Naxor, Terax, 27Ibram, yaǵnıy Ibrayım+.

Ibrayımnıń urpaqları

28•Ibrayımnıń ulları: Ísaq hám Ismayıl+. 29Olardıń shejiresi mınaday: Ismayıldıń tuńǵısh ulı Nebayot. Onnan keyin, Kedar, Adbeel, Mibsam, 30Mishma, Duma, Massa, Xadad, Tema, 31Etur, Nafish hám Kedma. Bular Ismayıldıń ulları edi.

1. 32Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ulları mınalar: Zimran, Ioqshan, Medan, Midyan, Ishbaq hám Shuax.

2. Ioqshannıń ulları: Sheba hám Dedan. 33Midyannıń ulları: Efa, Efer, Xanox, Abida hám Eldaa. Bulardıń hámmesi Qaturadan taraǵan urpaqlar edi.

Esawdıń urpaqları

34Ísaq Ibrayımnıń ulı edi.

1. Ísaqtıń ulları: Esaw hám Izrail.+

2. 35Esawdıń ulları: Elifaz, Reuel, Eush, Yalam hám Qorax.

3. 36Elifazdıń ulları: Teman, Omar, Sefiy, Gatam, Kenaz hám Timnadan tuwılǵan Amalek.

4. 37Reueldiń ulları: Naxat, Zerax, Shamma hám Mizza.

Seirdiń urpaqları

38•Seirdiń ulları: Lotan, Shobal, Sibon, Ana, Dishon, Eser hám Dishan.

1. 39Lotannıń ulları: Xoriy hám Homam. Timna Lotannıń qarındası edi.

2. 40Shobaldıń ulları: Alian, Manaxat, Ebal, Shefiy hám Onam.

3. Sibonnıń ulları: Ayya hám Ana.

4. 41Ananıń ulı: Dishon.

5. Dishonnıń ulları: Xamran, Eshban, Itran hám Keran.

6. 42Eserdiń ulları: Bilhan, Zaawan hám Yaaqan.

7. Dishonnıń ulları: Us hám Aran.

Edom patshaları

43•Izrailda patsha bolmastan burın, Edom elinde tómendegi patshalar húkimdarlıq etti: Beor ulı Bela. Onıń qalasınıń atı Dinhaba edi.

1. 44Bela ólgennen keyin, onıń ornına Bosra qalasınan bolǵan Zerax ulı Iobab patsha boldı+.

2. 45Iobab ólgennen keyin, temanlılardıń jerinen kelgen Xusham patsha boldı+.

3. 46Xusham ólgennen keyin, Moab elinde midyanlılardı qıyratqan Bedad ulı Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Awit edi.

4. 47Hadad ólgennen keyin, onıń ornına masreqalı Samla patsha boldı.

5. 48Samla ólgennen soń, onıń ornına dárya boyındaǵı Rexobottan bolǵan Shaul patsha boldı.

6. 49Shaul ólgennen soń, onıń ornına Axbor ulı Baal-Xanan patsha boldı.

7. 50Baal-Xanan ólgennen soń, onıń ornına Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Paiy edi. Hadadtıń hayalı Mehetabel Mezahabtıń aqlıǵı Matredtiń qızı edi. 51Sońınan Hadad ta óldi.

Edom biyleri mınalar: Timna biy, Alia biy, Etet biy,+
52Oholibama biy, Ela biy, Pinon biy, 53Kenaz biy, Teman biy, Mibsar biy, 54Magdiel biy hám Iram biy. Edom biyleri usılar edi.

2

Izraildıń ulları

2^1Izraildıń ulları mınalar: Ruben, Shimon, Lebiy, Yahuda, Issaxar, Zebulon,+
2Dan, Yusup, Benyamin, Naftaliy, Gad hám Asher.

Yahudanıń urpaqları

3Yahudanıń ulları: Er, Onan hám Shela. Yahudaǵa bul úsh uldı qananlı Shuanıń qızı tuwıp berdi. Yahudanıń tuńǵısh ulı Er Jaratqan Iyeniń názerinde jawız is islegeni ushın, Jaratqan Iye onı óltirdi+. 4Yahudanıń kelini Tamara da oǵan Peres penen Zeraxtı tuwıp berdi. Yahudanıń barlıǵı bolıp bes ulı boldı+.

1. 5Perestiń ulları: Xesron hám Xamul+.

2. 6Zeraxtıń ulları: Zimriy, Etan, Heman, Kalkol hám Dara. Olar barlıǵı bolıp besew edi+.

3. 7Karmiydiń ulı: baǵıshlanǵan nárselerge qıyanet islep, Izrailǵa apat ákelgen Axar+.

4. 8Etannıń ulı: Azariya.

5. 9•Xesronnıń ulları: Eraxmeel, Ram hám Kelubay.

6. 10Ramnan Amminadab, Amminadabtan Yahuda urıwınıń kósemi Naxshon tuwıldı+. 11Naxshonnan Salma, Salmadan Boaz, 12Boazdan Obid, Obidten Ishay tuwıldı.

13Ishaydıń jeti ulı boldı: tuńǵıshı Eliab, ekinshisi Abinadab, úshinshisi Shimea,+
14tórtinshisi Netanel, besinshisi Radday, 15altınshısı Osem, jetinshisi Dawıt. 16Olardıń Seruya hám Abigayıl degen qarındası boldı.

1. Seruyanıń úsh ulı bar edi: Abishay, Ioab hám Asahel+. 17Ismayıl urpaǵınan bolǵan Eterge turmısqa shıqqan Abigayıl Amasanı tuwdı+.

2. 18Xesronnıń ulı Kalebtiń Azuba hám Eriot degen hayalları boldı. Onıń Azubadan tuwılǵan ulları: Esher, Shobab hám Ardon. 19Azuba ólgennen keyin, Kaleb Efrataǵa úylendi. Efrata oǵan Xurdı tuwıp berdi. 20Xurdan Uriy tuwıldı. Uriyden Besalel tuwıldı+.

21Bunnan soń, Xesron Giladtıń ákesi Maxir degen adamnıń qızı menen jattı hám alpıs jasında úylengen bul hayalı oǵan Segubtı tuwıp berdi+. 22Yair Segubtıń ulı edi. Yairdiń Gilad jerinde jigirma úsh qalası bar edi+. 23Biraq Geshur menen Aram Yairge tiyisli qalalardı, sonday-aq, Kenattı hám onıń aylanasındaǵı alpıs qalanı basıp aldı. Bul jerlerde jasap atırǵan barlıq xalıq Giladtıń ákesi Maxirdiń urpaǵınan edi+.

24Xesron Kaleb-Efratada qaytıs bolǵannan soń, hayalı Abiya Ashxurdı tuwdı. Ashxur Teqoa qalasınıń tiykarın salǵan edi+.

Xesronnıń ulı Eraxmeeldiń urpaqları

25Xesronnıń tuńǵısh ulı Eraxmeeldiń ulları: tuńǵısh ulı Ram, keyin Buna, Oren, Osem hám Axiya+. 26Eraxmeeldiń Atara degen basqa bir hayalı bolıp, ol Onamnıń anası edi.

1. 27Eraxmeeldiń tuńǵısh ulı Ramnıń ulları: Maas, Yamin hám Eker.

2. 28Onamnıń ulları: Shammay, Yada.

3. Shammaydıń ulları: Nadab, Abishur. 29Abishurdıń Abihayıl degen hayalı bolıp, usı hayalı oǵan Axban menen Molidti tuwıp berdi.

4. 30Nadabtıń ulları: Seled hám Appayım. Seled biyperzent dúnyadan ótti.

5. 31Appayımnıń ulı: Ishiy.

6. Ishiydiń ulı: Sheshan.

7. Sheshannıń ulı: Axlay.

8. 32Shammaydıń tuwısqanı Yadanıń ulları: Eter hám Ionatan. Eter biyperzent dúnyadan ótti.

9. 33Ionatannıń ulları: Pelet hám Zaza. Bular Eraxmeeldiń urpaqları edi.

34Sheshannıń ulı bolmay, tek qızları bar edi. Sheshannıń Yarxa degen mısırlı bir qulı bar edi. 35Sheshan qızın qulı Yarxaǵa hayallıqqa berdi. Hayalı oǵan Attaydı tuwıp berdi.

1. 36Attaydan Natan tuwıldı. Natannan Zabad, 37Zabadtan Eflal, Eflaldan Obid, 38Obidten Ehu, Ehudan Azariya, 39Azariyadan Xeles, Xelesten Elasa, 40Elasadan Sismay, Sismaydan Shallum, 41Shallumnan Eqamiya, Eqamiyadan Elishama tuwıldı.

Xesron ulı Kalebtiń urpaqları

42Eraxmeeldiń inisi Kalebtiń ulları: tuńǵısh ulı Ziftiń ákesi Mesha hám ekinshisi Xebronnıń ákesi Maresha boldı.

1. 43Xebronnıń ulları: Qorax, Tappuax, Rekem hám Shema. 44Shemadan Raxam, Raxamnan Iorqoam tuwıldı. Shemanıń ájaǵası Rekemnen Shammay tuwıldı. 45Shammaydan Maon, Maonnan Beyt-Sur tuwıldı.

46Kalebtiń toqalı Efa oǵan Xaran, Mosa hám Gazezdi tuwıp berdi. Xarannıń ulınıń atı da Gazez edi.

1. 47Yahadaydıń ulları: Regem, Iotam, Geshan, Pelet, Efa hám Shaaf.

2. 48Kalebtiń Maaxa atlı basqa toqalı oǵan Sheber menen Tirxananı tuwıp berdi. 49Maaxa Madmannanıń ákesi Shaaftı hám Maxbena menen Gibanıń ákesi Shewanı da tuwdı. Kalebtiń Axsa degen bir qızı boldı+. 50Bulardıń hámmesi Kalebtiń urpaqları edi.

Kalebtiń hayalı Efratadan tuwılǵan tuńǵısh ulı Xurdıń ulları: Kiryat-Yarimniń tiykarın salǵan Shobal,+
51Beytlehemniń tiykarın salǵan Salma, Beyt-Gaderdiń tiykarın salǵan Xaref.

52Kiryat-Yarimniń tiykarın salǵan Shobaldan Haroe tiyresi, Menuxotta jasaytuǵın xalıqtıń yarımı hám 53Kiryat-Yarimde mákan basqan iter, put, shumat, mishra tiyreleri payda boldı. Bul tiyrelerden Sora menen Eshtaol turǵınları kelip shıqtı+.

54Salmadan taraǵan urpaqlar: Beytlehem, Netofa, Atrot-Beyt-Yoab, Manaxattıń yarımı hám Sora turǵınları, 55Yabeste jasaytuǵın xatkerlerdiń tirat, shimeat hám suxat tiyreleri. Bular Rexab urpaqlarınıń babası Xammattıń násilinen kelip shıqqan ken xalqı boladı+.

3

Dawıttıń ulları

3^1•Dawıttıń Xebronda tuwılǵan ulları mınalar: tuńǵıshı izreelli Axinoamnan tuwılǵan Amnon, ekinshisi karmelli Abigayıldan tuwılǵan Daniel,+
2úshinshisi Geshur patshası Talmaydıń qızı Maaxadan tuwılǵan Abshalom, tórtinshisi Xaggitten tuwılǵan Adoniya,+
3besinshisi Abitaldan tuwılǵan Shefatiya, altınshısı hayalı Egladan tuwılǵan Itream. 4Dawıttıń bul altı ulı Xebronda tuwıldı. Dawıt Xebronda jeti jıl altı ay, sońınan Erusalimde otız úsh jıl patshalıq qıldı+. 5Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan ulları: Shimea, Shobab, Natan hám Sulayman. Bul tórtewi Ammieldiń qızı Bat-Shuadan[*] tuwıldı+. 6Olardan basqa Dawıttıń Ibxar, Elishama, Elifelet, 7Nogah, Nefeg, Yafia, 8Elishama, Elyada hám Elifelet degen toǵız ulı boldı. 9Bulardıń barlıǵı Dawıttıń hayallarınan tuwılǵan ulları edi. Onıń toqallarınan tuwılǵan ulları da boldı. Dawıttıń Tamara degen qızı da bar edi+.

Sulayman patshanıń urpaǵı

10Rexabam Sulaymannıń ulı edi. Rexabamnan Abiya, Abiyadan Asa, Asadan Ehoshafat,+
11Ehoshafattan Ehoram, Ehoramnan Axaziya, Axaziyadan Ioash,+
12Ioashtan Amasiya, Amasiyadan Azariya[*], Azariyadan Iotam,+
13Iotamnan Axaz, Axazdan Xizkiya, Xizkiyadan Menashshe,+
14Menashsheden Amon, Amonnan Ioshiya tuwıldı+.

15Ioshiyanıń ulları: tuńǵısh ulı Yuxanan, ekinshisi Ehoyakim, úshinshisi Sedekiya, tórtinshisi Shallum+.

16Ehoyakimniń ulları: Exoniya[*] hám Sedekiya+.

17Babilonda tutqın bolǵan Exoniyanıń ulları mınalar: Shealtiel, 18Malkiram, Pedaya, Shenassar, Eqamiya, Hoshama hám Nedabiya.

19Pedayanıń ulları: Zerubbabel hám Shimey.

Zerubbabeldiń perzentleri: Meshullam, Xananiya hám qarındası Shelomit+. 20Zerubbabeldiń jáne bes ulı bar edi: Xashuba, Ohel, Berexiya, Xasadiya hám Yushab-Xesed.

21Xananiyanıń ulları: Pelatiya hám Eshaya. Eshayadan Refaya, Refayadan Arnan, Arnannan Obadiya, Obadiyadan Shekaniya tuwıldı.

22Shekaniyanıń ulı Shemaya edi.

Shemayanıń ulları: Xattush, Igal, Bariax, Neariya, Shafat – barlıǵı bolıp altaw+.

23Neariyanıń ulları: Elyoenay, Xizkiya, Azriqam – barlıǵı bolıp úshew.

24Elyoenaydıń ulları: Hodawiya, Elyashib, Pelaya, Aqqub, Yuxanan, Delaya hám Ananiy – barlıǵı bolıp jetew.

4

Yahudanıń urpaqları

4^1Yahudanıń urpaqları: Peres, Xesron, Karmiy, Xur hám Shobal+. 2Shobaldıń ulı Reaya Yaxattıń ákesi edi. Yaxat Axumay menen Lahadtıń ákesi edi. Bular Sora turǵınlarınıń tiyreleri edi+.

3Izreel, Ishma, Idbash hám olardıń qarındası Haselelponiydiń ákesi Etamnıń tiykarın salǵan edi. 4Penuel Gedordıń hám Ezer Xushanıń tiykarın salǵan edi. Bular Beytlehemniń tiykarın salıwshılar hám Efratanıń tuńǵısh ulı Xurdıń urpaqları edi+.

5Teqoa qalasınıń tiykarın salǵan Ashxurdıń Xela hám Naara degen eki hayalı bar edi+. 6Naara Ashxurǵa Axuzzam, Xefer, Temeni hám Axashtariydi tuwıp berdi. Bular Naaranıń ulları edi.

7Ashxurdıń Xeladan tuwılǵan ulları: Seret, Soxar, Etnan 8hám Qos. Qos Anub penen Hassobebanıń ákesi hám Harum ulı Axarxel tiyreleriniń túp babası edi.

9Yabes degen bir adam tuwısqanlarına qaraǵanda abıraylıraq edi. Anası: «Onı azap shegip tuwdım», – dep, atın Yabes[*] qoyǵan edi. 10Yabes Izraildıń Qudayına: «Qánekey, Sen meni jarılqap, jerlerimdi keńeytkenińde edi! Qolıń meniń ústimde bolıp, azap shekpewim ushın, meni jamanlıqtan saqlasań edi!» – dep jalbarındı. Quday onıń tilegin orınladı.

11Shuxanıń tuwısqanı Kelub Mexirdiń ákesi, Mexir Eshtonnıń ákesi edi. 12Eshtonnan Beyt-Rafa, Paseax hám Texinna tuwıldı. Texinna Ir-Naxashtıń tiykarın saldı. Bular burın Rexada jasaytuǵın edi.

13Kenazdıń ulları: Otniel hám Seraya.

Otnieldiń ulları: Xatat hám Meonotay[*]+. 14Meonotay Ofranıń ákesi edi. Seraya Ge-Xarashimniń[*] tiykarın salǵan Ioabtıń ákesi edi. Bulay atalıwınıń sebebi, sol jerdiń turǵınları ónermentshilik penen shuǵıllanatuǵın edi.

15Efunne ulı Kalebtiń ulları: Iru, Ela hám Naam. Elanıń ulı: Kenaz+.

16Ehalleleldiń ulları: Zif, Zifa, Tiriya hám Asarel.

17Ezranıń ulları: Eter, Mered, Efer, Yalon. Mered faraonnıń qızı Biteaǵa úylenip, ol Meredke Máriyamdı, Shammaydı hám Eshtemoanıń tiykarın salǵan Ishbaxtı tuwıp berdi. 18Mered jáne yahudalı qızǵa úylendi. Bul hayalı oǵan Gedordıń tiykarın salǵan Eredti, Soxonıń tiykarın salǵan Xeberdi hám Zanoaxtıń tiykarın salǵan Equtieldi tuwıp berdi.

19Hodiya Naxamnıń qarındasına úylendi. Onnan tuwılǵan ullar Keilada jasaytuǵın Garm tiyresiniń hám Eshtemoada jasaytuǵın Maaxa tiyresiniń túp babası edi.

20Shimonnıń ulları: Amnon, Rinna, Ben-Xanan hám Tilon.

Ishiydiń urpaqları: Zoxet hám Ben-Zoxet.

21Yahudanıń ulı Shelanıń ulları: Lexanıń tiykarın salǵan Er, Mareshanıń tiykarın salǵan Laada, Beyt-Ashbeadaǵı hasıl zıǵır toqıwshılardıń áwladları,+
22Iokim, Kozeba turǵınları, Moab penen Yashubiy-Lexemdi basqarǵan Ioash penen Saraf. Bul maǵlıwmatlar áyyemgi jazbalardan alınǵan. 23Olar Netaim hám Gederada jasaytuǵın hám gúlalshılıq etip, patsha ushın xızmet etetuǵın edi.

Shimonnıń urpaǵı

24Shimonnıń urpaqları: Nemuel, Yamin, Yarib, Zerax hám Shaul+. 25Shauldan Shallum, Shallumnan Mibsam, Mibsamnan Mishma tuwıldı.

26Mishmanıń urpaqları: Mishmadan Xammuel, Xammuelden Zakkur, Zakkurdan Shimey tuwıldı.

27Shimeydiń on altı ulı, altı qızı bar edi. Biraq onıń tuwısqanlarınıń perzentleri az bolǵanlıqtan, olardıń urıwı Yahuda urıwınday úlken bolmadı. 28Shimonnıń urpaqları Beer-Sheba, Molada, Xasar-Shual,+
29Bilha, Esem, Tolad, 30Betuel, Xorma, Siklag, 31Beyt-Markabot, Xasar-Susim, Beyt-Biriy hám Shaarayım qalalarında jasadı. Dawıttıń patshalıǵına deyin usı qalalar Shimonnıń urpaqlarına tiyisli boldı. 32Olardıń áwladları Etam, Ayın, Rimmon, Toxen hám Ashan atlı bes qalada da jasadı. 33Baalǵa deyin sozılǵan bul qalalardıń dógeregindegi barlıq awıllar da olarǵa tiyisli boldı. Olar sol jerlerde jasap, ózleriniń shejiresin jazıp bardı.

34Shimonnıń basqa urpaqları: Meshobab, Yamlex, Amasiya ulı Iosha, 35Ioel, Asieldiń shawlıǵı Serayanıń aqlıǵı Ioshibiyanıń ulı Ehu, 36Elyoenay, Yaaqoba, Eshoxaya, Asaya, Adiel, Esimiel, Benaya 37hám Shemayanıń jawlıǵı Shimriydiń quwlıǵı Edayanıń shawlıǵı Allonnıń aqlıǵı Shifiy ulı Ziza. 38Joqarıda atı atalǵanlardıń hár biri tiyre basshıları edi. Olardıń násilleri kóbeyip, keńnen taradı. 39Olar mallarına jaylaw izlep, Gedordıń janına, oypatlıqtıń shıǵısına deyin bardı. 40Ol jerde mol hám jaqsı jaylawlar bolıp, úlke keń, tınısh hám qáwipsiz edi. Burın ol jerde Xamnıń urpaqlarınıń ayırımları jasaǵan edi.

41Yahuda patshası Xizkiyanıń dáwirinde, joqarıda atı atalǵan Shimon urpaqları Xam urpaqlarına hám sol jerde jasap atırǵan Meunim urpaqlarına hújim jasap, olardı tolıq qırıp tasladı. Sońınan ózleri sol jerge jaylasıp aldı, olar búgin de sol jerde jasaydı. Sebebi ol jerde súriwleri ushın jaylaw bar edi+. 42Keyin Ishiydiń ulları Pelatiya, Neariya, Refaya hám Uzziel basshılıǵında Shimonnıń urpaǵınan bes júz adam tawlı Seir jerine barıp,+
43Amalek násilinen aman qalǵanlardı qırıp tasladı. Shimon urpaqları búgin de sol jerlerde jasap kelmekte+.

5

Rubenniń urpaqları

5^1Izraildıń tuńǵısh ulı Rubenniń ulları. Ruben Izraildıń tuńǵısh ulı edi. Biraq ol ákesiniń tósegin haramlaǵanı ushın, tuńǵıshlıq huqıqı Izraildıń ulı Yusuptiń ullarına berildi. Sol sebepli Ruben shejirede tuńǵısh ul sıpatında dizimge alınbaǵan.[*]+
2Yahuda tuwısqanları ishinde eń kúshlisi bolıp, húkimdar onıń urpaǵınan shıqsa da, tuńǵıshlıq huqıqı Yusupke tiyisli boldı+.

3Izraildıń birinshi ulı Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron hám Karmiy+.

4Ioeldiń urpaǵı: Ioeldiń ulı Shemaya, Shemayanıń ulı Gog, Gogtıń ulı Shimey, 5Shimeydiń ulı Mixa, Mixanıń ulı Reaya, Reayanıń ulı Baal hám 6Baaldıń ulı Beera. Assiriya patshası Tilgat-Pilneser[*] Beeranı súrgin qılıp alıp ketkende, ol Ruben urıwınıń kósemi edi+. 7Beeranıń aǵayinleri shejirede tiyreleri boyınsha bılay dizimge alınǵan: jetekshi Eiel, Zexariya+
8hám Bela. Bela Azazdıń ulı, Shemanıń aqlıǵı hám Ioeldiń shawlıǵı edi. Olar Aroerden baslap Nebo menen Baal-Meonǵa deyin sozılǵan jerlerde jasadı. 9Olardıń Gilad jerindegi padaları kóbeyip ketkenlikten, shıǵıs táreptegi Evfrat dáryasına qaray sozılǵan shólge deyingi jerlerdi iyelep aldı+.

