Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-01-10T05:21:24.252760+00:00

Kurmancî

Kurmancî

1. Pênc K’itêbêd Mûsa
2. Q. Ducarî
3. Ferhengok

Peymana Kevin

Pênc K’itêbêd Mûsa

Pênc k’itêbêd Mûsa (T’awret)

Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî.

Înstîtûta welger’andina K’itêba Pîroz

Moskva

2010

Pênc k’itêbêd Mûsa Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî

Bona welger’andina k’urdîya kurmancî

Bi vê navnîşê binivîsin bişînin:

ibt_inform@.ibt.org.ru

© Horace Knowles © The British&Foreign Bible Society, 1954, 1967, 1972

ISBN 978-5-93943-157-6

© Înstîtût pêrêvoda Bîblîî, Moskva, 2010

Pêşgotina her pênc k'itêbêd Mûsa

Xwendevanêd delal! Cara e'wlin e ku ev her pênc k'itêbêd Mûsa destê weda ye, k'îjan ku dik'evine nava p'arêd Bîblîyayê. Ev k'itêb bi zaravê kurmancîya k'urdî hatîye welger'andinê. Bîblîya k'itêba k'itêba ye, k'itêba here hêja ye û gelek tê xwendinê. Cihû, musulman û mesîhî van her pênc k'itêbêd Mûsa qebûl dikin çawa k'itêbêd pîroz.

Her merivê li ser t'opa dinîyayê, k'îjan qulbîda ku dimîne, çi miletî yan xweyê çi h'ebandinê be, wî dik'eve ku vê k'itêbê bi zimanê xwe bixûne. Bîblîya caba wan pirsa dide, k'îjana ku t'imê serê cime'tê êşandine, mesele: em ji ku bûne, em çima dijîn, çima dinyayêda haqas xirabî heye, pey mirinêr'a çi tê serê mêriv.

Bîblîya t'evayîya xweva şêst şeş k'itêb in, k'îjan ku bi destê gele nivîsk'ara navbera gelek salada hatine nivîsarê. Ev k'itêbana derheqa serhatîyêd ji destpêbûna dinyayêda girtî h'eta qurna yekêye pey bûyîna Îsar'a dibêje. Bîblîya li ser du p'ara p'arevedibe. Peymana Nû, k'îjan ku derheqa bûyîn, kirêd Îsa û peyçûyêd wî, usa jî derheqa pêşdaçûyîna civîna e'wlin berbiç'ev dike.

Peymana Kevin nav xweda dite'milîne her pênc k'itêbêd Mûsa, usa jî k'itêbêd p'êxembera û hilbesta. Her pênc k'itêbêd Mûsa ne t'enê yêd e'wlin in, lê usa jî yêd e'sasî ne, bona t'emamîya K'itêba Pîroz. Ew bona pêşdahatina dinê, însên, pêşdahatina gunah, heleqetîya Xwedê û însên dibêje.

Her pênc k'itêbêd Mûsa ji têkista îbranîye kevin, awa gotî ji têkista Masorêtî bi zimanê k'urdî hatîye welger'andinê. Cî-cîya tiştê ji têkistê dûrk'etî şirovekirinêda tê e'yankirinê. Xilazîya k'itêbê: ferhengok û xerîte heye.

Înstîtûta welger'andina bîblîyayê r'azîbûna xwe dide: welger'a, serr'astkira usa jî h'emûyêd ku t'evî k'arê hazirkirin û xebata çapkirina her pênc k'itêba bûne.

Înstîtûta welger'andina K'itêba Pîroz, Moskva

Q. Ducarî

Qanûna Ducarî

Pêşgotin

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Her pênc k'itêbêd Mûsa bi k'itêba ‹Qanûna Ducarî› xilaz dibe. Awazê lêtêratûra vê k'itêbê, şîretêd xilazîyê ne, alîyê Mûsayê qanûndarê cihûyeyî mezinda ne. Ev peymana e'rdê Mowabêda cime'ta Îsraêlr'a hate wek'ilandinê, r'êda berî k'etina e'rdê Kenanê. Evê k'itêbê dikarin belayî li ser sê p'arêd t'emîyêd Mûsa kin, (p'ara pêşin s. 1-4, p'ara duda: s. 5-29, p'ara sisîya: s. 30-31 û xilazîyê s. 32-34). Usa jî alîyê lêtêratûrêda, çêbûna k'itêbê mîna çêbûna peymana welata ye, ya ku nava p'adşa û wezîr-wek'îlêd wîda têne girêdanê. Navê vê k'itêbê dide k'ifşê, ku nava wêda gelek qanûnêd ji wan k'itêbêd berî wêda têne wek'ilandinê: (Derk'etin, Qanûna K'ahîntîyê, Jimar). Serda jî vanva girêdayî çend p'arêd qanûnaye nû jî têne xuyakirinê. Ev ne t'enê wek'ilandina xeber bi xeber e, ji wan qanûn û t'emîyêd ku hene, lê nûyejîyînbûna peymana Xwedê ye, bona her nisilê îsraêlîya. Çimkî wê hingêda, gava li ber ç'îyayê Sînayê Peymana pêşin hatibû girêdanê, weke çil salî derbaz bibû. Lê belê gelek qanûn hê pêşda dinihêr'in, çimkî gava Îsraêl li welatê Kenanêda cî-war be bijî, hingê wê bona wî hê qanûneke bi hûr gilî kêr bê, anegorî wî h'alê têda. P'areke vê k'itêbêye berbiç'e'v, r'eqemeke dirêje dua û nifir'a ye, k'ilîta şirovekirina t'arîxa Îsraêlêye we'dê wê bê. Nava danasînîyêd xweda bona Îsraêl û Cihûda p'êxemberêd Xwedê, îlayî Yêremîya, gele cara vediger'ine li ser van dua û nifir'a. K'ifşî heye eva k'itêba (yan p'ir'anîya p'arê) xût ew k'itêb e, k'îjan ku wextê nû kirina P'aristgeha Xudan, qur'na 7-da berî bûyîna Îsa hate dîtinê. Gava Yoşîya p'adşa bihîst, ew xwestin û nifir'êd Xwedêye ku cime'tê zûva bîr kiribûn, ya ku li merivêd ne amin hiltên, tirsîya û dest pê kir p'adşatîya xwe alîyê p'ergalîyê û h'ebandinêda paqij kir. Qanûna Ducarî li nava Peymana Nûda ji h'emû k'itêba ze'ftir tê wek'ilandinê. Me'na t'emamîya qanûna cihûya û ew gotina kilasîkîye Xwedêh'ebandinê ev e: Qanûna Ducarî 6:4-5, yanê, t'enê li ber Xudan Xwedê ta be û li ser dinê wî ji her tiştî zêdetir h'iz bike. Îsa Mesîh got, wekî ev e t'emîya here sereke Peymana Kevinda, usa jî t'emîya h'izkirina hindava hevalê xweda.

1

Gotinêd Mûsa ye e'wlin

Xudan t'emî dide ji ç'îyayê Sînayê r'êk'evin

1^1Ev in ew xeberêd ku Mûsa alîyê r'ohilata Ûrdunê, ber'îya E'rabayêda, pêşberî Sûfê, nava Paranê û T'ofelê, Labanê, H'asêrotê, Dî-Zahabêda gotibû t'emamîya Îsraêl. 2Ji H'orêbê[*] h'eta Qadêş-Barnêayê li ç'îyayê Sêhîrêr'a r'îya yanzdeh r'ojî bû+. 3Yekê meha yanzdehaye sala çilî, Mûsa her tiştê ku Xudan li wî e'mir kiribû bona zar'êd Îsraêl gote wan+. 4Pey wê yekêr'a ku Sîxon p'adşê emorîya ku H'eşbonê dima, usa jî Ogê p'adşê Başanê ku E'şterot'ê û Êdreyê dima hatine lêdanê+. 5Alîyê r'ohilata Ûrdunê, e'rdê Mowabêda, Mûsa dest bi şirovekirina vê qanûnê kir got:

6«Xudan Xwedêyê me, li H'orêbê mer'a xeber da got: ‹Bes e hûn li vî ç'îyayî bimînin,+
7r'abin r'êkevin her'ine li ç'îyayêd emorîya û h'emû dor-berêd wane deşta E'rabayêda, li ç'îya-banîya, Necefê, devê be'ra, e'rdê kenanîyê û Lubnanê, h'eta Firatê ç'emê mezin+. 8Binihêr'e! Ez vî e'rdî didime ber we, her'in wî e'rdî bikine milk'ê xwe. Çimkî Xudan kal-bavêd we, Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar ku wî e'rdî bide wan û pey wanr'a jî zur'eta wan›+.

Mûsa h'akima k'ifş dike

9Wê hingê min, Mûsa, gote we: ‹Ez t'enê qewat nakim bik'evime bin barê we+. 10Xudan Xwedêyê we hûn li hev zêde kirine, îro hûn bê h'esab in mîna steyrkêd e'zmên+. 11Bira Xudan Xwedêyê kal-bavêd we, we h'ezar carî ji vî h'esabê we zêdetir bike û we bimbarek bike çawa ku wî gotibû we!+
12Lê ez t'enê çawa dikarim barêd we, nîrêd we û şer'-de'wêd we hilgirim? 13Hûn xwer'a ji qebîlêd xwe merivne serwaxt, aqil û cêr'ibandî bibijêrin û ezê wan bikime serwêrêd we›. 14We caba min da û got: ‹Te tiştekî qenc got ku em bikin›. 15Min serwêrêd qebîlêd we, merivne serwaxt û cêr'ibandî hildan, ew li ser we çawa serh'ezar, sersed, serpêncî, serdehe û berpirsîyar nava qebîlêd weda k'ifş kirin+. 16Wê hingê min li h'akimêd we e'mir kir û gote wan: ‹Guh bidine birayêd xwe û r'ast h'akimtîyê bikin çawa nava îsraêlîya, usa jî nava îsraêlîkî û xerîbekî+. 17Dîwanêda firqîyê nekin, çawa guh didine yê mezin usa jî guh bidine yê biç'ûk. Ji meriva netirsin çimkî dîwan şixulê Xwedê ye, lê her tiştê ku wer'a ze'met be bînine cem min ezê guh bidimê›+. 18Wê hingê min bona her tiştî li we e'mir kir ku hûn gere çi bikin.

Şandina ce'sûsa

19•Çawa ku Xudan Xwedêyê me li me e'mir kir usa em ji H'orêbê r'êk'etin, nava wê qûmistana mezin û xofr'a derbaz bûn, k'îjan ku we dît li ser r'îya berbi ç'îyayêd emorîya. Usa em hatine Qadêş-Barnêayê. 20Min gote we: ‹Hûn gihîştine ç'îyayêd emorîya, k'îjan ku Xudan Xwedêyê me dide me. 21Binihêr'e Xudan Xwedêyê te ev e'rd danî ber te, hevraz her'e wê xwer'a bike milk', çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te, netirse ne jî vek'işe›+.

22Lê hûn t'emam hatine cem min û we got: ‹Were em berî xwe merîya bişînin, wekî ew mer'a ce'sûsîya wî e'rdî bikin û xeberekê bona r'ê bînin k'îjanêda emê hevraz her'in, usa jî bona bajarêd ku emê her'inê›. 23Ew xeber li min xweş hat, min jî ji we donzdeh merî bijartin ji her qebîlê merivek. 24Ew çûn hilk'işîyane ser ç'îya û gihîştine newala Eşk'olê û ew r'aç'e'v kirin. 25Berêd wî e'rdî girtine destêd xwe û t'evî xwe berjêr anîne cem me, xeber mer'a anîn û gotin: ‹Ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê me dide me xweş e›.

26Lê we nexwest ku hevraz her'in, hûn miqabilî t'emîyêd Xudan Xwedêyê xwe sekinîn. 27We konêd xweda bîna xwe teng kir û got: ‹Xwedê jenande me, em ji e'rdê Misirê derxistin, wekî me bi destê emorîya qir' ke. 28Emê k'uda hevraz her'in? Birayêd me tirs kirine dilê me, gotin: «Ew milet ji me mestir û bilindtir e, bajare mezin in û h'eta e'zmên ew sûrkirî ne, me zar'êd enaqî jî li wir dîtin»›. 29Min gote we: ‹Nebizdin û netirsin ji wan: 30Xudan Xwedêyê we ku pêşîya weva diçe, ewê xwexa alîyê we şer' bike, çawa ku wî bona we Misirêda ber ç'e'vêd we kir+. 31Ber'îyêda jî te dît, ku çawa meriv zar'êd xwe hildigire, usa jî Xudan Xwedêyê te, t'emamîya vê r'êda tu hilgirtî, k'îjanîda ku hûn diçûn, h'eta hûn gihîştine li vî cîyî›+. 32Pey vê yekêr'a jî we dîsa bawerîya xwe Xudan Xwedêyê xwe ne anî, 33yê ku r'êda pêşîya weva diçû ku cîyê zomelêxistina we k'ifş ke. Şev agirda, r'oj jî e'wrda r'ê nîşanî we dikir, k'îjanêda ku hûn diçûn+.

Xudan cime'ta Îsraêl ceza dike

34•Xudan dengê xeberdana we bihîst, hêrs k'et, sond xwar û got: 35‹T'u kes ji van meriva, ji vî nisilê xirab, wî e'rdê qenc wê nebîne, bona k'îjanî min sond xwar ku bidime kal-bavêd we. 36T'enê K'alêbê kur'ê Yifûneh wê wî e'rdî bibîne, ezê wî e'rdê ku ew nav ger'îya bidime wî û zar'êd wî, çimkî ew t'am gur'a Xudanda ma›+. 37Xudan bona we ser min jî hêrsa xwe r'akir û got: ‹Tu jî nak'evî wir+. 38Berdestîyê te Yêşûyê kur'ê Nûn wê bik'eve wir, wî bişidîne, çimkî ewê Îsraêl bibe ku wî e'rdî xwer'a bikine milk'+. 39Xişîmêd weye bona k'îjana we digot ku ewê t'alan her'in û zar'êd weye ku hê qencî-xirabîyê ji hev dernaxin ewê bik'evine wir. Ezê wî e'rdî bidime wan ewê xwer'a bikine milk'. 40Hûn veger'in, bi r'îya Be'ra Sor her'ine ber'îyê›.

41Lê we caba min da got: ‹Me ber Xudan gune kir, emê hevraz her'in bikine şer', çawa ku Xudan Xwedêyê me li me e'mir kir. Hingê her kes ji we ç'ek girêda, we t'irê ku hêsaye hilk'işine serê ç'îya›. 42Lê Xudan gote min: ‹Bêje wan: «Hilnek'işin û nekine şer' ku hûn ji dijminêd xwe neyêne qir'ê, çimkî ez t'evî we nînim»›. 43Min gote we, lê we guh neda min û miqabilî t'emîya Xudan sekinîn. We serh'işkî kir hilk'işîyane serê ç'îya. 44Binalîyêd wan ç'îya emorî miqabilî we r'abûn, ser Sêhîrê mîna moza dane pey we h'eta H'ormayê we xistin. 45Hûn veger'îyan û ber Xudan girîyan, lê Xudan guh neda we dengê we ne bihîst.

We'dê ber'îyêda

46Wê hingê we'dekî gelekî dirêj hûn li Kadêşê man+.

2

2^1Em veger'îyan çûne ber'îyê bi r'îya Be'ra Sor, çawa ku Xudan gotibû min. Em gelek r'oja dora ç'îyayê Sêhîrê dizivir'în+. 2Xudan gote min: 3‹Bes e hûn dora vî ç'îyayî bizivir'in, veger'ine alîyê bakurê. 4Li milet e'mir ke û bêje: «Tê sînorê birayêd xwe, zar'êd Esawr'a ku li Sêhîrê dimînin derbaz bî. Ewê ji we bitirsin, lê hûn h'ewza xwe ji wan bikin. 5Xwe li wan nexin, çimkî ez ji e'rdê wan qet weke nigekî jî nadime we, çimkî min ç'îyayêd Sêhîrê çawa milk' da Esaw+. 6Xurek û avê p'eretî ji wan bik'ir'in bixwin, vexwin. 7Çimkî Xudan Xwedêyê te h'emû şixulêd destêd te bimbarek kir. Ew haş r'êwîtîya te heye li vê ber'îya mezinda. Eva çil sal e ku Xudan Xwedêyê te t'evî teye û kêmasîya t'u tiştî te nedît»›+. 8Bi vî awayî em ser birayêd xwe zar'êd Esawr'a ku li Sêhîrê diman derbaz bûn, em ji r'îya E'rabayê, Êlat û Esyon-Geberê dûr derbaz bûn.

Em veger'îyan û r'îya ber'îya Mowabêda çûn,+
9Xudan gote min: ‹Xwe mowabîya nexe û t'evî wan neke şer', çimkî ji e'rdê wan nadime te, min E'r çawa milk' da zar'êd Lût[*]›+. 10(Pêşîyê êmî li wir diman, miletekî qewat, bêh'esab û bejin bilind mîna enaqîya+. 11Çawa enaqî, usa jî êmî r'ifayî[*] dihatine h'esabê lê mowabîya wanr'a êmî digotin+. 12Pêşîyê li Sêhîrê h'orî diman, lê zar'êd Esaw berî wan dan, ew qir' kirin û cî milk'ê wan ji wan standin, çawa ku Îsraêl serê wî e'rdî kir, k'îjan ku Xudan çawa milk' da wan.)+
13‹Niha r'abin sêlafa Zeredêr'a derbaz bin!› Û em sêlafa Zeredêr'a derbaz bûn+. 14We'dê ku em ji Qadêş-Barnêayê r'êk'etin h'eta derbazbûna sêlafa Zeredêr'a sî û h'eyşt sal k'işand. H'eta ku t'emamîya nisilê şer'k'arêd nava zomêda mirin, çawa ku Xudan wanr'a sond xwaribû[*]+. 15Xudan jî destê xwe li ser wan bilind kiribû, wekî ji nava zomê qir'a wan bîne, h'eta ew t'emam mirin.

16Gava t'emamîya merivêd şer'k'ar ji nava milet mirin, 17Xudan gote min: 18‹Îro tu E'rêr'a sînorê Mowab derbaz dibî 19û nêzîkî zar'êd Amon dibî, xwe wan nexe û t'evî wan neke şer', çimkî ji e'rdê zar'êd Amon milk' nadime te, min ew çawa milk' da zar'êd Lût[*]›+. 20(Ev jî e'rdê r'ifayîya tê h'esabê, pêşîyê r'ifayî li wir mane, lê amonîya li wanr'a zamzûmî dibêjin+. 21Ew miletekî mezin, bêh'esab û bilind bû mîna enaqîya. Xudan ew ber ç'e'vê amonîya qir' kirin, amonîya berî wan dan û ew dewsa wan cî war bûn, 22çawa ku Xudan bona zar'êd Esaw kir, yêd ku li Sêhîrê dijîn. Xudan h'orî ber ç'e'vêd wan qir' kirin, zar'êd Esaw berî wan dan û milk'ê wan zeftî xwe kirin h'eta îro+. 23Usa jî t'evî e'wwîyê ku gundêd nêzîkî Gazzayê diman qewimî bû. K'apt'orîyê[*] ku ji K'apt'orê derk'etibûn ew qir' kiribûn û cî warê wan ji wan standibûn.)+
24•‹R'abin r'ê k'evin û sêlafa Arnonêr'a derbaz bin. Binihêr'in! Ez Sîxonê emorî p'adşê H'eşbonê û e'rdê wî didime destê te, t'evî wan bike şer' û destpêke e'rdê wan xwer'a bikine milk'. 25Îroda ezê destpêkim tirs û xofa te bikime li ser miletêd bin p'er'ê e'zmên. Yêd ku wê bona te bibihên li ber te wê bilerizin û bibizdin›+.

26Min ji ber'îya Qidêmotê bi xeberêd e'dilayê qasid şandine cem Sîxonê p'adşê H'eşbonê ku bêjin: 27‹Bihêle ku ez welatê teva derbaz bim, ezê t'enê r'îya serekeda her'im, ç'ep û r'ast daneger'im+. 28Xurek û avê p'eretî bifiroşe min ezê bixwim, vexwim. T'enê bihêle ez derbaz bim, 29çawa zar'êd Esaw ku ser Sêhîrê dijîn û mowabîyê ku E'rê dijîn bona min kirin. H'eta ku ez Ûrdunêr'a derbaz nebime wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê me dide me›. 30Lê Sîxonê p'adşê H'eşbonê qayl nebû ku em welatê wîr'a derbaz bin, çimkî Xudan Xwedêyê te ew serh'işk kir û dilê wî kire kevir, wekî wî bide destê te, mîna r'oja îroyîn.

31Hingê Xudan gote min: ‹Binihêr'e! Ez destpêdikim Sîxon û welatê wî didime destê te, destpêke zeft ke û e'rdê wî xwer'a bike milk'›. 32Sîxon û h'emû cime'ta wî li Yahasê miqabilî me derk'ete şêr', 33lê Xudan Xwedêyê me ew da destê me, me ew, kur'êd wî û h'emû cime'ta wî qir' kirin. 34Hingê me h'emû bajarêd wî zeft kir, ew û bajarêd wî wêran kirin, ew t'am dîyarî Xudan kirin, mêr, jin û zar' qet yek sax ne hişt. 35T'enê me h'eywan xwer'a hilda û t'alanê ji bajarêd ku me zeft kiribûn. 36Ji E'rohêra devê sêlafa Arnonê û ji bajarê deştê, h'eta Gîle'dê bajar t'unebû ku me qewattir bûya. Xudan Xwedêyê me h'emû dane destê me+. 37T'enê tu nêzîkî welatê zar'êd Amon ne bûyî, usa jî t'emamîya alîyê sêlafa Yaboqê t'evî bajarêd serê ç'îya û t'emamîya wan cîyêd ku Xudan Xwedêyê me îzin ne da me.