10Shauldıń patshalıq qılǵan dáwirinde, Ruben urpaǵı Ajar urpaǵına qarsı urıs ashtı. Olardı jeńip, Giladtıń shıǵıs tárepindegi olarǵa tiyisli barlıq jerlerdi iyelep aldı+.

Gadtıń urpaǵı

11Gad urıwı Ruben urıwına qońsılas Bashan aymaǵında Salkaǵa deyin sozılǵan jerlerde jasadı+. 12Bashan jerinde Ioel basshı edi, Shafam ekinshi dárejeli basshı, Yanay hám Shafat olardan keyingiler edi.

13Olardıń aǵayinleri, basqa jeti tiyreniń basshıları mınalar: Mixail, Meshullam, Sheba, Ioray, Yakan, Zia hám Eber. 14Bular Abixayıldıń ulları bolıp, Abixayıl Xuriydiń, Xuriy Yaroaxtıń, Yaroax Giladtıń, Gilad Mixaildiń, Mixail Eshishaydıń, Eshishay Yaxdonıń, Yaxdo Buzdıń ulı edi.

15Guniydiń aqlıǵı, Abdieldiń ulı Axiy usı tiyrelerdiń basshısı edi. 16Gadlılar Giladta, Bashanda, olarǵa tiyisli awıllarda hám Sharonnıń barlıq jaylawlarınıń shegaralarına deyingi jerlerde jasadı+. 17Bulardıń hámmesi Yahuda patshası Iotamnıń hám Izrail patshası Yarobamnıń patshalıq etken dáwirinde shejirege kirgizilgen+.

18Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımında urısqa jaramlı qırıq tórt mıń jeti júz alpıs adam bar edi. Olardıń hámmesi qalqan hám qılısh uslap, oq jay tartıp, urısa alatuǵın batırlar edi. 19Olar Ajar urpaqlarına, Etur, Nafish hám Nodab qáwimlerine qarsı urıs alıp bardı. 20Olardı jeńiwde Ruben, Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımına járdem berildi hám Quday Ajar urpaqları menen onıń awqamlasların olarǵa táslim etti. Sebebi olar urısıp atırıp, dawıslap Qudaydı shaqırǵan edi. Quday da olardıń duwasına juwap berdi, óytkeni olar Oǵan úmit baylaǵan edi. 21Olar Ajar urpaqlarınıń malların: eliw mıń túye, eki júz eliw mıń qoy, eki mıń eshekti olja qılıp, júz mıń adamdı tutqınǵa aldı. 22Olarǵa qarsı Qudaydıń Ózi urısqanlıǵı sebepli, dushpanlardıń kópshiligi sawashta qırılıp ketti. Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımı súrginge deyin sol jerlerde jasadı+.

Menashshe urıwınıń yarımı

23Menashshe urıwınıń yarımı kóp sanlı edi. Olar Bashannan Baal-Xermonǵa, Senir hám Xermon tawına deyin sozılǵan jerlerde jasadı+. 24Olardıń áwlad basshıları mınalar:

Efer, Ishiy, Eliel, Azriel, Eremiya, Hodawiya hám Yaxdiel. Bular márt jawıngerler, abıraylı erler hám áwlad basshıları edi. 25Degen menen, olar ata-babalarınıń Qudayına opasızlıq etti. Qudayǵa qıyanet etip, ózleriniń aldında qırıp jiberilgen sol ellerdiń xalıqlarınıń butlarına tabındı. 26Sol sebepli Izraildıń Qudayı Assiriya patshası Puldı, yaǵnıy Tilgat-Pilneserdi háreketke keltirdi. Assiriya patshası Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımın jeńip, olardı tutqınǵa aldı. Olardı Xalaxqa, Xaborǵa, Haraǵa hám Gozandaǵı dárya boyına súrgin qıldı. Olar búgin de sol jerlerde jasap kelmekte+.

6

Lebiydiń urpaqları

6^1•Lebiydiń ulları: Gershom, Qohat hám Merariy+.

2Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel+.

3Amramnıń balaları: Xaron, Muwsa hám Máriyam.

Xaronnıń ulları: Nadab, Abihu, Elazar, Itamar+. 4Elazardan Pinexas, Pinexastan Abishua,+
5Abishuadan Bukkiy, Bukkiyden Uzziy, 6Uzziyden Zeraxiya, Zeraxiyadan Merayot, 7Merayottan Amariya, Amariyadan Axitub, 8Axitubtan Sadoq, Sadoqtan Aximaas,+
9Aximaastan Azariya, Azariyadan Yuxanan,+
10Yuxanannan Azariya tuwıldı. Azariya Erusalimde patsha Sulayman qurǵızǵan Qudaydıń Úyinde ruwxaniy bolıp xızmet etti.

11Azariyadan Amariya, Amariyadan Axitub, 12Axitubtan Sadoq, Sadoqtan Shallum,+
13Shallumnan Xilkiya, Xilkiyadan Azariya, 14Azariyadan Seraya, Serayadan Iosadaq tuwıldı+.

15Jaratqan Iye Yahuda hám Erusalim xalqın Nabuxodonosor arqalı súrgin qılǵanda,[*] Iosadaq ta súrgin qılınǵan edi+.

Lebiydiń basqa urpaqları

16Lebiydiń ulları: Gershom, Qohat hám Merariy+.

17Gershomnıń ullarınıń atları: Libniy hám Shimey.

18Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel+.

19Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy.

Túp babası boyınsha dizimge alınǵan Lebiy urıwınıń tiyreleri mınalar:+

20Gershomnıń urpaǵı: Gershomnan Libniy, Libniyden Yaxat, Yaxattan Zimma, 21Zimmadan Ioax, Ioaxtan Iddo, Iddodan Zerax, Zeraxtan Eatray tuwıldı.

22Qohattıń urpaǵı: Qohattan Amminadab, Amminadabtan Qorax, Qoraxtan Assir, 23Assirden Elqana, Elqanadan Ebyasaf, Ebyasaftan Assir,+
24Assirden Taxat, Taxattan Uriel, Urielden Uzziya, Uzziyadan Shaul tuwıldı.

25Elqananıń basqa ulları: Amasay hám Aximot. 26Aximottan Elqana, Elqanadan Sofay, Sofaydan Naxat, 27Naxattan Eliab, Eliabtan Eroxam, Eroxamnan Elqana tuwıldı.

28Samueldiń ulları: tuńǵısh ulı Ioel, ekinshisi Abiya.

29Merariydiń urpaǵı: Merariyden Maxliy, Maxliyden Libniy, Libniyden Shimey, Shimeyden Uzza, 30Uzzadan Shimea, Shimeadan Xaggiya, Xaggiyadan Asaya tuwıldı.

Ushırasıw shatırındaǵı sazendeler

31Kelisim sandıǵı Jaratqan Iyeniń Úyine aparılǵannan soń, sol jerde xızmet etiw ushın Dawıt tayınlaǵan sazendelerdiń atları tómende berilgen+. 32Sulayman Erusalimde Jaratqan Iyege arnap Úy qurǵanǵa deyin, olar Ushırasıw shatırında qosıq aytıp, xızmet etti. Olar óz xızmetin berilgen kórsetpeler boyınsha orınlaytuǵın edi+.

33Sol jerde ulları menen birge sol xızmetti atqarıp atırǵanlar mınalar:

Qohattıń urpaǵınan: qosıqshı Heman. Heman Ioeldiń, Ioel Samueldiń,+
34Samuel Elqananıń, Elqana Eroxamnıń, Eroxam Elieldiń, Eliel Toaxtıń, 35Toax Suftıń, Suf Elqananıń, Elqana Maxattıń, Maxat Amasaydıń, 36Amasay Elqananıń, Elqana Ioeldiń, Ioel Azariyanıń, Azariya Sefaniyanıń, 37Sefaniya Taxattıń, Taxat Assirdiń, Assir Ebyasaftıń, Ebyasaf Qoraxtıń, 38Qorax Ishardıń, Ishar Qohattıń, Qohat Lebiydiń, Lebiy Izraildıń ulı edi.

39Hemannıń oń jaǵında xızmet etetuǵın járdemshisi, tuwısqanı Asaf boldı. Asaf Berexiyanıń ulı bolıp, Berexiya Shimeanıń,+
40Shimea Mixaildiń, Mixail Baasiyanıń, Baasiya Malkiyanıń, 41Malkiya Etniydiń, Etniy Zeraxtıń, Zerax Adayanıń, 42Adaya Etannıń, Etan Zimmanıń, Zimma Shimeydiń, 43Shimey Yaxattıń, Yaxat Gershomnıń, Gershom Lebiydiń ulı edi. 44Hemannıń shep jaǵında xızmet etetuǵın járdemshisi tuwısqanı Merariy urpaǵınan Etan boldı. Etan Kishiydiń ulı bolıp, Kishiy Abdiydiń, Abdiy Malluxtıń,+
45Mallux Xashabiyanıń, Xashabiya Amasiyanıń, Amasiya Xilkiyanıń, 46Xilkiya Amsiydiń, Amsiy Baniydiń, Baniy Shemerdiń, 47Shemer Maxliydiń, Maxliy Mushiydiń, Mushiy Merariydiń, Merariy Lebiydiń ulı edi. 48Olardıń lebiyli tuwısqanları Muxaddes shatırdaǵı, Qudaydıń Úyindegi basqa barlıq xızmetlerdi orınlaw ushın tayınlandı. 49Biraq tek Xaron hám onıń urpaqları ǵana qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıqlardı berip, tútetki tútetiletuǵın orında tútetkilerdi tútetetuǵın hám Eń muxaddes bólmede islenetuǵın barlıq xızmetlerdi atqaratuǵın edi. Olar Qudaydıń qulı Muwsa bergen barlıq buyrıqlar boyınsha, Izrail xalqın gúnadan pákleytuǵın edi+.

Xaronnıń urpaǵı

50Xaronnıń urpaqları mınalar: Xaronnıń ulı Elazar, Elazardıń ulı Pinexas, Pinexastıń ulı Abishua,+
51Abishuanıń ulı Bukkiy, Bukkiydiń ulı Uzziy, Uzziydiń ulı Zeraxiya, 52Zeraxiyanıń ulı Merayot, Merayottıń ulı Amariya, Amariyanıń ulı Axitub, 53Axitubtıń ulı Sadoq, Sadoqtıń ulı Aximaas.

Lebiyliler jasaǵan qalalar

54•Lebiylilerdiń jasawı ushın ajıratılǵan jerler mınalar: Qohat tiyresinen shıqqan Xaronnıń urpaqlarına birinshi shek túskenlikten,+
55olarǵa Yahudadaǵı Xebron hám onıń átirapındaǵı jaylawlar berildi. 56Al qala dógeregindegi atız hám awıllar Efunne ulı Kalebke berildi+.

57Solay etip, Xaronnıń urpaqlarına panalaytuǵın qalalar: Xebron, Libna, Yattir, Eshtemoa, 58Xilez, Debir, 59Ashan hám Beyt-Shemesh qalaları jaylawları menen qosa berildi. 60Benyamin urıwınan da olarǵa Geba, Alemet, Anatot qalaları jaylawları menen qosa berildi. Qohat tiyresine berilgen bul qalalar barlıǵı bolıp on úsh edi.

61Qohat tiyresiniń qalǵanlarına Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan on qala shek taslaw arqalı berildi.

62Gershom urpaǵına tiyre sanına qaray, Issaxar, Asher, Naftaliy urıwlarınan hám Bashandaǵı Menashshe urıwınan alınǵan on úsh qala shek boyınsha berildi.

63Merariy urpaǵına tiyre sanına qaray, Ruben, Gad hám Zebulon urıwlarınan alınǵan on eki qala shek boyınsha berildi.

64Izraillılar bul qalalardı jaylawları menen qosa lebiylilerge berdi. 65Yahuda, Shimon, Benyamin urıwlarınan alınǵan hám joqarıda atları atalǵan qalalar shek taslaw arqalı berildi.

66Qohat tiyresinen bolǵan bazı shańaraqlarǵa Efrayım urıwına tiyisli jerlerden qalalar berildi. 67Olarǵa Efrayımnıń tawlı úlkesindegi panalaytuǵın qala Shexem, Gezer, 68Ioqmeam, Beyt-Xoron, 69Ayyalon hám Gat-Rimmon qalaları jaylawları menen qosa berildi.

70Qohat tiyresiniń qalǵan shańaraqlarına Menashshe urıwınıń yarımınan alınǵan Aner hám Bileam qalaları jaylawları menen qosa berildi.

71Gershom urpaǵına mına qalalar jaylawları menen qosa berildi:

Menashshe urıwınıń yarımına tiyisli jerlerden: Bashandaǵı Golan hám Ashtarot.

72Issaxar urıwınan: Kedesh, Daberat, 73Ramot hám Anem.

74Asher urıwınan: Mashal, Abdon, 75Xuqoq hám Rexob.

76Naftaliy urıwınan: Galiladaǵı Kedesh, Xammon hám Kiryatayım.

77Merariy urpaqlarınıń qalǵanlarına mına qalalar jaylawları menen qosa berildi:

Zebulon urıwınan: Rimmono hám Tabor.

78Ruben urıwınan: Erixonıń qarsı aldında, Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan shóldegi Beser, sonday-aq, Yahasa, 79Kedemot hám Mefaat.

80Gad urıwınan: Giladtaǵı Ramot, Maxanayım, 81Xeshbon hám Yazer.

7

Issaxardıń urpaqları

7^1Issaxardıń Tola, Pua, Yashub hám Shimron degen tórt ulı bar edi+.

2Tolanıń ulları: Uzziy, Refaya, Eriel, Yaxmay, Ibsam hám Samuel. Olar óz áwladlarınıń basshıları edi. Dawıt patshalıq etken dáwirde, Tola urpaqlarınıń shejiresinde olardan jigirma eki mıń altı júz márt jawınger esapqa alınǵan.

3Uzziydiń ulı Izraxiya. Izraxiyanıń ulları: Mixail, Obadiya, Ioel hám Ishshiya. Olardıń besewi de áwlad basshıları edi. 4Olardıń hayalları da, balaları da kóp bolǵanlıqtan, áwladınıń shejiresi boyınsha olarda urısqa jaramlı otız altı mıń adam bar edi. 5Urıw shejiresi boyınsha, Issaxar urıwınıń tiyrelerinen seksen jeti mıń márt jawınger esapqa alınǵan+.

Benyaminniń urpaǵı

6Benyaminniń úsh ulı bar edi: Bela, Bexer hám Ediael+.

7Belanıń bes ulı bar edi: Esbon, Uzziy, Uzziel, Erimot hám Iriy. Olardıń besewi de áwlad basshıları edi. Olardıń shejiresinde jigirma eki mıń otız tórt márt jawınger dizimge alınǵan edi.

8Bexerdiń ulları: Zemira, Ioash, Eliezer, Elyoenay, Omriy, Eremot, Abiya, Anatot hám Alemet. Bulardıń hámmesi Bexerdiń ulları edi. 9Olardıń shejiresinde áwlad basshıları hám jigirma mıń eki júz márt jawınger dizimge alınǵan.

10Ediaeldiń ulı: Bilhan. Bilhannıń ulları: Eush, Benyamin, Ehud, Kenaana, Zetan, Tarshish hám Axishaxar. 11Ediaeldiń barlıq ulları áwlad basshıları edi. Olarda urısqa jaramlı on jeti mıń eki júz márt jawınger bar edi. 12Shuppim hám Xuppim Irdiń, Xushim bolsa, Axerdiń urpaqları edi.

Naftaliy urıwı

13Naftaliydiń ulları: Yaxsiel, Guniy, Eser hám Shallum. Olar Yaqıptıń toqalı Bilhadan taraǵan urpaqlar edi+.

Menashshe urıwı

14Menashsheniń ulları: aramlı toqalınan tuwılǵan ulları Asriel hám Maxir. Maxir Giladtıń ákesi edi+. 15Maxir Xuppim menen Shuppimniń qarındası Maaxanı hayallıqqa aldı. Menashsheniń basqa urpaǵınıń atı Selofexad bolıp, onıń tek ǵana qızları boldı+.

16Maxirdiń hayalı Maaxa ul tuwıp, atın Peresh dep qoydı. Onıń inisiniń atı Sheresh edi. Shereshtiń Ulam hám Rekem atlı eki ulı boldı.

17Ulamnıń ulı Bedan.

Menashsheniń aqlıǵı Maxirdiń ulı Giladtıń áwladı usılardan ibarat edi.

18Maxirdiń qarındası Hammolexet Ishhodtı, Abiezerdi hám Maxlanı tuwdı.

19Shemidanıń ulları: Axiyan, Shexem, Likxiy hám Aniam+.

Efrayımnıń urpaǵı

20Efrayımnıń Shutelax degen ulı bar edi. Shutelaxtan Bered, Beredten Taxat, Taxattan Elada, Eladadan Taxat,+
21Taxattan Zabad, Zabadtan Shutelax tuwıldı. Efrayımnıń Shutelaxtan basqa Ezer hám Elad degen ulları da boldı. Ezer menen Elad Gat qalasınıń tiykarǵı turǵınlarına qaraslı mallardı urlap alıp ketpekshi bolǵanda, gatlılar olardı óltirdi. 22Olardıń ákesi Efrayım uzaq waqıt aza tuttı. Sonda tuwısqanları onı jubatıwǵa keldi. 23Efrayım jáne hayalı menen jattı hám hayalı júkli bolıp, bir ul tuwdı. Úyinde baxıtsızlıq júz bergeni ushın, ákesi balanıń atın Beria[*] dep qoydı. 24Onıń Sheera degen qızı da bar edi. Sheera tómengi hám joqarǵı Beyt-Xoron hám Uzzen-Sheera qalalarınıń tiykarın saldı+.

25Efrayımnıń Refax atlı basqa bir ulı da bar edi. Refaxtan Reshef, Resheften Telax, Telaxtan Taxan, 26Taxannan Laadan, Laadannan Ammihud, Ammihudtan Elishama,+
27Elishamadan Nun, Nunnan Eshua tuwıldı+.

28Efrayımlılardıń jaylasqan jerleri Beyt-Eldi hám onıń dógeregindegi awıllardı, shıǵıstaǵı Naarandı, batıstaǵı Gezerdi hám onıń dógeregindegi awıllardı, Shexemdi, Ayyanı hám olardıń dógeregindegi awıllardı óz ishine aldı. 29Menashshe urıwınıń jerlerine shegaralas Beyt-Shean, Taanax, Megiddo hám Dor qalaları, jáne olarǵa tiyisli awıllar bar edi. Izrail ulı Yusuptiń urpaǵı usı jerlerde jasadı+.

Asherdiń urpaǵı

30Asherdiń ulları: Imna, Ishwa, Ishwiy, Beria hám olardıń qız tuwısqanı Serax+. 31Berianıń ulları: Xeber hám Birzaittıń tiykarın salǵan Malkiel.

32Xeberdiń Yaflet, Shomer, Xotam atlı ulları hám Shuwa atlı bir qızı bar edi.

33Yaflettiń ulları: Pasax, Bimhal hám Ashwat. Yaflettiń ulları usılar edi.

34Shamerdiń ulları: Axiy, Rohaga, Xubba hám Aram.

35Onıń tuwısqanı Helemniń ulları: Sofax, Imna, Shelesh hám Amal.

36Sofaxtıń ulları: Suax, Xarnefer, Shuwal, Beriy, Imra, 37Beser, Hod, Shamma, Shilsha, Itran hám Beera.

38Eterdiń ulları: Efunne, Pispa hám Ara.

39Ullanıń ulları: Arax, Xanniel hám Risiya.

40Bulardıń hámmesi Asherden taraǵan urpaqlar bolıp, olar áwlad basshıları, tańlanǵan márt jawıngerler, abıraylı basshılar edi. Asher urıwınıń shejiresi boyınsha, urısqa jaramlı jigirma altı mıń adam esapqa alınǵan edi.

8

Benyaminniń urpaqları

8^1Benyaminniń tuńǵısh ulı Bela, ekinshi ulı Ashbel, úshinshi ulı Axrax, 2tórtinshi ulı Noxa, besinshi ulı Rafa edi+.

3Belanıń ulları: Addar, Gera, Abihud, 4Abishua, Naaman, Axoax, 5Gera, Shefufan hám Xuram.

6Gebada jasap, keyin Manaxatqa súrgin etilgen áwladlardıń basshıları bolǵan Exudtıń ulları: 7Naaman, Axiya hám bulardı baslap alıp barǵan Gera. Gera Uzza menen Axixudtıń ákesi edi.

8Shaxarayım eki hayalı Xushim menen Baaradan ajırasqannan keyin, Moab úlkesinde ullar kórdi. 9Ol keyingi alǵan hayalı Xodeshten Iobab, Sibiya, Mesha, Malkam, 10Eus, Saxiya hám Mirma atlı ullardı kórdi. Shaxarayımnıń usı ullarınıń hámmesi áwlad basshıları edi. 11Shaxarayımnıń Xushim degen hayalınan da Abitub hám Elpaal atlı eki ulı bar edi.

12Elpaaldıń ulları: Eber, Misham, sonday-aq, Ono hám Lod qalaları menen onıń átirapındaǵı awıllardı qurǵan Shemed,+
13jáne Beria hám Shema. Beria menen Shema Ayyalonda jasaytuǵın xalıqtıń áwlad basshıları edi. Olar Gat turǵınların sol qaladan quwıp jibergen edi.

14Axyo, Shashaq, Eremot, 15Zebadiya, Arad, Eder, 16Mixail, Ishpa hám Ioxa – bular Berianıń ulları edi.

17Zebadiya, Meshullam, Xizkiy, Xeber, 18Ishmeray, Izlia hám Iobab – bular Elpaaldıń ulları edi.

19Yakim, Zixriy, Zabdiy, 20Elienay, Silletay, Eliel, 21Adaya, Beraya hám Shimrat – bular Shimeydiń ulları edi.

22Ishpan, Eber, Eliel, 23Abdon, Zixriy, Xanan, 24Xananiya, Elam, Antotiya, 25Ifdeya hám Penuel – bular Shashaqtıń ulları edi.

26Shamsheray, Shexariya, Ataliya, 27Yareshiya, Iliyas hám Zixriy – bular Eroxamnıń ulları edi.

28Bulardıń hámmesiniń áwlad basshıları hám kósemler bolǵanlıǵı shejirede jazılǵan. Olar Erusalimde jasadı.

Patsha Shauldıń shejiresi

29•Gibonnıń tiykarın salǵan adam Gibonda jasadı. Onıń hayalınıń atı Maaxa edi. 30Tuńǵısh ulı Abdon, keyingi ulları: Sur, Kish, Baal, Nadab, 31Gedor, Axyo, Zexer 32hám Shimeanıń ákesi Miklot. Bular Erusalimde, aǵayinleriniń janında jasadı.

33Ner Kishtiń, Kish Shauldıń ákesi edi. Shaul Ionatannıń, Malkiy-Shuanıń, Abinadabtıń hám Eshbaaldıń ákesi edi+.

34Ionatan Merib-Baaldıń, Merib-Baal Mixanıń ákesi edi+.

35Mixanıń ulları: Piton, Melex, Tarea hám Axaz.

36Axaz Ehoaddanıń ákesi edi. Ehoadda Alemet, Azmawet hám Zimriydiń ákesi edi. Zimriy Mosanıń, 37Mosa Bineanıń, Binea Refanıń, Refa Elasanıń, Elasa Aseldiń ákesi edi.

38Aseldiń altı ulı bar edi. Olardıń atları: Azriqam, Boxeru, Ismayıl, Sheariya, Obadiya hám Xanan. Bulardıń barlıǵı Aseldiń ulları edi.

39Aseldiń inisi Eshektiń ulları: tuńǵısh ulı Ulam, ekinshisi Eush, úshinshisi Elifelet.

40Ulamnıń ulları oq jay atıwǵa sheber, márt jawıngerler boldı. Ulamnıń ulları hám aqlıqları kóp bolıp, olar barlıǵı bolıp bir júz eliw edi. Bulardıń hámmesi Benyaminniń urpaqları edi.

9

9^1•Solay etip, pútkil Izrail xalqı Izrail patshalarınıń jılnama kitabında jazılǵan shejirege kirgizilgen edi.

Súrginnen Erusalimge qaytqan xalıq

Yahuda xalqı Jaratqan Iyege qıyanet islegeni ushın, Babiloniyaǵa súrgin etilgen edi+. 2Óz qalalarındaǵı óz iyeliklerine izraillılar ruwxaniyler, lebiyliler hám Ibadatxana xızmetshileri menen birge birinshi bolıp qaytıp kelip, qonıs bastı+.

3Yahuda, Benyamin, Efrayım hám Menashshe urıwınan bolǵan mına adamlar Erusalimde jasadı:

4Yahudanıń ulı Perestiń urpaǵınan: Baniydiń quwlıǵı Imriydiń shawlıǵı Omriydiń aqlıǵı Ammihudtıń ulı Utay+.

5Shelanıń urpaǵınan: tuńǵısh ulı Asaya hám onıń ulları.

6Zeraxtıń urpaǵınan: Euel hám onıń tuwısqanları.

Yahuda urıwınan hámmesi bolıp altı júz toqsan adam edi.

7Benyamin urıwınan: Hassenuanıń shawlıǵı Hodawiyanıń aqlıǵı Meshullamnıń ulı Sallu, 8Eroxamnıń ulı Ibneya, Mixriydiń aqlıǵı Uzziydiń ulı Ela hám Ibniyanıń shawlıǵı Reueldiń aqlıǵı Shefatiyanıń ulı Meshullam.

9Shejiresinde jazılǵanı boyınsha Benyamin urıwınan toǵız júz eliw altı adam edi. Bulardıń hámmesi áwlad basshıları edi.

10Ruwxaniyler:

Edaya, Ehoyarib, Yaxin 11hám Azariya. Azariya Xilkiyanıń ulı Meshullamnıń aqlıǵı Sadoqtıń shawlıǵı Merayottıń quwlıǵı Axitubtıń jawlıǵı edi. Axitub Qudaydıń Úyiniń bas xızmetkeri edi. 12Malkiyanıń shawlıǵı Pashxurdıń aqlıǵı Eroxamnıń ulı Adaya hám Immerdiń jawlıǵı Meshillemittiń quwlıǵı Meshullamnıń shawlıǵı Yaxzeranıń aqlıǵı Adieldiń ulı Maasay. 13Áwlad basshıları bolǵan Qudaydıń Úyiniń xızmetshileri barlıǵı bir mıń jeti júz alpıs adam edi. Olar Qudaydıń Úyindegi islerdi sheberlik penen atqaratuǵın edi.

14Lebiyliler:

Merariy urpaǵınan: Xashabiyanıń shawlıǵı Azriqamnıń aqlıǵı Xashshubtıń ulı Shemaya, 15Baqbaqqar, Xeresh, Galal hám Mattaniya. Mattaniya Asaftıń shawlıǵı Zixriydiń aqlıǵı Mixanıń ulı edi. 16Edutunnıń shawlıǵı Galaldıń aqlıǵı Shemayanıń ulı Obadiya hám netofalılardıń awıllarında jasap atırǵan Elqananıń aqlıǵı Asanıń ulı Berexiya.

17Qudaydıń Úyindegi dárwaza qarawılları:

Shallum, Aqqub, Talmon, Aximan. Olardıń tuwısqanı Shallum olardıń basshısı edi+. 18Olar búginge deyin, shıǵıs táreptegi Patsha dárwazasında xızmet etip keledi. Lebiylilerdiń ordasınan bolǵan dárwaza qarawılları da usılar edi. 19Qoraxtıń shawlıǵı Ebyasaftıń aqlıǵı Qoreniń ulı Shallum hám onıń Qorax áwladınan bolǵan tuwısqanları Úydiń kirer awzın qarawılladı. Olardıń ata-babaları da Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırınıń kirer awzın qarawıllaǵan edi. 20Aldınǵı waqıtları Elazar ulı Pinexas dárwaza qarawılların basqarǵan edi hám Jaratqan Iye onıń menen birge edi+. 21Meshelemiya ulı Zexariya Ushırasıw shatırınıń dárwazasınıń qarawılı edi+.

22Tańlap alınǵan dárwaza qarawılları barlıǵı bolıp eki júz on eki adam edi. Olar awılları boyınsha shejirege kirgizildi. Olardı bul juwapkershilikli wazıypaǵa Dawıt hám kózi ashıq Samuel tayınlaǵan edi+. 23Olar hám olardıń urpaqları Jaratqan Iyeniń Úyiniń, yaǵnıy Shatırınıń dárwazasında saqshılıq qılatuǵın edi. 24Olar tórt táreptegi: shıǵıs, batıs, arqa hám qubladaǵı dárwazalardı qarawılladı. 25Olardıń awıllarda jasaytuǵın tuwısqanları waqtı-waqtı kelip, jeti kúnlik xızmetti olar menen bólisip islewge minnetli boldı+. 26Bas dárwaza qarawıllarınıń tórtewi de lebiyli bolıp, olarǵa Qudaydıń Úyindegi bólmeler hám ǵáziynexanalar isenip tapsırılǵan edi. 27Olarǵa Qudaydıń Úyin qarawıllaw hám hár tańda qapılardı ashıw wazıypası júklengenlikten, olar túndi Qudaydıń Úyi átirapında ótkeretuǵın edi+.

28Lebiylilerdiń bazıları Qudaydıń Úyiniń xızmetinde qollanılatuǵın zatlarǵa juwapker boldı. Olar zatlardı xızmet ushın bergende de, qaytarıp alǵanda da sanaytuǵın edi. 29Olardıń basqaları Qudaydıń Úyindegi buyımlarǵa hám basqa barlıq zatlarǵa, sonday-aq sapalı unǵa, sharapqa, záytún mayına, livan shayırına hám xosh iyisli zatlarǵa juwapker edi. 30Al ruwxaniylerdiń bazıları xosh iyisli zatlardı aralastırıp tayarlaw xızmetin atqardı+. 31Qoraxtıń urpaǵınan Shallumnıń tuńǵısh ulı, lebiyli Mattitiya sadaqa etip usınılatuǵın nanlardı tayarlaw xızmetine qoyılǵan edi. 32Onıń Qohat urpaǵınan bolǵan bazı tuwısqanlarına bolsa, hár Shabbat kúni usınılatuǵın nanlardı tayarlap, olardı usınıw xızmeti júklendi+.

33Lebiylilerdiń áwlad basshıları bolǵan sazende hám qosıqshılar Qudaydıń Úyiniń bólmelerinde jasadı. Olar kúni-túni xızmette bolǵanlıqtan, xızmettiń basqa túrlerinen azat boldı+.

34Bulardıń hámmesi urpaq shejiresi boyınsha lebiylilerdiń áwlad basshıları edi hám olar Erusalimde jasaytuǵın edi.

Patsha Shauldıń shejiresi

35•Gibonnıń tiykarın salǵan Eiel Gibonda jasadı. Onıń hayalınıń atı Maaxa edi. 36Eieldiń tuńǵısh ulı Abdon, keyingi ulları: Sur, Kish, Baal, Ner, Nadab, 37Gedor, Axyo, Zexariya hám Miklot. 38Miklot Shimeamnıń ákesi edi. Bular Erusalimde, aǵayinleriniń janında jasadı.

39Ner Kishtiń, Kish Shauldıń ákesi edi. Shaul Ionatannıń, Malkiy-Shuanıń, Abinadabtıń hám Eshbaaldıń ákesi edi+. 40Ionatan Merib-Baaldıń, Merib-Baal Mixanıń ákesi edi.

41Mixanıń ulları: Piton, Melex hám Taxrea[*].

42Axaz Yaranıń ákesi edi. Yara Alemet, Azmawet hám Zimriydiń ákesi edi. Zimriy Mosanıń, 43Mosa Bineanıń, Binea Refayanıń, Refaya Elasanıń, Elasa Aseldiń ákesi edi.

44Aseldiń altı ulı bar edi. Olardıń atları: Azriqam, Boxeru, Ismayıl, Sheariya, Obadiya hám Xanan. Bular Aseldiń ulları edi.

10

Shaul hám onıń ullarınıń ólimi

10^1•Filistler izraillılar menen urısıp atırǵan edi. Izraillılar filistlerdiń aldına túsip qashıp, kópshiligi Gilboa tawında nabıt boldı+. 2Filistler Shaul menen onıń ullarınıń izine túsip, Shauldıń ulları Ionatandı, Abinadabtı hám Malkiy-Shuanı óltirdi+. 3Shauldıń átirapında sawash háwij alǵan edi. Sonda sadaqshılar tárepinen atılǵan oq Shaulǵa tiyip, ol jaraqatlandı. 4Shaul óz nókerine:

– Qılıshıńdı qınabınan suwırıp al da, meni óltir. Bolmasa, mına súnnetsizler keledi de, meni xorlaydı, – dedi.

Biraq nókeri qattı qorqıp, bunı islemedi. Sonlıqtan Shaul qılıshın qınınan suwırıp alıp, ózin qılıshtıń ústine tasladı+. 5Nókeri Shauldıń ólgenin kórgende, ol da qılıshınıń ústine ózin taslap óldi.

6Solay etip, Shaul menen onıń úsh ulı da qaza taptı hám pútkil shańaraǵı olar menen birge qurıp ketti.

7Oypatlıqta jasaytuǵın barlıq izraillılar Izrail áskerleriniń qashqanın hám Shaul menen onıń ullarınıń ólgenin kórgende, óz qalaların taslap, qasha basladı. Filistler kelip, sol qalalarǵa ornalasıp aldı.

8Erteńine filistler ólgenlerdi tonaw ushın kelgende, Gilboa tawında Shauldıń hám onıń ullarınıń óligin taptı. 9Olar Shauldı talan-taraj etip, basın hám qural-jaraqların aldı. Sońınan bul xabardı ózleriniń butlarına hám xalqına jetkeriw ushın, filistlerdiń jerleriniń hámmesine xabarshılar jiberdi+. 10Olar Shauldıń qural-jaraqların óz qudaylarınıń butxanasına qoyıp, basın Dagonnıń butxanasına ildirip qoydı+.

11Giladtaǵı pútkil Yabesh xalqı filistlerdiń Shaulǵa islegen hámme isleri haqqında esitkende,+
12olardıń barlıq márt jawıngerleri barıp, Shaul menen onıń ullarınıń denelerin Yabeshke alıp keldi. Keyin olardıń súyeklerin Yabeshtegi terebinf aǵashınıń astına kómip, jeti kún oraza tutıp, azaladı+.

13Shaul Jaratqan Iyege qıyanet etkeni ushın ólgen edi. Ol Jaratqan Iyeniń sózine boysınbay, hátte, árwaq shaqırıwshıǵa da másláhát saldı+. 14Al Jaratqan Iyeden másláhát soramadı. Sol sebepli Jaratqan Iye Shauldı óltirtip, onıń patshalıǵın Ishay ulı Dawıtqa berdi.

11

Dawıttıń pútkil Izrailǵa patsha bolıwı

11^1•Pútkil izraillılar Xebronǵa, Dawıttıń janına jıynalıp bılay dedi: «Bizler siziń óz súyegińiz hám óz etińizbiz. 2Burın Shaul patsha bolǵan waqıtta da, sawashta Izraildı ózińiz baslap júretuǵın edińiz. Qudayıńız Jaratqan Iye sizge: „Xalqım Izrailǵa sen shopanlıq etip, olarǵa húkimdar bolasań“, – dep wáde bergen edi»+.

3Solay etip, Izraildıń barlıq aqsaqalları Xebronǵa, patsha Dawıttıń aldına kelgende, Dawıt Xebronda Jaratqan Iyeniń aldında olar menen kelisim dúzdi. Olar da Jaratqan Iyeniń Samuel arqalı bergen wádesi boyınsha, Dawıttı maylap, Izrailǵa patsha etip qoydı+.

4Dawıt penen izraillılar Erusalimge júris qıldı. Sol waqıtları bul qala Ebus dep atalıp, ol jerde ebuslılar jasaytuǵın edi+. 5Ebus xalqı Dawıtqa: «Sen bul jerge kire almaysań», – degen edi. Degen menen, Dawıt Sion qorǵanın qolǵa kirgizdi. Keyin ala bul qorǵan Dawıttıń qalası dep ataldı.

6Dawıt: «Ebuslılarǵa birinshi bolıp hújim jasap, jeńgen adam sárkárda hám basshı boladı», – dep wáde bergen edi. Seruya ulı Ioab birinshi bolıp hújim jasap, jeńip shıqtı hám sárkárda boldı+.

7Bunnan keyin, Dawıt qorǵan qalaǵa ornalasıp aldı. Sol sebepli ol jerge Dawıttıń qalası degen at berildi. 8Dawıt Millodan baslap qalanıń aynala diywalların qayta tikledi. Al Ioab qalanıń qalǵan bóleklerin qayta qurdı+. 9Dawıt kúshke tolıp bara berdi. Óytkeni Álemniń Jaratqan Iyesi onıń menen birge edi+.

Dawıttıń batır áskerleri

10•Jaratqan Iyeniń Izrailǵa wáde etkenindey, Dawıttıń batır áskerleriniń áskerbasıları pútkil Izrail xalqı menen birge Dawıttı patsha qıldı hám onıń patshalıǵınıń kúshli bolıwın qollap quwatladı. 11Dawıttıń batır áskerleriniń dizimi mınaw: úsh batırdıń[*] sárdarı Xaxmon ulı Yashobam. Ol úsh júz adamǵa nayza menen qarsı shıǵıp, bir hújim etkende, hámmesin óltirdi.

12Onnan keyingisi úsh batırdıń biri axoxlı Dodonıń ulı Elazar. 13Filistler urısıw ushın Pas-Dammimde jıynalǵanda, Elazar Dawıttıń qasında boldı. Ol jerde bir arpa atızı bar edi. Sonda izraillılar filistlerden qasha basladı. 14Biraq Elazar menen Dawıt atızdıń ortasında turıp, ol jerdi qorǵadı hám filistlerdi qırıp tasladı. Jaratqan Iye olarǵa ullı jeńis sıyladı.

15Bir kúni filist áskerleri Refaim oypatlıǵına orda qurǵan waqıtta, otız basshıdan úshewi Adullam úńgirindegi jartastı panalap turǵan Dawıtqa bardı+. 16Sol waqıtta Dawıt qorǵanda, al filistlerdiń saqshılar toparınıń birewi Beytlehemde edi. 17Dawıt qattı shóllep:

– Qánekey, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan birew maǵan suw ákelip berse edi! – dedi. 18Sonda bul úsh batır filistlerdiń ordasın jarıp ótip, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan suw alıp, Dawıtqa ákelip berdi. Biraq Dawıt onı ishiwden bas tarttı hám suwdı jerge tógip, Jaratqan Iyege usındı+. 19Ol:

– Qudayım, bunı islewden meni saqlay gór! Janların qáwip astına qoyıp, suw alıp kelgen bul úsh adamnıń qanın isheyin be? – dep, Dawıt suwdı ishpedi.

Bul úsh batır usınday erlik kórsetken edi.

20Ioabtıń inisi Abishay úsh batırdıń[*] basshısı edi. Ol nayzası menen úsh júz adamdı óltirdi. Sol tárizde ol úsh batır sıyaqlı dańqqa eristi+. 21Onıń úsh batırdan[*] da dańqı artıp, olardıń basshısı bolǵanı menen, sol úsh batırdıń qatarına kirmeytuǵın edi.

22Ehoyada ulı qabseelli Benaya da márt jawınger bolıp, ol da ullı isler isledi. Ol moablı eki kúshli jawıngerdi, al qar jawǵan kúni bir shuqırǵa túsip, arıslandı óltirdi+. 23Jáne de, ol boyı bes shıǵanaq bolǵan mısırlını da óltirdi. Mısırlınıń qolında toqıw úskenesiniń qadasınday juwan nayzası bar edi. Al Benaya oǵan tayaq penen qarsı shıǵıp, onıń qolındaǵı nayzasın tartıp aldı da, onı óziniń nayzası menen óltirdi+. 24Ehoyada ulı Benayanıń islegen isleri mine usılar. Ol da sol úsh batır sıyaqlı dańq tarattı. 25Ol otız batırǵa qaraǵanda ataqlıraq bolsa da, biraq sol úsh batırdıń qatarına kirmedi. Dawıt onı óziniń tán saqshılarına basshı etip qoydı.

26Basqa batır áskerler mınalar: Ioabtıń inisi Asahel, beytlehemli Dodonıń ulı Elxanan,+
27harorlı Shammot, pelonlı Xeles, 28teqoalı Ikkeshtiń ulı Ira, anatotlı Abiezer, 29xushalı Sibbexay, axoxlı Ilay, 30netofalı Maharay hám netofalı Baananıń ulı Xeled, 31Benyamin urıwınan gibalı Ribaydıń ulı Ittay, piratonlı Benaya, 32Gaash sayları aymaǵınan Xuray, arabalı Abiel, 33baxarumlı Azmawet, shaalbonlı Elyaxba, 34gizonlı Hashemniń ulları, hararlı Shageniń ulı Ionatan, 35hararlı Sakardıń ulı Axiam, Urdıń ulı Elifal, 36mexeralı Xefer, pelonlı Axiya, 37karmelli Xesray, Ezbay ulı Naaray, 38Natannıń inisi Ioel, Ajar ulı Mibxar, 39ammon xalqınan Selek, Seruya ulı Ioabtıń nókeri beerotlı Naxaray, 40Iter tiyresinen Ira hám Gareb, 41xet xalqınan Uriya, Axlay ulı Zabad,+
42rubenlilerdiń qáwim basshısı, rubenli Shizanıń ulı Adina hám onıń otız áskeri, 43Maaxa ulı Xanan, mitanlı Ioshafat, 44ashterotlı Uzziya, aroerli Xotamnıń ulları Shama hám Eiel, 45Shimriy ulı Ediael hám onıń inisi tizli Ioxa, 46maxawlı Eliel, Elnaamnıń ulları Eribay hám Ioshawiya, moablı Itma, 47Eliel, Obid, mesobalı Yasiel.

12

Dawıttıń Siklagtaǵı járdemshileri

12^1Dawıt Kish ulı Shauldan qashıp, Siklagta jasap júrgen waqıtları,[*] ayırım áskerler kelip, oǵan qosıldı. Urıslarda Dawıtqa járdem bergen bul jawıngerler+
2Benyamin urıwınan, Shauldıń aǵayinlerinen edi. Bul sadaqshılar oq jay menen qurallanǵan bolıp, oń qolı menen de, shep qolı menen de oq jay tartıp, saqpanda tas atatuǵın edi+. 3Olardıń basshısı gibalı Shemanıń ulı Axiezer bolıp, inisi Ioash onıń járdemshisi edi. Basqa jawıngerler: Azmawettiń ulları Eziel hám Pelet, sonday-aq, Beraxa hám anatotlı Ehu, 4otız batırdıń birewi, yaǵnıy olardıń basshısı gibonlı Ishmaya, sonday-aq, Eremiya, Yaxaziel, Yuxanan, gederalı Iozabad, 5Eluzay, Erimot, Bealiya, Shemariya, xaruflı Shefatiya, 6Qoraxtıń urpaǵınan bolǵan Elqana, Ishshiya, Azarel, Ioezer, Yashobam, 7gedorlı Eroxamnıń ulları Ioela hám Zebadiya.

8Dawıt shóldegi qorǵanda bolǵanda, gadlılardıń birazı oǵan qosıldı. Olar urısqa tayar márt jawıngerler bolıp, qalqan hám nayzanı islete alatuǵın edi. Olardıń júzleri arıslanday aybatlı, ózleri tawlardaǵı jeyran kibi shaqqan edi+.

9Olardıń basshısı Ezer edi. Ekinshisi Obadiya, úshinshisi Eliab, 10tórtinshisi Mishmanna, besinshisi Eremiya, 11altınshısı Attay, jetinshisi Eliel, 12segizinshisi Yuxanan, toǵızınshısı Elzabad, 13onınshısı Eremiya, on birinshisi Maxbannay edi.

14Usı gadlılar orda áskerbasıları edi. Olardıń eń hálsizleri júz adamǵa, eń kúshlileri mıń adamǵa bas keletuǵın edi. 15Birinshi ayda, Iordan tolıp tasıp turǵan waqıtta, olar arǵı jaǵaǵa kesip ótip, oypatlıqtıń shıǵıs hám batıs tárepinde jasap atırǵanlardıń hámmesin bas sawǵalap qashıwǵa májbúr etti+.

16Benyamin hám Yahuda urıwlarındaǵı bazı adamlar da Dawıttıń janına, qorǵanǵa keldi. 17Dawıt olardı kútip alıwǵa shıqtı hám olarǵa bılay dedi:

– Eger maǵan járdem beriw ushın jaqsı niyet penen kelgen bolsańız, qatarımızǵa qosılıwıńızǵa ırazıman. Al eger hesh kimge zorlıq islemegen bolsam da, meni dushpanlarıma uslap beriwge kelgen bolsańız, onda ata-babalarımızdıń Qudayı bunı kórip, húkim etsin.