3

Îsraêl Og alt' dike

3^1•Em veger'îyan û r'îya Başanêda hevraz çûn. Ogê p'adşê Başanê t'emamîya miletê xweva Êdreyêda derk'ete miqabilî me şêr'. 2Xudan gote min: ‹Ji wî netirse, çimkî ez ewî t'evî h'emû miletê wî, e'rdê wî didime destê te. Tê usa bînî serê wî, çawa ku te anî serê Sîxonê p'adşê emorîya ku H'eşbonê dima›+. 3Xudan Xwedêyê me, Ogê p'adşê Başanê û h'emû miletê wî dane destê me. Me usa wî xist ku t'u kes ji wan sax ne ma. 4Wê hingê me h'emû bajarêd wan zeft kirin, bajar nemabû ku me hilnedabûya, awa gotî şêst bajar, t'emamîya qeza Argovê, p'adşatîya Ogê Başanê+. 5H'emû ev bajar bi sûrêd bilind, cot dergeha û zer'zava qewatkirî bûn, xêncî gelek gundêd bê sûr. 6Me ew wêran kirin, ew t'am dîyarî Xudan kirin, çawa ku me anî serê Sîxon p'adşê H'eşbonê, her bajar t'evî jin, mêra û zar'a wêran kirin+. 7Lê h'emû h'eywan û t'alan ji wan bajara me xwer'a hildan.

8Wî çaxî me e'rdê alîyê r'ohilata Ûrdunê ji sêlafa Arnonê h'eta ç'îyayê Hermonê ji destê du p'adşêd emorîya stand. 9(saydanî Hermonêr'a Sîryon dibêjin, emorî jî Senîr dibêjin.)+
10H'emû bajarêd deşta ç'îyê û t'emamîya Gîle'd, t'emamîya Başanê h'eta Salk'ayê û Êdreyê, bajarêd p'adşatîya Og li Başanê me hilda. 11(Çimkî ji r'ifayîya t'enê Ogê p'adşê Başanê mabû. Va ye darbesta wîye h'esinî niha R'abbayêda cem zar'êd amonîya ye, dirêjaya wê nehe zend e, beraya wê çar zend e, zendê gihîştîya.)+

Milk'ê R'ûbên, Gad û Minaşe

12Wê hingê me ew e'rd xwer'a kire milk'. E'rohêr nêzîkî sêlafa Arnonê û nîvê ç'îyayêd Gîle'dê t'evî bajarêd wî min da r'ûbênîya û gadîya+. 13Çi ku ji Gîle'dê mabû û t'emamîya Başana p'adşatîya Og min da nîvê qebîla Minaşe. (T'emamîya qeza Argovê li t'emamîya Başanêda dihate navkirinê çawa e'rdê r'ifayîya. 14Yaîrê kur'ê Minaşe t'emamîya qeza Argovê h'eta sînorê gişûrîya û mahaxatîya hilda. Ewî Başan bi navê xwe H'avot Yaîr[*] nav kir ku h'eta îro ew nava li ser e)+. 15Gîle'd min da Maxîr[*]+. 16Ji Gîle'd h'eta sêlafa Arnonê min da r'ûbênîya û gadîya. Sînorê wan ev in: Ji nava sêlafa Arnonê h'eta sêlafa Yaboqê ku sînorê kur'êd Amon e,+
17û usa jî deşta E'raba, sînorê Ûrdunêva ji Xinnêrêtê h'eta Be'ra E'rabayê awa gotî Be'ra Mirî[*], alîyê r'ohilatê ber p'ala Aşdod Pîsgayê+.

18Wê hingê min li we e'mir kir, got: ‹Xudan Xwedêyê we ev e'rd da we ku hûn wî xwer'a bikine milk'. Awa hûn h'emûyêd şer'k'ar, ç'ekê xwe girêdin pêşîya birayêd xwe zar'êd Îsraêl her'in. 19T'enê jin-zar'êd we, h'eywanêd we (ez zanim ku h'eywanêd we gelek in) bira wan bajarada ku min dane we bimînin,+
20h'eta ku Xudan r'ih'etîyê nede birayêd we, mîna we. Gava ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê we dide wan alîyê r'oavaya Ûrdunê xwer'a bikine milk', hingê bira her kes ji we veger'e li ser milk'ê xwe, k'îjan ku min dane we›+. 21Wê hingê min li Yêşû e'mir kir û got: ‹Ç'e'vêd te her tişt dîtin, çi ku Xudan Xwedêyê we anî serê wan her du p'adşa. Xudan wê usa jî bîne serê wan h'emû p'adşatîya nava k'îjanar'a tê derbaz bî+. 22Ji wan netirsin, çimkî Xudan Xwedêyê we xwexa şer' dike bona we›+.

Xudan îzin neda Mûsa bik'eve Kenanê

23Wê demê min r'eca ji Xudan kir û got: 24‹Xudan, Xweyê min! Te destpêkir mezinayîya xwe û destê xweyî qewat nîşanî xulamê xwe kir. K'îye ew xwedêyê e'zmanada û ser e'rdê, ku mîna şixul û kirêd zore ku tu dikî, bike+? 25R'eca dikim bihêle ez derbaz bim, wî e'rdê qencî alîyê r'oavaya Ûrdunê, wan ç'îyayêd qenc û Lubnanê bibînim›. 26Lê Xudan bona we ser min hêrs k'et û dengê min ne bihîst. Xudan gote min: ‹Bes e! Vir şûnda bona wê yekê îdî minr'a nebêje!+
27Hilk'işe serê Pîsgayê, serê xwe bilind ke bakur û başûr, r'ohilat û r'oava pê ç'e'vêd xwe bibîne, çimkî tê ji Ûrdunê derbaz nebî+. 28Li Yêşû e'mir ke, dil bide li ber wî û bişidîne, çimkî ewê pêşîya vî miletîva her'e û wî e'rdî k'îjanî tê bibînî wanr'a bike milk'›+. 29Û em li newala pêşberî Bêt'-P'ihorê man+.

4

Mûsa gazî qedandina qanûna Xwedê dike

4^1Îsraêl, bibihê niha qeyde-qanûn û qirarêd ku ez we hîn dikim wekî wan biqedînin. Bi vî awayî hûnê bijîn û her'ine wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd we wê bide we ku wî xwer'a bikine milk'+. 2Ez çi li we e'mir dikim, ji wê ne zêde kin, ne jî kêm kin, lê qanûnêd Xudan Xwedêyê we ku ez li we e'mir dikim xweyî kin+. 3Ç'e'vêd we dîtin ku Xudan çi kir Bae'l-P'ihorêda[*]. H'emû merivêd ku pey Bae'l-P'ihor çûn Xudan Xwedêyê te ew ji nava te unda kirin,+
4lê we ku xwe Xudan Xwedêyê xwe girtîye t'emam jî h'eta niha sax in.

5Binihêr'e min hûn hînî qeyde-qanûn û qirara kirin, çawa ku Xudan Xwedêyê min li min e'mir kiribû, wekî hûn li wî e'rdîda jî bik'ar bînin, k'îjanî hûnê bik'evinê xwer'a bikine milk'. 6Xweyî kin û biqedînin, çimkî ev e bîlantî û serwaxtîya weye li ber ç'e'vê mileta. Ewê ku van h'emû qeyde-qanûna bibihên wê bêjin: ‹R'astî ev cime'ta bîlan û serwaxt e, miletekî mezin e›+. 7Çimkî k'îjan miletê mezin e ku xwedêyê wan aha nêzîk e, çawa Xudan Xwedêyê me, wextê her gazîya me+? 8Yan qeyde-qanûnêd, qirarêd k'îjan miletê mezin r'ast in, mîna t'emamîya van hînkirina k'îjan ku ez îro datînime li ber we+?

9T'enê haş ji xwe hebe, miqatî nefsa xwe be wekî tu wan tişta bîr nekî, k'îjan ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin. Ew t'emamîya r'ojêd e'mirê teda ji dilê te derneyên, wan bigihîne zar'êd xwe û zar'ê zar'êd xwe+. 10Bîr bîne ew r'oja ku tu li H'orêbê ber Xudan Xwedêyê xwe sekinîbûyî, çaxê Xudan gote min: ‹Cime'tê bicivîne cem min. Ezê xeberêd xwe wanr'a bêjim, wekî ew hîn bin ji min bitirsin h'emû r'ojêd ku ew li ser dinê bijîn, usa jî zar'êd xwe hîn kin›+. 11Û hûn nêzîk bûn binat'ara ç'îyê sekinîn, ç'îya jî agir pê k'etibû û alav digihîşte k'ûraya e'zmên, te'rîstanî, e'wrayî û şever'eş bû+. 12Xudan ji nava agirda t'evî we xeberda. We dengê gotina wî bihîst, lê dilqê wî ne dît, t'enê deng dibihîst. 13Xwedê peymana xwe, awa gotî her dehe t'emî weva e'yan kirin. Ew li ser du selêd kevirî nivîsîn û t'emî da we ku wan xwey kin+. 14Wê hingê Xudan li min e'mir kir ku ez we hînî wan qeyde-qanûn û qirara kim, bona ku li wî welatîda jî biqedînin k'îjanî ku hûnê derbaz bin xwer'a bikine milk'.

15We t'u dilq nedît wê r'oja ku Xudan li H'orêbê ji nava êgirda wer'a xeberda. Haş ji xwe hebin 16ku hûn neşih'itin û xwer'a p'ûta t'u cûr'eyî, dilqê mêr yan jinêda çênekin+. 17Ne jî dilqê t'u h'eywanê li ser e'rdê, ne dilqê t'u teyredê xweyîbaske bin p'er'ê e'zmênda ku difir'e, 18ne dilqê t'u şûlikîyê li ser e'rdê, ne jî dilqê t'u me'sîyê avêye binê e'rdêda çêkî. 19Nebe ku tu serê xwe bilindkî jor li e'zmên, te'vê, hîvê, steyrka û t'emamîya nexşêd e'zmên binihêr'î û bêyî xapandinê, li ber wan ta bî û wanr'a xulamtîyê bikî, çimkî Xudan Xwedêyê te ew bona t'emamîya miletêd bin p'er'ê e'zmênda k'ifş kirine+. 20Lê çi dimîne bona we, Xudan hûn ji nava fir'na h'esinî, awa gotî ji Misirê derxistin, wekî hûn bibine miletê p'ara wî, mîna r'oja îroyîn+.

21Xudan bona kirêd we hêrsa xwe li min r'akir û sond xwar, wekî ez ji Ûrdunê derbaz nabim, nak'evime e'rdê qencî ku Xudan Xwedêyê te çawa war dide te+. 22Ezê li vî e'rdî bimirim, ji Ûrdunê derbaz nabim, lê hûnê derbaz bin û li wî e'rdê qenc xwer'a bikine milk'. 23Haş ji xwe hebin, wekî hûn peymana ku Xudan Xwedêyê we t'evî we girêda, bîr nekin. Xwer'a p'ûta dilqê t'u tiştîda çênekin, çi ku Xudan Xwedêyê te îzin ne da te. 24Çimkî Xudan Xwedêyê te agirê p'er'itandinê ye, ew Xwedêkî k'umr'eş e+.

25Gava ter'a zar' bibin û zar'êd zar'a bibin, dirêj li ser wî e'rdî bijîn, p'eyr'a hûn bişih'itin xwer'a p'ûta dilqê tiştekîda çêkin û xirabîyê li ber Xudan Xwedêyê xwe bikin, hûnê hêrsa wî r'akin, 26ez îro gazî e'rd û e'zmên dikim çawa şe'de miqabilî we, hûnê zûtirekê betavebin li ser e'rdê ku hûnê Ûrdunêr'a derbaz bin her'in xwer'a bikine milk'. Hûnê li ser wê dirêj nemînin lê hûnê bêne r'aqetandinê+. 27Û Xudan wê we li nava miletada bela-belayî ke, t'enê hinekê ji we nava miletêd ku Xudanê we bibe bimînin+. 28Wê derê hûnê wan xwedêyar'a qulix kin, k'îjan ku bi dara, kevira bi destêd meriva çêkirî ne. Yêd ku ne dibînin, ne dibihên, ne dixwin û ne jî bînê hildidin+. 29Lê gava tu li wir demana Xudan Xwedêyê xweda bî, heger bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe wî biger'î, tê wî bibînî+. 30Çaxê tu tengasîyada bî û r'ojêd axirîyêda ev h'emû tiştana bêne serê te, tê veger'î li cem Xudan Xwedêyê xwe û tê gur'a wî bikî. 31Çimkî Xudan Xwedêyê te, Xwedêyê r'e'me e, ew te nahêle, te unda nake û peymana t'evî kal-bavêd te girêdayî bîr nake, bona k'îjanî Xwedê wanr'a sond xwarîye.

32K'a bona wan we'dêd berî xwe bipirse, ji wê r'ojêda ku Xwedê însan li ser e'rdê xuliqandîye, bin p'er'ê e'zmênda mîna evê kirina mezin qet qewimîye, yan hatîye bihîstinê+? 33Qet miletekî dengê Xwedê ji nav agirda ku xeber dide bihîstîye, çawa ku te bihîst û sax mayî+? 34Yan xwedêkî kirîye ku bê û xwer'a miletkî ji nava miletê din hilde, bi cêr'ibandina, nîşana, k'eremeta, şêr', bi destê zor û zenda dirêjkirî, bi xofa mezin, mîna h'emû tiştê ku Xudan Xwedêyê we bona we Misirêda li ber ç'e'vê te kir? 35Ter'a hatibû dayînê ku tu bibînî, wekî tu bizanibî ku Xudan, Xwedê ye û pêştirî wî xwedê t'une+. 36Ewî ji e'zmên da ku tu dengê wî bibihêyî, wekî te şîret ke, li ser e'rdê jî agirê xweyî mezin nîşanî te kir, te xeberêd wî ji nava êgirda bihîstin+. 37Çimkî ewî kal-bavêd te h'iz kirin û zur'eta wan paşî wan bijart, ewî xwexa tu ji Misirê bi qewata xweye mezin derxistî. 38Wekî berî mileta de ji ber ç'e'vê te ku ji te mestir û qewattir in, te derbaz ke û e'rdêd wan çawa milk' bide te, mîna r'oja îroyîn. 39Îro nas ke û dilê xweda xwey ke: Ku Xudan e Xwedê, jor li e'zmên, jêr li ser e'rdê yekî din t'uneye+. 40Qeyde-qanûn û e'mirêd wî xwey ke, k'îjana ku ez îro e'mirî li te dikim, wekî bona te qenc be, pey ter'a jî bona kur'êd te, usa jî e'mirê te dirêj be li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te h'eta-h'etayê».

Bajarêd r'evê

41•Hingê Mûsa sê bajar wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê başqe kirin, 42wekî mêrkujê ku yekî bê h'emdê xwe bikuje bir'eve li wir. Heger dijminatî nava wanda qet t'unebûye, bira ew bir'eve ji van her sê bajara yekî ku sax bimîne[*]: 43Besera ber'îyêda li deşta ç'îyê bona r'ûbênîya be, Ramot'a Gîle'dêda bona gadîya û Golana Başanêda bona minaşîya be.

44Ev e hînkirina ku Mûsa gote zar'êd Îsraêl. 45Ev in ew şe'detî, qeyde-qanûn û qirarêd ku Mûsa gote zar'êd Îsraêl pey ji Misirê derk'etina wanr'a, 46alîyê r'ohilata Ûrdunê newala pêşberî Bêt'-P'ihorê e'rdê Sîxonê p'adşê emorîyada ku H'eşbonê dima, k'îjan ku Mûsa û zar'êd îsraêlîya bindest kirin, pey ji Misirê derk'etina wanr'a. 47Û wana e'rdê wî û e'rdê Ogê p'adşê Başanê, du p'adşêd emorîya wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê zeft kirin:+
48Ji E'rohêra devê sêlafa Arnonê h'eta ç'îyayê Sîryonê, awa gotî Hermonê,+
49t'evî t'emamîya E'rabayê wî alî Ûrdunê alîyê r'ohilatê, h'eta Be'ra E'rabayê[*] berp'ala Pîsgayê+.

5

Gotina Mûsaye duda

Wek'ilandina dehe t'emîya

5^1•Mûsa gazî t'emamîya Îsraêl kir û gote wan: «Bibihê Îsraêl, qeyde-qanûn û qirarêd ku ez îro wer'a dibêjim. Hûn jî wan hîn bin û bikin ku wan biqedînin. 2Xudan Xwedêyê me li ber H'orêbê[*] peyman t'evî me girêda. 3Xudan t'evî kal-bavêd me eva peymana girêneda, lê xût t'evî me h'emûya, yêd ku îro sax-silamet li vir in. 4Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'û bi r'û t'evî we xeberda+. 5Ez jî wî çaxî navbera we û Xudanda sekinîbûm, wekî xebera Xudan wer'a bêjim, çimkî hûn ji agir ditirsîyan û hilnedik'işîyane serê ç'îyê, hingê Xudan got:+

6‹Ez Xudan Xwedêyê te me, yê ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî+. 7Pêştirî min xwedêyê teye mayîn t'une bin+.

8T'u p'ûtî mîna dilqê tiştekîda xwer'a çê nekî, ne jor li e'zmên, ne jêr li ser e'rdê, ne jî nava avêd bin e'rdêda+. 9Ber wana ta nebî û xulamtîya wan nekî, çimkî ez Xudan Xwedêyê te Xwedêkî k'umr'eş im, ku bona neheqîyêd bava tînime serê zar'a h'eta nisilê sisîya û çara yêd ku dijenine min,+
10lê ewêd ku min h'iz dikin û e'mirêd min diqedînin, ezê h'eta h'ezar nisilî bi h'uba amin t'evî wan bim+.

11Navê Xudan Xwedêyê xwe badîhewa nedî ser zarê xwe, çimkî Xudan wê yê ku navê wî badîhewa dide ser zarê xwe bê ceza nehêle+.

12R'oja şemîyê xwey ke û pîroz ke, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir+. 13Şeş r'oja bixebite û h'emû şixulê xwe bike, 14lê r'oja h'efta, şemîya r'ih'etîya bona Xudan Xwedêyê te ye, t'u şixulî nekî, ne tu, ne kur'ê te, ne qîza te, ne xulamê te, ne carîya te, ne gayê te, ne k'era te, ne h'eywanekî te, ne jî xerîbê nava teda, wekî xulam û carîya te mîna te r'ih'et be. 15Bîr bîne wekî tu xulam bûyî li e'rdê Misirêda û Xudan Xwedêyê te, tu ji wir derxistî, bi destê zor û zenda dirêjkirî, lema jî Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir ku şemîya r'ih'etîyê xwey kî.

16Qedirê dê û bavê xwe bigirî, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir, wekî e'mirê te dirêj be, wekî ter'a qenc be li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te+.

17Nekujî+.

18Zinîyê nekî+.

19Nedizî+.

20Miqabilî t'u kesî şe'detîya derew nedî+.

21Dilhavijîya k'ulfeta t'u kesî nekî. Ne dilhavijîya mala t'u kesî, ne e'rdê wî, ne xulamê wî, ne carîya wî, ne gayê wî, ne k'era wî, usa jî t'u tiştê t'u kesî›+.

22Ev xeberana Xudan h'emû civata wer'a, serê ç'îyê ji nava agirda, e'wr û te'rîstanîyêda, bi dengê bilind got û îdî zêde nekir. Ew li ser du selêd kevirî nivîsîn û dane min+. 23Çaxê we deng ji nava te'rîstanîyê bihîst, ç'îya jî bi agir dişewitî, hingê hûn, h'emû serwêrêd qebîlêd we û r'ûspîyêd we nêzîkî min bûn, 24û gotin: ‹Awa Xudan Xwedêyê me r'ûmeta xwe, mezinayîya xwe nîşanî me kir û me dengê wî ji nava agirda bihîst. Îro me dît, wekî Xwedê t'evî însên xeber dide û însan sax dimîne. 25Niha çima em bimirin? Ev agirê hanî mezin wê me h'ûfî xwe ke, wekî em dîsa dengê Xudan Xwedêyê xwe bibihên, emê bimirin+. 26Çimkî k'îjanî xûn-goşt dengê Xwedêyê zêndî ku ji nava êgir xeberda mîna me bihîstîye û sax maye? 27Tu her'e nêzîk be û bibihê h'emû çi ku Xudan Xwedêyê me wê bêje û tu t'emamî mer'a bêje. Çi ku Xudan Xwedêyê me wê bêje te, emê jî bibihên û biqedînin›+.

28Gava we t'evî min xeber dida, Xudan dengê we bihîst û Xudan gote min: ‹Min ew xeberêd ku evî miletî gote te bihîst. H'emû çi ku wan got qenc e+. 29Xwezî nêt-fikirêd wan her gav ev be, ji min bitirsin û h'emû e'mirêd min biqedînin, wekî wan û zar'êd wanr'a h'eta-h'etayê qenc be! 30Her'e bêje wan: «Veger'ine konêd xwe». 31Lê tu li vir t'evî min bimîne, ezê h'emû e'mir, qeyde-qanûn û qirara bêjime te, tu jî cime'tê hînî van kî, wekî ew wan biqedînin li ser e'rdê ku ez didime wan xwer'a bikine milk'›. 32Bice'dînin usa bikin, çawa ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kir, ne ç'ep dager'in, ne jî r'ast+. 33T'enê wê r'êyêda her'in k'îjan ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kir, wekî hûn sax û silamet bin û r'ojêd we li ser e'rdê ku hûnê lê war bin, dirêj bin+.