18Sonda keyinirek otız batırdıń sárdarı bolǵan Amasaydıń ústine Qudaydıń Ruwxı túsip, ol bılay dedi:

«Dawıt, bizler sizikimiz!

Ishay ulı, siz benen birgemiz!

Tınıshlıq hám amanlıq sizge yar bolsın!

Sizge járdem berip atırǵanlarǵa da amanlıq bolsın!

Sebebi sizdi qollap turǵan – Qudayıńızdıń Ózi».

Dawıt olardı jaqsı qabıl etti hám óziniń basqınshılar toparlarına basshılar etip qoydı.

19Dawıt filistler menen birge Shaulǵa qarsı urısıw ushın barǵanda,[*] Menashshe urıwınıń bazı adamları Dawıttıń tárepine ótken edi. Degen menen, sol urısta Dawıt hám onıń adamları filistlerge járdem bermedi. Óytkeni filist húkimdarları keńesip: «Dawıt mırzası Shaul tárepke ótip ketip, basımızdan ayırılarmız», – dep, onı keyin qaytarǵan edi+. 20Dawıt Siklagqa qaytıp ketip baratırǵanda, Menashshe urıwınan onıń tárepine ótkenler mınalar edi: Adnax, Iozabad, Ediael, Mixail, Iozabad, Elihu hám Silletay. Bulardıń barlıǵı menashshelilerdiń mıńbasıları edi. 21Olar márt jawıngerler bolıp, Dawıttıń ordasında láshkerbasılıq xızmetin atqardı hám qaraqshılar toparına qarsı gúresiwde Dawıtqa járdem berdi. 22Dawıtqa járdem beriw ushın hár kúni adamlar kelip qosılatuǵın edi. Nátiyjede, Dawıt Qudaydıń láshkerleri sıyaqlı úlken hám kúshli ordaǵa iye boldı.

Dawıttıń Xebrondaǵı ordası

23Jaratqan Iyeniń bergen wádesi boyınsha, Shauldıń patshalıǵın Dawıtqa beriw ushın Xebronǵa, Dawıttıń janına kelgen láshkerler sanı mınaday edi:+

24Yahuda urıwınan: urısqa tayar, qalqan hám nayza menen qurallanǵan altı mıń segiz júz adam.

25Shimon urıwınan: urısqa tayar, jeti mıń bir júz márt jawınger.

26Lebiy urıwınan: tórt mıń altı júz adam.

27Xaron násiliniń basshısı Ehoyada hám onıń menen birge bolǵanlar úsh mıń jeti júz adam.

28Jas hám márt jawınger Sadoq hám onıń tiyresinen jigirma eki áskerbası+.

29Shauldıń urıwlasları bolǵan Benyamin urıwınan: úsh mıń adam. Benyaminlilerdiń kópshiligi sol waqıtqa deyin Shauldıń shańaraǵına sadıq bolıp qaldı.

30Efrayım urıwınan: óz áwladı arasında ataǵı shıqqan jigirma mıń segiz júz márt jawınger.

31Dawıttı patsha etip qoyıw ushın, Menashshe urıwınıń yarımınan arnawlı túrde shaqırılǵanlar on segiz mıń adam.

32Issaxar urıwınan: dáwir talabın túsinetuǵın, Izraildıń ne islew kerekligin biletuǵın eki júz láshkerbası hám olardıń qol astındaǵı adamlar.

33Zebulon urıwınan: eliw mıń adam. Olar urıs qurallarınıń hámme túri menen qurallanǵan bolıp, Dawıtqa shın júrekten járdem beriw ushın keldi.

34Naftaliy urıwınan: mıń áskerbası hám olar menen birge qalqan hám nayza menen qurallanǵan otız jeti mıń adam.

35Dan urıwınan: urısqa tayar jigirma segiz mıń altı júz adam.

36Asher urıwınan: urısqa tayar, tájiriybeli qırıq mıń ásker.

37Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaytuǵın Ruben hám Gad urıwları menen Menashshe urıwınıń yarımınan: urıs qurallarınıń hámme túri menen qurallanǵan bir júz jigirma mıń adam.

38Bulardıń hámmesi sap tartıp, urısqa shıǵıwǵa tayar áskerler edi. Olar qattı qálew menen, Dawıttı pútkil Izrail ústinen patsha etip qoyıw ushın Xebronǵa keldi. Qalǵan izraillılar da Dawıttı patsha etiw niyetinde edi. 39Xebronǵa kelgenler Dawıttıń janında úsh kún qaldı hám tuwısqanları tayarlap bergen azıq-awqatlardı iship-jedi. 40Sonday-aq, Issaxar, Zebulon hám Naftaliy urıwlarınıń alıs aymaqlarınan da adamlar eshek, túye, ǵashır hám ógizlerge azıq-awqat tiyep keldi. Olar mol etip un, keptirip nıǵızlanǵan ánjir menen kishmish, sharap, záytún mayın, iri hám mayda mallardı kóp etip alıp keldi. Sebebi Izrailda shadlıq húkim súrgen edi.

13

Kelisim sandıǵınıń Kiryat-Yarimnen alıp keliniwi

13^1•Dawıt barlıq basshıları, mıńbasıları hám júzbasıları menen másláhátlesti. 2Sońınan ol pútkil Izrail jámiyetine bılay dedi:

– Eger bul sizlerge maqul bolsa hám Qudayımız Jaratqan Iyeniń erkine say bolsa, onda Izrail jeriniń hár tárepinde jasap atırǵan tuwısqanlarımızǵa hám qalaları menen jaylawları átirapında jasap atırǵan ruwxaniyler menen lebiylilerge xabarshılar jibereyik. Olar da kelip, bizlerge qosılsın. 3Qudayımızdıń sandıǵın ózlerimizge qaytarıp alıp keleyik. Óytkeni Shauldıń dáwirinde Qudaydıń erkin biliwde onnan paydalanbadıq.

4Bul usınıs pútkil jámiyetke maqul tústi, sebebi pútkil xalıq názerinde bul is tuwrı edi.

5Solay etip, Dawıt Qudaydıń Kelisim sandıǵın Kiryat-Yarimnen alıp keliw ushın, Mısırdaǵı Shixor dáryasınan Lebo-Xamatqa deyingi jerlerde jasaytuǵın barlıq izraillılardı jıynadı. 6Keyin Dawıt hám barlıq izraillılar kerublar[*] arasında taxtta otırǵan Jaratqan Iyeniń atı menen atalǵan Qudaydıń Kelisim sandıǵın alıp keliw ushın, Yahudadaǵı Baala qalasına, yaǵnıy Kiryat-Yarimge ketti+.

7Olar Qudaydıń sandıǵın Abinadabtıń úyinen alıp, taza bir arbaǵa qoydı. Arbaǵa jegilgen ógizlerdi Uzza menen Axyo jeteklep júrdi. 8Al Dawıt hám pútkil Izrail xalqı Qudaydıń aldında qosıqlar aytıp, lira[*], arfa, dáp, kimbal hám kárnay shertip, bar kúshi menen shadlıqqa bólenip kiyatırǵan edi.

9Olar Kidonnıń qırman jerine jetkende, ógizler súrnigip ketti hám qulap ketpewi ushın Uzza qolın sozıp, sandıqtı usladı+. 10Sonda Uzzaǵa qarsı Jaratqan Iyeniń ǵázebi lawladı hám sandıqqa qolın sozǵanı ushın, onı óltirdi. Uzza sol jerde, Qudaydıń aldında jan tapsırdı.

11Jaratqan Iyeniń Uzzanı jazalaǵanı ushın, Dawıt qattı ashıwlandı. Sol kúnnen baslap, házirge deyin bul orın Peres-Uzza[*] dep ataladı.

12Dawıt sol kúni Qudaydan qorqıp: «Qudaydıń sandıǵın janıma qalay alıp kele alaman?» – dedi. 13Sol kúni Dawıt sandıqtı óziniń janına, Dawıttıń qalasına alıp barmay, gatlı Obed-Edomnıń úyine apardı. 14Qudaydıń sandıǵı gatlı Obed-Edomnıń úyinde úsh ay turdı. Jaratqan Iye Obed-Edomnıń shańaraǵın hám oǵan tiyisli hár bir nárseni jarılqadı+.

14

Dawıttıń shańaraǵı

14^1•Tir patshası Xiram Dawıtqa elshiler, sonıń menen birge saray qurılısı ushın kedr aǵashların, tas qalawshılardı hám aǵash ustaların jiberdi+. 2Sonda Dawıt Jaratqan Iyeniń ózin Izrailǵa patsha etip tayınlaǵanın hám Óz xalqı Izrail ushın onıń patshalıǵın ullı dańqqa eristirgenin túsindi.

3Dawıt Erusalimde jáne bir neshe hayallar aldı hám olardan da ul hám qızlar kórdi. 4Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan perzentleriniń atları mınalar: Shammua, Shobab, Natan, Sulayman,+
5Ibxar, Elishua, Elpelet, 6Nogah, Nefeg, Yafia, 7Elishama, Beliyada hám Elifelet.

Filistlerdiń jeńiliske ushırawı

8•Filistler Dawıttıń maylanıp, pútkil Izrailǵa patsha etip qoyılǵanın esitkende, pútkil filist áskerleri Dawıttı qolǵa túsiriw ushın izlep ketti. Bunı esitken Dawıt olardı qarsı alıwǵa shıqtı. 9Filistler kelip, Refaim oypatlıǵına shabıwıl jasadı+. 10Dawıt Qudaydan:

– Filistlerge qarsı júris qılayın ba? Olardı maǵan táslim eteseń be? – dep soradı.

Jaratqan Iye oǵan:

– Awa, júris qıl. Olardı saǵan táslim etemen, – dedi.

11Sonda Dawıt áskerleri menen birge Baal-Perasimge[*] ketti hám ol jerde filistlerdi qıyrattı. Keyin ol: «Hár bir bógetti jaypap ótetuǵın suw tasqını sıyaqlı, Quday dushpanlarımdı meniń qolım menen qıyratıp tasladı», – dedi. Sonlıqtan sol jerge Baal-Perasim degen at berildi+. 12Filistler butların sol jerge taslap qashqan edi. Dawıttıń buyrıǵı boyınsha, butlar jaǵıp jiberildi.

13Kóp ótpey, filistler qaytadan sol oypatlıqqa shabıwıl jasadı. 14Dawıt jáne Qudaydan soradı hám Quday oǵan bılay dep juwap berdi:

– Olarǵa bul jerden hújim qılma. Olardı aylanıp ótip, art jaǵınan, tut aǵashları tárepten hújim qıl. 15Sen tut aǵashlarınıń joqarısınan ayaq sesleri sıyaqlı dawıstı esitiwden-aq, olarǵa hújimge ót. Sebebi sol waqıtta Men seniń aldıńda filist ordasın qıyratıw ushın baratırǵan bolaman+.

16Dawıt Qudaydıń buyırǵanınday qıldı hám filist ordasın Gibonnan Gezerge deyin qıyratıp bardı.

17Solay etip, Dawıttıń dańqı dógerektegi ellerdiń hámmesine jayıldı. Jaratqan Iye barlıq xalıqlardı onnan qorqatuǵın qıldı+.

15

Kelisim sandıǵınıń Erusalimge alıp keliniwi

15^1Dawıt óz atı menen atalǵan qalaǵa ózi ushın úyler saldırdı. Ol Qudaydıń Kelisim sandıǵı ushın da bir orın tayarlap, shatır qurdı. 2Keyin Dawıt: «Qudaydıń Kelisim sandıǵın tek ǵana lebiyliler kóterip júredi. Óytkeni Jaratqan Iye sandıqtı alıp júriw hám máńgige Ózine xızmet etiw ushın lebiylilerdi tańlap aldı», – dedi.

3Dawıt Jaratqan Iyeniń sandıǵın ózi tayarlaǵan jerge alıp keliw ushın, pútkil Izrail xalqın Erusalimge jıynadı. 4Keyin tómende atı atalǵan Xaronnıń urpaqların hám lebiylilerdi bir jerge topladı:+

1. 5Qohat urpaǵınan: basshı Urieldi hám onıń bir júz jigirma aǵayinin;

2. 6Merariy urpaǵınan: basshı Asayanı hám onıń eki júz jigirma aǵayinin;

3. 7Gershom urpaǵınan: basshı Ioeldi hám onıń bir júz otız aǵayinin;

4. 8Elisafan urpaǵınan: basshı Shemayanı hám onıń eki júz aǵayinin;

5. 9Xebron urpaǵınan: basshı Elieldi hám onıń seksen aǵayinin;

6. 10Uzziel urpaǵınan: basshı Amminadabtı hám onıń bir júz on eki aǵayinin.

11Sonnan keyin, Dawıt ruwxaniyler Sadoq penen Abiyatardı, lebiyliler Uriel, Asaya, Ioel, Shemaya, Eliel hám Amminadabtı shaqırıp alıp,+
12olarǵa bılay dedi:

– Sizler lebiylilerdiń tiyre basshılarısız. Sonlıqtan lebiyli tuwısqanlarıńız benen birge tazalanıw rásiminen ótińler. Keyin Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sandıǵın men tayarlaǵan orınǵa alıp kelińler. 13Ótken sapar sandıqtı sizler, lebiyliler kóterip júrmegenińiz ushın, Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge ǵázebin shashqan edi. Sonda bizler onı qaǵıydaǵa say, qalay alıp júriw kerekligin Qudaydan soramaǵan edik+.

14Solay etip, ruwxaniyler menen lebiyliler Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń sandıǵın alıp keliw ushın, tazalanıw rásiminen ótti. 15Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı bergen buyrıǵı boyınsha, lebiyliler Qudaydıń sandıǵınıń qadaların iyinlerine qoyıp, kóterip júrdi+.

16Dawıt lebiylilerdiń basshılarına tuwısqanları arasınan arfa, lira hám kimbal saz ásbapları hawazı astında quwanıshlı qosıqlar aytatuǵın qosıqshılardı tayınlawdı tapsırdı+. 17Lebiyliler Ioel ulı Hemandı, onıń tuwısqanlarınan Berexiya ulı Asaftı hám Merariy urpaǵınan Qushaya ulı Etandı tayınladı+. 18Olardan keyingi ekinshi dárejege tuwısqanlarınan mınalar tayınlandı: Zexariya, Ben, Yaziel, Shemiramot, Exiel, Unniy, Eliab, Benaya, Maaseya, Mattitiya, Elifelehu, Mikneya, sonday-aq, dárwaza qarawılları Obed-Edom hám Eiel. 19Sazendeler Heman, Asaf hám Etanǵa qoladan islengen kimbaldı dańǵırlatıw,+
20Zexariya, Aziel, Shemiramot, Exiel, Unniy, Eliab, Maaseya hám Benayaǵa arfanı joqarǵı dawısta shertiw, 21al Mattitiya, Elifelehu, Mikneya, Obed-Edom, Eiel hám Azaziyaǵa tómengi dawısta lira shertip, sazda jetekshilik etiw tapsırıldı. 22Lebiylilerdiń basshısı Kenaniya qosıqshılarǵa juwapker boldı, sebebi ol bul istiń mamanı edi.

23Berexiya menen Elqana Kelisim sandıǵına qarawıl etip tayınlandı. 24Shebaniya, Ioshafat, Netanel, Amasay, Zexariya, Benaya, Eliezer atlı ruwxaniyler Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń aldında kárnay shertip turatuǵın boldı. Obed-Edom menen Exiya da Kelisim sandıǵın qarawıllap turatuǵın boldı+.

25•Solay etip, Dawıt, Izrail aqsaqalları hám mıńbasılar Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın Obed-Edomnıń úyinen alıp keliw ushın quwanıshlı túrde jolǵa shıqtı. 26Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp kiyatırǵan lebiylilerge Qudaydıń Ózi yar bolǵanlıqtan, jeti buǵa menen jeti qoshqar qurbanlıqqa shalındı+. 27Dawıt hám sandıqtı kóterip alıp kiyatırǵan lebiyliler, qosıqshılar hám qosıqshılardıń basshısı Kenaniya hasıl zıǵırdan tigilgen kiyim kiygen edi. Bunıń sırtınan Dawıt zıǵır efod[*] ta kiyip alǵan edi. 28Usılayınsha, pútkil Izrail xalqı hár túrli kárnaylar, kimbal, arfa hám lira naması astında quwanıshlı túrde baqırısıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın alıp kiyatırǵan edi. 29Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı Dawıttıń qalasına kirip kiyatırǵanda, Shauldıń qızı Mixal terezeden qarap turǵan edi. Ol shadlanıp oyınǵa túsip kiyatırǵan Dawıt patshanı kórgende, onı óz kewlinde pás kórip ketti+.

16

16^1Qudaydıń sandıǵı alıp kelinip, Dawıttıń arnawlı túrde qurdırǵan shatırınıń ishine qoyıldı. Sońınan Qudayǵa arnap jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi+. 2Jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan keyin, Dawıt Jaratqan Iyeniń atı menen xalıqqa pátiya berdi. 3Keyin ol pútkil izraillılarǵa – hár bir erkek hám hár bir hayalǵa bir shórek nan, bir uwıs xurma hám bir dana keptirip nıǵızlanǵan kishmishten tarqattı.

4Dawıt lebiylilerdiń ayırımların Jaratqan Iyeniń sandıǵı aldında xızmet etip, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıw hám Onı táriyiplep, alǵıs-maqtaw aytıw ushın tayınladı+. 5Olardıń basshısı Asaf, onıń járdemshisi Zexariya, keyingileri Eiel, Shemiramot, Exiel, Mattitiya, Eliab, Benaya, Obed-Edom hám Eiel edi. Olar arfa hám lira shertiwi, Asaf bolsa bálent dawıslı kimbal,+
6al ruwxaniy Benaya menen Yaxaziel Qudaydıń Kelisim sandıǵınıń aldında hár kúni belgilengen waqıtta kárnay shertiwi tiyis boldı.

Dawıttıń minnetdarshılıq jırı

7•Sol kúni Dawıt birinshi ret Asafqa hám onıń tuwısqanlarına Jaratqan Iyege arnap, mına alǵıslaw jırın aytıwdı tapsırdı:

8«Jaratqan Iyeni alǵıslap, atın aytıp shaqırıń,

Xalıqlarǵa bildiriń Onıń islerin!+
9Onı jırlap, saz shertip alǵıs aytıń,
Bayan etiń barlıq ájayıp islerin!+
10Onıń muxaddes atı menen maqtanıń,

Jaratqan Iyeni izleytuǵınlardıń júrekleri shadlıqqa tolsın!

11Jaratqan Iyeni hám Onıń qúdiretin izleń,
Bárqulla Onıń dárgayında bolıwǵa umtılıń!+
12Este saqlań Onıń islegen ájayıp islerin,

Káramatları menen awzınan shıqqan húkimlerin!+

13Háy, Onıń qulı bolǵan Izrail urpaqları,
Ol tańlap alǵan Yaqıptıń balaları!
14Ol – Jaratqan Iye, bizlerdiń Qudayımız!
Húkimleri pútkil jer júzin qaplaǵan+.
15Máńgige este saqlań Onıń kelisimin,
Mıń-mıńlaǵan áwladlarǵa bergen sózin,+
16Ibrayım menen dúzgen kelisimin,
Ísaqqa bergen antın!+

17Bunı Yaqıp ushın bir qaǵıyda etip tastıyıqladı,

Izrail ushın máńgilik kelisim qılıp:
18„Áwladlarıńnıń payına tiygen múlik etip,
Qanan jerin saǵan beremen“, – dedi.[*]+
19Sol waqıtta olar sanı jaǵınan az edi,
Sol jerde az sanlı hám kelgindi edi+.
20Olar bir xalıqtan ekinshisine,

Bir patshalıqtan ekinshisine gezip júrgen edi.

21Jaratqan Iye hesh kimniń olardı eziwine jol qoymadı,

Olar ushın patshalarǵa eskertiw berip:+
22„Meniń maylaǵanlarıma tiymeń,
Payǵambarlarıma jamanlıq qılmań!“ – dedi+.

23Háy, pútkil dúnya, Jaratqan Iyege arnap qosıq aytıń!

Hár kúni járiyalań Onıń qutqarıwın!
24Bayan etiń dańqın milletlerge,
Ájayıp islerin barlıq xalıqlarǵa!+

25Awa, Jaratqan Iye ullı, maqtawǵa júdá ılayıqlı,

Barlıq qudaylardan aybatlı+.

26Xalıqlardıń barlıq qudayları jalǵan,

Al Jaratqan Iye kóklerdi jaratqan+.

27Saltanat hám ullılıq Onıń dárgayında,

Qúdiret hám quwanısh Onıń mákanında.

28Háy, pútkil xalıqlar, Jaratqan Iyeni maqtań,

Jaratqan Iyeniń saltanatın hám qúdiretin maqtań!+

29Jaratqan Iyeniń saltanatın atına ılayıqlı túrde maqtań,

Sıylar alıp, Onıń aldına kiriń!

Muxaddes sán-sawlatqa bólengen Jaratqan Iyege sıyınıń!

30Titireń pútkil jer júzi Onıń aldında!

Dúnya bekkem ornatılǵan, ol terbelmeydi.

31Quwansın kókler, yoshlansın jer júzi,

Milletler arasında: „Jaratqan Iye patshalıq qılmaqta!“ – dep aytılsın+.

32Yoshlansın teńiz hám onı toltırıp turǵanlar!

Quwansın dala hám onıń ústindegiler!+

33Sonda toǵaydaǵı aǵashlar shadlanıp baqırısar,

Jaratqan Iyeniń aldında.

Óytkeni Ol jer júzin húkim etiw ushın kiyatır+.

34Jaratqan Iyeni táriyipleń, Ol iygilikli,

Sadıqlıǵı máńgi dawam etedi+.

35Oǵan bılay deńler:

„Qutqarıwshımız Quday, bizlerdi qutqar,

Bizlerdi jıynap, basqa xalıqlardan azat et.

Muxaddes atıńdı táriyipleyik,

Saǵan alǵıs ayta alǵanımız ushın maqtanayıq“.

36Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege,

Áwel bastan, máńgige deyin alǵıslar bolsın!»

Pútkil xalıq: «Awmiyin!» – dep, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtawlar ayttı+.