6

T'emîya here mezin

6^1Ev in ew e'mir, qeyde-qanûn û qirarêd ku Xudan Xwedêyê we e'mirî li min kirin ku we hîn kim, wekî wî welatîda k'îjanî ku hûn diçinê lê war bin biqedînin. 2Heger tu h'emû r'ojêd e'mirê xweda ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî, h'emû qeyde-qanûn û e'mirêd ku ez li te e'mir dikim, tu, kur'ê te û kur'ê kur'ê te biqedînin, hingê e'mirê teyê dirêj be+. 3Bibihê Îsraêl û bike ku biqedînî, wekî ter'a qenc be û hûn gelekî li hev zêde bin, li ser e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te+.

4Bibihê Îsraêl! Xudan Xwedêyê me Xudanek e[*]+. 5Xudan Xwedêyê xwe h'iz bike, bi t'emamîya dilê xwe, bi t'emamîya canîya xwe û bi t'emamîya qewata xwe+. 6Van xeberêd ku ez îro li we e'mir dikim bira dilêd weda bin. 7Zar'êd xwe qenc hînî van ke. Bona van xeber de, gava mala xweda r'ûniştî bî, yan r'êda bî, yan p'aldayî bî yan r'adibî+. 8Û wan çawa nîşan li ser destê xwe girêde, usa jî bira ew li ser e'nîya te li navbera ç'e'vêd te bin,+
9wan li ser r'exderîyêd mala xwe û dergehêd bajarê xwe binivîse+.

Xemkirina bona neguhdarîyê

10Çaxê Xudan Xwedêyê te, te bibe wî e'rdî, k'îjan ku Xudan kal-bavêd te Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar, ku bajarêd qenc û mezinva bide te, k'îjan ku te çênekirine,+
11malêd her tiştîva t'ijî, ku te t'ijî ne kirine, bîrêd vedayî, ku te venedane, baxê tirîya û zeyt'ûnê, ku te daneç'ikandine, tê bixwî û t'êr bî. 12Haş ji xwe hebe, wekî tu Xudanê ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî bîr nekî. 13Xudan Xwedêyê xwe bitirse, wîr'a xulamtîyê bike, bi navê wî sond bixwe+. 14Pey xwedêyêd başqeye miletêd dora xwe neçin, 15çimkî Xudan Xwedêyê ku nava teda ye, Xwedêyê k'umr'eş e. Nebe ku hêrsa Xudan Xwedêyê te li ser te r'abe û ew te ji ser r'ûyê e'rdê unda ke+.

16Xudan Xwedêyê xwe necêr'ibînin, çawa ku we li Massahê[*] ew cêr'iband+. 17E'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, şe'detîyêd wî û qeyde-qanûnêd wî, ku ewî li te e'mir kirin, qenc xweyî kin. 18Li ber ç'e'vê Xudan r'astîyê û qencîyê bike, wekî ter'a qenc be û tu her'î li wî e'rdê qenc war bî, bona k'îjanî Xudan kal-bavêd ter'a sond xwar 19ku h'emû dijminêd te wê ji ber te bêne r'aqetandinê, çawa ku Xudan got+.

20Gava zar'êd te sibê ji te bipirsin, bêjin: ‹Me'na van şe'detî, qeyde-qanûn û qirara ku Xudan Xwedêyê me t'emî li we kirine, çi ne?›+
21Hingê bêje zar'êd xwe: ‹Em Misirêda xulamê Firewin bûn, lê Xudan em bi destê zor ji Misirê derxistin+. 22Xudan li Misirê, li ber ç'e'vêd me nîşan û k'eremetêd mezine qolayî anîne serê Firewin û t'emamîya mala wî+. 23Lê Xwedê em ji wir derxistin ku me bibe wî e'rdî, bona k'îjanî ku wî kal-bavêd mer'a sond xwar ku bide me. 24Hingê Xudan li me e'mir kir ku h'emû van qeyde-qanûna xwey kin, ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsin, wekî t'emamîya r'ojêd meda mer'a qenc be, me sax bihêle mîna r'oja îroyîn. 25Mer'a r'astî wê bê h'esabê, wekî em van h'emû e'mira li ber Xudan Xwedêyê xwe bikin ku biqedînin, çawa ku wî li me e'mir kir›+.

7

R'aqetandina mileta

7^1Gava Xudan Xwedêyê te te bibe wî e'rdê ku tu diçûyî lê war bî, ewê gelek milet ji ber te r'aqetîne: H'îtîya, gîrgaşîya, emorîya, kenanîya, pirîzzîya, h'îwîya, yebûsîya, h'eft miletêd ji te gelektir û zortir+. 2K'engê Xudan Xwedêyê te wan bide destê te, tu wan xî, hingê t'am qir'a wan bîne nifir'ê Xudan bîne sêrî, t'evî wan peymanê girênede û h'eyfa te li wan neyê+. 3Pismamtîyê wanr'a neke, qîzêd xwe nedine kur'êd wan û ne jî qîzêd wan kur'êd xwer'a bixwazin,+
4çimkî ewê kur'êd te ji min bixalifînin û wê p'ûtêd başqer'a qulix kin, hingê hêrsa Xudan wê li ser we r'abe, ewê te zûtirekê unda ke+. 5Lê aha serê wan bikin: gorîgehêd wan wêran kin, h'eykelêd wan hûrdexweşî kin, Aşêrahêd[*] wan bibir'in û p'ûtêd wan bişewitînin+. 6Çimkî tu Xudan Xwedêyê xwer'a miletekî buhurtî-jibare yî. Xudan Xwedêyê te tu bijartî, wekî ji nav h'emû miletêd li ser t'opa dinê, tu bibî milet wîyî milk'ê wî+.

7Xudan hûn ne bona p'ir'anîya weye ji h'emû mileta begem kirin û bijartin, çimkî hûn ji h'emû mileta hindiktir in+. 8Lê çimkî Xudan hûn h'iz kirin û usa jî bona qedandina sondê xwe, k'îjan ku wî kal-bavêd wer'a sond xwar, hûn bi destê zor derxistin û tu ji mala xulamtîyê, ji destê Firewin p'adşê Misirê azakirî+. 9Bizanibe ku Xudan Xwedêyê te, ew e Xwedê, Xwedêyê amin, ku peyman û h'uba xweye amin h'eta h'ezar nisilî xwey dike, bona wan, yêd ku wî h'iz dikin û e'mirêd wî diqedînin+. 10Lê xût wan ku dijenine wî weke e'melêd wan wê wan unda ke, ew derengî nayêxe wê zûtirekî weke e'melêd wan xût bide wan+. 11Tu van e'mir, qeyde-qanûn û qirara xwey ke, k'îjana ku ez îro li te e'mir dikim ku biqedînî.

Xudan wê te bimbarek ke heger tu guhdar bî

12Heger hûn van qirara bibihên, xwey kin û biqedînin, hingê Xudan Xwedêyê te wê bona te peyman û aminîya xwe xwey ke, bona k'îjana ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar+. 13Ewê te h'iz bike, wê dua li te bike, te li hev zêde ke. Wê dua berê zikê te û berê e'rdê te, genim û şerava te, bizirê te, zayîna pez-dewarêd te bike, li ser e'rdê ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar bide te. 14Ji h'emû mileta zêdetir duayê li te be, ne nava teda ne jî nava h'eywanêd teda bêber wê t'une bin+. 15Xudan wê her nexweşîyê dûrî te xe, t'u êşeke xirabe Misirê k'îjan ku tu zanî, wê neyne serê te. Lê wan wê bîne li serê wan h'emûyêd ku dijenine te+. 16Tê h'emû miletêd ku Xudan Xwedê dide destê te, undakî, bira h'eyfa te li wan neyê, xwedêyêd wanr'a qulix nekî, çimkî ew yek bona te t'ele ye+.

17Belkî tu dilê xweda bêjî: ‹Ev miletana ji min gelektir in, çawa ez dikarim berî wan dim?› 18Ji wan netirse. Çi ku Xudan Xwedêyê te anî serê Firewin û t'emamîya Misirê, 19ew cêr'ibandinêd mezin ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin, nîşan, k'eremet, destê qewat û zenda dirêjkirî, bi k'îjana Xudan Xwedêyê te tu derxistî r'ind bîr bîne. Usa jî Xudan Xwedêyê te wê bîne serê wan mileta ji k'îjana ku tu ditirsî+. 20Xudan Xwedêyê te wê tirs û xofê[*] jî bişîne ser wan, h'eta ku yêd mayî û yêd xwe ji te veşartî nemirin+. 21Ji wan nebizde, çimkî Xudan Xwedêyê te ku nava teda ye, Xudanê mezin û xof e+. 22Û Xudan Xwedêyê te hêdî-hêdî wê van mileta ji ber te r'aqetîne. Tu nikarî wana carekêr'a unda kî, wekî terewilêd çolê li ser te zêde nebin+. 23Xudan Xwedêyê te wê wan bide destê te, wê t'evîhevbûneke mezin bike nava wan, h'eta ku qir'a wan bê. 24P'adşêd wan wê bide destê te, tê navê wan ji bin p'er'ê e'zmênda unda kî, t'u kesê li ber te teyax neke, h'eta ku tu wan qir' nekî+. 25P'ûtêd xwedêyêd wan bişewitînin, dilhavijîya zêr' û zîvê ser wan neke û wan xwer'a hilnedî, wekî bi vê yekê nek'evî t'elê, çimkî ew li ber Xudan Xwedêyê te k'irêtî ye+. 26Ne jî k'irêtîyê bibî mala xwe ku mîna wê nifir' li te be û qir'a te bê. Ji wê zivêr be, bira ew bona te k'irêtî be, çimkî ew gere bê undakirinê ku nifir'ê Xudan bê sêrî.

8

Warbûna e'rdê qenc

8^1H'emû e'mirêd ku ez îro li we dikim, bikin ku wan biqedînin, wekî hûn sax-silamet bin, li hev zêde bin her'in wî e'rdî war bin, bona k'îjanî Xudan kal-bavêd wer'a sond xwar. 2Bîr bîne t'emamîya r'îya ber'îyêda, k'îjanîda Xudan Xwedêyê te eva çil sale ku te dibe, bona ku te ta ke, bicêr'ibîne, wekî bizanibe çi dilê teda heye, k'a tê e'mirêd wî biqedînî yan na+. 3Ewî tu ta kirî, bir'çî hiştî û mana[*] tu dayî xwarinê, k'îjan ne te zanibû çîye ne jî kal-bavêd te. Wekî teva e'yan ke ku însan t'enê bi nên najî, lê bi her tiştê ku ji devê Xudan derdik'eve dijî+. 4Eva çil sal e ne k'incê li ser te maşîyan, ne jî nigê te werimîn+. 5Dilê teva bira e'yan be, wekî çawa ku meriv zar'ê xwe hiltê, usa jî Xudan Xwedêyê te li te hiltê+. 6E'mirêd Xudan Xwedêyê xwe biqedînî, r'îyêd wîda her'î û ji wî bitirsî. 7Çimkî Xudan Xwedêyê te, te dibe e'rdê qenc, e'rdê ku cewêd ava, kanîya û avêd bine'rd li ç'îya û newala dertên,+
8e'rdê t'ijî genim, cehe, baxê tirîya, hêjîra, h'inara, e'rdê bizirê zeyt'ûnê û hingiv. 9E'rdê ku tê nanê xwe bê minet bixwî, li wir kêmasîya t'u tiştî tê nebînî, kevirêd wî e'rdî t'ijî h'esin in, ji ç'îya tê sifir derxî. 10Tê bixwî û t'êr bî, Xudan Xwedêyê xwe tê bimbarek kî, bona e'rdê qenc, k'îjan ku wî da te.

Xudan bîr neke

11Haş ji xwe hebe tu Xudan Xwedêyê xwe bîr nekî. E'mir, qirar û qeyde-qanûnêd wî, ku ez îro li te e'mir dikim net'er'ibînî. 12Heger na, gava tu t'êr bixwî, malêd bedew çêkî û wanda bijîyî, 13pez û dewarêd te zêde bin, zêr' û zîvê te zêde bin, her tiştîda xinê bî, 14hingê dilê teyê babax be tê Xudan Xwedêyê xwe ku tu ji welatê Misirê, ji mala xulamtîyê derxistî bîr bikî+. 15Xudan tu ber'îya mezin û xofr'a derbaz kirî, k'îderê me'rê je'rdadayî û dûpişk in. Ji e'rdê h'işkî bê av, ji qeyayê qewîn ter'a av derxist+. 16Ber'îyêda bi manayê tu t'êr kirî, k'îjan ku kal-bavêd te nizanibûn ew çîye. Ku te ta ke û bicêr'ibîne wekî xilazîyê ter'a qencîyê bike+. 17Dilê xweda nebêjî: ‹Qewata min û zorayîya destêd min eva hebûka minr'a qazinc kirine›+. 18Lê Xudan Xwedêyê xwe bîr bîne, çimkî ew qewatê dide te ku hebûkê qazinc kî, wekî peymana xweye ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar biqedîne, mîna r'oja îroyîn. 19Heger tu Xudan Xwedêyê xwe bîr bikî û pey xwedêyêd başqe her'î, wanr'a qulix kî û ber wan ta bî, ez îro e'lamî we dikim ku e'se wê qir'a we bê. 20Çawa ew miletêd ku Xudan ber we qir' dike usa jî hûnê bêne qir'kirinê, wekî gur'a Xudan Xwedêyê xwe nekin+.

9

Xudanê alîyê Îsraêl bike

9^1Bibihê Îsraêl! Îro tu Ûrdunêr'a derbaz dibî ku her'î û miletêd te mestir, te qewattir, bajarêd mezine h'eta e'zmên sûrkirî war bî. 2Miletê mezin û bilind, zar'êd enaqîya, te ew nas dikirin û bona wan te bihîstibû, ku tê gotin: ‹K'ê wê ber zar'êd Enaqîya teyax ke?›+
3Lê tu îro bizanibe ku Xudan Xwedêyê te çawa agirê p'er'itandinê pêşîya teva diçe. Ewê wan unda ke, li ber te ta ke, tê berî wan dî û zûtirekî wan qir' kî, çawa ku Xudan gotibû te+. 4Gava ku Xudan Xwedêyê te wan dûrî te xe, dilê xweda nebêjî: ‹Bona r'astîya min Xudan ez anîme vî welatî lê war bim›. Lê bona neheqîya van mileta Xudan berî wan dide+. 5Ne bona heqîya te, ne jî r'astîya dilê te tu diçî welatê wan war bî. Lê Xudan Xwedêyê te bona neheqîya van mileta berî wan dide ji ber te û bona sozê xwe ku kal-bavêd te: Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwaribû, bîne sêrî+. 6Bizanibe! Xudan Xwedêyê te ne bona r'astîya te vî welatê qenc dide te ku lê war bî, çimkî tu miletekî serh'işk î+.

Zar'êd Îsraêl golika zêr'în r'odikin

7Bike bîra xwe û bîr neke ku te ber'îyêda çiqasî hêrsa Xudan Xwedêyê xwe r'akirîye. Ji wê r'oja ku tu ji welatê Misirê derk'etî h'eta hatina weye li vî cîyî hûn miqabilî Xudan bûn. 8Ber ç'îyayê H'orêbê[*] we Xudan hêrs xist. Hêrsa Xudan li we r'abû usa ku wî xwest we qir' ke+. 9Ez hilk'işîyame serê ç'îyê, wekî selêd kevirî, selêd peymana Xudan t'evî we girêda hildim. Hingê ez li serê ç'îyê çil r'ojî û çil şevî bê nan û bê av mam+. 10Xudan ew her du selêd kevirîye ku bi t'ilîya Xwedê hatibûne nivîsarê dane min. H'emû xeberêd ku Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'oja civatê gotibû we, li ser wan bûn+. 11Bi vî awayî xilazîya van çil r'oj û çil şevî Xudan ew her du selêd kevirîye peymanê dane min. 12Hingê Xudan gote min: ‹R'abe zû ji vir peya be, çimkî cime'ta te, k'îjan ku te ji Misirê derxist, ji r'ê şih'itî. Ew zû ji wê r'îya ku min li wan e'mir kir xalifîn, wana xwer'a p'ût r'okir›+. 13Hingê Xudan minr'a xeber da û got: ‹Min dît eva mileta, va ye ew miletekî serh'işk e. 14Bihêle ezê qir'a wan bînim, navê wan bin p'er'ê e'zmênda r'esît kim. Lê ji te miletekî wan qewattir û mestir pêşda bînim›+.

15Hingê agir ç'îyê k'etibû, ez veger'îyam her du selêd peymanêye kevirî destêd minda ji ç'îyê hatime xarê. 16Min dît va ye we ber Xudan Xwedêyê xwe gune kirîye, xwer'a p'ûtekî golikê r'okirîye. Hûn zû ji wê r'îya ku Xudan li we e'mir kir xalifîn. 17Min jî her du sel hildan, bi her du destêd xwe ew avîtin û li ber ç'e'vêd we hûrdexweşî kirin.

Mûsa bona zar'êd Îsraêl dua dike

18Min dîsa mîna berê xwe avîte li ber Xudan, çil r'oj û çil şevî, min ne nan xwar ne jî av vexwar, bona h'emû gunêd we, bi k'îjana we xirabî li ber Xudan kir, hêrsa wî r'akir+. 19Ez ji hêrs û xezeba Xudan tirsîyam, çimkî hêrsa wî li ser we r'abû û wî xwest we qir' ke. Lê vê carê jî Xudan dengê min bihîst. 20Û Xudan li ser Harûn gelekî hêrs k'et, xwest k'oka wî bîne, lê min hingê bona Harûn jî dua kir. 21Min gunê we, ew golika we çêkirî hilda û agirda h'eland. Peyr'a min ew şkênand û hûr-hûrî kir kire t'oz. Min ew t'oz r'eşande sêlafa ku ji ç'îyê dik'işîya+.

22Li T'ave'rayê, Massahê û li Qîbrot-Hat'awayê jî we hêrsa Xudan r'akir[*]+.

23Hingê Xudan hûn ji Qadêş-Barnêayê[*] şandin û got: ‹Hevraz her'in û e'rdê ku ez didime we lê war bin›. Lê hûn miqabilî gotina Xudan Xwedêyê xwe çûn û we bawerîya xwe wî ne anî û gur'a wî nekir+. 24Ji wê r'ojêda ku min hûn nas kirine, hûn miqabilî Xudan in.

25Ez nava wî çil r'oj û çil şevîda dever'ûya k'etibûme li ber Xudan. Dever'ûya li ber Xudan k'etibûm çimkî Xudan dixwest qir'a we banîya. 26Min r'eca ji Xudan dikir û digot: ‹Xudan Xweyê min! Miletê xwe, awa gotî warê xwe qir' neke, k'îjan te bi mezinayîya xwe xilaz kir û ji Misirê bi destê zor derxist+. 27Bîr bîne xulamêd xwe Birahîm, Îshaq û Aqûb, dîna xwe nede serh'işkî, neheqî û gunê vî miletî, 28wekî nebe ew welatê ku te em ji nava wî derxistin, bêje: «Xudan nikaribû ew bibirana wî e'rdê ku wî soz dabû wan, lê ew ber ç'e'vê wî r'eş bûn, lema ew derxistin ku ber'îyêda bikuje»+. 29Lê ew miletê te ye, warê te, k'îjan ku te bi qewata xweye mezin û bi zenda xweye dirêjkirî derxist›+.

10

Mûsa du selêd kevirîye nû distîne

10^1•Wê hingê Xudan gote min: ‹Xwer'a du selêd kevirî mîna yê berê bit'er'işîne û hilk'işe serê ç'îyê cem min, usa jî sindoqeke darîn çêke+. 2Û ezê li ser sela, wan xeberêd ku li ser selêd pêşîyêye ku te şkênandin binivîsim û wan bike hindur'ê sindoqê›+. 3Hingê min sindoq ji dara darcêwîyê çêkir, du selêd kevirî mîna yê berê t'er'işandin û ew her du sel destêd minda hilk'işîyame serê ç'îyê+. 4Ew dehe t'emîyêd ku Xudan li serê ç'îyê ji nava êgirda r'oja civatê gote we, ewî ew li ser sela nivîsîn, çawa ku berê nivîsîbû. Xudan ew dane min+
5û ez veger'îyam ji ç'îyê hatime xarê. Sel kirine hindur'ê sindoqa mine çêkirî, ew li wir man çawa ku Xudan li min e'mir kir+.

Mirina Harûn û borcê lêwîya

6(Hingê zar'êd Îsraêl ji Bêrot'-Binê-Yahakanê çûne Mosêrayê. Li wir Harûn mir û wir hate definkirinê, dewsa wî Êlazarê kur'ê wî bû k'ahîn+. 7Ji vir çûne Gûdgodahê, ji Gûdgodahê çûne Yotbat'ayê e'rdê nixalêd ava+.

8Wî çaxî Xudan qebîla Lêwî başqe kir ku Sindoqa Peymana Xudan bibin, li ber Xudan bisekinin, wîr'a qulix kin û bi navê wî bimbarek kin, h'eta r'oja îroîn+. 9Lema p'ar û milk'ê Lêwî t'evî birayêd wî t'une. Xudan xwexa ye milk'ê wî, çawa ku Xudan Xwedêyê te gotibû wî[*].)+

Xudan caba dua Mûsa dide

10Ez jî mîna berê çil r'oj û çil şevî li serê ç'îyê bûm. Vê carê jî Xudan dengê min bihîst û Xudan nexwest qir'a te bîne+. 11Û Xudan gote min: ‹R'abe r'êk'eve pêşîya miletva her'e, bira ew her'in e'rdê ku min kal-bavêd wanr'a sond xwar bidime wan, xwer'a bikine milk'›+.

Pesin û qedir bidine Xudan

12Xudan Xwedêyê te niha çi ji te dixwaze Îsraêl? Ew t'enê dixwaze ku tu ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî, h'emû r'îyêd wîda her'î, wî h'iz bikî û wîr'a qulix kî, bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe,+
13e'mir û qeyde-qanûnêd Xudan xweyî kî, k'îjan ku ez niha bona qencîya te li te e'mir dikim+. 14E'zman û e'zmanê e'zmana, e'rd û h'emû çi li ser e yê Xudan Xwedêyê te ye,+
15lê Xudan t'enê kal-bavêd te begem kirin, ew h'iz kirin, pey wanr'a jî zur'etêd wan bijartin awa gotî hûn, ji nava h'emû mileta, mîna r'oja îroyîn+. 16Niha gur'a Xudan bikin[*] û vir şûnda ser h'işk nîbin+. 17Çimkî Xudan Xwedêyê we, ew Xwedêyê xwedêya ye, Xweyê xweya ye, Xwedêyê mezin, qewat û saw e. Firqîyê nake û r'uşetê jî hilnade+. 18Ew heqîyê li sêwî û jinebîya dike, yê xerîb h'iz dike û wan nan û k'inc dike+. 19Usa jî hûn xerîba h'iz bikin, çimkî hûn xwexa jî xerîb bûn welatê Misirêda+. 20Ji Xudan Xwedêyê xwe bitirse, xulamtîyê wîr'a bike, xwe wî bigire û bi navê wî sond bixwe+. 21Pesina bide wî, ew e Xwedêyê te, k'îjanî bona te ew kirêd mezin û h'eyre-h'ujmek'ar kirin, k'îjan ku te bi ç'e'vêd xwe dîtin. 22Bi h'eftê nefsî kal-bavêd te berjêrî Misirê bûn, lê niha Xudan Xwedêyê te, tu mîna steyrkêd e'zmên bê h'esab kirî+.

11

Kirinêd Xudane zor

11^1Xudan Xwedêyê xwe h'iz bike, fermanêd wî, qeyde-qanûnêd wî, qirarêd wî û e'mirêd wî her r'oj biqedîne. 2Hûn îro şîretêd Xudan Xwedêyê xwe zanin, lê ne zar'êd we. Çimkî ew nezanin û ne jî dîtine mezinayîya wî, destê wîyî qewat û zenda dirêjkirî, 3nîşanêd wî, kirêd wî, k'îjan ku wî nava misirîyada anî li serê Firewin p'adşê Misirê û li serê t'emamîya welatê wî. 4Usa jî çi ku Xudan anî li serê eskerêd Misirê, hesp û e'rebêd wan, gava wana dabûne pey we, çawa Xudan ava Be'ra Sor ser wanda veger'and û ew qir' kirin h'eta-h'etayê+. 5Ewî ber'îyêda çi kir bona we, h'eta hatina weye vî cîyî+. 6Çi anî serê Dat'an û Abîram, kur'êd Elyabê kur'ê R'ûbên, çawa e'rdê devê xwe vekir ew neferava, çadirava û h'emû heyîna wanva, ji nava Îsraêl h'ûfî xwe kir[*]+. 7Lê belê ç'e'vêd we h'emû kirinêd zore ku Xudan kirin dîtin.

Xudanê dua e'rdê sozdayî bike

8H'emû e'mirêd ku ez îro li we e'mir dikim xweyî kin, wekî hûn qewat bin derbaz bin û her'in wî e'rdî xwer'a bikine milk'. 9Wekî e'mirê we dirêj be li ser wî e'rdî, bona k'îjanî Xudan kal-bavêd wer'a sond xwar ku bide wan û zur'eta wan, e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe+. 10Çimkî e'rdê ku tu diçî xwer'a bikî milk', ew ne mîna welatê Misirê ye, ji k'îjanî tu derk'etî, k'îderê ku te t'oxim dir'eşand û bi cefa[*] av dida, mîna baxçe. 11Lê e'rdê ku hûn derbaz dibinê xwer'a bikine milk', ew e'rdê ç'îya û newala ye ku ji barana e'zmên tê avdanê+. 12E'rdê ku Xudan Xwedêyê te bona wê xem dike, ç'e'vêd Xudan Xwedêyê te her gav li ser e, ji destpêbûna salê h'eta k'utabûna salê+.

13Heger hûn r'ind guh bidine e'mirêd min, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim, usa jî Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikin û bi t'emamîya dilê xwe, bi t'emamîya nefsa xwe wîr'a qulix kin,+
14hingê ezê barana payîzê û baharê wextda bidime e'rdê we ku tu genimê xwe, meya xwe û bizirê xwe hildî+. 15Ezê li çol-bestêd te, bona h'eywanêd te gîhê şîn kim. Xwarina te jî wê t'ijî be, tê bixwî û t'êr bî+. 16Haş ji xwe hebin, wekî dilê we neyê xapandinê û hûn neşih'itin, ber xwedêyê başqe ta nebin wanr'a qulix nekin, 17ku hêrsa Xudan li we r'anebe, ew e'zmên dade, baran t'unebe û e'rd berê xwe nede, hingê hûnê zûtirekê unda bin li ser vî e'rdê qenc ku Xudan dide we+.

18Lê van xeberêd min nava xwe û dilê xweda xweyî kin, wan çawa nîşan li ser destê xwe girêdin û usa jî bira ew li ser e'nîya we li navbera ç'e'vêd weda bin+. 19Zar'êd xwe hînî wan kin. Van xebera wanr'a gilî kî gava mala xweda r'ûniştî yî yan r'êda yî, gava p'aldidî û gava r'adibî,+
20wan li ser rexderîyêd mala xwe û dergehêd bajarê xwe binivîse,+
21wekî li ser wî e'rdî k'îjan ku Xudan kal-bavêd wer'a sond xwar ku bide wan, r'ojêd e'mirê we û r'ojêd e'mirê zar'êd we usa dirêj bin çawa r'ojêd e'zmên li ser dinê.

22Heger hûn van h'emû e'mira qenc xweyî kin, k'îjan ku ez li we e'mir dikim ku biqedînin, Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikin, h'emû r'îyêd wîda her'in û xwe li wî bigirin, 23hingê Xudanê ji ber we berî li van h'emû mileta de û hûnê miletêd ji xwe mestir û qewattir bikin bindest. 24Her cîyê ku pe'nîya nigê we lêk'eve, wê bibe ya we. Ji ber'îyê h'eta Lubnanê, ji ç'emê Firatê h'eta Be'ra Navberê[*] wê bibe sînorê we+. 25T'u kesê li ber we teyax neke, Xudan Xwedêyê we wê tirs û xofa we bike li ser h'emû welatê ku hûnê nigêd xwe bavêjinê, çawa ku wî gotibû we+.

26Ez îro dua û nifir'ê datînime li ber we, bibijêrin:+
27Dua ev e, heger hûn guh bidine e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim,+
28lê nifir' ev e, heger hûn guh nedine e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, ji vê r'îyê bişih'itin, k'îjan ku ez îro li we e'mir dikim û li pey xwedêyêd başqe ku hûn nas nakin her'in+.

29Û gava Xudan Xwedêyê te, te bibe wî e'rdî, k'îjanî ku tu diçî xwer'a bikî milk', li ser ç'îyayê Girîzîmê tê dua e'lam kî û li ser ç'îyayê Eybal tê nifir' e'lam kî+. 30Ev ç'îya alîyê r'oavaya Ûrdunê, pey r'îya r'oavayê, li e'rdê kenanîyada ne yêd ku E'rabada pêşberî Gîlgalê nêzîkî me'za[*] Moreh dimînin+. 31Hûn Ûrdunêr'a derbaz dibin, wekî her'in û wî e'rdî xwer'a bikine milk', k'îjan ku Xudan Xwedêyê we dide we. Hingê hûnê xwer'a bikine milk', li wir bijîn, 32bikin ku wan h'emû qeyde-qanûn û qirarêd ku ez îro datînime li ber we biqedînin.

12

Cîyê qulix kirinê

12^1Ev in qeyde-qanûn û qirarêd ku hûn gerekê bikin ku biqedînin, li ser wî e'rdî k'îjan ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te wê çawa milk' bide te, h'emû r'ojêd ku hûn li ser dinê bijîn. 2Ew h'emû cîyêd wan mileta ku hûn diçinê xwer'a bikine milk', k'îderê ew xwedêyêd xwer'a qulix dikin: Ser ç'îya-banîya, ser gira û bin her dareke bi ç'iqil û belgada six t'emamî wêran kin+. 3Gorîgehêd wan wêran kin, h'eykelêd wan hûrdexweşî kin, Aşêrahêd[*] wan bişewitînin, p'ûtêd wan bibir'in û navêd wan li wî cîyî r'esît kin+. 4Hûn mîna wan Xudan Xwedêyê xwer'a qulix nekin. 5Lê wî cîyî ku Xudan Xwedêyê we wê bibijêre, ji nava h'emû qebîlêd weda ku li wir navê xwe lê dayne, xwe li wî cîyî bigirin û her'ine wir,+
6dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, qurbanêd xwe, dehekêd xwe, dîyarîyêd destê xwe, sozêd xwe, dîyarîyêd xweye r'ezedilîyê, nixurîyêd pez û dewarêd xwe bibine li wir. 7Li wir ber Xudan Xwedêyê xwe hûn neferêd xweva bixwin û şa bin, bona her kirina destêd xwe ku Xudan Xwedêyêd te tu bimbarek kirî+.

8Hûn gere van tişta nekin, çawa ku dilê we dixwaze, çi ku ji me her kes îro li vir dike,+
9çimkî hûn hê nek'etine cîyê r'ih'etîyê û warê ku Xudan Xwedêyê te dide te+. 10Gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bine wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê we dide we, xwer'a bikine milk', ewê r'ih'etîyê bide we ji h'emû dijminêd dora we, hingê hûnê bê qezî bijîn+. 11Wî cîyê ku Xudan Xwedêyê we wê bibijêre ku navê xwe lê dayne, her tiştî bibine wir, çawa ku ez t'emî li we dikim, awa gotî: Dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, qurbanêd xwe, dehekêd xwe, dîyarîyêd destê xwe û h'emû h'edîyêd xweye sozdayîye jibare, k'îjana ku hûnê Xudanr'a soz bidin+. 12Û li ber Xudan Xwedêyê xwe şa bin, hûn û kur'êd we, qîzêd we, xulamêd we, carîyêd we, usa jî lêwîyê bajarêd weda, çimkî p'ar û warê wî t'evî we t'une+.

13Haş ji xwe hebe dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê her cîyê ku te xweş tê nekî, 14lê t'enê wî cîyî ku Xudanê ji nava qebîleke te bibijêre, li wir dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê û her tiştî çi ku ez li te e'mir dikim bike.

15Lê tu dikarî li her bajarê xweda, weke wê bimbarekîya Xudan Xwedêyê xwe h'eywên serjêkî û goşt bixwî, çawa ku dilê te xweş tê. Paqij û ne paqij dikarin ji wî bixwin, mîna kara xezalê û bizina k'ûvî. 16T'enê xûnê nexwin, wê mîna avê bir'êjine li ser e'rdê+. 17Îzina te t'une ku tu bajarêd xweda deheka genimê xwe, meya xwe, bizirê xwe, ne jî nixurîyêd pez-dewarêd xwe, h'emû dîyarîyêd xweye sozdayî, dîyarîyêd xweye r'ezedilîyê û dîyarîyêd destêd xwe bixwî. 18Lê tu gere van li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre bixwî. Bi vî awayî, bona her kirina destêd te, tu t'evî kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xwe û lêwîyê bajarêd xweda li ber Xudan Xwedêyê xwe şa bin. 19Haş ji xwe hebe wekî t'emamîya r'ojêd xweda li ser e'rdê xwe bona lêwî tu xem bikî+.

20Gava Xudan Xwedêyê te sînorê te berfire ke, çawa ku wî gote te û dilê te goşt bixwaze û bêjî: ‹Ezê goşt bixwim› hingê çiqasî dixwazî goşt bixwe. 21Lê heger ew cîyê ku Xudan Xwedêyê te bibijêre bona ku navê xwe lê dayne, gelek dûrî te be, hingê ji pez û dewarêd xwe, k'îjan ku Xudan dane te, çawa ku min li te e'mir kir serjêke û bajarêd xweda çiqas ku dilê te dixwaze bixwe. 22T'enê wê çawa kara xezalê û bizina k'ûvî dixwin usa bixwe, paqij û ne paqij dikarin wê bixwin. 23Lê nebî-nebî ku tu xûnê bixwî, çimkî xûn e'mir e, e'mir t'evî goşt nexwî+. 24Wê nexwe, mîna avê bir'êje li ser e'rdê. 25Wê nexwe wekî ter'a û pey ter'a jî zar'êd ter'a qenc be, heger tu heqîyê li ber ç'e'vê Xudan bikî. 26T'enê dayînêd xweye pîroz yan sozdayî hilde were li wî cîyî ku Xudanê bibijêre. 27Dîyarîyêd xweye t'evayîşewatê, awa gotî goşt û xûnê, li ser gorîgeha Xudan Xwedêyê xwe bide. Xûna qurbanêd xweye din gere bir'êjî li ser gorîgeha Xudan Xwedêyê xwe û goşt bixwî. 28R'ind guh bide h'emû van xeberêd ku ez li te e'mir dikim, wekî ter'a, pey ter'a jî zar'êd ter'a qenc be h'eta-h'etayê, heger heqîyê û r'astîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê xwe bikî.

P'ûtar'a qulix neke

29Xudan Xwedêyê te wan miletêd pêşîya te ku tu diçî berî wan dî wê qir' ke. Gava te berî wan da û e'rdê wan xwer'a kire milk', 30haş ji xwe hebe ku tu p'êgeha wanda nek'evî t'elê, gava ew li ber te bêne qir'kirinê, xwedêyêd wan neger'î, bêjî: ‹Ev miletana çawa xwedêyêd xwer'a qulix dikin? Ezê jî usa bikim›+. 31Tu Xudan Xwedêyê xwer'a usa neke. Çimkî wana xwedêyêd xwer'a h'emû cûr'e k'irêtî dikirin yêd ku li ber Xudan r'eş in. Ew h'eta kur' û qîzêd xwe jî li ser agir xwedêyêd xwer'a dişewitînin+. 32H'emû çi ku ez li we e'mir dikim bikin ku biqedînin. Ne li serda zêde kin ne jî kêm kin+.

13

Gur'a k'îjan p'êxemberî bikin

13^1Heger ji nava teda p'êxember, yan yê xewna şirovedike derê û nîşan, yan k'eremetekê e'şeret ke+
2û ew nîşan yan k'eremeta ku wî gotibû te bê sêrî, lê ew bêje: ‹Em li pey xwedêyêd başqe ku tu nas nakî her'in û em wanr'a qulix kin›,+
3tu gur'a wî p'êxemberî yan yê xewna şirovedike neke. Çimkî Xudan Xwedêyê we, we dicêr'ibîne, wekî bizanibe hûn Xudan Xwedêyê xwe h'iz dikin bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya canîya xwe, yan na. 4Pey Xudan Xwedêyê xwe her'in, ji wî bitirsin, e'mirêd wî xweyî kin, guh bidine wî, wîr'a qulix kin û xwe li wî bigirin. 5Lê ew p'êxember yan yê xewna şirovedike gere bê kuştinê. Çimkî ew we miqabilî wî Xudan Xwedêyê we r'adike, k'îjanî ku hûn ji welatê Misirê derxistin û ji wê mala xulamtîyê xilaz kirin, ew dike ku we ji wê r'êyê bixalifîne, k'îjan ku Xudan Xwedêyê we li we e'mir kiribû têda her'in. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe+.

6Heger birê te, kur'ê dîya te, kur'ê te, qîza te, k'ulfeta p'aşila teda, yan destebirakê te, te r'azî ke dizîva bêje: ‹Werin em her'in xwedêyêd başqer'a qulix kin›, ku ne te nas kirine ne jî kal-bavêd te, 7xwedêyêd miletêd dora xwer'a, heger nêzîkî te bin, yan dûrî te, ji serîkî e'rdê h'eta serê din, 8wîr'a qayl nebî û gur'a wî nekî. Bira h'eyfa te li wî neyê û dilê te lê neşewite, ne jî wî veşêrî+. 9Lê e'se wî bikujî, pêşîyê bira destê te li ser wî kuştinêr'a bilind be, paşê destê t'emamîya cime'tê+. 10Bide ber kevira bikuje, çimkî ewî kirîye ku te ji Xudan Xwedêyê te, k'îjanî tu ji Misirê ji mala xulamtîyê derxistî, bixalifîne+. 11Hingê t'emamîya Îsraêlê bona wê yekê wê bibihê û bitirse, îdî xirabîya usa nav teda nakin.

12Heger tu bibihêyî wekî li nava bajarêd te yekîda ku Xudan Xwedêyê te dide te tu têda bijîyî, 13merivêd bêt'ewşe ji nava teda derk'etine û binelîyêd bajarê xwe xalifandine, gotine: ‹Werin em her'in xwedêyêd başqer'a qulix kin› (ku we ew nas nekirine),+
14tu biger'e, e'nene ke û r'ind pê bih'ese. Heger ew usa ne, r'ast e ew k'irêtî li nava teda bûye, 15hingê binelîyêd wî bajarî e'se bide ber devê şûr bikuje, bajar û h'emû çi ku wîda ye, usa jî h'eywanêd wî, bide ber devê şûr qir' ke, ku nifir'ê Xudan bê sêrî. 16T'emamîya t'alên t'op ke nava meydanê. Bajar t'alênva Xudan Xwedêyê xwer'a agirşewat ke. Bira ew h'eta-h'etayê wêran bimîne û t'u car neyê avakirinê+. 17Bira destê te t'u tiştê nifir'lêbûyî nek'eve, çi ku gere bê undakirinê, wekî alava hêrsa Xudan dayne û r'e'mê li te bike. K'eremê li te bike, te li hev zêde ke, çawa ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar,+
18heger tu gur'a Xudan Xwedêyê xwe bikî, h'emû e'mirêd wî ku ez îro li te e'mir dikim xwey kî û heqîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê xwe bikî.

14

H'eywanê h'elal û ne h'elal

14^1Hûn zar'êd Xudan Xwedêyê xwe ne, bona mirîya xwe neh'er'işînin û p'or'ê nav ç'e'vêd xwe kur' nekin+. 2Çimkî tu Xudan Xwedêyê xwer'a miletekî buhurtî-jibare yî. Xudan tu ji h'emû miletêd li ser t'opa dinê bijartî wekî tu bibî miletê wîyî milk'ê wî+.

3•T'u tiştê h'eram nexwe. 4Awa h'eywanêd ku hûn dikarin bixwin: Ga, pez, bizin, 5gak'ûvî, xezal, karxezal, bizina k'ûvî, bizinê qeya, qant'ebizin, peza k'ûvî. 6Her h'eywanê ku dik'ayê, dusimî û simvekirî ye, dikarin bixwin. 7Lê t'enê nava evêd ku dik'ayên yan dusimî û simvekirî ne, van nexwin: Deve, k'êvrûşk, qotik, çimkî r'aste ew dik'ayên lê simvekirî nînin, ew bona we ne h'elal in. 8Beraz jî, r'aste dusimî ye lê nak'ayê, ew ne h'elal e bona we, goştê wan nexwin ne jî cendekê wan k'evin.

9Ji h'emû h'eywanêd avêda, yêd ku milêd wan û paç'êd wan hene dikarin bixwin. 10Lê h'emûyêd ku milêd wan û paç'êd wan t'unene nexwin, ew bona we ne h'elal in.

11Her teyreda h'elal dikarin bixwin. 12Lê van hûn gere nexwin: Teyr, teyrê bazî û teyrê be'rê, 13qûş, qereqûş û bawîk cûr'êd wanva, 14her qar'qar'î cûr'êd wanva, 15deveqûş, bûmê şevê, me'sîgir û qerqe cûr'êd wanva, 16kundê korî biç'ûk, kundê korî mezin û kundê korî sipî, 17pêlîkan, qirqê Misirê, qazê me'sîya, 18legleg, quling cûr'êd wanva, pûpû, baç'ermok. 19Her mêş-morêd xweyîp'er' ne h'elal in bona we, ew bira neyêne xwarinê. 20Her teyreda h'elal dikarin bixwin.

21T'u h'eywana h'işkbûyî nexwin. Wê dikarî bidî xerîbê bajarêd xweda, bira ew bixwe, yan jî bifiroşe r'êwîya, çimkî tu miletekî buhurtî-jibare yî Xudan Xwedêyê xwer'a.

Karê li nav şîrê makêda nek'elînî+.