Lebiylilerdiń xızmetke tayınlanıwı

37Dawıt Asaftı hám onıń aǵayinlerin Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵınıń aldında bolıp, sol jerde hár kúngi mútájliklerge qaray bárqulla xızmet etiw ushın bekitti+. 38Olar menen birge xızmet etiwi ushın Obed-Edomdı hám onıń alpıs segiz lebiyli aǵayinin de tayınladı. Edutunnıń ulı Obed-Edom menen Xosa dárwaza qarawılları boldı.

39Dawıt ruwxaniy Sadoq penen onıń ruwxaniy tuwısqanların Gibondaǵı sıyınıw ornına qurılǵan Jaratqan Iyeniń Muxaddes shatırına xızmetke qoydı+. 40Olar Jaratqan Iyeniń Izrailǵa bergen Nızamında jazılǵan barlıq qaǵıydalarǵa say, hár kúni tańda hám keshte jandırılatuǵın qurbanlıqlar beriletuǵın qurbanlıq orında Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıqlar beretuǵın boldı+. 41Olar menen birge Hemandı, Edutundı hám atları atalıp tańlap alınǵan basqa adamlardı Jaratqan Iyeniń sadıqlıǵınıń máńgi dawam etetuǵının táriyiplew ushın tayınladı+. 42Heman menen Edutun Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytılǵanda, kárnay, kimbal, jáne de, basqa saz ásbaplarınıń shertiliwine juwapker edi. Edutunnıń ulları dárwaza qarawılları etip tayınlandı+. 43•Sonnan keyin, pútkil xalıq óz úylerine tarqastı. Dawıt ta óz shańaraǵındaǵılarǵa pátiya beriw ushın, úyine qayttı.

17

Qudaydıń Dawıtqa bergen wádesi

17^1Dawıt sarayına jayǵasıp alǵannan keyin, Natan payǵambarǵa:

– Qara, men kedr aǵashınan qurılǵan sarayda jasap atırman. Al Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı bolsa, shatırda tur! – dedi+.

2Natan Dawıtqa:

– Júregińiz neni qálese, sonı isleń. Sebebi Quday siz benen birge, – dep juwap berdi.

3Biraq sol kúni túnde Natanǵa Qudaydan mınaday sóz tústi:

4– Barıp, qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Mákan basıwım ushın, Maǵan arnap úydi sen qurmaysań. 5Izrail xalqın Mısırdan alıp shıqqan kúnimnen baslap búginge deyin, Men úyde jasamadım. Al shatırdan-shatırǵa, ana jerden mına jerge kóship júrdim. 6Pútkil izraillılar menen birge kóship júrgen jerlerde xalqımdı basqarıwdı buyırǵan Izrail biyleriniń qaysı birine: Nege Maǵan kedr aǵashınan úy qurıp bermedińiz? – degen edim?»

7Endi qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men seni jaylawda qoy baǵıp júrgen jerińnen alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım+. 8Qay jerge barsań da, seniń menen birge bolıp, aldıńdaǵı hámme dushpanlarıńdı joq qıldım. Atıńdı dúnyadaǵı ullı adamlardıń atları sıyaqlı ullı qılaman+. 9Xalqım Izrail ushın orın tayarlap, olardı sol jerge ornalastıraman. Olardıń óz jurtı boladı hám hesh kim tınıshın buzbaydı. Zalımlar olarǵa burınǵıday zorlıq qılmaydı+. 10Xalqım Izrailǵa biyler qoyǵan waqıttan beri, zalımlar olardı ezip kelmekte. Men barlıq dushpanlarıńızdı boysındıraman.

Jaratqan Iyeń bolǵan Men saǵan óziń ushın bir shańaraq – patshalar áwladın jaratatuǵınımdı bildiremen.

11Sen ólip, ata-babalarıńnıń janına atlanǵanıńda, zúryadıńnan birin taxtqa otırǵızıp, onıń patshalıǵın bekkemleymen+. 12Men ushın úydi ol quradı. Al Men bolsam, onıń taxtın máńgilik qılıp ornataman+. 13Men oǵan Áke bolaman, ol Maǵan ul boladı. Sennen aldın bolǵan patshadan miyrimimdi tartıp alǵanım sıyaqlı, onnan Óz miyrimimdi hesh qashan tartıp almayman+. 14Men onı Óz úyimniń hám patshalıǵımnıń ústinen máńgige qoyaman. Onıń taxtı máńgige bekkem boladı»+.

15Solay etip, Natan ayan arqalı berilgen bul sózlerdiń hámmesin Dawıtqa aytıp berdi.

Dawıttıń minnetdarshılıq duwası

16•Sońınan Dawıt patsha kelip, Jaratqan Iyeniń aldında otırdı da, bılay dedi:

– Quday, Jaratqan Iye! Sen meni bunshelli mártebeli qılǵanday, men kim bolıppan, meniń shańaraǵım da ne bolıptı? 17Quday, Seniń názerińde bul da az bolǵanday, qulıńnıń urpaǵınıń keleshegi tuwralı da aytıp berdiń. Quday, Jaratqan Iye, Sen maǵan ullı bir adam sıyaqlı qaradıń! 18Qulıńa izzet-húrmet kórsetkeniń ushın, men Saǵan basqa ne ayta alaman! Óytkeni Sen Óz qulıńdı bileseń. 19Jaratqan Iye! Qulıńnıń iygiligi ushın, júregińe muwapıq bolǵan bul ullı isti islep, ullı wádelerdi ashıq bildirdiń.

20Jaratqan Iye, óz qulaqlarımız benen esitken barlıq xabarımız boyınsha, Saǵan teń keletuǵını joq, Sennen basqa Quday da joq!+
21Dúnyada xalqıń Izrailǵa uqsaǵan birde bir xalıq joq. Olardı Óz xalqıń qılıw ushın, azat qılıwǵa bardıń. Sen Mısırdan Óziń ushın azat qılǵan xalqıńnıń aldınan basqa xalıqlardı quwıp jiberip, ullı hám tań qalarlıq isleriń arqalı Óz atıńdı ullılıqqa eristirdiń+. 22Sen xalqıń Izraildı máńgige Óz xalqıń qıldıń hám Óziń, Jaratqan Iye olardıń Qudayı boldıń.

23Endi, Jaratqan Iye! Qulıńa hám onıń urpaǵına bergen wádeńdi máńgige tastıyıqlap, sózińdi orınlay gór. 24Solay etip, adamlar: «Izraildıń Qudayı bolǵan Álemniń Jaratqan Iyesi – Izraildıń Qudayı!» – desin hám atıń máńgi turıp, ullılansın. Qulıń Dawıttıń urpaǵı da Seniń aldıńda bekkem tursın.

25Qudayım! Sen maǵan men ushın bir shańaraq – patshalıq jaratatuǵınıńdı ayan qıldıń. Sonlıqtan qulıń Seniń aldıńda duwa etiwge júrek etti. 26Jaratqan Iye, Sen Qudaysań! Qulıńa usı iygilikli nárselerdi wáde ettiń. 27Ózińniń aldıńda máńgige bolıwı ushın, qulıńnıń patshalıǵın jarılqawdı maqul taptıń. Jaratqan Iye, onı Sen jarılqaǵanıń ushın, ol máńgige jarılqanatuǵın boladı.

18

Dawıttıń jeńisleri

18^1•Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Dawıt filistlerdi jeńip, olardı boysındırdı. Gat qalasın hám onıń dógeregindegi awıllardı filistlerdiń qolınan tartıp aldı.

2Sońınan moab xalqın da jeńiliske ushırattı. Olar Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, salıq tóleytuǵın boldı.

3Jáne de, Soba patshası Hadadezer Evfrat dáryası boylap óz patshalıǵın bekitiwge barǵanda, Dawıt oǵan Xamatqa deyin shabıwıl jasap, jeńip shıqtı+. 4Dawıt onıń mıń sawash arbasın, jeti mıń arbalı hám jigirma mıń piyada áskerin qolǵa túsirdi. Ol sawash arbasına jegiletuǵın barlıq atlardıń tirseklerin kesip mayırıp, onnan tek júz attı ǵana alıp qaldı+.

5Dawıt Soba patshası Hadadezerge járdemge kelgen Damaskte jasaytuǵın aramlardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi. 6Sońınan ol Damasktegi aramlardıń jerine óziniń saqshılar toparın ornalastırdı. Aramlar da Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, salıq tóleytuǵın boldı. Dawıt qay jerge barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi.

7Dawıt Hadadezerdiń sárkárdaları alıp júrgen altın qalqanlardı alıp, Erusalimge ákeldi+. 8Jáne de, ol Hadadezerdiń qol astındaǵı Tibxat hám Kun qalalarınan kóp muǵdarda qola aldı. Keyin ala, Sulayman bunı Úy ushın háwiz, sútinler hám hár qıylı buyımlar isletiw ushın qollandı+.

9Xamat patshası Tow Dawıttıń Soba patshası Hadadezerdiń pútkil áskerlerin jeńip shıqqanınan xabar taptı. 10Sonda Tow óz ulı Hadoramdı[*] sálem beriw hám Hadadezer ústinen erisken jeńisi menen qutlıqlaw ushın Dawıt patshaǵa jiberdi. Sebebi Tow Hadadezer menen uzaq waqıttan beri urısıp kiyatırǵan edi. Hadoram Dawıtqa altın, gúmis hám qoladan islengen hár túrli sawǵalar alıp keldi. 11Patsha Dawıt bul sawǵalardı barlıq milletlerden – edom, moab, ammon, filist hám amalek xalıqlarınan alıp kelgen gúmis hám altın menen birge Jaratqan Iyege baǵıshladı+.

12Seruya ulı Abishay Duz oypatlıǵında edom xalqınan on segiz mıń adamdı qırǵınǵa ushırattı.

13Dawıt Edomǵa saqshılar toparın ornalastırdı. Pútkil edom xalqı Dawıtqa baǵınıshlı boldı. Dawıt qayda barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi+.

Dawıttıń xızmetkerleri

14•Dawıt pútkil Izrailda patshalıq etip, xalqına tuwrı hám ádillik penen húkimdarlıq etti. 15Seruya ulı Ioab sárkárda, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi boldı+. 16Axitub ulı Sadoq penen Abiyatar ulı Abimelex ruwxaniy, al Shawsha[*] xatker edi+. 17Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń[*] sárkárdası edi. Dawıttıń ulları da patshanıń bas xızmetkerleri boldı+.

19

Dawıttıń ammonlar menen aramlardı jeńiwi

19^1•Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, ammonlardıń patshası Naxash ólip, onıń ornına ulı patsha boldı+. 2Sonda Dawıt: «Ákesi maǵan jaqsılıq etkeni ushın, men de Naxash ulı Xanunǵa jaqsılıq eteyin», – dep oylap, ákesiniń ólimine kewil aytıw ushın Xanunǵa elshilerin jiberdi.

Dawıttıń xızmetshileri Xanunǵa kewil bildiriw ushın ammonlardıń jerine barǵanda, 3ammon basshıları Xanunǵa:

– Dawıt bul adamlardı ákeńizdiń húrmeti ushın, sizge kewil aytıwǵa jibergen dep oylaysız ba? Yaq, olar eldi kózden ótkerip, bilip alıw hám qıyratıw ushın kelgen, – dedi.

4Solay etip, Xanun Dawıttıń xızmetshilerin tutqınǵa alıp, saqalların qırqtırdı, shapanların jambasına keletuǵın etip kestirip, olardı izine qaytarıp jiberdi.

5Solay etip, olar qaytıp ketti. Dawıt elshileri tuwralı esitkende, olardı kútip alıw ushın adam jiberdi. Óytkeni elshiler qattı xorlanǵan edi. Patsha olarǵa: «Saqalıńız óskenshe, Erixoda qalıńlar, sońınan qaytıp kelesizler», – dedi.

6Ammonlar Dawıttı ózlerine qarsı óshegistirip alǵanın túsindi. Sonlıqtan Xanun menen ammonlar Aram-Naharayım, Aram-Maaxa hám Sobadan sawash arbaları menen arbalı áskerlerdi jallap alıw ushın mıń talant[*] gúmis jiberdi+. 7Xanun otız eki mıń sawash arbasın hám Maaxa patshası menen onıń áskerlerin jalladı. Maaxa patshası áskerleri menen kelip, Medeba qalasınıń aldına orda qurdı. Ammonlar da qalalarınan shıǵıp, urısqa atlandı+.

8Dawıt bunı esitkende, Ioabtı hám márt jawıngerlerden ibarat bolǵan pútkil áskerler toparın olarǵa qarsı atlandırdı. 9Ammonlar shıǵıp, óz qalasınıń dárwazası aldında sap tartıp turdı. Járdemge kelgen patshalar dalada bólek sap tartıp turdı.

10Ioab aldıdan da, arttan da urısıwǵa tuwrı kelip turǵanın kórgende, Izraildıń aǵla áskerlerinen bazıların tańlap, aramlarǵa qarsı sapqa turǵızdı. 11Qalǵan toparlardı inisi Abishaydıń qolına tapsırdı. Olar ammonlarǵa qarsı sap tartıp turdı+. 12Ioab inisine bılay dedi:

– Eger aramlar mennen basım kelse, sen maǵan járdemge keleseń. Al ammonlar sennen basım kelse, men saǵan járdemge baraman. 13Márt bol! Xalqımız ushın hám Qudayımızdıń qalaları ushın mártlershe gúreseyik! Jaratqan Iye neni maqul tapsa, sonı islesin+.

14Ioab áskerleri menen birge aramlarǵa táp bergende, aramlar olardıń aldına túsip qashtı. 15Aramlardıń qashqanın kórgen ammonlar da Ioabtıń inisi Abishaydan qashıp, qalaǵa kirip ketti. Bunnan keyin, Ioab Erusalimge qaytıp keldi.

16Aramlar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, Evfrat dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı aramlarǵa elshiler jiberip, Hadadezerdiń sárkárdası Shofaxtıń qol astındaǵı aramlardı shaqırdı+.

17Bul Dawıtqa málim bolǵanda, ol pútkil Izrail ordasın topladı da, Iordan dáryasın kesip ótip, olarǵa qarsı áskerlerin sapqa turǵızdı. Dawıt aramlarǵa hújimge ótip, olar menen urıstı. 18Aramlar izraillılardıń aldına túsip qashtı. Dawıt olardıń jeti mıń sawash arbasınıń arbakeshlerin, qırıq mıń piyada áskerin hám olardıń sárkárdası Shofaxtı da óltirdi. 19Hadadezerdiń qol astındaǵı patshalar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, Dawıt penen tınıshlıq kelisimin dúzdi hám oǵan baǵınıshlı boldı.

Bunnan keyin, aram xalqı ammon xalqına járdem beriwden bas tartatuǵın boldı.

20

Rabba qalasınıń iyelep alınıwı

20^1•Kelesi jılı báhárde, patshalar urısqa shıǵatuǵın waqıtta, Ioab áskerlerin baslap jolǵa shıqtı. Olar ammonlardıń elin wayran etip, Rabba qalasın qamal qıldı. Biraq Dawıt Erusalimde qalǵan edi. Ioab Rabba qalasına hújim jasap, onı jer menen jeksen etti+. 2Dawıt olardıń patshasınıń basındaǵı tajdı aldı. Hasıl taslar menen bezelgen, awırlıǵı bir talant keletuǵın altın taj Dawıttıń basına kiygizildi. Dawıt qaladan kóp muǵdarda olja da alıp qayttı. 3Ol qala xalqın sırtqa shıǵarıp, olardı jarǵı, shókkish hám balta menen islenetuǵın jumıslardı islewge májbúr etti. Dawıt ammonlardıń qalalarınıń hámmesinde usılay isledi. Sońınan Dawıt pútkil áskerlerin ertip, Erusalimge qayttı.

Filistlerge qarsı sawash

4Bir qansha waqıt ótkennen soń, Gezerde filistler menen urıs baslandı. Bul urısta xushalı Sibbexay dáw áwladlarınan[*] bolǵan Sippaydı óltirdi. Sonda filistler bas iydi+.

5Filistler menen bolǵan basqa sawashta, Yair ulı Elxanan gatlı Goliyattıń tuwısqanı Laxmiydi óltirdi. Laxmiydiń nayzasınıń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday edi+.

6Keyinirek Gat qalasında jáne sawash boldı. Ol jerde dáwdey bir adam bar edi. Onıń qolları hám ayaqları altı barmaqlı bolıp, hámmesi bolıp jigirma tórt barmaǵı bar edi. Ol da dáw áwladlarınan edi. 7Usı adam izraillılardı masqaralaǵanda, Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionatan onı óltirdi+.

8Dawıt hám onıń adamları tárepinen óltirilgen usı adamlar da Gattaǵı dáw áwladlarınan edi+.

21

Dawıttıń xalıqtı sanaqtan ótkeriwi

21^1•Shaytan Izrailǵa qarsı shıǵıp, Dawıttı Izrail xalqın sanaqtan ótkeriwge iytermeledi+. 2Sonda Dawıt Ioabqa hám láshkerbasılarǵa:

– Barıp, Beer-Shebadan Danǵa deyingi izraillılardı sanaqtan ótkizip, olardıń qansha ekenin biliwim ushın nátiyjesin maǵan alıp keliń, – dedi+.

3Biraq Ioab:

– Jaratqan Iye Izrail xalqın házirgisinen júz ese qılıp kóbeytsin. Taqsır, olardıń hámmesi siziń qullarıńız emes pe? Nege usılay islewdi qálep qaldıńız? Ne ushın Izraildı gúnaǵa batırmaqshısız? – dedi+.

4Degen menen, patshanıń sózi Ioabtıń sózinen ústin keldi. Solay etip, Ioab ketti hám pútkil Izraildı aralap shıǵıp, Erusalimge qaytıp keldi. 5Ioab sanaq nátiyjesin Dawıtqa bayan qıldı. Pútkil Izrailda urısqa jaramlı bir million bir júz mıń, al Yahudada tórt júz jetpis mıń adam bar eken+.

6Ioab patshanıń buyrıǵına narazı bolǵanlıǵı sebepli, lebiyliler menen benyaminlilerdi esapqa kirgizbedi+. 7•Bul buyrıq Qudayǵa da unamadı hám Ol Izrail xalqın jazaladı.

8Sonda Dawıt Qudayǵa: «Bul isti islep, úlken gúnaǵa battım. Jalbarınaman, qulıńnıń ayıbın keshire gór. Men qattı aqmaqlıq qıldım», – dedi+.

9Jaratqan Iye Dawıttıń wáliyi Gadqa bılay dedi:+

10– Barıp, Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men saǵan úsh jazanı usınaman. Ózińe solardıń birewin tańla, keyin saǵan sol jazanı beremen».

11Gad Dawıtqa barıp bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Mınalardan birin tańla: 12úsh jıl ashlıq bolsın ba? Úsh ay dushpanlarıń quwdalap, seni qırsın ba? Yamasa Jaratqan Iyeniń qılıshı bolǵan illet Onıń perishtesi arqalı pútkil Izrail elin qırǵınǵa ushıratsın ba?» Endi jaqsılap oylap kórip, meni Jibergenge ne dep juwap beretuǵınımdı sheshiń.

13Dawıt Gadqa:

– Maǵan júdá qıyın. Adamnıń qolına túskenshe, Jaratqan Iyeniń qolına túseyin. Sebebi Onıń rehimi júdá kúshli, – dep juwap berdi+.

14Solay etip, Jaratqan Iye Izrail xalqına illet jiberdi hám xalıqtan jetpis mıń adam óldi+. 15Quday Erusalimdi joq etiw ushın bir perishtesin jiberdi. Biraq Qudaydıń perishtesi Erusalimdi qıra baslaǵanda, Jaratqan Iye bolıp atırǵan apattı kórip, ashınıp ketti hám xalıqtı qırǵan perishtege: «Jeter endi, qolıńdı tart», – dedi. Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń perishtesi ebus xalqınan bolǵan Ornannıń qırman jerinde turǵan edi+.

16Dawıt basın kótergende, qolındaǵı jalańashlanǵan qılıshın Erusalim tárepke sozıp, jer menen aspan arasında turǵan Jaratqan Iyeniń perishtesin kórdi. Sonda aza kiyimin kiygen Dawıt penen xalıq aqsaqalları et betinen jerge jıǵıldı.

17Dawıt Qudayǵa jalbarınıp: «Xalqıńdı sanaqtan ótkeriwdi buyırǵan men emespen be? Gúna islep, jawızlıq qılǵan men-ǵo. Al mına qoylardıń ne jazıǵı bar? Qudayım, Jaratqan Iye! Ótinemen, jaqsısı, meni hám ákemniń xojalıǵın jazala. Biraq xalqıńnıń illetten qırılıp ketiwine jol qoyma», – dedi.

18•Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi payǵambar Gadqa: «Ebus xalqınan bolǵan Ornannıń qırman jerine barıp, sol jerde Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıq orın qursın», – degen xabardı Dawıtqa jetkeriwdi buyırdı. 19Dawıt Jaratqan Iyeniń Gad arqalı bergen buyrıǵı boyınsha jolǵa shıqtı. 20Qırmanda biydayın aydatıp atırǵan Ornan artına qaraǵanda, perishteni kórdi. Sonda onıń qasındaǵı tórt ulı jasırınıp aldı. 21Sol waqıtta Dawıt Ornanǵa jaqınlap kiyatırǵan edi. Ornan Dawıttı kórgende, qırmannan shıqtı da, et betinen jerge jıǵılıp, Dawıtqa tájim etti.

22Dawıt Ornanǵa:

– Mına qırman turǵan jerdi maǵan ber. Xalıqqa kelgen illet toqtaw ushın, men bul jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın quraman. Qırman turǵan jerdi maǵan tolıq qunına sat, – dedi+.

23Ornan Dawıtqa:

– Ala beriń! Taqsır, neni maqul kórseńiz, sonı isleń. Mine, ógizlerdi jandırılatuǵın qurbanlıq ushın, túyek aydaytuǵın taxtanı otın ushın hám biydaydı ǵálle sadaqası ushın beremen. Bulardıń hámmesin beremen, – dep juwap berdi+.

24Biraq patsha Dawıt Ornanǵa:

– Yaq, bolmaydı! Bulardı tolıq qunın tólep, satıp alaman. Saǵan tiyisli nárselerdi Jaratqan Iyege usınbayman. Tegin nárseni jandırılatuǵın qurbanlıq etip usınbayman, – dedi.

25Solay etip, Dawıt bul jer ushın Ornanǵa altı júz shekel[*] altın tóledi. 26Dawıt sol jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Ol Jaratqan Iyege jalbarındı hám Jaratqan Iye qurbanlıq orındaǵı jandırılatuǵın qurbanlıqqa aspannan ot jiberip, oǵan juwap berdi+.