Qanûna dehekê

22Haş ji xwe hebe çi ku tu bi h'emû t'oximê xwe her sal ji e'rdê distînî, dehekê başqe kî+. 23Û ber Xudan Xwedêyê xwe, li wî cîyî ku ewê bibijêre wekî li wir navê xwe lê dayne, deheka genimê xwe, meya û bizirê xwe, nixurîyê pez û dewarê xwe bixwe. Bi vî awayî her r'oj tê hîn bî ji Xudan Xwedêyê xwe bitirsî. 24Heger r'îya wî cîyî gelekî dûr be û Xudan Xwedêyê te jî tu bimbarek kirî û tu nikaribî vê dehekê bibî li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wekî navê xwe lê dayne, 25hingê tu dikarî wê p'erar'a biguhêr'î. P'era bigire destê xwe û her'e cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre. 26Bi van p'era tu dikarî her tiştê dilê te bixwaze bik'ir'î: pez, dewar, şerav, ava ceh û her tiştî çi ku tu bixwazî. Li wir ber Xudan Xwedêyê xwe tu neferêd xweva bixwe û şa be. 27lêwîyê bajarêd xweda bîr neke, çimkî p'ar û warê wî t'evî te t'une+.

28K'utasîya sala sisîya deheka her tiştêd wê salê bîne û dayne li nava bajarêd xwe+. 29Hingê lêwî ku p'ar û warê wî t'evî te t'une, usa jî xerîb, sêwî, jinebî ku li nava bajarêd teda ne, wê bên, bixwin û t'êr bin, wekî Xudan Xwedêyê te dua li te bike, nava her şixulêd destêd teda ye ku tê bikî.

15

Baxşandina deyn li her h'eft salîyê

15^1K'utasîya her h'eft sala deyndarêd xwe bibaxşîne+. 2Baxşandin ev e: Ku kesekî xweyê deyn ku deyn dide hevalekî, gerekê bibaxşîne wî û ji hevalê xwe, ji birê xwe paşda nexwaze, çimkî baxşandin bona xatirê Xudan e. 3Ji xerîba dikarî bixwazî, lê çi ku ser birê te ye, destê xwe jê bik'işîne,+
4li nava teda k'esîb gere t'unebe, çimkî Xudan wê e'se dua li te bike li ser wî e'rdî, ku Xudan Xwedêyê te çawa milk' dide te ku qazinc kî. 5T'enê tu r'ind guhdarîya dengê Xudan Xwedêyê xwe bike û t'am vî e'mirê ku ez îro li te e'mir dikim, bike ku biqedînî. 6Çimkî Xudan Xwedêyê te wê dua li te bike, çawa ku wî gote te. Tê deyn bidî gelek mileta lê tê xwexa deyndar nîbî. Tê serwêrtîyê li gelek mileta bikî, lê ewê serwêrtîyê li te nekin+.

7Lê heger li nava teda, li nava bajarêd welatê teda ku Xudan Xwedêyê te dide te, yek ji Îsraêl destteng be, dilê xwe neke kevir û hindava birayê xweyî desttengda destgirtî nîbe. 8Hindava wîda destvekirî be, ew h'ewcê çi be weke h'ewcedarîya wî bi mer'danî deyn bide wî+. 9Haş ji xwe hebe, ku dilê ter'a fikireke xirab derbaz nebe û bêjî: ‹Sala h'eftaye baxşandinê nêzîk e› û ç'e'vê xirab li birê xweyî destteng binihêr'î û deyn nedî wî. Ewê hindava teda hewara xwe Xudan bîne û tê gunek'ar derêyî. 10Tu bi mer'danî bide wî, pey dayînêr'a jî bira li te çetin neyê. Çimkî bona wê yekê Xudan Xwedêyê te wê her şixulîda, tu dest bidî çi wê dua li te bike. 11Çimkî desttengê welatê teda kêm nîbin, lema ez li te e'mir dikim û dibêjim: ‹Tu e'rdê xweda hindava birê xweyî k'esîb û desttengda destvekirî be›+.

12Heger birê te yan xûşka teye îbranî ter'a bê firotanê çawa xulam, bira ew şeş sala ter'a xulamtîyê bike, lê sala h'efta wî aza ber'de+. 13Gava tu wî aza ber'dî, destvala ber'nedî. 14Bi mer'danî ji pezêd xwe, ji bêdera xwe û ji h'ewzê xweyî şeravê bide wî. Çawa ku Xudan Xwedêyê te tu bimbarek kirî usa bide wî. 15Û bîr bîne wekî tu jî xulam bûyî welatê Misirêda, lê Xudan Xwedêyê te tu azakirî, lema ez îro vî e'mirî didime te. 16Lê heger xulamê te bêje te: ‹Ez ji cem te naçim›, çimkî ew te û mala te h'iz dike, wî xweş tê li cem te bimîne. 17Hingê wî bispêre dêrî û bi dirêşê guhê wî qul ke, hingê ewê bibe xulamê teyî h'eta-h'etayê. Bi vî cûr'eyî jî t'evî carîya xwe bike+.

18Bira ter'a k'eder neyê wekî tu wî aza ber'didî, çimkî ewî şeş sala ter'a xulamtî kirîye, heger dewsa wî p'ale bûya teyê dubare xerc kira. Xudan Xwedêyê te wê te li nava h'emû tiştîda çi ku tu bikî bimbarek ke.

Qanûna bona nixurîyêd pêz-dêwêr

19H'emû nixurîyê nêrîn ji pez û dewarê xwe Xudan Xwedêyê xwer'a nedir ke. Bi gayê xweyî nixurî nexebite û nixurîyê pezê xwe nebir'e+. 20Li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyê ku Xudan wê bibijêre, her sal tu û neferêd xweva wan li wir bixwin. 21Lê heger ew bi qusûr e, seqet e yan kor e, yan bi qusûreke giran e, wê Xudan Xwedêyê xwer'a neke qurban+. 22Bajarêd xweda dikarî wê bixwî. Paqij û ne paqij dikarin wê bixin, mîna kara xezalê û bizina k'ûvî. 23T'enê xûnê nexwe, wê mîna avê bir'êje li ser e'rdê+.

16

Cejina Derbazbûnê

16^1•Meha Abîbê[*] xweyî ke û Cejina Derbazbûnê Xudan Xwedêyê xwer'a bike, çimkî meha Abîbêda Xudan Xwedêyê te şev tu ji Misirê derxistî. 2Ji pez û dewarê xwe Xudan Xwedêyê xwer'a Cejina Derbazbûnê serjêke, li wî cîyê ku Xudanê bibijêre wekî navê xwe lê dayne. 3T'evî wê t'u tiştê hevîrtir'şkkirî nexwe, h'eft r'oja t'evî wê nanê şkeva bixwe, awa gotî nanê zelûlîyê, çimkî tu leze-lez ji Misirê derk'etî. Wekî h'emû r'ojêd e'mirê xweda, r'oja xweye ji welatê Misirê derk'etinê bîr bînî+. 4Li nava t'emamîya sînorê teda h'eft r'oja gerekê hevîrtir'şk t'unebe û goştê qurbana êvara r'oja yekê bira nemîne h'eta sibehê+. 5Tu nikarî qurbana Derbazbûnê t'u bajarîda ku Xudan Xwedêyê te dide te serjêkî. 6Lê t'enê li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wekî navê xwe lê dayne, êvarê, çaxê r'o diçe ava, qurbana Derbazbûnê serjêke, xût wî wextî gava tu ji Misirê derk'etîyî. 7Li wî cîyî ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, bipêje û bixwe. Sibehê veger'e her'e konê xwe. 8Şeş r'oja nanê şkeva bixwe, r'oja h'efta civîna Xudan Xwedêyê te ye, t'u xebatê neke.

Cejina H'eftîya

9H'eft h'eftîya xwer'a bijmire. Ji wî wextê ku tu dest pê bikî bi de'sê genim bidirûyî, h'eft h'eftîya bijmire+. 10Hingê Cejina H'eftîya Xudan Xwedêyê xwer'a bike, dîyarîke r'ezedilîyê anegorî wê yekê bi çi Xudan Xwedêyê te wê te bimbarek ke bide. 11Li ber Xudan Xwedêyê xwe li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, wekî navê xwe lê dayne, şa be t'evî kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xwe, lêwîyê bajarêd xweda, xerîb, sêwî û jinebîya ku nava teda ne. 12Bîr bîne ku tu Misirêda xulam bûyî, van qeyde-qanûna xwey ke û biqedîne+.

Cejina H'olikçêkirinê

13Gava ji bêdera xwe û ji h'ewzê xwe şeravê hildî, hingê Cejina H'olikçêkirinê h'eft r'oja bike+. 14Cejina xweda tu, kur'ê xwe, qîza xwe, xulamê xwe, carîya xweva, lêwî, xerîb, sêwî û jinebîya ku bajarêd teda ne şa be. 15H'eft r'oja cejinê Xudan Xwedêyê xwer'a bike, li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê bibijêre. Çimkî Xudan Xwedêyê te wê dua li te, h'emû deremetêd te, her kirinêd destêd te bike û tê t'enê şa bî.

16Salê sê cara bira h'emû qisimê teyî nêrîn li ber Xudan Xwedêyê te li wî cîyê ku Xudanê bibijêre, bisekinin: Cejina Nanê Şkevada, Cejina H'eftîyada û Cejina H'olikçêkirinêda. Lê bira dest vala li ber Xudan nesekinin. 17Çiqas ku destê her kesîva tê bira bîne, anegorî bimbarekkirina ku Xudan Xwedêyê te bona te kirîye.

K'ifşkirina serwêr û h'akima

18Li nava h'emû bajarêd ku Xudan Xwedêyê te dide te anegorî qebîlêd te, h'akima û serwêra k'ifş ke, wekî bi dîwana r'ast dîwana milet bikin+. 19Heqîyê net'er'ibîne, firqîyê daneyne û r'uşetê hilnede, çimkî r'uşet ç'e'vê bîlana kor dike û gotinêd r'asta derew derdixe+. 20R'astîyê, t'enê pey r'astîyê her'e, wekî tu sax-silamet bî û ew e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk'.

P'ûtar'a qulix neke

21Li ber gorîgeha Xudan Xwedêyê xwe ku tê xwer'a çêkî, t'u cûr'e darêd Aşêrahê[*] xwer'a daneç'ikînî+. 22Û xwer'a h'eykel nede sekinandin, ew li ber Xudan Xwedêyê te r'eş e.

17

T'er'ibandina sond

17^1Ga yan berxa bi qusûr yan jî bi her cûr'e kêmasî, Xudan Xwedêyê xwer'a qurban nede, çimkî ew bona Xudan Xwedêyê te k'irêtî ye+.

2Heger li nava teda, li nava bajarêd te yekîda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dide te, mêrek yan jinek xirabîyê li ber ç'e'vê Xudan Xwedêyê te bike, peymana wî bit'er'ibîne, 3r'abe her'e xwedêyêd başqer'a qulix ke, li ber te'vê, yan hîvê, yan h'emû nexşêd e'zmên ta be ku Xwedê e'mir nekirîye, 4gava te pê bih'esînin yan tu bibihêyî, baş e'nene ke. Heger ew usa ye, r'ast e ew k'irêtî li nava Îsraêlda bûye, 5hingê wî mêrî yan wê jinê, k'îjanî ku ew xirabî kirîye, derxe li ber dergehêd xwe û bide li ber kevira, wekî ew bimire, heger mêr be yan jin be+. 6Bi gotinêd du-sê şe'da yê hêjayî mirinê bê kuştinê. Bi gotina şe'dekî neyê kuştinê+. 7Pêşîyê destê şe'da gere li ser wî bilind bin bikujin, paşê destê t'emamîya cime'tê. Bi vî awayî xirabîyê li nava xweda r'awva derxe+.

Safîkirina dîwanêd çetin

8Gava pirsêd cûr'e-cûr'e qet'ilkirinê, yan hevr'ik'îyê, yan zîyankirinê nava bajarêd teda şer'-de'w pêşda bên û bona te ze'met be ku safî kî, hingê r'abe her'e li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre. 9Her'e li cem lêwîyêd k'ahîn û h'akimê wan r'oja bipirse, ewê dîwana r'ast ter'a bêjin+. 10Anegorî gotina wane ji wî cîyê ku Xudanê bibijêre bike, bike ku biqedînî h'emû çi ku ew nîşanî te bikin. 11Bi wê hînkirina ku ew te hîn kin û bi qirara ku ew ter'a bêjin bike. Ji wê xebera ku ewê bêjine te ne ç'ep dager'e ne jî r'ast. 12Lê merivê ku k'ubar be, gur'a k'ahînê ku li wir Xudan Xwedêyê ter'a qulix dike, yan gur'a h'akim neke bira ew meriv bê kuştinê. Bi vî awayî xirabîyê r'awva ji nava Îsraêl derxe. 13T'emamîya milet wê bibihê, bitirse û wir şûnda wê k'ubar nîbe.

Hînkirinêd bona p'adşa

14Gava tu her'î wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk' û li wir bijîyî, tê bêjî: ‹Ezê mîna h'emû miletêd dora xwe p'adşa li ser xwe k'ifş kim›+. 15P'adşê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre wî li ser xwe k'ifş ke, ji nava miletê xwe, wî li ser xwe k'ifş ke. Tu nikarî xerîbekî, ku ne ji biratîya te ye, li ser xwe p'adşa k'ifş kî+. 16T'enê bira ew xwer'a hespa zêde neke û milet veneger'îne Misirê bona zêdekirina hespa. Çimkî Xudan gote we: ‹T'u car îdî vê r'êyêda veneger'in›+. 17Ne bira k'ulfet zêde ke, wekî dilê wî nexalife û ne jî bira zêr' û zîv xwer'a gelekî zêde ke+. 18Gava ew r'ûnê li ser t'extê p'adşatîya xwe, bira ew xwer'a ji k'itêba van qanûna, k'îjan ku li cem lêwîyêd k'ahîna ye, k'itêbekê xwer'a ji ber wê binivîse. 19Bira ew li cem wî be û bira wê bixûne t'emamîya r'ojêd e'mirê xweda, wekî ew hîn be bitirse ji Xudan Xwedêyê xwe ku h'emû van xeberêd qanûnê, van qeyde-qanûna xweyî ke û biqedîne+. 20Wekî dilê wî li ser birayêd wîr'a k'ubar nebe û ew ji vî e'mirî ne ç'ep dager'e ne jî r'ast. Bi vî awayî ew û kur'êd wî wê dirêj p'adşatîya xwe li nava Îsraêl bikin.

18

K'ahîn û Lêwî

18^1Bira p'ar û war bona lêwîyê k'ahîn û t'emamîya qebîla Lêwî t'evî Îsraêl t'une be. Bira ew ji gorîşewatêd Xudanr'a dayî bixwin ku milk'ê wan e. 2Warê wî li nava birayêd wî t'unebe. Xudan e warê wî, çawa ku Xudan gotibû wî+.

3Û awa çi ku gere milet bide k'ahîna: Ji gorîyêd ku têne dayînê ga yan pez, gere pîlekê, çengîya û h'ûr bide k'ahîn+. 4Berêd deremeta pêşin ji genimê xwe, ji meya û bizirê xwe û bir'îna pêşin e pezêd xwe bide wî+. 5Çimkî Xudan Xwedêyê te ew ji nava h'emû qebîlêd te bijart, wekî ew kur'êd xweva her t'im li ber Xudan nava qulixkirinêda bin. 6Heger lêwîk ji bajarekî nava t'emamîya Îsraêl k'îderê ew dimîne bi r'ezedilîya xwe cîguhastî be li wî cîyê ku Xudan bibijêre+
7û navê Xudan Xwedêyê xwer'a qulix ke, çawa ku t'emam birayêd wîye lêwî, ku li wir li ber Xudan sekinîne. 8Ew gerekê xurekê xwe weke lêwîyêd mayîn bistîne, wê neyê h'esabê ku ewî hebûka xwe firotîye û dêstda heye.

Miqabilî k'oç'ektîyê bisekinin

9Gava tu bik'evî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te, hînî k'irêtîkirina wan mileta nebe+. 10Bira nava teda yê usa t'une be, yê ku kur' yan qîza xwe nava êgirr'a derbaz dike[*], ne k'oç'ek, ne sêrbaz, ne r'e'mildar, ne jî pîresêr,+
11ne nifir'kir, ne yê ku gazî r'uh'a dike, ne xweyîh'unir, ne jî yê ku gazî mirîya dike+. 12Çimkî li ber ç'e'vê Xudan yê ku vê yekê dike k'irêt e û bona van k'irêtîya Xudan Xwedêyê te ji ber te berî wan mileta dide. 13Lê tu ber Xudan Xwedêyê xwe k'amil be. 14Çimkî ev miletêd ku tu berî wan didî, ew gur'a sêrbaz û k'oç'eka dikin lê Xudan Xwedêyê te ev yek ne daye te.

P'êxemberê r'ast û ne r'ast

15Xudan Xwedêyê te wê ji nava te û birayêd te p'êxemberekî mîna min bona te derxe. Gur'a wî bikin+. 16Awa çi ku te li ber H'orêbê r'oja civatê ji Xudan Xwedêyê xwe xwest û got: ‹Bira îdî dengê Xudan Xwedêyê xwe nebihêm û ev agirê mezin nebînim wekî ez nemirim›+. 17Xudan gote min: ‹Qenc e çi ku wan got+. 18Ezê ji nava miletê wan p'êxemberekî mîna te wanr'a derxim, ezê xeberêd xwe daynime ser zarê wî û ezê çi li wî e'mir kim ewê wanr'a bêje+. 19Û ew merivê ku gur'a xeberêd min neke, awa gotî wan xeberêd ku p'êxemberê bi navê min bêje, ezê ji wî merivî bixwazim. 20Lê ew p'êxemberê ku turuş ke bi navê min tiştekî bêje ku min li wî e'mir nekirîye wekî bêje, yan ewê ku bi navê xudanêd başqe xeber de, ew p'êxember gere bimire›+. 21Û heger tu dilê xweda bêjî: ‹Çawa emê tê derxin ku ev xebera ne ji Xudan e?› 22Heger p'êxember bi navê Xudan xeber de, lê ew xeber neyê sêrî, wekî usa ye ew xeber ne ji Xudan e. P'êxember ew yek ji dest k'ubarîyê gotîye, ji wî netirse.

19

Bajarêd bona sit'arbûnê

19^1•Gava Xudan Xwedêyê te qir'a wan mileta bîne, e'rdê k'îjana Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk' û bajar, malêd wanda cî-war bî, 2hingê ji nava wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', xwer'a sê bajara başqe kî. 3R'îya wan çêke. T'emamîya e'rdê xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te milk' dide te, belayî li ser sê p'ara ke. Bi vî awayî her mêrkuj dikare bir'eve li van bajara yekî.

4Awa k'îjan mêrkuj dikare bir'eve li wir û sax bimîne: Yê k'u merivekî bê h'emdê xwe bikuje, ku ne duhu ne jî pêr dijminê hev nîbûne. 5Gava merivek t'evî yekî din her'e mêşe dara bibir'e û gava balt'e bilind ke dar bibir'e, balt'e ji destû derk'eve hevalê wî k'eve ew bimire, ev meriv bira bir'eve li wan bajara yekî û wê sax bimîne+. 6Heger r'ê gelek dirêj be, yê h'eyfa xûnê hilde wê bi hêrsa dilê xwe pey mêrkuj k'eve wî bigire û bikuje, lê ew ne hêjayî mirinê bû, çimkî ne duhu ne jî pêr ew dijminê hev nîbûne, 7lema ez li te e'mir dikim, dibêjim: ‹Sê bajara xwer'a başqe ke›.

8Gava Xudan Xwedêyê te sînorê te berfire ke, çawa ku wî kal-bavêd ter'a sond xwar û t'emamîya e'rdê ku soz da, bide kal-bavêd te bide te, 9heger van h'emû e'mira baş xweyî kî, çawa ku ez îro li te e'mir dikim, Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî û h'emû r'ojêd e'mirê xweda r'îyêd wîda her'î, sê bajarêd din jî li ser van her sê bajara zêde kî. 10Bi vî awayî bira xûna yê bê sûc li nava e'rdê teda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te milk' dide te, neyê r'êtinê û xûna wî li ser te nebe+.

11Lê heger yek yekî dinr'a dijminatîyê bike, xwe li wî bitelîne, r'abe lê xe bikuje û bir'eve li van bajara yekî,+
12r'ûspîyêd bajarê wî bira bişînin û wî ji wir bînin, bidine destê yê ku h'eyfa xûnê wê hilde, wekî ew bê kuştinê. 13Bira h'eyfa te li wî neyê, yê ku xûna bê sûc Îsraêlêda r'êtîye, ewî bide hildanê. Bi vî awayî wê ter'a qenc be+.

Sînorê nava cînara

14Sînorê nava milk'ê xwe û cînarê xwe, k'îjan ku kal-bavêd te danîne li wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', cî neleqînî+.

Bona şe'da

15Şe'dek t'enê nikare miqabilî merivekî ku her cûr'e xirabî yan gune kirîye bisekine. Bi devê du yan sê şe'da her tişt bira bê îzbatkirinê+. 16Heger şe'dekî ner'ast miqabilî yekî din derê û bi mixenetîyê şikîyatê wî bike,+
17ev her du merî ku hevr'a k'etine de'wê, bira li ber Xudan, li ber k'ahîn û h'akimêd wan r'oja, bisekinin+. 18H'akim bira baş e'nene kin, heger derewîya şe'de bê girtinê, ewî derew miqabilî birê xwe şe'detî daye, 19hingê çi ku wî birê xwer'a dixwest, bînine serê wî. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe+. 20Yêd mayîn wê bibihên û bitirsin, îdî wê xirabîya usa li nava teda nekin. 21Bira h'eyfa te e'mir ji ber e'mirva, ç'e'v ji ber ç'e'vva, diran ji ber diranva, dest ji ber destva, nig ji ber nigva neyê+.