27Bunnan keyin, Jaratqan Iye perishtege qılıshın qınabına salıp qoyıwdı buyırdı. Perishte buyrıqtı orınladı. 28Dawıt ebus xalqınan bolǵan Ornannıń qırmanında Jaratqan Iyeniń ózine juwap bergenin kórgende, ol jerde qurbanlıqlar shaldı. 29Shólde Jaratqan Iyege arnap Muwsa qurdırǵan shatır hám jandırılatuǵın qurbanlıq beriletuǵın qurbanlıq orın sol waqıtta Gibondaǵı sıyınıw ornında edi+. 30Biraq Dawıt Jaratqan Iyeniń perishtesiniń qılıshınan qorqqanlıqtan, Qudaydıń erkin biliw ushın ol jerge bara almadı.

22

22^1Sonda Dawıt: «Quday Iyeniń Úyi de, Izrail ushın jandırılatuǵın qurbanlıq orın da usı jerde boladı», – dedi+.

Qudaydıń Úyin qurıw ushın tayarlıqlar

2Dawıt Izrailda jasaytuǵın kelgindilerdiń hámmesin jıynawdı buyırdı. Qudaydıń Úyin qurıw ushın, olardıń arasınan taslardı kesetuǵın hám jonatuǵın adamlardı tayınladı+. 3Dawıt dárwaza esikleriniń shegeleri hám qazıq shegeler ushın kóp muǵdarda temir tayarlap qoydı. Tayarlanǵan qolanıń da kópligi sonshelli, onıń salmaǵın anıqlaw múmkin emes edi+. 4Jáne de, ol sansız kedr aǵashın da jıynap qoydı. Óytkeni sidonlılar menen tirliler Dawıtqa kóp muǵdarda kedr aǵashın ákelgen edi+.

5Dawıt: «Ulım Sulayman jas hám tájiriybesiz. Al Jaratqan Iyege arnap qurılatuǵın Úy júdá sawlatlı bolıp, dańqı barlıq xalıqlarǵa jayılıwı kerek. Sonlıqtan onıń qurılısı ushın tayarlıq kórip qoya bereyin», – dedi. Solay etip, Dawıt ólmesinen aldın Qudaydıń Úyin qurıw ushın úlken tayarlıqlar kórdi+.

6Dawıt ulı Sulaymandı qasına shaqırıp aldı hám oǵan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege arnap Úy qurıwdı tapsırıp, 7bılay dedi:

– Ulım, men Qudayım Jaratqan Iyege arnap Úy qurıwdı qálegen edim+. 8Biraq Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: «Sen úlken sawashlarda qatnasıp, kóp qan tóktiń. Meniń aldımda jerge kóp qan tókkeniń ushın, Meniń atıma arnap Úydi sen qurmaysań+. 9Biraq sennen tınıshlıqtı súyetuǵın bir ul tuwıladı. Men onı dógeregindegi barlıq dushpanlarınan qutqarıp, ráhátke eristiremen. Onıń atı Sulayman[*] boladı. Onıń dáwirinde Izrailǵa tınıshlıq hám aman-esenlik inam etemen+. 10Meniń atıma arnap Úydi ol quradı. Ol Maǵan ul boladı, Men de oǵan Áke bolaman. Onıń Izrail ústinen quratuǵın patshalıq taxtın máńgige bekkemleymen»+.

11Endi, ulım, Jaratqan Iye saǵan yar bolsın! Ózi wáde etkenindey, Qudayıń Jaratqan Iyege arnap Úy qurǵanıńda, seni tabısqa eristirsin. 12Jaratqan Iye seni Izrailǵa húkimdar etip qoyǵanda, Qudayıń Jaratqan Iyeniń Nızamına ámel qılıwıń ushın, Ol saǵan aqıl-parasat bersin. 13Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı Izrailǵa bergen qaǵıyda hám nızamların muqıyatlı túrde orınlawǵa tırıssań, tabısqa eriseseń. Kúshli hám márt bol! Qorqpa, ruwxıń túspesin!+

14Men kóp mashaqatlar menen Jaratqan Iyeniń Úyi ushın júz mıń talant altın, bir million talant gúmis, ólshep bolmas dárejede kóp qola menen temir, jáne de, aǵash penen tas ta jıynap, tayarlap qoydım. Bularǵa sen de qosarsań. 15Sende kóp jumısshılar: tas kesiwshiler, tas qalawshılar, aǵash ustaları, hár túrli ónerge iye adamlar, 16altın, gúmis, qola hám temirdi islete alatuǵın sansız ónermentler bar. Endi iske kiris. Jaratqan Iye saǵan yar bolsın!

17Dawıt Izraildıń barlıq basshılarına ulı Sulaymanǵa járdem beriwdi buyırıp, 18bılay dedi:

– Qudayıńız Jaratqan Iye sizler menen birge emes pe? Sizlerdi hár tárepleme tınıshlıqqa bólemedi me? Ol usı jerdiń turǵınların maǵan táslim qıldı. Sol sebepli bul jer Jaratqan Iyege hám Onıń xalqına baǵınıshlı boldı+. 19Endi júregińizdi hám janıńızdı Qudayıńız Jaratqan Iyeni izlewge baǵıshlańlar. Quday Iyeniń Muxaddes mákanın qurıwdı baslańlar. Keyin Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın hám Qudayǵa baǵıshlanǵan basqa muxaddes buyımlardı Jaratqan Iyeniń atına arnap qurılǵan Úyge aparıp qoyıńlar, – dedi.

23

23^1Dawıt mazmunlı ómir súrdi hám qartayǵanda, ulı Sulaymandı Izrailǵa patsha etip qoydı+.

Lebiylilerdiń atqaratuǵın xızmetleri

2Dawıt Izraildıń barlıq basshıların, ruwxaniylerdi hám lebiylilerdi bir jerge topladı. 3Otız hám onnan joqarı jastaǵı lebiyliler sanap shıǵıldı. Olar barlıǵı bolıp otız segiz mıń er adam eken+. 4Dawıt bılay dedi: «Olardıń jigirma tórt mıńı Jaratqan Iyeniń Úyindegi islerdi atqarıwǵa, altı mıńı joqarı lawazımlarǵa hám qazılıq isine, 5tórt mıńı dárwaza qarawıllıǵına, tórt mıńı ózi tayarlap bergen saz ásbapların shertip, Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıw xızmetine qoyılsın»+.

6Dawıt lebiylilerdi Lebiydiń ulları Gershon, Qohat hám Merariydiń urpaqları boyınsha úsh toparǵa bóldi+.

7Gershonnıń ulları: Laadan hám Shimey+.

8Laadannıń úsh ulı bolıp, tuńǵıshı Exiel, keyin Zetam hám Ioel+.

9Shimeydiń Shelomit, Xaziel hám Haran degen úsh ulı bar edi. Olar Laadan urıwınıń áwlad basshıları edi. 10Shimeydiń basqa ulları: Yaxat, Ziza, Eush hám Beria. Bul tórtewi de Shimeydiń ulları edi. 11Yaxat tuńǵıshı, Ziza ekinshi ulı edi. Biraq Eush penen Berianıń ulları kóp bolmaǵanlıqtan, ekewi bir tiyre bolıp esaplandı.

12Qohattıń Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel degen tórt ulı boldı+.

13Amramnıń ulları Xaron hám Muwsa edi.

Xaron eń muxaddes zatlardı baǵıshlaw isine tayınlandı. Sonlıqtan Xaron hám onıń ulları máńgige Jaratqan Iyeniń aldında qurbanlıqlar beriwi, Oǵan xızmet etiwi hám máńgige Onıń atı menen xalıqtı jarılqawı tiyis boldı+. 14Qudaydıń adamı Muwsanıń ulları da Lebiy urıwına kirgizildi+.

15Muwsanıń ulları: Gershom hám Eliezer+.

16Gershomnıń tuńǵısh ulı Shebuel edi+.

17Eliezerdiń tuńǵısh ulı Rexabiya edi. Eliezerdiń basqa ulı bolmadı. Al Rexabiyanıń ulları kóp boldı+.

18Ishardıń tuńǵısh ulı Shelomit edi.

19Xebronnıń ulları: tuńǵıshı Eriya, ekinshisi Amariya, úshinshisi Yaxaziel, tórtinshisi Eqamam+.

20Uzzieldiń ulları: tuńǵıshı Mixa, ekinshisi Ishshiya+.

21Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy.

Maxliydiń ulları: Elazar hám Kish+.

22Elazar ulsız bul dúnyadan kóz jumdı. Biraq onıń qızları bar edi. Atalas aǵayinleri bolǵan Kishtiń ulları olarǵa úylendi+.

23Mushiydiń Maxliy, Eder hám Eremot degen úsh ulı boldı+.

24Áwladları boyınsha Lebiy urpaǵı usılar edi. Áwlad basshılarınıń hár biri shejirege atpa-at kirgizildi. Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı hár bir lebiylige Jaratqan Iyeniń Úyinde xızmet etiwge bolatuǵın edi+. 25Óytkeni Dawıt: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Óz xalqın tınıshlıqqa eristirip, Ózi de Erusalimdi máńgige mákan etiwdi sheshti+. 26Sonlıqtan bunnan bılay, lebiylilerge Jaratqan Iyeniń shatırın hám sıyınıw xızmetinde qollanılatuǵın zatlardı tasıp júriwdiń hájeti joq», – dedi. 27Dawıttıń aqırǵı buyrıǵı boyınsha jigirma hám onnan joqarı jastaǵı lebiyliler sanaldı.

28Lebiyliler Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmette Xaronnıń urpaqlarına járdem beriwge minnetli edi. Bularǵa háwli hám bólmelerdi gúzetiw, muxaddes zatlardı páklew rásiminen ótkeriw hám Qudaydıń Úyine tiyisli basqa da wazıypalardı orınlaw isleri kirdi+. 29Olar usınılatuǵın nanlarǵa, ǵálle sadaqası ushın beriletuǵın sapalı unǵa, pátir nanlarǵa, peshte pisirilgen sadaqalarǵa hám záytún mayı aralastırılǵan sadaqalarǵa, sadaqalardıń kólem hám ólshemine juwapker boldı. 30Lebiyliler hár kúni azanda hám keshte Jaratqan Iyeni táriyiplew hám alǵıs-maqtaw aytıw ushın tayar turatuǵın edi. 31Olar Shabbat kúnleri de, Jańa ay bayramlarında da, belgilengen bayram kúnlerinde Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar berilgende de, solay isledi. Jaratqan Iyeniń aldında xızmet etiwshi lebiylilerdiń sanı bárqulla aldın ala kórsetpede belgilengen sanda bolıwı kerek edi+.

32Solay etip, lebiylilerge Ushırasıw Shatırı menen Muxaddes orındı qorǵaw hám óz tuwısqanları bolǵan Xaron urpaqlarına Jaratqan Iyeniń Úyindegi xızmette járdem beriw wazıypası júklendi.

24

Ruwxaniylerdiń wazıypası

24^1Xaron urpaqları mınaday toparlarǵa bólindi. Xaronnıń ulları: Nadab, Abihu, Elazar hám Itamar+. 2Biraq Nadab penen Abihu ákesinen burın, ul kórmey ólip ketkenlikten, tek Elazar menen Itamar ruwxaniy boldı+. 3Dawıt Xaron urpaqların orınlaytuǵın xızmetleri boyınsha toparlarǵa bóldi. Bul iste oǵan Elazar urpaǵınan Sadoq hám Itamar urpaǵınan Aximelex járdem berdi+. 4Elazar urpaqları arasında áwlad basshıları Itamar urpaqlarına qaraǵanda kóbirek bolıp shıqtı. Sonlıqtan Elazar urpaqları on altı toparǵa, Itamar urpaqları segiz toparǵa bólindi. 5Elazar urpaqları arasında da, Itamar urpaqları arasında da Muxaddes orınǵa hám Qudaydıń aldındaǵı baslı xızmetlerge juwapker bolǵan basshılar bar edi. Sol sebepli xızmetler hesh kimdi jaqlamastan, shek taslaw jolı menen bólip berildi.

6Lebiyli Netanel ulı xatker Shemaya patshanıń hám xalıq basshılarınıń, ruwxaniy Sadoqtıń, Abiyatar ulı Aximelextiń, ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń áwlad basshılarınıń kóz aldında shek taslawdıń juwmaǵın jazıp bardı. Shek boyınsha, Elazar urpaqlarınan bir shańaraqtan, Itamar urpaqlarınan bir shańaraqtan gezekpe-gezek alındı.

7Birinshi shek Ehoyaribke, ekinshisi Edayaǵa tústi+. 8Úshinshi shek Xarimge, tórtinshisi Seorimge, 9besinshisi Malkiyaǵa, altınshısı Miyaminge, 10jetinshisi Haqqosqa, segizinshisi Abiyaǵa,+
11toǵızınshısı Eshuaǵa, onınshısı Shekaniyaǵa, 12on birinshisi Elyashibke, on ekinshisi Yakimge, 13on úshinshisi Xuppaǵa, on tórtinshisi Eshebabqa, 14on besinshisi Bilgaǵa, on altınshısı Immerge, 15on jetinshisi Xezirge, on segizinshisi Happisseske, 16on toǵızınshısı Petaxiyaǵa, jigirmalanshısı Exezkelge, 17jigirma birinshisi Yaxinge, jigirma ekinshisi Gamulǵa, 18jigirma úshinshisi Delayaǵa, jigirma tórtinshisi Maaziyaǵa tústi.

19Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha, babası Xaron olarǵa qaǵıydalar bergen edi. Jaratqan Iyeniń Úyine kirgende, olardıń xızmetiniń belgilengen tártibi soǵan tiykarlanǵan edi.

Lebiylilerdiń basqa urpaqları

20Lebiylilerdiń basqa urpaqları mınalar:

Amramnıń ullarınan Shubael,

Shubaeldiń ullarınan Exdeya+.

21Rexabiya ullarınan tuńǵıshı Ishshiya.

22Ishardıń urpaqlarınan Shelomot.

Shelomottıń ullarınan Yaxat.

23Xebronnıń ulları: tuńǵıshı Eriya, ekinshisi Amariya, úshinshisi Yaxaziel, tórtinshisi Eqamam+.

24Uzzieldiń ulı: Mixa.

Mixanıń ulı: Shamir.

25Mixanıń tuwısqanı: Ishshiya.

Ishshiyanıń ulı Zexariya.

26Merariydiń ulları: Maxliy, Mushiy hám Yaziya.

27Merariydiń urpaqlarınan Yaziyanıń ulları: Shoham, Zakkur hám Ibri.

28Maxliyden Elazar tuwıldı. Elazardıń ulı bolmadı.

29Kishtiń urpaǵınan Eraxmeel.

30Mushiydiń ulları: Maxliy, Eder hám Erimot.

Lebiy urıwınan bolǵan áwladlar usılar edi. 31Olar da tuwısqanları Xaronnıń urpaqları sıyaqlı, patsha Dawıttıń, Sadoqtıń, Aximelextiń, ruwxaniylerdiń hám lebiylilerdiń áwlad basshılarınıń kóz aldında shek taslap, óz wazıypaların belgilep aldı. Shek taslaǵanda, úlken uldıń shańaraǵı menen kishkene uldıń shańaraǵınıń huqıqı teńdey boldı+.

25

Jırshılar

25^1Dawıt penen orda áskerbasıları xızmet ushın Asaftıń, Hemannıń hám Edutunnıń ullarınan ayırımların lira hám arfa shertiw hám kimbaldı dańǵırlatıp, ruwxtan ilhamlanıp qosıq aytıw ushın ayırıp qoydı. Bul xızmet ushın tayınlanǵanlardıń dizimi mınaw:+

2Asaftıń ullarınan: Zakkur, Yusup, Netaniya hám Asarela. Bular Asaftıń basshılıǵı astında bolıp, patshanıń buyrıǵı boyınsha, ruwxlanıp qosıq aytatuǵın edi.

3Edutunnıń ullarınan: Gedaliya, Seriy, Iyshaya, Shimey, Xashabiya hám Mattitiya – jámi altı adam. Olar lira naması astında Jaratqan Iyeni táriyipleytuǵın hám ruwxlanıp, alǵıs-maqtawlar menen qosıq aytatuǵın ákesi Edutunnıń basshılıǵı astında edi.

4Hemannıń ullarınan: Bukkiya, Mattaniya, Uzziel, Shebuel, Erimot, sonday-aq Xananiya, Xananiy, Eliata, Giddaltiy, Romamtiy-Ezer, jáne de Ioshbeqasha, Mallotiy, Hotir hám Maxaziot. 5Bulardıń hámmesi patshanıń wáliyi Hemannıń ulları edi. Sebebi Quday Óziniń Hemandı abıraylı qılaman degen wádesi boyınsha, Hemanǵa on tórt ul hám úsh qız sıylaǵan edi. 6Olardıń barlıǵı óz ákesiniń basshılıǵı astında Qudaydıń Úyindegi xızmet waqtında kimbaldı dańǵırlatıp, arfa hám lira shertip, Jaratqan Iyeniń Úyinde sazendelik qılatuǵın edi. Asaf, Edutun hám Heman patshanıń basshılıǵı astında boldı. 7Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw aytıw ushın úyretilgen sheber sazendeler aǵayinleri menen birge eki júz seksen segiz adam edi. 8Olar úlken-kishi, ustaz-shákirt dep ayırıp otırmastan, hár biri óz xızmet wazıypasın bilip alıw ushın shek tasladı+.

9Birinshi shek Asaf urıwınan Yusupke, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

Ekinshi shek Gedaliyaǵa, onıń ózine, ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

10Úshinshi shek Zakkurǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

11Tórtinshi shek Isriyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

12Besinshi shek Netaniyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

13Altınshı shek Bukkiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

14Jetinshi shek Esarelaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

15Segizinshi shek Iyshayaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

16Toǵızınshı shek Mattaniyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

17Onınshı shek Shimeyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

18On birinshi shek Azarelge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

19On ekinshi shek Xashabiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

20On úshinshi shek Shubaelge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

21On tórtinshi shek Mattitiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

22On besinshi shek Eremotqa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

23On altınshı shek Xananiyaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

24On jetinshi shek Ioshbeqashaǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

25On segizinshi shek Xananiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

26On toǵızınshı shek Mallotiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

27Jigirmalanshı shek Eliataǵa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

28Jigirma birinshi shek Hotirge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

29Jigirma ekinshi shek Giddaltiyge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

30Jigirma úshinshi shek Maxaziotqa, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

31Jigirma tórtinshi shek Romamtiy-Ezerge, onıń ullarına hám aǵayinlerine tústi. Olar on eki adam edi.

26

Qudaydıń Úyiniń dárwaza qarawılları

26^1Dárwaza qarawılları mına toparlardan ibarat boldı:

Qorax urpaqlarınan: Asaf áwladınan Qore ulı Meshelemiya.

2Meshelemiyanıń ulları: tuńǵısh ulı Zexariya, ekinshisi Ediael, úshinshisi Zebadiya, tórtinshisi Yatniel,+
3besinshisi Elam, altınshısı Ehoxanan, jetinshisi Eliehoenay.

4Obed-Edomnıń ulları: tuńǵısh ulı Shemaya, ekinshisi Ehozabad, úshinshisi Ioax, tórtinshisi Sakar, besinshisi Netanel,+
5altınshısı Ammiel, jetinshisi Issaxar, segizinshisi Peulletay. Quday Obed-Edomdı usılay jarılqaǵan edi+.

6Obed-Edomnıń ulı Shemayanıń ulları bar edi. Olar ullı qábilet iyeleri bolǵanlıqtan, óz áwladlarınıń basshıları boldı. 7Shemayanıń ulları: Otniy, Refael, Obid hám Elzabad. Shemayanıń tuwısqanları Elihu menen Semaxiya da qábiletli adamlar edi. 8Olardıń barlıǵı Obed-Edomnıń urpaqları edi. Olardıń ózleri de, ulları menen tuwısqanları da jumısqa intalı, júdá uqıplı adamlar boldı. Obed-Edomǵa tiyisliler barlıǵı bolıp alpıs eki adam edi+.

9Meshelemiyanıń ulları hám aǵayinleri on segiz adamnan ibarat bolıp, olar da qábiletli adamlar edi.

10Merariy urpaǵınan Xosanıń ulları: basshısı Shimriy. Shimriy tuńǵısh ul bolmasa da, ákesi onı basshı etip tayınladı. 11Ekinshisi Xilkiya, úshinshisi Tebaliya, tórtinshisi Zexariya. Xosanıń ulları menen aǵayinleri on úsh adam edi.

12Dárwaza qarawıllarınıń toparları óz basshıları boyınsha bólindi. Olar da Jaratqan Iyeniń Úyinde xızmet etip atırǵan basqa lebiyliler sıyaqlı óz wazıypalarına iye edi.

13Hár dárwaza ushın, áwladları boyınsha úlken-kishige teńdey shek taslandı+.

14Shıǵıs táreptegi dárwaza taslanǵan shek boyınsha Shelemiyaǵa tústi. Keyin onıń ulı Zexariya ushın shek taslandı hám oǵan arqa táreptegi dárwaza tústi. Zexariya aqıllı, keńesgóy adam edi. 15Qubladaǵı dárwaza shek boyınsha Obed-Edomǵa, al zatlar saqlanatuǵın bólmeler onıń ullarına tústi+. 16Batıstaǵı dárwaza menen joqarǵı joldaǵı Shallexet dárwazası shek boyınsha Shuppim menen Xosaǵa tústi.

Qarawıllar úzliksiz izbe-izlikte óz wazıypasın orınlaytuǵın edi.

17Hár kúni shıǵıstaǵı dárwazada altı lebiyli, arqadaǵı dárwazada tórt lebiyli, qubladaǵı dárwazada tórt lebiyli, zatlar saqlanatuǵın bólmelerde eki adamnan tórt lebiyli qarawıllıqta turdı. 18Batıs táreptegi háwlige baratuǵın jol boyında tórt qarawıl, háwliniń ishinde eki qarawıl turdı.

19Qorax hám Merariy urpaqlarınan bolǵan dárwaza qarawılları usılay ornalastırıldı.

Qazna qarawılları

20Olardıń aǵayinleri bolǵan lebiylilerge Qudaydıń Úyindegi qaznaǵa hám Qudayǵa arnalǵan sawǵalar turatuǵın qaznaǵa qaraw tapsırıldı.

21Gershonnıń áwladınan bolǵan Laadannıń urpaǵınan, Laadan tiyresiniń tiyre basshısı Exieliy+.

22Exieliydiń ulları Zetam hám onıń tuwısqanı Ioel Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznasın qarawılladı.

23Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel urpaqlarınan mına adamlarǵa xızmet berildi: 24Muwsanıń ulı Gershomnıń urpaǵınan Shebuel qaznalar ústinen bas baqlawshı boldı+.