20

Qanûnê bona şêr'

20^1Gava tu derêyî şêr' miqabilî dijminêd xwe, hesp, e'reba û miletê ji xwe gelektir bibînî, ji wan netirse, çimkî Xudan Xwedêyê te yê ku tu ji welatê Misirê hevraz derxistî t'evî te ye+. 2Gava ku hûn dest bi şêr' bikin bira k'ahîn bê cime'têr'a xeber de û 3bêje wan: ‹Bibihê Îsraêl! Îro hûnê miqabilî dijminêd xwe r'abine şêr', li ber wan bira dilê we sist nebe, netirsin, nebizdin û li ber wan nelerizin. 4Çimkî Xudan Xwedêyê we t'evî we tê ku alîyê we miqabilî dijminêd we şer' ke û we xilaz ke›. 5Serwêr jî bira cime'têr'a xeber din û bêjin: ‹Heye merî ku mala nû çêkirîye û hê nek'işîyayê? Bira her'e veger'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din bik'işe mala wî. 6Û heye merî ku baxê tirîya daç'ikandîye, lê hê jê hilnedaye? Bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din ji baxê wî hilnede. 7Yan heye merî ku nîşankirî ye, lê hê dergîstî ye? Bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew şêr'da nemire û yekî din dergîstîya wî nestîne›+. 8Bira serwêr dîsa t'evî cime'tê xeberdin û bêjin: ‹Heye merîyê tirsonek û dil sist, bira veger'e her'e mala xwe, wekî ew dilê birayêd xwe mîna dilê xwe sist neke›+. 9Gava serwêr xeberdana t'evî cime'tê xilaz kin, hingê bira sereskera li ser cime'tê k'ifş kin.

10K'engê tu nêzîkî bajarekî bî ku wî zeft kî, e'dilayê dayne ber wî. 11Heger ew caba e'dilaya te bide û derî li ber te veke, hingê bira h'emû cime'ta wî bajarîda bibe xercdar û xulamê te. 12Lê heger ew e'dilayîyê nexwaze û miqabilî te şer' ke, dora wî bigire 13û k'engê Xudan Xwedêyê te wî bide destê te hingê h'emû mêra bide ber devê şûr. 14T'enê jin û zar'a, h'eywên, h'emû çi ku bajêrda hebe, h'emû t'alanê wî hilde xwer'a. T'alanê dijminêd xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te da destê te bide xebatê+. 15Aha bîne serê h'emû bajarêd gelekî dûrî xwe, k'îjan ku ne ji bajarêd van mileta ne. 16Li bajarêd van miletada, yêd ku Xudan Xwedêyê te war dide te, t'u bînberî sax nehêlî. 17Lê k'oka wan bîne ku nifir'ê Xudan bê sêrî: H'îtîya, emorîya, kenanîya, pirîzzîya, h'îwîya û yebûsîya, çawa ku Xudan Xwedêyê te li te e'mir kir+. 18Wekî ew we hînî kirina wan h'emû k'irêtîya nekin, k'îjan ku wan xwedêyêd xwer'a dikir, ku nebe hûn li ber Xudan Xwedêyê xwe guna bikin.

19Heger tu we'dekî dirêj li dora bajarekî bigirî, ku şer' kî û zeft kî, darêd wî nebir'î, balt'e li wan nexî çimkî tê ji wan bixwî, awa wan nebir'î. Dara çolê t'u meriv e, ku ew ji te bir'eve bik'eve bajarê, ku te dorê girtîye+? 20Lê ji wan darêd ku tu zanî wekî ew berê xwarinê nadin, wan dikarî bişkênî, bibir'î. Û çi ku bona dorgirtina bajarê ku tu miqabilî şer' dikî lazim e çê ke, h'eta ku tu ser wan k'evî.

21

Safîkirina mêrkujîya ne e'yan

21^1Heger li nava wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te xwer'a bikî milk', li çolê cinyazê merîkî bê dîtinê û nee'yan be k'ê ew kuştîye, 2bira r'ûspîyêd te û h'akimêd te derên û ji cinyaz h'eta bajarêd dora wî çap kin. 3Bira r'ûspîyêd bajarê lapî nêzîkî cinyaz, nogineke bi k'îjanê hê xebat nekirine û k'îjan ku hê nek'etîye binê nîr+. 4R'ûspîyêd wî bajarî gere wê noginê berjêr bibine newaleka ku ç'em dik'işe û e'rd wê jî ne hatîye r'akirinê ne jî çandinê, wê newalêda bira stukura noginê bişkênin. 5K'ahînê zar'êd Lêwî wê bêne nêzîk, çimkî Xudan Xwedêyê te ew bijartin ku wîr'a qulix kin û bi navê Xudan bimbarek bikin, bi xebera wan gere her şer'-de'w û hevr'ik'î bêne safîkirinê+. 6H'emû r'ûspîyêd bajarê lapî nêzîkî cinyaz bira destêd xwe li ser nogina newalêda stukur şkênandîda bişon 7û e'lam kin, bêjin: ‹Destêd me ev xûn ner'êtîye û ç'e'vêd me nedîtine. 8Xudan, bibaxşîne miletê xwe Îsraêl, k'îjan ku te xilaz kir, heqê xûna bê sûc neyne li ser miletê xwe Îsraêl›. Bira ev xûn li wan bê baxşandinê+. 9Bi vî awayî tê li ber ç'e'vê Xudan r'astîyê bikî gava xûna bê sûc ji nava xweda bişoyî+.

Cûr'e-cûr'e qanûnêd li ser guna

10Gava miqabilî dijminêd xwe derêyî şêr' û Xudan Xwedêyê te wan bide destê te, tu wan hêsîr hildî, 11heger li nava hêsîra jineke bedew bibînî, wê begem kî û xwer'a bixwazî, 12wê bîne mala xwe. Bira ew p'or'ê xwe kur' ke, neynikêd xwe bibir'e+
13û k'incêd xweye hêsîrîyê bêxe, mala teda r'ûnê û t'am mehekê bona dê û bavê xwe bigirî, peyr'a tu serê xwe pêr'a dayne, hûnê bibine jin û mêr. 14Lê heger peyr'a tu wê nexwazî, wê ber'de, k'uda dixwaze bira her'e. Wê nefiroşe, ne jî çawa carî h'esab ke, çimkî te ew bêhurmet kir.

15Heger du jinêd yekî hebin ew yekê h'iz bike lê ya din h'iz neke, ew wîr'a kur'a bînin, ya h'izkirî jî ya neh'izkirî jî, lê kur'ê nixurî ya neh'izkirî bîne,+
16wextê hebûka xwe kur'êd xwer'a p'areveke, ew nikare cîyê pêşin bide kur'ê ya h'izkirî li dewsa nixurîyê xwe ku ji ya neh'izkirî ye. 17Lê ew gerekê kur'ê ya neh'izkirî nixurî h'esab ke û dubare ji h'emû hebûka xwe bide wî, çimkî ew e destpêbûna qewata wî, nixurtî wîr'a dik'eve+.

18Heger kur'ê yekî serh'işk yan neêlim be, gur'a dê û bavê xwe neke, ewana li wî hilatibin lê ewî guh nedabe wan,+
19bira dê û bavê wî hildin wî bibine li cem r'ûspîyêd, hinda dergehêd bajarê[*] wî. 20Bêjine r'ûspîyêd bajarê wî: ‹Ev kur'ê me serh'işk û neêlim e, ew gur'a me nake, p'ir'xur û serxweş e›+. 21Hingê bira h'emû binelîyêd bajarê wî, wî bidine ber kevira, bikujin. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe, h'emû Îsraêl wê bibihê û bitirse.

22Heger yek neheqîke hêjayî mirinê bike û ew bê kuştinê, darva tu wî darda kî,+
23nehêle wekî cinyazê wî şevê li ser darê bimîne, lê wî hema wê r'ojê jî defin ke. Çimkî nifir'a Xudan ser yê darva dardakirî ye. E'rdê xwe ku Xudan Xwedêyê te dide te çawa war neh'er'imîne+.

22

Dûmayîkirina cûr'êd qanûna li ser guna

22^1Gava tu ga yan peza birayê xweyî îsraêlî ku unda bûne bibînî, tu gere pişta xwe nedî wan, lê tu e'se wan li birayê xwe veger'înî+. 2Lê heger birê te dûrî te dimîne, yan tu wî nas nakî, wan bibe mala xwe û bira ew li cem te bin, h'eta ku birê te pirsa wan neke, hingê tu li wî veger'îne. 3Usa jî hindava k'era wî, k'inca wî, her tiştîda ku birê te unda dike û tu dibînî bike, nebe ku tu usa bidî k'ifşê ku te ew nedîtine.

4Tu gere pişta xwe nedî k'er yan gayê birayê xwe, gava ku tu bibînî ew li ser r'ê k'etine, lê alî wî bike wan r'ake ser p'îya.

5Bira k'incê mêra li k'ulfetê t'unebe û mêr jî k'incê k'ulfet xwe neke, her kesê ku vê yekê dike e li ber Xudan Xwedêyê te k'irêt e.

6Gava r'êda hêlûna teyredekî li ser darekê, yan li ser e'rdê t'evî cûcûka, yan hêka û mak li ser cûcûka, yan hêka r'astî te bê, makê t'evî cûcûka hilnedî+. 7Tu gere makê ber'dî lê cûcûka dikarî hildî xwer'a, wekî ter'a qenc be û r'ojêd te dirêj bin.

8Gava tu mala nû çêkî, ser banî dora wê sûreke nimiz çêke, wekî tu xûnê neynî li ser mala xwe, gava yek ji ser ban bik'eve.

9Baxê xweyî tirîyada t'oximêd mayîn ner'eşînî, yan na ew berê t'oximê te çandî û tirî wê pîroz[*] bin û îzina te wê t'unebe wan bidî xebatê+.

10Pê ga û k'erê bi hevr'a cotk'arîyê nekî.

11K'inca bi cûr'e-cûr'e t'êlê r'îs û k'itanî bi hevr'a hûnandî xwe nekî.

12Li ser her çar kevîyêd p'otê xwe bi k'îjanî tu xwe dinixêmî r'îşîya çêkî+.

Qanûna bona namûsa qîzê

13Heger yek jinekê bistîne, serê xwe pêr'a dayne û paşê ew li ber ç'e'vê wî r'eş be, 14şer' bavêjê, navê xirab li pey wê xe û bêje: ‹Min ev jin xwer'a xwest, serê xwe jêr'a danî lê min namûsa wê nedît›. 15Hingê bira dê û bavê keç'ikê nîşana namûsa keç'ikê hildin bibine li ber r'ûspîyêd bajêre li ber dergeha 16û bavê keç'ikê bêje r'ûspîya: ‹Min qîza xwe da vî merivî lê ewî jenande wê, 17va ye ew şer'a dike û dibêje: «Min namûs li cem qîza te nedît», lê va ye nîşana namûsa qîza min›. Û nivîna wê nîşanî r'ûspîyêd bajêr kin. 18Hingê bira r'ûspîyêd wî bajarî ewî merivî bigirin û ceza kin. 19Sed zîvî ji wî bistînin û bidine bavê keç'ikê, bona wekî wî navê xirab li pey qîza îsraêlî xist. Ew keç'ik jî bira bibe jina wî, ew nikare wê ber'de li nava h'emû r'ojêd xweda.

20Lê heger çi ku hatîye gotinê r'ast e, namûsa keç'ikê t'unebûye, 21hingê bira keç'ikê bibine li ber derê mala bavê wê û merivêd bajêr wê bidine li ber kevira bikujin. Çimkî ewê r'obetî kir li nava Îsraêlda, qavî kirîye mala bavê xweda. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava xweda r'awva derxî.

22Heger mêrek t'evî jina mêrkirî serê xwe dayne û ev yek e'yan be, bira her du jî bêne kuştinê: Hin mêrê ku serê xwe pêr'a danî û hin jî ew jin. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava Îsraêl r'awva derxî+.

23Gava qîzek mêrekîr'a bê nîşankirinê û yek bajêrda r'astî wê bê û serê xwe pêr'a dayne, 24hingê her duya jî derxine li ber dergehê wî bajarî û wan bidine li ber kevira bikujin. Qîz çimkî bajêrda bûye lê nekirîye hewar-gazî, mêr jî çimkî dergîstîya yekî din r'ûr'eş kirîye. Bi vî awayî tê xirabîyê li nava xweda r'awva derxî. 25Lê heger çolê merivek r'astî qîza nîşankirî bê, wê bigire û serê xwe wêr'a dayne, bira t'enê ew merivê ku t'evî wê serê xwe danîye bimire. 26Lê dest nede qîzê, gunê hêjayî mirinê li ser qîzê t'uneye. Ev mîna wê yekê ye gava yek bigihîje li ser yekî din û bikuje. 27Çimkî ew çolê r'astî wê hatîye, qîza nîşankirî kirîye hewar-gazî lê t'u kes li wir t'unebûye ku wê xilaz ke.

28Gava yek r'astî qîzeke ne mêrkirî bê, wê bigire serê xwe wêr'a dayne û ev yek e'yan be, 29hingê bira mêrê ku serê xwe wêr'a danîye, pêncî zîvî bide bavê qîzê û bira ew bibe jina wî, çimkî ewî ew r'ûr'eş kir. Ew îdî nikare wê ber'de li nava h'emû r'ojêd xweda+.

30Bira t'u kes jinbava xwe nestîne, awa gotî cî nivîna bavê xwe bêhurmet neke+.

23

Qanûna bona wan k'ê dikare yan nikare bik'eve nava civîna Xudan

23^1Ewê ku batîyêd wî p'erç'iqandî bin, yan qamîşê wî bir'î be, bira nek'eve nava civîna Xudan+.

2Zar'a ji qavîyê bûyî nikare bik'eve civîna Xudan, ne jî zur'eta wîye deha dikare bik'eve nava civîna Xudan.

3Amonî û mowabî nikare bik'eve nava civîna Xudan, ne jî zur'eta wane deha dikare bik'eve nava civîna Xudan+. 4Çimkî wan hûn bi nan û avê qebûl nekirin li ser r'îya ku hûn ji Misirê derk'etin û wan Bilamê kur'ê Beûr ji Pit'ora Aram-Naharaîmê[*] miqabilî te k'irê kirin, wekî nifir'a li te bike[*]+. 5Lê Xudan Xwedêyê te nexwest guh bide Bilam, Xudan Xwedêyê te bona te nifir' guhaste dua, çimkî Xudan Xwedêyê te te h'iz dike+. 6T'emamîya r'ojêd e'mirê xweda, e'dilayê û çerxa r'ast wanr'a nexwaze.

7Ji edomî zivêr nebe, çimkî ew birayê te ye. Ji misirî zivêr nebe, çimkî tu xerîb bûyî welatê wîda+. 8Zar'êd wane zur'eta sisîya dikarin bik'evine nava civîne Xudan.

Qanûnêd bona paqijîya zomêd ordîya

9Gava tu ordîyêva derk'evî miqabilî dijminêd xwe, h'evza xwe ji her xirabîyê bike. 10Heger cem te merivek xewnxapî be, ne paqij be, bira ew ji zomê derk'eve der û nek'eve nava zomê+. 11Bira berê êvarê ew xwe bi avê bişo û çaxê ku r'o diçe ava hingê ew dikare veger'e zomê.

12Gere ji zomê der cîyê te hebe, wekî bikaribî li wir derêyî der. 13Xêncî ç'ekêd te gerekê bêrika te jî hebe û gava ji zomê derêyî der, bi wê ç'e'lekê vede û e'deba xwe ç'e'l ke. 14Çimkî Xudan Xwedêyê te li nav zoma teda diger'e, wekî te aza ke û dijminêd te bide destê te, bira zoma te pîroz be, ku nebe Xudan nava teda tiştekî şermî bibîne û dûrî te k'eve+.

Qanûna bona xulamêd ku ji xweyê xweyî welatder bir'evin

15Gava xulamek[*] ji xweyê xwe bir'eve û hewara xwe te bîne, wî nede destê xweyê wî. 16Bira ew li cem te, nava teda bijî, li wî cîyê ku ew li nava bajarêd te yekîda bibijêre, k'îderê ew bixwaze. Ze'metê nede wî.

Qanûna li ser qavîyê

17Bira li nava qîz û kur'êd Îsraêlda xwefroş[*] t'une bin+. 18Bona t'u ad-qirarê, qazinca ya qav, yan yê kûç'iksan, nebî mala Xudan Xwedêyê xwe, çimkî her du jî k'irêtî ne li ber Xudan Xwedêyê te.

Qanûna bona deyn û selefa

19Bi selefa ne p'ere, ne nan, ne jî tiştêd mayîn çi ku bi selef tê dayînê nede birayê xweyî îsraêlî. 20Bi selef dikarî bidî yê xerîb, lê bi selef nede birayê xwe, wekî Xudan Xwedêyê te te bimbarek ke li nava h'emû kirina destêd te li ser e'rdê ku tu diçî ku xwer'a bikî milk'+.

Qanûna bona ad-qirar

21Heger tu Xudan Xwedêyê xwer'a ad-qirar kî, derengî neyêxî ku biqedînî, çimkî Xudan Xwedêyê te wê ji te e'se bixwaze û guneyê li ser te be+. 22Lê heger te ad-qirar ne kirîye, hingê guneyê li ser te t'unebe. 23Çi ku ji devê te derk'etîye bike. Çi ku te Xudan Xwedêyê xwer'a ad-qirar kirîye, çawa dîyarîya r'ezedilîyê ku bi zarê xwe gotîye biqedîne.

Îzina bona xwarina ji baxêd xelqê

24Gava bik'evî nava baxê yekî din, tirîya çiqasî ku dilê te dixwaze t'êr dikarî bixwî, lê nekî derdana xwe.

25Gava tu nava zevîya yekî dinr'a her'î, tu dikarî simbila bi destê xwe biçînî, lê de'sê zevîya wî nexî+.

24

Qanûna bona zewacê

24^1Gava yek jinekê xwer'a bixwaze bizewice, peyr'a ser wê kêmasîkê bibîne û ewa li wî xweş neyê, bira k'axaza jinber'danê jêr'a binivîse bide destê wê û wê ji mala xwe derxe+. 2Heger jin jî ji mala wî derk'eve her'e û mêrekî din bistîne, 3li wî mêrî jî xweş neyê, ew jî k'axaza jinber'danê jêr'a binivîse bide destê wê û wê ji mala xwe derxe, yanê jî ew mêrê duda k'îjanî ew xwer'a xwest bimire, 4hingê mêrê wêyî pêşîyê, yê ku ew ber'dabû, nikare dîsa wê bistîne ku ew bibe jina wî, pey r'obetbûna wêr'a, çimkî eva yeka k'irêtî ye li ber Xudan. Neh'er'imîne e'rdê ku Xudan Xwedêyê te war dide te+.

Qanûna bona eskerîyê

5Yê nû zewicî bira neçe eskerîyê û bira t'u borc neyê danînê li ser wî, bira ew salekê bona mala xwe aza be û bira jina xweye xwestî şa ke+.

Qanûna bona k'efîl

6Bira t'u kes ne destar' ne jî kevirê wêyî binî k'efîl hilnede, çimkî yê ku vê yekê dike ew nefsekê k'efîl hildide.

Qanûna miqabilî meriv dizînê

7Gava e'yan be wekî merivek ji birayêd xwe yekî îsraêlî bidize, wî bike xulam û bifiroşe, bira ew diz bê kuştinê. Bi vî awayî xirabîyê ji nava xweda r'awva derxe+.

Qanûna k'otîbûnê

8Miqatî xwe be bona k'otîbûnê, çi ku k'ahînêd lêwî li we e'mir kin, qenc xwey kin û biqedînin, çawa ku min li wan e'mir kirîye qenc xwey kin+. 9Bîr bîne Xudan Xwedêyê te r'êva çi anî serê Meryemê gava ku hûn ji Misirê derk'etin[*]+.

Qanûnêd mayîne bona deyn dayînê

10Gava tu tiştekî deynî didî yekî din, nek'eve mala wî wekî k'efîl ji wî bistînî. 11Lê derê malê bisekine û ewê ku tu deynî didêyî bira ew xwexa k'efîl derxe derê malê. 12Heger ew merivekî k'esîb e, k'efîlê wî awa gotî p'otê[*] wî hilnede r'anezê. 13Gava r'o diçe ava, tu e'se k'efîlê wî li wî veger'înî, wekî ew bi p'otê xwe p'alde r'azê. Hingê wê dua li te bike û ev yekê ter'a r'astî bê h'esabê li ber Xudan Xwedêyê te+.

Heqê yê k'irêkirî

14Heger tu k'esîb-k'ûsîbê ji birayêd xwe, yan xerîbê li nava e'rd û bajarê xweda k'irê kî, wî neêşînî+. 15Her r'oj berî r'oçûyînê heqê wî bidî, çimkî ew k'esîb e û nefsa wî heqva girêdayî ye, nebe wekî ew hewara xwe Xudan bîne bona te û gune li ser te be+.

Cabdarîya guna

16Bav gere dewsa zar'a neyêne kuştinê, ne jî zar' dewsa bavê bêne kuştinê, her kes bona guneyê xwe gere bi kuştinê+.

Merivêd bê kes

17Heqîya xerîb yan sêwî net'er'ibîne û k'inca jinebîyê k'efîl hilnede+. 18Bîr bîne wekî tu xulam bûyî Misirêda, Xudan Xwedêyê te tu ji wir aza kirî, bona vê yekê ez li te e'mir dikim ku tu usa bikî.

19Gava tu zevîya xwe bidirûyî û gur'zekê li e'rdê xweda bîr bikî, paşda veneger'î ku wê hildî, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be, wekî Xudan Xwedêyê te, nava her xebata destêd teda te bimbarek ke+. 20Gava tu darêd xweye zeyt'ûnê dawşînî, cara duda dawneşînî, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be. 21Gava tu tirîyê baxê xwe berev kî, peyr'a çi ku maye berev neke, bira ew bona xerîb, sêwî û jinebîyê be. 22Bîr bîne wekî tu li welatê Misirêda xulam bûyî, bona vê yekê ez li te e'mir dikim ku tu usa bikî.

25

Ceza

25^1Heger nava merivada şer'-de'w çêbe û ew li ber dîwanê bisekinin, bira h'akim dîwana wan bikin: Yê heq bê sûc bikin û yê neheq jî sûcdar bikin+. 2Heger yê neheq layîqî k'utanê ye, bira h'akim e'mir ke, ku wî velezînin û li ber ç'e'vêd h'akim anegorî neheqîya wî bik'utin. 3Ji çil derbî zêdetir h'akim nede wî, çimkî gava tu vê zêdetir lêdî, tu birayê xwe li ber ç'e'vê cime'tê bêhurmet dikî+.

Qanûna bona ga

4Devê gayê bêderêda dixebite girênede+.

Borcê t'îyîtîyê

5Heger bira t'evayî bijîn, yek ji wan bimire lê kur'ê wî t'unebe, bira jina yê mirî merivê xerîbr'a, awa gotî ji malbetê der neyê dayînê, t'îyê wê gere her'e cem wê û wê xwer'a bistîne û bi vî awayî borcê t'îyîtîyê biqedîne+. 6Nixurîyê ku ewê bîne wê kur'ê birê mirî bê h'esabê, wekî navê wî li nava Îsraêlda neyê hildanê+. 7Lê heger ev meriv nexwaze bûka xwe bistîne, hingê bira bûka wî derk'eve li ber dergeh[*] cem r'ûspîya û bêje: ‹T'îyê min naxwaze k'oka birayê xwe li nava Îsraêlda şîn ke, ew naxwaze borcê t'îyîtîyê biqedîne›. 8Hingê r'ûspîyêd bajêr bira gazî wî kin û wîr'a xeber din. Lê heger ew ya xwe bike û bêje: ‹Ez naxwazim wê bistînim› 9hingê bira bûka wî nêzîkî wî be û li ber ç'e'vê r'ûspîya sola wî ji nigê wî bêxe, t'ûyî r'ûyê wî ke û bêje: ‹Ha tînine serê wî merivî, yê ku mala birê xwe ava nake›+. 10Bira nava Îsraêlda mala wîr'a bêjin: ‹Mala yê bê sol›.

Ji hev veqetandina şêr'da

11Heger mêr hevr'a bikine şer' û jina yekî ji wan nêzîk be wekî mêrê xwe destê yê din derxe, destê xwe bavêjê û batîyê yê din bigire, 12hingê destê wê bibir'e, bira h'eyfa te li wê neyê.

Kevirê mêzînê û derdanê çapkirinê

13Bira k'îsikê teda du cûr'e kevirê mêzînê, awa gotî sivik û giran t'une bin. 14Bira mala teda du cûr'e derdanêd çapkirinê, awa gotî biç'ûk û mezin t'une bin+. 15Kevirê teyî mêzînê û derdanê teyî çapkirinê gere t'am û r'ast bin, wekî e'mirê te dirêj be li ser e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te. 16Çimkî kirina yê vê yekê, yan yê ku ner'astîyê dike, k'irêtîye li ber Xudan Xwedêyê te.

Navê Amalêk r'esît kî

17Bîr bîne Amalêk r'êva çi anî serê te, gava ku hûn ji Misirê derdik'etin+. 18Ew ji Xwedê netirsîya û piştêva h'icûmî li ser te kir, çaxê tu westîyayî û qudûmk'etî bûyî û yêd sistbûyî qir' kirin. 19Awa gava Xudan Xwedêyê te, te ji her dijminêd dora teye li ser wî e'rdî r'ih'et bihêle, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te çawa milk' dide te, ku qazinc kî, navê Amalêk bin p'er'ê e'zmênda r'esît kî. Bîr nekî!+

26

Berêd deremeta pêşin

26^1Wextê tu bik'evî wî e'rdê ku Xudan Xwedêyê te çawa milk' dide te lê war bî û wir bimînî, 2hingê hilde ji her berê deremeta e'wline e'rdê, çi ku tê bistînî ji e'rdê xweyî ku Xudan Xwedêyê te dide te, bike sepetê û her'e li wî cîyê ku Xudan Xwedêyê te wê bibijêre, wekî navê xwe lê dayne+. 3Her'e li cem k'ahînê ku wan r'oja k'ahîntîyê dike, bêje wî: ‹Ez îro li ber Xudan Xwedêyê te îqrar dikim, wekî ez k'etime wî e'rdî k'îjan ku Xudan kal-bavêd mer'a sond xwar ku wî bide me›. 4Hingê k'ahîn wê sepetê ji destêd te bigire û dayne li ber gorîgeha Xudan Xwedêyê te. 5Tu li ber Xudan Xwedêyê xwe bike dengî û bêje: ‹Bavê min aramîyekî firarî bû, berjêr çû Misirê û t'evî çend meriva li wir ma. Lê li wir miletekî mezin, qewat û bêh'esab ji wî pêşda hat+. 6Lê misirîya xirabî li me dikirin, em dizêrandin û xebata giran didane kirinê+. 7Me hewara xwe Xudan Xwedêyê kal-bavêd xwe anî û Xudan dengê me bihîst, li ser zelûlîya me, h'alê me û zordarîya meda nihêr'î+. 8Xudan em ji Misirê bi destê zor, bi zenda dirêjkirî, bi sawa giran, bi nîşana û k'eremeta derxistin+
9em anîne li vî cîyî, ev e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe da me+. 10Va ye îro ez berêd deremeta pêşine ji e'rdê ku te Xudan da min tînim!› Wê dayne li ber Xudan Xwedêyê xwe û ta be li ber Xudan Xwedêyê xwe. 11Bona h'emû xweşîya ku Xudan Xwedêyê te da te û mala te, t'evî lêwî û xerîbê li nava teda şa be.

Deheka sala sisîya

12Gava sala sisîya, awa gotî sala deheka başqekirina her deheka berêd xwe xilaz kî, bidî lêwî, xerîb, sêwî û jinebîyê ku ew li bajarêd teda bixwin û t'êr bin,+
13hingê li ber Xudan Xwedêyê xwe bêje: ‹Min p'ara buhurtî-jibare ji mal derxist û min ew daye lêwî, xerîb, sêwî û jinebîyê, anegorî h'emû e'mirêd te, yêd ku te li min e'mir kirin. Min e'mirêd te net'er'ibandine û ne jî bîr kirine. 14Min ew paqijîya xweda hilda, r'ojêd şînêda ji wê nexwar û ne jî ji wê nanê mirîya da. Min guh dida dengê Xudan Xwedêyê xwe, min h'emû usa kir çawa ku te li min e'mir kir+. 15Binihêr'e ji xana xweye pîroz, ji e'zmên û miletê xwe Îsraêl bimbarek ke, usa jî e'rdê ku te da me, e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku te kal-bavêd mer'a sond xwar›+.

Milet wî yî milk'ê Xudan

16Vê r'ojê Xudan Xwedêyê te, li te e'mir dike ku biqedînî h'emû van qeyde-qanûn û qirara. Wan bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe xwey kî û biqedînî. 17Te îro îqrar kir ku Xudan, Xwedêyê te ye û tê r'îyêd wîda her'î, qeyde-qanûnêd wî, e'mirêd wî, qirarêd wî xwey kî û guh bidî dengê wî. 18Xudan îro îqrar kir ku tu wîr'a bibî miletê wîyî milk'ê wî, çawa ku wî gotibû te, tu jî gere h'emû e'mirêd wî xwey kî+. 19Wekî ew te li ser h'emû miletar'a bilind bigire, k'îjan ku ewî xuliqandine, bona pesinê, navbilindkirinê û r'ûmetê, wekî tu bibî miletekî pîroz li Xudan Xwedêyê xwer'a, çawa ku wî got»+.

27

Xeberêd qanûnêye li ser kevir

27^1Mûsa t'evî r'ûspîyêd Îsraêl li milet e'mir kir û got: «H'emû e'mirêd ku ez îro li we e'mir dikim xwey kin. 2Wê r'oja gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bine e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te, hingê xwer'a kevirêd mezin bide sekinandinê û bi k'ilsê zêp ke+. 3Li ser wan h'emû xeberêd vê qanûnê, wextê derbazbûna xwe binivîse, awa gotî wextê tu her'î e'rdê ku Xudan Xwedêyê te dide te. E'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku Xudan Xwedêyê kal-bavêd te gotibû te. 4Wextê hûn Ûrdunêr'a derbaz bin, van kevira daynine li ser ç'îyayê Eybalê û bi k'ilsê wan zêp kin, bona k'îjana ez îro li we e'mir dikim. 5Li wir gorîgehê Xudan Xwedêyê xwer'a çêke. Gorîgeha kevirî, hacetê h'esin li kevirê wê nek'eve+. 6Bi kevirêd saxlem gorîgehê Xudan Xwedêyê xwer'a çêke û li ser wê dîyarîyêd t'evayîşewatê Xudan Xwedêyê xwer'a bide, 7dîyarîyêd heleqetîyê serjêke, li wir ber Xudan Xwedêyê xwe bixwe û şa be+. 8Û li ser wan kevira h'emû xeberêd vê qanûnê zelal-safî binivîse»+.

9Hingê Mûsa û k'ahînêd lêwî t'emamîya Îsraêlr'a gotin: «Ker' be û bibihê, Îsraêl! Îro tu bûyî miletê Xudan Xwedêyê xwe+. 10Guh bide dengê Xudan Xwedêyê xwe, e'mirêd wî û qeyde-qanûnêd wî biqedîne, k'îjan ku ez îro li te e'mir dikim».

Nifir'

11Wê r'ojê Mûsa e'mir dane cime'tê û got: 12«Gava hûn Ûrdunêr'a derbaz bin, qebîla Şimh'ûn, Lêwî, Cihûda, Îsaxar, Ûsiv û Binyamîn gere li ser ç'îyayê Girîzîmê bisekinin ku dua li milet bikin+. 13Lê qebîla R'ûbên, Gad, Aşêr, Zebûlon, Dan û Neftelî gere li ser ç'îyayê Eybal bisekinin, bona nifir' kirinê. 14Û lêwîyê bi dengê bilind bikine gazî bêjine h'emû îsraêlîya:

15‹Nifir' li wî be, k'ê p'ûtekî çêke, yan r'o ke û wî dayne cîkî xewle, her çêkirina haye bi destê hoste, k'irêtî ye li ber Xudan›. Bira milet veger'îne û bêje: ‹Amîn›+.

16‹Nifir' li wî be, k'ê dê û bavê xwe bê hurmet ke›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

17‹Nifir' li wî be, k'ê sînorê cînarê xwe cî biguhêze›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

18‹Nifir' li wî be, k'ê yekî kor ji r'ê bişih'itîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

19‹Nifir' li wî be, k'ê heqîya xerîb, sêwî û jinebîyê bit'er'ibîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

20‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe jinbava xwer'a dayne, çimkî ew cî nivîna bavê xwe bêhurmet dike›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

21‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe h'eywanekêr'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

22‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe xûşka xwer'a, qîza bavê xwe yan qîza dîya xwer'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

23‹Nifir' li wî be, k'ê serê xwe xwesîya xwer'a dayne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

24‹Nifir' li wî be, k'ê dizîva yekî din bikuje›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

25‹Nifir' li wî be, k'ê r'uşetê hilde ku xûna yê amî-t'am bir'êje›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

26‹Nifir' li wî be k'ê xeberêd vê qanûnê xwey neke neqedîne›. H'emû milet bêje: ‹Amîn›+.

28

Dua li wî be k'ê guh bide

28^1•Heger tu r'ind guh bidî dengê Xudan Xwedêyê xwe bona ku xwey kî û biqedînî h'emû e'mirêd wîye ku ez îro li te e'mir dikim, Xudan Xwedêyê te wê te ji h'emû miletêd dinê bilindtir ke+. 2Ev h'emû duayê li te bin û bona te wê bêne sêrî, heger tu guh bidî dengê Xudan Xwedêyê xwe.

3Duayê li te be bajêrda û duayê li te be deştêda.

4Duayê li berê zikê te, berê e'rdê te, berê h'eywanê te, zayîna pez û dewarêd te be.

5Duayê li sela teye nên û t'eşta teye hevîr be.

6Duayê li k'etin-derk'etina te be[*]+.

7Xudan li ber te wê dijminêd te xe, yêd ku miqabilî te r'abin. R'êkêda ewê derêne miqabilî te lê h'eft r'îyada wê ji te bir'evin+. 8Xudan wê dua bişîne li ser te, li e'mbarêd te û li her kirina destêd te. Wê dua li te bike li wî e'rdîda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dide te+. 9Heger tu e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe xwey kî û r'îyêd wîda her'î, Xudan wê te bike miletê xweyî pîroz, çawa ku wî ter'a sond xwar+. 10H'emû miletêd dinê wê bibînin ku navê Xwedê li ser te ye û wê ji te bitirsin. 11Xudan wê te xêr-berek'etêva, bi berê zikê te û bi berê h'eywanê te, bi berê e'rdê te xinê ke, li ser wî e'rêdê ku Xudan kal-bavêd ter'a sond xwar ku bide te. 12Xudan wê bona te xizna xweye qenc, awa gotî e'zmên veke, wekî baranê we'deda bibarîne li ser e'rdê te, ku dua li her kirina destê te bike. Tê deyn bidî gelek mileta lê xwexa tê deyn nekî+. 13Xudan wê te dayne li sêrî ne ku xilazîyê, tê t'enê li jorê bî ne ku jêrê, heger tu guh bidî e'mirêd Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku ez îro li te e'mir dikim ku xwey kî û biqedînî 14û ji h'emû xeberêd ku ez îro li we e'mir dikim, ç'ep yan r'ast daneger'î ku pey xwedêyêd başqe her'î, wanr'a qulix kî.

Nifir' li wî be k'ê guh nede

15•Lê heger tu guh nedî dengê Xudan Xwedêyê xwe û h'emû e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî ku ez îro li te e'mir dikim xwey nekî û neqedînî, hingê ev h'emû nifir' wê li te bin û bona tê wê bêne sêrî+.

16Nifir' wê li te be bajêrda û nifir' wê li te be deştêda.

17Nifir'ê li sela teye nên û t'eşta te ye hevîr be.

18Nifir'ê li berê zikê te, berê e'rdê te, zayîna pez û dewarêd te be.

19Nifir'ê li k'etin-derk'etina te[*] be.

20Li nava her kirina destê te çi ku tu bikî, Xudan wê nifir', t'evîhevbûn û hilatinê bişîne li ser te, h'eta qir'a te neyê û zûtirekê unda nebî bona kirêd xweye xirab, ku te ez hiştim. 21Xudan wê nexweşîya h'ala teva bizeliqîne, h'eta ku qir'a te bîne li ser wî e'rdê ku tu diçî xwer'a bikî milk'. 22Xudan wê bi h'îlê, germê, şewatê, t'ayê, qurlixê, bi bayê germ û bi xurê r'aw te xe, ewê pey te k'evin h'eta ku qir'a te bînin+. 23E'zmanê li ser serê te bibe sifir, e'rdê jî bin teda bibe h'esin[*]. 24Xudan wê dewsa baranê t'oz û axê bide li e'rdê te, evanayê ji e'zmên li ser teda bibarin h'eta qir'a te neyê+.

25Xudan wê te bide li destê dijminêd te, r'êkêda tê derêyî miqabilî wan lê h'eft r'îyada tê ji wan bir'evî û h'îlê h'emû p'adşatîyêd li ser dinê wê ji te her'e+. 26Cinyazê te wê bibe xurê h'emû teyredêd e'zmên û r'e'wirêd e'rdê, kesê t'unebe ku berî wan de+.

27Xudan wê bi p'izikêd p'îse Misirê, k'otîbûnê, birînêd k'ûr û bi xur te xe, ji k'îjana tê nikaribî qenc bî+. 28Xudan wê bi h'işundakirinê, korbûnê û dillerzekê te xe. 29R'o nava r'ojê tê xwe bip'elînî, çawa ku kor te'rîstanîyêda dip'elîne. R'îyêd xweda tê xêrê nebînî, h'emû r'ojêd xweda tê bêyî zêrandin û t'alankirinê û kesekê t'unebe ku te xilaz ke+. 30Dergîstîya xwer'a tê nîşankirî bî, lê yekî dinê wê serê xwe pêr'a dayne, tê xanî çêkî lê têda r'ûnenêyî, baxê tirîya tê daç'ikînî lê ji wê neçinî+. 31Gayê te wê li ber ç'e'vê te bê serjêkirinê, lê tê jê nexwî, k'erê te wê ji te bistînin û ew paşda venager'e li cem te, pezêd te wê dijminêd ter'a bêne dayînê, yek wê t'unebe ku te xilaz ke. 32Kur'-qîzêd teyê miletê başqer'a bêne dayînê, ç'e'vêd teyê r'oj bi r'oj ji ç'e'vnihêr'îya wan biqer'imin û tê t'u tiştî nikaribî bikî+. 33Berê e'rdê te û h'emû xebata te miletê ku te ew nas nedikir wê bixwe. Tê her gav bêyî zêrandin û h'incir'andinê+. 34Tê biçeliqî ji wê yekê çi ku tê bi ç'e'vêd xwe bibînî. 35Xudan wê bi p'izikêd p'îs hêt û çokêd te xe, ji k'îjana tê nikaribî qenc bî, ewê ji bin p'îyêd te h'eta t'epa serê te bela bin+. 36Xudan wê te û p'adşayê ku tê li ser xwe k'ifş kî, bibe li nav miletê ku ne te ne jî kal-bavêd te ew nas kirine. Li wir tê xwedêyêd başqeye dar û kevirr'a qulix kî+. 37Tê bibî mecala h'îletîyê, met'elok û pêk'enîyê li nava h'emû wan miletêd ku Xudan wê te bibe+.

38Tê gelek t'oxim derxî zevîya xwe, lê hindikî jê hildî, çimkî kulîyê bixwin+. 39Baxê tirîya tê daç'ikînî, wan bêcer kî, lê r'ez tê t'op nekî, ne jî tê şeravê vexwî, çimkî kurmê bixwin+. 40Li nava t'emamîya sînorê teda darê zeyt'ûnê wê hebin, lê tê bi bizir pê neyêyî r'ûnkirinê, çimkî zeyt'ûnêd te wê biwerin. 41Kur' û qîza tê bînî, lê ewê p'ara te nîbin, çimkî ewê hêsîr her'in+. 42Hespê gîhê wê h'emû darêd te û berêd e'rdê te bibin xweyî. 43Xerîbê li nava teda wê gelekî ji te bilindtir be, li ser te k'eve, lê tê gelekî nimiz bik'evî. 44Ewê deyn bide te, lê tê deyn nedî wî, ewê sêrî be tê xilazîyê bî.

45Ev h'emû nifir' wê bêne li serê te, wê pey te k'evin û xwe ter'a bigihînin h'eta qir'a te neyê, çimkî te dengê Xudan Xwedêyê xwe ne bihîst û te e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî ku wî li te e'mir kirin, xwey nekirin. 46Ewê li ser te û li ser zur'eta te bibine nîşan û îzbatîya h'eta-h'etayê.

47Bona ku te Xudan Xwedêyê xwer'a bi şabûnê û dilê eşq t'êr-t'ijîbûnêda qulix nekir,+
48bona vê yekê tê t'î, bir'çî, te'zî û h'ewcedarîya her tiştîda xulamtîya wan dijminêd xwe bikî, k'îjana Xudanê bişîne li ser te. Ewê nîrê h'esinî bide li ser stûyê te, h'eta ku qir'a te bîne+. 49Xudan wê miletekî dûr ji serê dinê r'ake li ser te, zimanê k'îjanî tê fe'm nekî. Ewê çawa teyrê sîmir' bifir'e li ser te,+
50miletekî bêîsaf ku wê qedirê mezina negire û r'e'mê li biç'ûka neke. 51Û ewê berê h'eywanêd te, berê e'rdê te bixwe, h'eta ku tu wêran nebî. Ewê ne gênim ter'a bihêle, ne meyê, ne bizir, ne jî zayîna pez û dewarêd te, h'eta ku qir'a te neyne+. 52Wê dora h'emû bajarêd te bigire, h'eta ku sûrêd li nava t'emamîya welatê teye bilinde qewat, ku te gumana xwe danîye li ser wan, hilneşîne. Ewê dora h'emû bajarêd teye t'emamîya welatê teda, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te dane te bigire+. 53Gava dijminê te dora bajarê te bigire li nava wê tengasîyêda ku ewê bîne serê te, tê berê zikê xwe, awa gotî goştê kur' û qîza xwe ku Xudan Xwedêyê te dane te bixwî+. 54Mêrê gelekî nazik û milûkî li nava teda wê bi ç'e'vêd xirab li birê xwe, k'ulfeta xweye h'izkirî û li zar'êd xweye mayîn binihêr'e, 55ewê goştê zar'êd xwe bixwe û nede t'u kesî ji wan. Çimkî t'enê ev mabû li nava tengasîyê ku dijminê te wê bîne li serê te, gava dora h'emû bajarêd te bigire. 56K'ulfeta nazik û milûke li nava teda, k'îjanê ji dest nazikîyê û milûkîyê pe'nîya nigê xwe danenîye e'rdê, wê bi ç'e'vê xirab mêrê xweyî h'izkirî, kur' û qîza xwe binihêr'e, 57usa jî hevalç'ûka xweye ku ji nav nig dertê û zar'êd xweye ku wê bîne. Çimkî ewê wan dizîva bixwe, ji h'ewcedarîya kêmasîya her tiştî, ji dest wê tengasîya ku dijminêd teyê li nava bajarêd teda bînine serê te+.