25Gershomnıń tuwısqanı Eliezerdiń násili mınaday edi: Eliezerden Rexabiya, Rexabiyadan Iyshaya, Iyshayadan Ioram, Ioramnan Zixriy, Zixriyden Shelomit tuwılǵan edi+. 26Shelomitke hám onıń aǵayinlerine Dawıt patshanıń, tiyre basshılarınıń, mıńbasılardıń, júzbasılardıń hám áskerbasılardıń baǵıshlaǵan sawǵaları saqlanatuǵın qaznaǵa qaraw tapsırıldı+. 27Olar sawashta qolǵa túsirgen oljalardan bir bólegin Jaratqan Iyeniń Úyin támiyinlew ushın baǵıshlaytuǵın edi. 28Kózi ashıq Samuel, Kish ulı Shaul, Ner ulı Abner, Seruya ulı Ioab baǵıshlaǵan sawǵalardı hám Jaratqan Iyege arnalǵan basqa sawǵalardı da Shelomit penen onıń aǵayinleri qarawıllaytuǵın boldı.

Lebiylilerdiń basqa xızmetleri

29Ishar urpaǵınan Kenaniya hám onıń ulları Qudaydıń Úyiniń sırtındaǵı islerge juwapker bolıp, Izraildaǵı joqarı lawazımlarǵa hám qazılıq isine tayınlandı+.

30Xebron urpaǵınan Xashabiya hám onıń bir mıń jeti júz qábiletli aǵayini Izrailda Iordan dáryasınıń batıs bólegindegi Jaratqan Iyeniń hám patshanıń xızmetine baylanıslı islerge juwapker boldı+. 31Xebron urpaǵınan bolǵan Eriya óz urpaǵınıń shejiresi boyınsha Xebron urpaqlarınıń basshısı boldı. Dawıttıń húkimdarlıǵınıń qırqınshı jılında Xebron urpaqlarınıń shejiresi izertlengen edi. Sonda Giladtaǵı Yazerde jasaǵan Xebron urpaqları arasınan júdá qábiletli adamlar tabıldı+. 32Eriyanıń aǵayinleri arasında eki mıń jeti júzi júdá qábiletli áwlad basshıları boldı. Qudaydıń hám patshanıń islerine qarawı ushın, Dawıt patsha olardı Ruben hám Gad urıwları, jáne de, Menashshe urıwınıń yarımı ústinen basshı etip tayınladı.

27

Ordadaǵı áskeriy bólimler

27^1•Tómende Izrail xalqınıń áwlad basshıları, mıńbasıları, júzbasıları hám patshalıq islerin alıp baratuǵın olardıń basqarıwshılarınıń dizimi berilgen. Olar hár biri jigirma tórt mıń adamnan ibarat bolǵan, gezek penen jılına bir ay xızmet etetuǵın áskeriy toparlarǵa juwapker boldı.

2Birinshi ay ushın qoyılǵan birinshi bólimge Zabdiel ulı Yashobam basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi. 3Yashobam Perestiń urpaǵınan bolıp, ol birinshi ayda xızmet etetuǵın barlıq áskerbasılarǵa basshı boldı+.

4Ekinshi ay ushın qoyılǵan ekinshi bólimge axoxlı Doday basshılıq etti. Miklot onıń sárkárdası boldı. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

5Úshinshi ay ushın qoyılǵan úshinshi bólimge ruwxaniy Ehoyadanıń ulı Benaya basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi+. 6Otız batırdıń biri hám otız batırdıń jetekshisi bolǵan Benaya usı edi. Onıń ulı Ammizabad ta onıń bóliminde oǵan járdemshi edi.

7Tórtinshi ay ushın qoyılǵan tórtinshi bólimge Ioabtıń tuwısqanı Asahel basshılıq etti. Sońınan onıń ornın ulı Zebadiya iyeledi. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi+.

8Besinshi ay ushın qoyılǵan besinshi bólimge izraxlı Shamhut basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

9Altınshı ay ushın qoyılǵan altınshı bólimge teqoalı Ikkesh ulı Ira basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

10Jetinshi ay ushın qoyılǵan jetinshi bólimge Efrayım urıwınan pelonlı Xeles basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

11Segizinshi ay ushın qoyılǵan segizinshi bólimge Zerax urpaǵınan xushalı Sibbexay basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi+.

12Toǵızınshı ay ushın qoyılǵan toǵızınshı bólimge Benyamin urıwınan anatotlı Abiezer basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

13Onınshı ay ushın qoyılǵan onınshı bólimge Zerax urpaǵınan netofalı Maharay basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

14On birinshi ay ushın qoyılǵan on birinshi bólimge Efrayım urıwınan piratonlı Benaya basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi.

15On ekinshi ay ushın qoyılǵan on ekinshi bólimge Otnieldiń urpaǵınan netofalı Xelday basshılıq etti. Oǵan tiyisli bólimde jigirma tórt mıń adam bar edi+.

Izrail urıwlarınıń kósemleri

16Izrail urıwların basqaratuǵın kósemler mınalar boldı: Ruben urıwın Zixriy ulı Eliezer, Shimon urıwın Maaxa ulı Shefatiya, 17Lebiy urıwın Kemuel ulı Xashabiya, Xaronnıń urpaqların Sadoq,+
18Yahuda urıwın Dawıttıń ájaǵası Elihu, Issaxar urıwın Mixail ulı Omriy, 19Zebulon urıwın Obadiya ulı Ishmaya, Naftaliy urıwın Azriel ulı Erimot, 20Efrayım urıwın Azaziya ulı Hoshea, Menashshe urıwınıń yarımın Pedaya ulı Ioel, 21Giladtaǵı Menashshe urıwınıń basqa yarımın Zexariya ulı Iddo, Benyamin urıwın Abner ulı Yasiel, 22Dan urıwın Eroxam ulı Azarel basqaratuǵın boldı.

Izrail urıwlarınıń kósemleri usılar edi.

23Dawıt jigirma hám onnan tómen jastaǵılardı sanamadı. Sebebi Jaratqan Iye Izraildı aspandaǵı juldızlar kibi kóp qılıwǵa wáde bergen edi+. 24Seruya ulı Ioab ta xalıqtı sanaqtan ótkeriwdi baslaǵanı menen, onı aqırına jetkermegen edi. Sol sanaqtıń kesirinen Jaratqan Iye Izrailǵa ǵázebin shashqan edi. Sonlıqtan sanaqtıń nátiyjesi Dawıt patshanıń jılnama kitabına kirgizilmedi+.

Patshanıń xızmetkerleri

25Patshaǵa tiyisli qaznalarǵa qaraw Adiel ulı Azmawetke, al qala átirapındaǵı, qalalardaǵı, awıllardaǵı hám minaralardaǵı qaznalarǵa qaraw Uzziya ulı Ionatanǵa tapsırıldı. 26Egislik jerlerdi tárbiyalaytuǵın diyxanlarǵa Kelub ulı Ezriy, 27júzim baǵlarına ramalı Shimey, júzim baǵlarındaǵı sharap saqlanatuǵın orınlarǵa shifamlı Zabdiy, 28batıstaǵı taw eteklerindegi záytún hám jabayı ánjir aǵashlarına gederli Baal-Xanan, záytún mayı saqlanatuǵın orınlarǵa Ioash, 29Sharonda otlaytuǵın mallarǵa sharonlı Shitray, oypatlıqlarda baǵılatuǵın mallarǵa Adlay ulı Shafat, 30túyelerge Ismayıl urpaǵınan Obil, esheklerge meronotlı Exdeya, 31mayda mallarǵa Ajar urpaǵınan Yaziz juwapker edi.

Bulardıń hámmesi Dawıt patshanıń mal-múlki ústinen qaraytuǵın xızmetkerler edi+.

32Dawıttıń ákesiniń tuwısqanı Ionatan másláhátshi boldı. Ol dana másláhátshi hám xatker edi.

Xaxmon ulı Exiel patshanıń ullarınıń tárbiyashısı boldı.

33Axitofel patshanıń másláhátshisi, al Ark tiyresinen bolǵan Xushay patshanıń dostı edi+.

34Axitofelden keyin, onıń ornın Benaya ulı Ehoyada menen Abiyatar iyeledi.

Ioab patsha ordasınıń sárkárdası edi+.

28

Dawıttıń Qudaydıń Úyi ushın jobası

28^1Dawıt Izraildaǵı barlıq hámeldarlardı – urıw basshıların, patshanıń xızmetindegi áskeriy bólimlerdiń basshıların, mıńbasılardı, júzbasılardı, patshaǵa hám onıń ullarına tiyisli múliklerdi hám súriwlerdi qadaǵalawshılardı, saray xızmetkerlerin, áhmiyetli adamlardı hám barlıq márt jawıngerlerdi Erusalimge jıynadı+.

2Dawıt patsha ornınan turıp, olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlarım hám xalqım, meni tıńlańlar! Qudaydıń ayaq qoyǵıshı bolǵan Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı ushın turaqlı orın bolatuǵın bir Úy qurmaqshı edim. Qurılıs ushın tayarlıq ta kórdim+. 3Biraq Quday maǵan: «Meniń atıma arnap Úy qurmaysań. Sebebi sen kóp urısıp, qan tókken adamsań», – dedi+.

4Degen menen, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye meniń urpaqlarımnıń máńgige Izrailda patsha bolıwı ushın, ákemniń pútkil násili arasınan meni tańladı. Ol Yahudanı basshı etip tańladı hám Yahuda urıwınan ákemniń shańaraǵın, al ákemniń ulları arasınan meni tańlap, pútkil Izraildıń patshası qılıwdı maqul taptı+. 5Jaratqan Iye maǵan kóp ullar berip, olardıń arasınan Izrail ústinen Jaratqan Iyeniń patshalıq taxtında otırıwı ushın ulım Sulaymandı tańladı+. 6Jaratqan Iye maǵan bılay dedi: «Meniń Úyimdi hám háwlilerimdi ulıń Sulayman quradı. Óytkeni Men onı Ózime ul etip tańladım. Men de oǵan Áke bolaman+. 7Eger ol Meniń buyrıq hám nızamlarımdı házirgidey buljıtpay orınlaytuǵın bolsa, onıń patshalıǵın máńgige bekkemleymen».

8Endi Qudayımızdıń aldında hám Jaratqan Iyeniń jámiyeti bolǵan Izrail xalqınıń kózi aldında sizlerge tapsıraman: Qudayıńız Jaratqan Iyeniń barlıq buyrıqların muqıyatlı túrde orınlańlar. Sonda sizler usı bereketli jerdi máńgige iyelep, áwladlarıńızǵa máńgige miyras etip beresizler.

9Al sen, ulım Sulayman, ákeńniń Qudayın tanıp bil hám shın júrekten, jan-tániń menen Oǵan xızmet et. Sebebi Jaratqan Iye hár bir júrekti sınaydı hám barlıq oy-qıyallardı túsinedi. Eger Onı izleseń, sen Onı tabasań. Biraq sen Onı tárk etseń, Ol sennen máńgige júz buradı+. 10Qulaq sal! Muxaddes mákan bolǵan Úydi qurıw ushın Jaratqan Iye seni tańlaǵan eken, sen de márt bolıp iske kiris!

11Keyin Dawıt Úydiń aywanınıń, onıń imaratlarınıń, zatlar saqlanatuǵın bólmeleriniń, joqarǵı qabatınıń, ishki bólmeleriniń hám gúnadan páklenetuǵın orınnıń sızılmasın ulı Sulaymanǵa berdi. 12Dawıt Muxaddes Ruwx arqalı ózine ayan bolǵan barlıq sızılmalardı: Jaratqan Iyeniń Úyiniń háwlisi menen dógeregindegi barlıq bólmelerdiń, Qudaydıń Úyiniń ǵáziynexanalarınıń, baǵıshlanǵan sawǵalar qoyılatuǵın bólmelerdiń sızılmalarınıń barlıǵın Sulaymanǵa tapsırdı. 13Dawıt Sulaymanǵa ruwxaniyler menen lebiylilerdiń toparlarına, olardıń Jaratqan Iyeniń Úyindegi barlıq xızmetlerine hám xızmette qollanılatuǵın barlıq buyımlarǵa baylanıslı kórsetpeler berdi+. 14Ol hár túrli xızmetlerde qollanılatuǵın altın hám gúmis buyımlardı isletiwge kerek bolǵan altın hám gúmistiń muǵdarın da belgilep qoydı: 15hár bir shıra hám shıra qoyǵıshtıń paydalanılatuǵın xızmetine qaray, hár bir altın shıra qoyǵısh penen onıń shıraları ushın qansha altın, hár bir gúmis shıra qoyǵısh penen onıń shıraları ushın qansha gúmis ketetuǵının ayttı. 16Sonday-aq, usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stollar ushın ketetuǵın altınnıń, gúmis stollar ushın ketetuǵın gúmistiń, 17shanıshqı, qan sebetuǵın tabaqlar, gúze ushın ketetuǵın sap altınnıń, hár bir altın tostaǵan ushın jumsalatuǵın altınnıń, hár bir gúmis tostaǵan ushın isletiletuǵın gúmistiń, 18tútetki tútetiletuǵın orın ushın ketetuǵın sap altınnıń mólsherin bildirdi. Bunnan tısqarı, Dawıt oǵan arbanıń, yaǵnıy qanatların jayıp, Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵın jawıp turatuǵın altın kerublardıń sızılmasın da berdi+. 19Dawıt: «Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń kórsetpesi boyınsha jazılıp, jobalastırıldı. Ol maǵan jobanı tolıq túsiniwge qábilet berdi», – dedi+.

20Keyin Dawıt ulı Sulaymanǵa bılay dedi:

– Márt hám batır bolıp, iske kiris! Qorqpa, ruwxıń túspesin. Sebebi Quday Iye, yaǵnıy meniń Qudayım seniń menen birge. Jaratqan Iyeniń Úyiniń barlıq isleri tamam bolmaǵansha, Ol seni taslap ta qoymaydı, tárk te etpeydi+. 21Mine, ruwxaniyler menen lebiylilerdiń toparları Qudaydıń Úyindegi hár qanday jumıs ushın tayar tur. Hár túrli tarawdıń sheber ónermentleri bolǵan qálewshiler saǵan járdem beredi. Al basshılar menen pútkil xalıq seniń buyrıqlarıńa boysınadı.

29

Qudaydıń Úyiniń qurılısı ushın berilgen sawǵalar

29^1Dawıt patsha pútkil jámiyetke bılay dedi:

– Quday tańlap alǵan ulım Sulayman jas hám tájiriybesiz. Al qılınatuǵın is júdá úlken. Sebebi bul imarat adam ushın emes, al Quday Iye ushın salınadı+. 2Qudayımnıń Úyi ushın qolımnan kelgeninshe altın buyımlar ushın altın, gúmis buyımlar ushın gúmis, qola buyımlar ushın qola, temir buyımlar ushın temir, aǵash buyımlar ushın aǵash, jáne de, oniks, qasnaqqa qoyılatuǵın taslar, periwza, hár túrdegi reńli taslar, sonday-aq, qımbatbaha taslardıń hámme túrlerin hám kóp muǵdarda mramor jıynadım. 3Bulardan tısqarı, Qudayımnıń Úyine bolǵan ıqlasım sebepli, ózimniń jeke qaznamdaǵı altın menen gúmisti de Qudayımnıń Úyine beremen. Olardı bul muxaddes Úy ushın ózim tayarladım. 4Men berip atırǵan úsh mıń talant Ofir altını menen jeti mıń talant sap gúmis Úydiń diywalların qaplaw,+
5barlıq altın hám gúmis buyımlardı islew ushın hám ónermentlerdiń barlıq islerinde qollanılsın. Jáne de, kim búgin ózin Jaratqan Iyege baǵıshlap, Oǵan óz ıqtıyarı menen sadaqa beriwdi qáleydi+?

6Sonda áwlad basshıları, Izraildıń urıw basshıları, mıńbasılar, júzbasılar hám patshanıń islerin basqaratuǵın xızmetkerler ıqtıyarlı sadaqalar berdi. 7Olar Qudaydıń Úyiniń qurılısı ushın bes mıń talant altın menen on mıń darik[*] altın, on mıń talant gúmis, on segiz mıń talant qola hám júz mıń talant temir sawǵa qıldı. 8Bahalı tasları bar adamlar olardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń qaznasına, Gershonnıń urpaǵınan bolǵan Exieldiń qolına tapsırdı+. 9Xalıq óz basshılarınıń ıqtıyarlı túrde bergen sıyları ushın quwandı. Óytkeni olar Jaratqan Iyege shın júrekten ıqtıyarlı túrde sadaqalar berip atırǵan edi. Dawıt patsha da qattı quwandı+.

Dawıttıń duwası

10Dawıt pútkil jámiyettiń kóz aldında Jaratqan Iyeni alǵıslap, bılay dedi:

«Babamız Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye,

Máńgige Saǵan alǵıslar bolsın!

11Jaratqan Iye, ullılıq, qúdiret, dańq,

Jeńis hám saltanat Seniki.

Aspanda hám jerde bolǵan hár bir nárse Seniki.

Patshalıq ta Seniki, Jaratqan Iye!

Sen hár bir nárseden joqarısań+.

12Baylıq hám húrmet Sennen keler.

Hámme nársege húkimdarsań.

Kúsh hám qúdiret Seniń qolıńda.

Birewdi joqarılatıw hám kúshli qılıw,

Seniń qolıńda+.

13Endi, Qudayımız, Seni táriyiplep,

Ájayıp atıńa alǵıs-maqtawlar aytamız.

14Biraq Saǵan ıqtıyarlı sadaqalar bere alatuǵınday, men kimmen, xalqım kim bolıptı? Hár bir nárse Sennen shıǵadı, bizler tek Seniń qolıńnan alǵanlarımızdı ǵana Saǵan berip atırmız. 15Seniń aldıńda bizler ata-babalarımız sıyaqlı, jat jerli kelgindimiz. Jer júzindegi ómirimiz kóleńke sıyaqlı ótkinshi hám úmitsiz+. 16Qudayımız Jaratqan Iye, muxaddes atıńa arnap Úy qurıw ushın bizler tayarlaǵan mına aǵıl-tegil baylıqtı Seniń qolıńnan alǵanbız, hámmesi Seniki+. 17Qudayım, men Seniń júrekti sınaytuǵınıńdı hám hadallıqtı unatatuǵınıńdı bilemen. Mına nárselerdiń hámmesin men shın júrekten ıqtıyarlı túrde berdim. Házir usı jerde turǵan xalqıńnıń da Saǵan ıqtıyarlı sadaqalar berip atırǵanın quwanısh penen kórip turman+. 18Jaratqan Iye, babalarımız Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Izraildıń Qudayı! Xalqıńnıń bul qálewin máńgige olardıń júreginde saqlap, júreklerin Ózińe sadıq qálpinde saqlap qala gór! 19Ulım Sulaymanǵa da Seniń buyrıqlarıńa, qararlarıńa hám qaǵıydalarıńa boysınıwı ushın, jáne de men kerekli zatlardı tayarlap qoyǵan Úydi qurıwı ushın sadıq júrek bere gór!»+

20Sońınan Dawıt pútkil jámiyetke:

– Qudayıńız Jaratqan Iyeni alǵıslańlar! – dedi. Solay etip, hámmesi ata-babalarınıń Qudayı Jaratqan Iyeni alǵısladı, Qudaydıń hám patshanıń aldında basların iyip, tájim etti.

Sulaymannıń maylanıp, patsha bolıwı

21Kelesi kúni xalıq Jaratqan Iyege arnap, mıń bas buǵa, mıń bas qoshqar, mıń toqlı shalıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlar berdi. Bularǵa qosa, ishimlik sadaqaların da usındı. Pútkil izraillılar ushın basqa da kóp qurbanlıqlar berildi. 22Sol kúni izraillılar úlken quwanısh penen Jaratqan Iyeniń aldında iship-jedi.

Keyin, Dawıttıń ulı Sulaymandı ekinshi márte patsha dep tastıyıqladı. Sulaymandı Jaratqan Iyeniń aldında maylap, húkimdar, al Sadoqtı maylap, ruwxaniy etip qoydı+. 23Solay etip, Sulayman ákesi Dawıttıń ornına patsha bolıp, Jaratqan Iyeniń bergen taxtına otırdı. Ol tabıslı bolıp, pútkil Izrail oǵan boysındı+. 24Barlıq basshılar, batırlar hám Dawıttıń ulları patsha Sulaymanǵa baǵındı. 25Jaratqan Iye pútkil Izraildıń kóz aldında Sulaymandı ullı mártebeli qıldı hám onı burınǵı Izraildaǵı patshalardıń hesh biri erise almaǵan saltanatqa bóledi+.

Dawıttıń ólimi

26Ishay ulı Dawıt pútkil Izrail ústinen patshalıq etti. 27Dawıt Izrailda qırıq jıl patshalıq etip, onıń jeti jılın Xebronda, otız úsh jılın Erusalimde ótkizdi+. 28Dawıt ǵarrılıq dáwranın súrip, baylıqqa hám izzet-húrmetke tolı kúnlerdi bastan keshirdi hám mazmunlı uzaq ómir súrip, bul dúnyadan kóz jumdı. Onıń ornına ulı Sulayman patsha boldı.

29Dawıt patshanıń patshalıq qurǵan dáwirindegi islegen isleri basınan ayaǵına shekem kózi ashıq Samueldiń, payǵambar Natannıń, wáliy Gadtıń qoljazbalarında jazılǵan+. 30Bul jazbalar Dawıttıń patshalıǵı dáwirindegi isler, onıń qaharmanlıqları, onıń basınan keshirgen waqıyaları, Izrailda hám dógerektegi barlıq ellerde bolǵan waqıyalar tuwralı bayan etedi.

* 1Jln 1:4 Nux. Nuxtıń ulları: Sam, Xam hám Yafet – Áyyemgi grekshe awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda «Nux, Sam, Xam hám Yafet».

* 1:7 Rodanim – usı at Jar 10:4 Dodanim.

* 1:19 Peleg – «bólinip ketti» degendi bildiredi.

* 1Jln 3:5 Bat-Shua – Bazı qoljazbalarda «Bat-Sheba».

* 3:12 Azariya – basqa atı Uzziya. 4Pat 15:13 qarań.

* 3:16 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı, jáne de 17-ayatta bar.

* 4:9 Yabes – bul attıń aytılıwı evrey tilindegi «azap» sózine únles keledi.

* 1Jln 4:13 hám Meonotay – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan hám latınsha awdarmadan. Evreyshe qoljazbalarda bul sózler joq.

* 4:14 Ge-Xarashim – «ónermentshiler oypatlıǵı» degendi bildiredi.