58Heger h'emû xeberêd vê qanûnê ku vê k'itêbêda nivîsar in xwey nekî neqedînî û ji vî navê Xudan Xwedêyê xweyî qedir û saw netirsî, 59hingê Xudan wê bi belayêd ji h'iş-aqila dûr, belayêd qayîme ku xilazbûna wanê t'une be, nexweşîyêd xirabe ku p'akbûna wanê t'une be, te û zur'eta te xe. 60Ji wan h'emû êş-êşûkêd Misirê, ji k'îjana tu ditirsîyayî wê veger'îne li ser te, ewê teva bizeliqin+. 61Usa jî her nexweşî û her bela ku vê k'itêba qanûnêda ne nivîsar in, Xudan wê wan bîne li serê te, h'eta qir'a te neyê. 62Hûn weke steyrkêd e'zmên bêh'esab bûn, lê hûnê gelekî hindik bin, çimkî te gur'a Xudan Xwedêyê xwe nekir+. 63Çawa ku Xudan şa dibû gava wer'a qencî dikir û hûn li hev zêde dikirin, usa jî Xudan wê bi qir'kirin û wêrankirina we şa be. Hûnê ji wî e'rdê ku diçinê xwer'a bikine milk' bêne r'aqetandinê+. 64Xudan wê te li nava h'emû miletada ji serîkî dinê h'eta serê din bela ke. Li wir tê xwedêyêd başqeye dar û kevirr'a, k'îjanar'a ku ne te ne jî kal-bavêd te ew nas kirine qulix kî+. 65Lê li nava wan miletada jî tê r'ih'et nebî, cîkî hêsabûnê wê bona nigêd te t'une be. Xudan wê xema, ç'e'v me'rimbûnê[*] û diltengîyê bide te. 66E'mirê te wê li ser mûkî be, tê şev û r'oj xofêda bî û t'u car serederî ji e'mirê xwe derne xî. 67Ji dest wê tirsa dilê te û dîtina ç'e'vêd te sibehê zû tê bêjî: ‹Xwezî r'o biçûya ava›, êvarê jî bêjî: ‹Xwezî sibeh r'on bûya›+. 68Xudanê wê r'êyêda te bi gemîya veger'îne Misirê, bona k'îjanê min gote te: ‹Tê îdî wê nebînî›. Li wir hûnê xwe çawa xulam û carî bifiroşine dijminêd xwe, lê yê bik'ir'e jî wê t'une be»+.

29

Gotina Mûsaye sisîya

29^1Ev in xeberêd peymanê ku Xudan li e'rdê Mowabêda li Mûsa e'mir kir t'evî zar'êd Îsraêl girêde, xêncî peymana ku wî li H'orêbê[*] t'evî wan girêda+. 2Mûsa gazî t'emamîya Îsraêlê kir û gote wan: «H'emû çi ku Xudan li welatê Misirêda li ber ç'e'vêd we anî serê Firewin û h'emû xulamêd wî, usa jî serê t'emamîya e'rdê wî, we dît, 3awa gotî ew cêr'ibandin, nîşan û k'eremetêd mezine ku ç'e'vêd te dîtin. 4Lê Xudan h'eta r'oja îro dilê fe'mkirinê, ç'e'vêd dîtinê û guhêd bihîstinê neda we+. 5Xudan çil salî ber'îyêda r'êberîya we kir: K'incêd li ser we kevin nebûn, solêd nigê weda jî nemaşîyan,+
6we ne nan xwar ne şerav ne jî ava cehê vexwar, ku hûn bizanibin ez Xudan Xwedêyê we me+. 7Hûn hatine vî cîyî û Sîxonê p'adşê H'eşbonê, Ogê p'adşê Başanê derk'etine miqabilî me şêr' û me ew alt' kirin+. 8Me e'rdê wan zeft kir û çawa milk' da r'ûbênîya, gadîya û nîvê qebîla Minaşe+. 9De xeberêd vê peymanê xweyî kin û wan biqedînin, wekî nava her tiştîda çi ku hûn bikin wer'a li hev bê+.

10Hûn t'emam îro li ber Xudan Xwedêyê xwe sekinîne: Serwêrêd we, qebîlêd we, r'ûspîyêd we, sereskerêd we, her mêrê Îsraêl, 11zar'êd we, k'ulfetêd we û xerîbê li nava zomê teda, ji darbir'ê te h'eta avk'êşê te,+
12bona ku tu bik'evî peyman û ad-qirarê t'evî Xudan Xwedêyê xwe, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te îro t'evî te girêdide. 13Wekî îro te xwer'a bike milet, ew jî ter'a bibe Xwedê, çawa ku wî gote te û çawa ku wî kal-bavêd te Birahîm, Îshaq û Aqûbr'a sond xwar+. 14Ne t'enê t'evî we Xudan vê peyman û ad-qirarê girêdide, 15lê t'evî wan jî yêd ku îro li vir t'evî me li ber Xudan Xwedêyê me sekinîne û t'evî wan jî, yêd ku îro li vir t'evî me nînin. 16Hûn zanin welatê Misirêda me çawa dijît û çawa em jî ji nava miletr'a derbaz bûn, 17we r'obetîyêd wan û p'ûtêd wane dar, kevir, zîv û zêr' nava wan dîtin. 18Nebe ku nava weda hebe mêr yan jin, mal yan qebîl dilê k'îjanî îro dûrî Xudan Xwedêyê me k'eve, wekî her'e xwedêyêd wan miletar'a qulix ke. Awa gotî nava weda vî cûr'eyî r'awê ku je'rê û zirîç'kê dide der t'unebe+. 19Gava yek guh bide xeberêd vê ad-qirarê û xweda guman be, bêje: ‹Wekî li gora serh'işkîya xwe jî ez her'im ezê dîsa sax-silamet bim›. Bi vî cûr'eyî, yê t'êr wê t'evî yê bir'çî unda be. 20Xudan wê t'u car nebaxşîne wî, çimkî hingê hêrs û k'în-boxa Xudan wê r'abe li ser wî merivî, h'emû nifir'ê vê k'itêbêda nivîsî wê li wî bin û Xudan wê navê wî ji bin p'er'ê e'zmênda r'esît ke+. 21Xudan wê wî ji h'emû qebîlêd Îsraêl bona bela başqe ke, anegorî h'emû nifir'êd vê peymanê ku vê k'itêba qanûnêda nivîsar in. 22Û nisilê peyr'a, awa gotî zar'êd we ku wê pey wer'a bibin, usa jî xerîbê ku wê ji welatê dûr bê, wê wêranbûn û nexweşîyêd vî e'rdî bi k'îjana Xudan lêxist bibînin, bêjin: 23‹T'emamîya e'rd bi k'irk'ût û xwê şewitîye, ne tê çandinê ne jî şîn dibe, li ser wê t'u şînayî şîn nabe, mîna undakirina Sodom, Gomora, Adma û Siboyîmê, k'îjan ku Xudan bi hêrs û k'în-boxa xwe wêran kir›+. 24H'emû milet wê bêjin: ‹Çima Xudan ha anî serê vî e'rdî? Me'na vê hêrsa mezin çîye?›+
25Û wê bêjin: ‹Bona ku wan peymana Xudan Xwedêyê kal-bavêd xwe hiştin, k'îjan ku wî t'evî wan girêda, gava ew ji e'rdê Misirê derxistin+. 26Ew çûn û xwedêyêd başqer'a qulix kirin, ber wan ta bûn, xwedêyêd ku ne wan nas dikir ne jî Xudan wanr'a k'ifş kir. 27Bi vî awayî hêrsa Xudan li ser wî e'rdî r'abû ku h'emû nifir'êd vê k'itêbêda nivîsî bîne li serê wî+. 28Xudan bi hêrs, k'în-box û xezeba mezin ew ji welatê wan r'awva derxist, ew avîtine welatê başqe, mîna r'oja îroyîn›+.

29Tiştêd veşartî, yêd Xudan Xwedêyê me ne, lê yêd e'yan bona me û zar'êd me ne h'eta-h'etayê, wekî h'emû xeberêd vê qanûnê biqedînin+.

30

Kirina bona paşda veger'andin û bimbarekîyê

30^1Gava her tişt, dua û nifir'êd ku min danîbûne li ber te, bêne serê te, hingê li ser wan, nava h'emû miletada, k'îjan ku Xudan Xwedêyê te tu nava wan da belakirî, dîsa bifikire,+
2heger tu ber bi Xudan Xwedêyê xwe veger'î, tu û zar'êd xweva bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe, guh bidî dengê wî, her tişt çawa ku ez îro li te e'mir dikim,+
3hingê Xudan Xwedêyê te wê çerxa te r'ast ke û r'e'mê li te bike, wê dîsa te ji nava h'emû mileta, nava k'îjana Xudan Xwedêyê te tu bela kirî, wê te t'opî ser hev ke+. 4Wekî tu h'eta ber p'er'ê e'zman jî ajotî bî, ji wir jî Xudan Xwedêyê te wê te t'opî ser hev ke, te hilde+
5û Xudan Xwedêyê te wê te bibe e'rdê ku kal-bavêd te war bibûn û wê xwer'a bikî milk'. Wê çerxa te r'ast ke û te ji kal-bavêd te ze'ftir li hev zêde ke. 6Xudan Xwedêyê te wê dilê te û dilê zur'eta te biguhêze[*], wekî bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî bona xatirê e'mirê xwe+. 7Xudan Xwedêyê te wê h'emû van nifir'a veger'îne li ser dijmin û neyarêd te, yêd ku pey te k'etibûn+. 8Tê jî dîsa guh bidî dengê Xudan û h'emû e'mirêd ku ez îro li te e'mir dikim biqedînî. 9Xudan Xwedêyê te wê te her tiştîda xinê ke: Bi her şixulê destêd te, berê zikê te, berê h'eywanê te û berê e'rdê te. Çimkî Xudan dîsa wê şa be ku qencîyê ter'a bike, çawa ku ew kal-bavêd ter'a şa dibû, 10gava tu guh bidî dengê Xudan Xwedêyê xwe, e'mir û qeyde-qanûnêd wîye vê k'itêba qanûnêda nivîsî xwey kî, bi t'emamîya dilê xwe û bi t'emamîya nefsa xwe veger'î berbi Xudan Xwedêyê xwe.

11Çimkî ev e'mirê ku ez îro li te e'mir dikim, ne dûrî te ye ne jî ew çetin e. 12Ew ne li e'zmana ye, wekî bê gotinê: ‹K'ê wê bona me r'abe e'zmên, wê mer'a bîne û em wê bibihên, hingê meyê ew biqedanda?›+
13Ne jî ew wî alîyê be'rê ye, wekî bê gotinê: ‹K'ê wê bona me her'e wî alîyê be'rê, wê mer'a bîne û em wê bibihên, hingê meyê ew biqedanda?› 14Lê ew xeber li cem teye, li ser zarê te û dilê teda ye, ku wê xweyî kî.

15Binihêr'e, ez îro e'mir û mirinê, xêr-xweşî û xirabîyê datînime li ber te+. 16Ez îro li te e'mir dikim ku Xudan Xwedêyê xwe h'iz bikî, r'îyêd wîda her'î, e'mirêd wî, qeyde-qanûnêd wî û qirarêd wî xweyî kî. Wekî tu bijîyî û li hev zêde bî û Xudan Xwedêyê te wê te bimbarek ke li ser e'rdê ku tu diçûyî xwer'a bikî milk'. 17Lê heger dilê te paşda veger'e û guh nedî, ji r'ê bêyî şih'itandinê, li ber xwedêyêd başqe ta bî wanr'a qulix kî, 18ez îro e'lamî we dikim ku hûnê e'seyî unda bin, hûnê dirêj li ser wî e'rdî nejîn, bona k'îjanî tu Ûrdunêr'a derbaz dibî ku bik'evî wir û xwer'a bikî milk'. 19Ez îro gazî e'rd û e'zmên dikim çawa şe'dêd miqabilî te, ez e'mir û mirinê datînime ber te, dua û nifir'ê. De e'mir bibijêre wekî tu zur'eta xweva bijîyî, 20Xudan Xwedêyê xwe h'iz bike, gur'a wî bike û nêzîkî wî be. Çimkî ew e'mirê te ye û dirêjaya r'ojêd mayîna te ye li ser e'rdê ku Xudan kal-bavêd te: Birahîmr'a, Îshaqr'a û Aqûbr'a sond xwar bide wan»+.

31

Kirinêd Mûsaye xilazîyê

Yêşû cîyê Mûsa digire

31^1Mûsa çû û ev xeberana t'emamîya Îsraêlêva e'yan kirin 2û gote wan: «Ez îdî sedbîst salî me, nikarim her'im û bêm, Xwedê jî gote min: ‹Tu ç'emê Ûrdunêr'a derbaz nabî›+. 3Xudan Xwedêyê te wê xwexa pêşîya teva her'e, ewê van mileta ji ber te unda ke û tê cîyê wan xwer'a bikî milk'. Yêşûyê pêşîya teva her'e, çawa ku Xudan gotibû+. 4Xudanê usa bîna serê wan, çawa ku anî serê p'adşêd emorîya, Sîxon û Og, usa jî e'rdêd wan, qir'a k'îjana ewî anî+. 5Xudanê wan bide destêd we û hûn anegorî wan h'emû e'mirêd ku min li we e'mir kirin bînine serê wan+. 6Qewat û e'gît bin, ji wan netirsin û nebizdin, çimkî Xudan Xwedêyê te xwexa t'evî te tê, ew dûrî te nak'eve û te ber'nade»+.

7Mûsa gazî Yêşû kir û li ber ç'e'vê t'emamîya Îsraêlê gote wî: «Qewat û e'gît be, çimkî tê t'evî vî miletî bik'evî e'rdê ku Xudan kal-bavêd wanr'a sond xwar bide wan û tê wî e'rdî wanr'a bikî milk'+. 8Lê Xudan xwexa pêşîya teva diçe û wê t'evî te be, ewê dûrî te nak'eve û te ber'nede, ber xwe nek'eve û netirse».

Xandina Qanûnê

9Mûsa ev qanûn nivîsî û da k'ahînêd zar'êd Lêwî, yêd ku Sindoqa Peymana Xudan dibirin û h'emû r'ûspîyêd Îsraêl. 10Mûsa li wan e'mir kir û got: «Her k'utasîya sala h'efta li sala baxşandinê, li Cejina H'olikçêkirinêda,+
11k'engê t'emamîya Îsraêl bê û li ber Xudan Xwedêyê te bisekine, li wî cîyê ku ew bibijêre, t'emamîya Îsraêlr'a vê qanûnê bi dengê bilind bixûne+. 12Cime'tê, jina, mêra, zar'a û xerîbêd nava bajarêd xweda, t'opî ser hev ke, ku ew bibihên û hîn bin ji Xudan Xwedêyê we bitirsin û h'emû xeberêd vê qanûnê bikin ku biqedînin+. 13Zar'êd wan yêd ku hê nizanin, wê bibihên û hîn bin ji Xudan Xwedêyê we bitirsin, li nava h'emû r'ojêd e'mirê we li ser e'rdê ku hûn Ûrdunêr'a derbaz dibin xwer'a bikine milk'».

Îsraêl wê Xwedê bihêle

14Xudan gote Mûsa: «Awa r'ojêd teye mirinê nêzîk in, gazî Yêşû ke û li Konê Civînêda bisekinin, ezê e'mira bidime wî». Mûsa û Yêşû çûn û li Konê Civînêda sekinîn+. 15Xudan li stûna e'wrda konda wanva xuya bû û stûna e'wr li ber derê kon sekinî+.

16Û Xudan gote Mûsa: «Awa tu diçî bigihîjî kal-bavêd xwe. Ev miletê r'abe li wî cîyê ku diçinê bêe'silîyê bike, awa gotî pey wan xwedêyêd başqeye wî e'rdî her'e. Ewê min bihêle û peymana ku min t'evî wan girêda bit'er'ibîne+. 17Wê r'ojê hêrsa minê li ser wî r'abe, ezê wan bihêlim û r'ûyê xwe ji wan veşêrim. K'oka wanê bê û gelek tengasî û zelûlî r'astî wan bê. Wan r'oja ewê bêje: ‹Gelo ev bela ku hatine serê min ne bona wê yekê ye ku Xudanê min t'evî min nîne?›+
18Lê ezê wê r'ojê r'ûyê xwe hê veşêrim bona her xirabîya ku wî kir, gava berê xwe da xwedêyêd başqe. 19Niha xwer'a vê stiranê binivîsin û zar'êd Îsraêl hînî wê ke, wê bike ser zar-zimanê wan, wekî eva stirana minr'a bibe şe'dê miqabilî zar'êd Îsraêl+. 20Wextê ez wî bibime e'rdê ku şîr û hingiv jê dik'işe, çawa ku min kal-bavêd wanr'a sond xwar, ewê bixwe, t'êr be, k'ok be û wê berê xwe bide xwedêyêd başqe, ewê wanr'a qulix ke, min t'exsîr ke û peymana min bit'er'ibîne+
21wê bibe gava gelek tengasî û zelûlî bibîne, ev stirana wê bibe şe'dê miqabilî wî, çimkî eva ji bîra zur'eta wî wê derneyê. Ez îdî îro zanim t'ivdîra wan çîye, hê berî wê yekê ku min ew birine e'rdê ku min soz da». 22Mûsa hema wê r'ojê ev stiran nivîsî û zar'êd Îsraêl hînî wê kirin. 23Xwedê li Yêşûyê kur'ê Nûn e'mir kir û got: «Qewat û e'gît be, çimkî tuyê zar'êd Îsraêl bibî e'rdê ku min wanr'a sond xwar û ezê t'evî te bim»+.

24Gava Mûsa h'emû xeberêd vê qanûnê k'itêbêda nivîsî û xilaz kirin,+
25Mûsa li lêwîyêd ku Sindoqa Peymana Xudan dibirin e'mir kir û got: 26«Vê k'itêba qanûnê hildin û daynine k'êlekeke Sindoqa Peymana Xudan Xwedêyê xwe û bira ew li wir bibe şe'dê miqabilî te+. 27Çimkî ez serhildan û serh'işkîya te zanim, h'eta r'oja îro ku ez nava weda dijîm hûn li ber Xudan serh'işk bûne, hê çiqas zêde pey mirina minr'a. 28H'emû r'ûspîyêd qebîlêd xwe û serwêrêd xwe bicivînine li cem min, ezê wanr'a van xebera bêjim û gazî e'rd û e'zmên bikim çawa şe'dê miqabilî wan. 29Çimkî ez zanim ku pey mirina minr'a hûnê e'se bih'er'imin û bişih'itin ji wê r'îya ku min li we e'mir kir û peyr'a wê bela bêne pêşîya we, bona xirabîya ku hûnê li ber ç'e'vê Xudan bikin, bi kirêd destêd xwe hêrsa wî r'akin»+.

30Mûsa xeberêd vê stiranê li ber t'emamîya civîna Îsraêl h'eta xilazîyê got:

32

Stirana Mûsa

32^1«Guh bidine min e'zmanno ezê xeber dim,
bira e'rd gotina zarê min bibihê+.
2Bira şîreta min mîna baranê bibare,
mîna qir'avîyê gotina min wê dayne,
çawa barana hûr li ser şînayîyê
û çawa barana gur' li ser gîhê+.
3Çimkî ezê navê Xudan bikim dengî.
Pesina bidine Xudanê me!
4Ew Qeya ye, kirina wî k'amil e,
çimkî h'emû r'îyêd wî heqî ne.
Xudan amin e, neheqî cem wî t'uneye,
ew heq e û li ser heqîyê ye+.
5Lê we miqabilî wî gune kir,
hûn ji dest qusûrêd xwe îdî ne zar'ê wî ne,
nisilê neheq û xalifî.
6Ev e ku hûn li Xudan vediger'înine,
miletê bê fe'mî bê h'iş?
Ew nîne bavê te ku tu qazinc kirî?
Ewî jî tu çêkirî û t'estîq kirî!+
7Bîr bîne r'ojêd berê,
bifikire li ser salêd h'emû r'ik'inyata.
Bipirse ji bavê xwe û ewê ter'a gilî ke,
ji kalêd xwe û ewê ter'a bêjin+.
8Gava Yê Herî Jorin milk' da mileta
û zar'êd însên cude kir,
ewî sînorêd mileta danîn,
anegorî r'eqemêd zar'êd Xwedê[*]+.
9Lê p'ara Xudan cime'ta wî ye,
Aqûb milk'ê warê wî ye+.
10Ewî ew li ber'îyêda dît,
li çol û besta guje-guj,
ewî destê xwe dabû li ber wî û ew xweyî dikir,
mîna r'onayîya ç'e'vêd xwe miqatî wî bû+.

11Çawa teyrê sîmir' xweyîtîyê hêlûna xwe dike,
li ser