* 5:1 Jar 35:22; 49:3-4.

* 5:6 Tilgat-Pilneser – kóbinese «Tiglat-Pileser» dep jazılǵan.

* 6:15 4Pat 24:10-17; 25:1-21.

* 7:23 Beria – bul attıń aytılıwı evrey tilindegi «baxıtsızlıq» sózi menen únles keledi.

* 1Jln 9:41 Piton, Melex hám Taxrea – Áyyemgi latın hám suriya tillerindegi awdarmalarda Axaz degen at ta bar. 1Jln 8:35 qarań.

* 1Jln 11:11 úsh batır – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarınan. Jáne de, 2Pat 23:8 qarań. Evreyshe qoljazbalarda «otız batır».

* 1Jln 11:20 úsh batır – Áyyemgi suriya tilindegi awdarmada «otız batır». 2Pat 23:18 qarań.

* 1Jln 11:21 úsh batır – Áyyemgi suriya tilindegi awdarmada «otız batır». 2Pat 23:19 qarań.

* 12:1 1Pat 27:1-6.

* 12:19 1Pat 29:1-11.

* 13:6 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 13:8 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 13:11 Peres-Uzza – «Uzzanıń qıyralıwı» degendi bildiredi.

* 14:11 Baal-Perasim – «Qıyratıw Mırzası» degendi bildiredi.

* 15:27 Efod – ádette ruwxaniyler kiygen kiyim.

* 16:18 Jar 12:7; 17:8; 26:3; 28:13.

* 18:10 Hadoram – Ioramnıń basqa atı. 2Pat 8:10 qarań.

* 18:16 Shawsha – 2Pat 8:17 de Seraya delingen.

* 18:17 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

* 19:6 Mıń talant – bir talant shama menen 34 kg.

* 20:4 Dáw áwladlarınan – yamasa «Refa áwladlarınan».

* 21:25 Altı júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 22:9 Sulayman – evrey tilindegi «tınıshlıq» sózi menen baylanıslı.

* 29:7 On mıń darik – bir darik shama menen 8,4 gr.

• 1:1 Jar 5, Jar 10, Jar 11:10-26
+ 1:27 Jar 17:5, Luk 3:34-36
• 1:28 Jar 25:1-4, Jar 25:12-16, Jar 36:1-19
+ 1:28 Jar 16:15-16, Jar 21:2-3
+ 1:34 Jar 25:25-26, Jar 32:28
• 1:38 Jar 36:20-30
• 1:43 Jar 36:31-39
+ 1:44 Iysh 34:6, Iysh 63:1
+ 1:45 Jar 36:15, Ayup 2:11, Ezk 25:13
+ 1:51 Jar 36:40-43
+ 2:1 Jar 29:32-35, Jar 30:6-20, Shıǵ 1:1-4
+ 2:3 Jar 38, Jar 46:12, San 26:19-20
+ 2:4 Rut 4:12, Mat 1:3
+ 2:5 Rut 4:18
+ 2:6 3Pat 4:31, Zab 88:1
+ 2:7 Eshu 7:1, Eshu 7:25
• 2:9 Rut 4:18-22, Mat 1:3-6
+ 2:10 San 1:7, San 2:3
+ 2:13 1Pat 16:6-9, 1Pat 17:13, 1Jln 20:7
+ 2:16 2Pat 2:18
+ 2:17 2Pat 19:13, 2Pat 20:9-10, 2Pat 17:25
+ 2:20 Shıǵ 31:2
+ 2:21 San 26:29, San 32:39
+ 2:22 San 32:41
+ 2:23 Eshu 13:13, Eshu 13:30
+ 2:24 2Pat 14:2, 1Jln 4:5
+ 2:25 1Jln 2:9
+ 2:49 Eshu 15:31, Eshu 15:17
+ 2:50 1Jln 2:19
+ 2:53 1Jln 4:2

+ 2:55 4Pat 10:15, Erm 35:2, Erm 35:8, San 24:21, Biy 1:16

• 3:1 2Pat 3:1-5, 2Pat 5:14-16
+ 3:1 1Pat 25:43, 2Pat 13:1
+ 3:2 2Pat 13:37, 2Pat 15:10, 3Pat 1:5-6
+ 3:4 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5
+ 3:5 1Jln 14:4-7, 2Pat 11:3
+ 3:9 2Pat 13:1

+ 3:10 2Jln 9:31, 2Jln 13:1, 2Jln 14:1, 2Jln 17:1

+ 3:11 2Jln 21:1, 2Jln 22:1, 2Jln 24:1

+ 3:12 2Jln 25:1, 4Pat 15:1, 2Jln 26:1, 2Jln 27:1

+ 3:13 2Jln 28:1, 2Jln 29:1, 2Jln 33:1
+ 3:14 2Jln 33:21, 2Jln 34:1
+ 3:15 2Jln 36:11, 2Jln 36:1, Erm 22:11
+ 3:16 4Pat 24:8-15, 2Jln 36:9-10

+ 3:19 Ezr 2:2, Ezr 3:2, Nxm 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zxr 4:6-10

+ 3:22 Nxm 3:29, Ezr 8:2
+ 4:1 Jar 46:12, 1Jln 2:4-7
+ 4:2 1Jln 2:53
+ 4:4 1Jln 2:50-51
+ 4:5 1Jln 2:24
+ 4:13 Eshu 15:17, Biy 1:13, Biy 3:9
+ 4:15 San 13:6, San 13:31
+ 4:21 Jar 38:5, San 26:20
+ 4:24 San 26:12-14
+ 4:28 Eshu 19:1-9
+ 4:41 2Jln 29:1, 2Jln 20:1, 2Jln 26:7
+ 4:42 Jar 36:8
+ 4:43 1Pat 15:8, 1Pat 30:17

+ 5:1 Jar 29:32, Jar 35:22, Jar 49:3-4, Jar 48:15-22

+ 5:2 Jar 49:8-10, Mix 5:2
+ 5:3 Jar 46:9, Shıǵ 6:14, San 26:5-6
+ 5:6 2Jln 28:20
+ 5:7 San 32:38
+ 5:9 Eshu 22:9
+ 5:10 1Jln 5:19, 1Jln 27:31, Zab 82:7
+ 5:11 Nzm 3:10, Eshu 12:5, Eshu 13:11
+ 5:16 Qsq 2:1, Elsh 9:35
+ 5:17 2Jln 27:1, 4Pat 14:23
+ 5:22 4Pat 15:29, 4Pat 17:6
+ 5:23 Nzm 3:9, Qsq 4:8, Ezk 27:5

+ 5:26 4Pat 15:19, 4Pat 15:29, 4Pat 17:6, 4Pat 18:11

• 6:1 Ezr 7:1-5
+ 6:1 Jar 46:11, Shıǵ 6:16, San 26:57
+ 6:2 Shıǵ 6:18
+ 6:3 San 26:59, Leb 10:1, Leb 10:12
+ 6:4 San 25:7
+ 6:8 2Pat 8:17, 3Pat 2:35
+ 6:9 3Pat 4:2
+ 6:12 1Jln 9:11, Nxm 11:11
+ 6:14 4Pat 25:18, Ezr 7:1, Erm 52:24
+ 6:15 2Jln 36:20
+ 6:16 Jar 46:11, Shıǵ 6:16, San 26:57
+ 6:18 Shıǵ 6:18
+ 6:19 Shıǵ 6:19, 1Jln 23:21
+ 6:23 Shıǵ 6:24
+ 6:31 1Jln 16:1-6
+ 6:32 2Jln 5:2
+ 6:33 1Jln 15:17, 1Jln 25:1
+ 6:39 1Jln 15:17, 1Jln 25:1, 2Jln 5:12
+ 6:44 1Jln 15:17, 1Jln 25:1, 2Jln 5:12
+ 6:49 Shıǵ 30:7, Leb 1:7, Leb 4:20
+ 6:50 1Jln 6:4-8
• 6:54 San 35:1-8, Eshu 21:1-42
+ 6:54 Shıǵ 6:16-19, San 3:17-20
+ 6:56 Eshu 14:13
+ 7:1 Jar 46:13, San 26:23
+ 7:5 San 1:29
+ 7:6 Jar 46:21, San 26:38, 1Jln 8:1-5
+ 7:13 Jar 46:24-25, San 26:48-49, Jar 30:7-8
+ 7:14 San 26:31, Jar 50:23, San 32:39
+ 7:15 San 26:33, San 27:1
+ 7:19 San 26:32, Eshu 17:2
+ 7:20 San 26:35-37
+ 7:24 Eshu 16:3, Eshu 16:5
+ 7:26 San 1:10, San 7:48
+ 7:27 San 13:9, San 13:17
+ 7:29 Eshu 17:11
+ 7:30 Jar 46:17-18, San 26:44-46
+ 8:2 Jar 46:21, San 26:38-41, 1Jln 7:6-12
+ 8:12 Ezr 2:33
• 8:29 1Jln 9:35-44

+ 8:33 1Pat 9:1, 1Pat 14:51, 1Pat 14:49, 1Pat 31:2, 1Jln 10:2

+ 8:34 1Pat 14:49, 1Pat 31:2, 1Jln 9:40, 1Jln 10:2, 2Pat 9:12

• 9:1 Nxm 11:1-22
+ 9:1 2Jln 36:20
+ 9:2 Ezr 2:70, Nxm 7:73

+ 9:4 1Jln 2:5-6, Jar 38:29, Jar 38:5, Jar 38:30

+ 9:17 Ezr 2:42, Nxm 7:45
+ 9:20 San 25:7-13
+ 9:21 1Jln 26:2
+ 9:22 2Jln 8:14
+ 9:25 4Pat 11:5
+ 9:27 San 1:53
+ 9:30 Shıǵ 30:23-25
+ 9:32 Leb 24:5-9
+ 9:33 Nxm 10:39, Zab 133:1
• 9:35 1Jln 8:29-38
+ 9:39 1Pat 9:1, 1Pat 14:51
• 10:1 1Pat 31
+ 10:1 1Pat 28:4
+ 10:2 1Pat 14:49, 1Jln 8:33, 1Jln 9:39
+ 10:4 Biy 9:54, 2Pat 1:10
+ 10:9 2Pat 1:20
+ 10:10 Biy 16:23, 1Pat 5:2
+ 10:11 1Pat 11:1-11, 2Pat 21:10
+ 10:12 2Pat 21:12
+ 10:13 1Pat 13:13, 1Pat 15:23, 1Pat 28:7
• 11:1 2Pat 5:1-3, 2Pat 5:6-10
+ 11:2 1Pat 18:13, Zab 77:71
+ 11:3 1Pat 16:13
+ 11:4 Eshu 15:63, Biy 1:8, Biy 1:21
+ 11:6 2Pat 8:16

+ 11:8 3Pat 9:15, 3Pat 9:24, 3Pat 11:27, 2Jln 32:5

+ 11:9 Est 9:4
• 11:10 2Pat 23:8-39, 1Jln 27:1-15
+ 11:15 1Pat 22:1, 2Pat 5:18
+ 11:18 1Pat 7:6
+ 11:20 2Pat 2:18
+ 11:22 Eshu 15:21, 2Pat 8:18
+ 11:23 1Pat 17:50
+ 11:26 2Pat 2:18-23
+ 11:41 2Pat 11:3-17
+ 12:1 1Pat 27:6
+ 12:2 Biy 3:15, Biy 20:16
+ 12:8 Nzm 33:20
+ 12:15 Eshu 3:15
+ 12:19 1Pat 29:2-9
+ 12:23 1Pat 15:28, 1Pat 16:13, 1Pat 28:17
+ 12:28 2Pat 8:17
• 13:1 2Pat 6:1-11

+ 13:6 Eshu 15:9, Eshu 15:60, 1Pat 7:1-2, Shıǵ 25:22

+ 13:9 San 4:15
+ 13:14 1Jln 26:4-5
• 14:1 2Pat 5:11-16
+ 14:1 3Pat 5:1
+ 14:4 1Jln 3:5-8
• 14:8 2Pat 5:17-25
+ 14:9 2Pat 23:13
+ 14:11 Iysh 28:21
+ 14:15 4Pat 7:6
+ 14:17 Shıǵ 15:14-16, Shıǵ 23:27, Nzm 2:25
+ 15:4 1Jln 6:16-30
+ 15:11 2Pat 20:25
+ 15:13 1Jln 13:7-11
+ 15:15 Shıǵ 25:14, San 7:9
+ 15:16 2Jln 5:12, Zab 150:3-5
+ 15:17 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 6:44
+ 15:19 3Pat 4:31, Zab 88:1
+ 15:24 San 10:8
• 15:25 2Pat 6:12-19
+ 15:26 San 23:1, Ayup 42:8

+ 15:29 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 1Pat 19:11-17, Zab 150:4

+ 16:1 1Jln 15:1
+ 16:4 1Jln 6:31
+ 16:5 1Jln 6:39

• 16:7 Zab 104:1-15, Zab 95, Zab 105:1, Zab 105:47-48

+ 16:8 Iysh 12:4
+ 16:9 Erm 21:2
+ 16:11 Zab 23:6, Zab 26:8
+ 16:12 Zab 76:12-13
+ 16:14 Iysh 26:9
+ 16:15 Nzm 7:9
+ 16:16 Jar 17:2, Jar 26:3
+ 16:18 Jar 35:11-12
+ 16:19 Nzm 7:7, Nzm 26:5
+ 16:21 Jar 12:17, Jar 20:3
+ 16:22 Jar 20:7
+ 16:24 Zab 9:2

+ 16:25 2Pat 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Shıǵ 18:11

+ 16:26 Iysh 44:24, Erm 10:12
+ 16:28 Zab 28:1
+ 16:31 Iysh 44:23, Iysh 49:13, Zab 92:1
+ 16:32 Zab 97:7
+ 16:33 Zab 9:9

+ 16:34 2Jln 5:13, 2Jln 20:21, Ezr 3:11, Zab 105:1

+ 16:36 Zab 40:14
+ 16:37 1Jln 16:5
+ 16:39 1Jln 15:11, 3Pat 3:4
+ 16:40 Shıǵ 29:38
+ 16:41 1Jln 6:33
+ 16:42 1Jln 25:1, Zab 38:1
• 16:43 2Pat 6:19
+ 17:1 2Pat 7:1, 2Pat 12:1
+ 17:7 1Pat 16:11-13, Zab 77:70
+ 17:8 1Pat 18:14
+ 17:9 Biy 2:14-16, 1Pat 12:11
+ 17:11 3Pat 2:10
+ 17:12 3Pat 8:19
+ 17:13 Zab 88:27, 2Kor 6:18, Evr 1:5

+ 17:14 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuxn 7:42

• 17:16 2Pat 7:18-29
+ 17:20 Shıǵ 15:11
+ 17:21 Nzm 4:7, Nzm 26:19, Nzm 33:29
• 18:1 2Pat 8:1-14
+ 18:3 1Pat 14:47
+ 18:4 Eshu 11:6
+ 18:7 4Pat 11:10, 2Jln 23:9
+ 18:8 3Pat 7:15-47
+ 18:11 3Pat 7:51
+ 18:13 Jar 25:23, Jar 27:40, San 24:18
• 18:14 2Pat 8:15-18, 2Pat 20:23-26
+ 18:15 2Pat 2:13, 1Jln 11:6, 3Pat 4:3
+ 18:16 2Pat 15:24, 2Pat 20:25, 1Jln 24:3
+ 18:17 2Pat 23:20, 3Pat 2:35, 3Pat 4:4
• 19:1 2Pat 10
+ 19:1 1Pat 11:1
+ 19:6 2Pat 8:3
+ 19:7 San 21:30, Eshu 13:9, Eshu 13:16
+ 19:11 1Jln 18:12
+ 19:13 1Pat 3:18
+ 19:16 3Pat 11:23

• 20:1 2Pat 11:1, 2Pat 12:26-31, 2Pat 21:18-22

+ 20:1 2Pat 11:1, Nzm 3:11
+ 20:4 Nzm 2:11
+ 20:5 1Pat 17:7
+ 20:7 1Pat 16:9, 2Pat 13:3, 1Jln 2:13
+ 20:8 Eshu 11:22
• 21:1 2Pat 24:1-9

+ 21:1 Ayup 1:6, Zxr 3:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, 1Sal 3:5, Ayan 12:9-10

+ 21:2 Biy 20:1, San 1:2-4
+ 21:3 Nzm 1:11
+ 21:5 Biy 20:17, 1Pat 11:8
+ 21:6 1Jln 27:24
• 21:7 2Pat 24:10-17
+ 21:8 2Pat 12:13, 1Pat 13:13
+ 21:9 1Pat 22:5
+ 21:13 Zab 118:156
+ 21:14 Shıǵ 30:12

+ 21:15 4Pat 19:35, 2Jln 32:21, Iysh 37:36, Elsh 12:23, Yuns 3:9

• 21:18 2Pat 24:18-25
+ 21:22 San 16:47-48
+ 21:23 3Pat 19:21

+ 21:26 2Jln 3:1, Leb 9:24, Biy 6:21, 3Pat 18:38

+ 21:29 1Jln 16:39, 2Jln 1:3
+ 22:1 2Jln 3:1
+ 22:2 3Pat 5:17
+ 22:3 3Pat 7:47
+ 22:4 3Pat 5:6
+ 22:5 1Jln 29:1
+ 22:7 2Pat 7:2, 3Pat 8:17, 1Jln 17:1
+ 22:8 3Pat 5:3, 1Jln 28:3
+ 22:9 3Pat 5:4, 3Pat 4:24
+ 22:10 2Pat 7:13-14
+ 22:13 Eshu 1:6, 1Jln 28:20
+ 22:18 1Jln 23:25
+ 23:1 1Jln 29:28
+ 23:3 San 4:3
+ 23:5 2Jln 29:26, Nxm 12:36
+ 23:6 Shıǵ 6:16, San 26:57
+ 23:7 1Jln 26:21-22
+ 23:8 1Jln 29:8
+ 23:12 Shıǵ 6:18, 1Jln 6:18
+ 23:13 Shıǵ 6:20, Shıǵ 28:1, San 6:22-27
+ 23:14 Nzm 33:1
+ 23:15 Shıǵ 18:3-5
+ 23:16 1Jln 26:24
+ 23:17 1Jln 26:25
+ 23:19 1Jln 24:23
+ 23:20 1Jln 24:24
+ 23:21 Shıǵ 6:19, 1Jln 23:21
+ 23:22 San 36:8
+ 23:23 1Jln 24:30

+ 23:24 San 4:3, San 8:24-25, 2Jln 31:17, Ezr 3:8

+ 23:25 1Jln 22:18
+ 23:28 San 3:6-9
+ 23:31 San 28:9-15
+ 24:1 Shıǵ 6:23
+ 24:2 Leb 10:2, San 3:4
+ 24:3 2Pat 8:17
+ 24:7 Ezr 2:36, Nxm 7:39
+ 24:10 Luk 1:5
+ 24:20 1Jln 23:13-23
+ 24:23 1Jln 26:31
+ 24:31 1Jln 25:8, 1Jln 26:13, Nxm 11:1

+ 25:1 1Jln 6:33, 1Jln 6:39, 1Jln 15:17, 1Jln 16:42

+ 25:8 1Jln 26:13
+ 26:2 1Jln 9:21
+ 26:4 1Jln 15:18, 1Jln 15:21, 1Jln 15:24
+ 26:5 2Pat 6:11, 1Jln 13:14
+ 26:8 1Jln 16:38
+ 26:13 1Jln 25:8
+ 26:15 Nxm 12:25
+ 26:21 1Jln 23:7-8
+ 26:24 1Jln 23:16
+ 26:25 1Jln 23:16
+ 26:26 2Pat 8:11
+ 26:29 Nxm 11:16
+ 26:30 1Jln 27:17
+ 26:31 1Jln 24:23, Eshu 21:39, 1Jln 6:81
• 27:1 2Pat 23:8-39, 1Jln 11:10-47
+ 27:3 San 26:19-20
+ 27:5 2Pat 8:18
+ 27:7 2Pat 2:18-23
+ 27:11 2Pat 21:18, 1Jln 20:4

+ 27:15 Eshu 15:17, Biy 1:13, Biy 3:9, 1Jln 4:13

+ 27:17 1Jln 26:30, 1Jln 24:3
+ 27:23 Jar 15:5
+ 27:24 1Jln 21:6-7
+ 27:31 1Jln 5:10, Zab 82:7

+ 27:33 2Pat 15:12, 2Pat 16:20, 2Pat 15:37, 2Pat 17:7, 3Pat 4:5

+ 27:34 1Jln 11:6

+ 28:1 1Jln 23:2

+ 28:2 Iysh 60:13, Iysh 66:1, Ezk 43:7, 2Pat 7:1, 1Jln 17:1

+ 28:3 2Pat 7:5, 3Pat 5:3, 1Jln 22:8

+ 28:4 1Pat 16:12-13, 1Jln 17:27, Jar 49:8, Zab 77:68, 1Jln 5:2

+ 28:5 1Jln 3:1-9, 1Jln 14:3-7, 1Jln 22:9, 2Jln 1:8, 2Jln 6:10

+ 28:6 2Pat 7:13-14

+ 28:9 1Jln 29:17, Hkm 17:3, 3Pat 8:39, 2Jln 6:30, Elsh 1:24, 2Jln 15:2, Iysh 55:6, Erm 29:13

+ 28:13 1Jln 23:6, 1Jln 24:6
+ 28:18 Shıǵ 25:20, Zab 17:11, Zab 98:1
+ 28:19 Shıǵ 25:40
+ 28:20 Eshu 1:6, 1Jln 22:13
+ 29:1 3Pat 3:7, 1Jln 22:5
+ 29:4 Jar 10:29, 3Pat 9:28, Ayup 22:24
+ 29:5 Shıǵ 25:2
+ 29:8 1Jln 23:7-8
+ 29:9 2Kor 9:7
+ 29:11 Zab 23:1, Zab 88:12
+ 29:12 3Pat 3:13, 2Jln 20:6

+ 29:15 Leb 25:23, Zab 38:13, Zab 118:19, Ayup 14:2, Zab 101:12, Zab 143:4

+ 29:16 Xag 2:8
+ 29:17 1Jln 28:9, Hkm 17:3
+ 29:19 1Jln 22:14
+ 29:22 3Pat 1:39, 3Pat 2:35
+ 29:23 3Pat 2:12
+ 29:25 2Jln 1:1, 3Pat 3:13, 2Jln 1:12
+ 29:27 2Pat 2:11, 2Pat 5:4-5, 3Pat 2:11
+ 29:29 1Pat 16:13, 2Pat 7:2, 1Pat 22:5

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 1 Jılnama

Alǵí sóz

1 Jılnama

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi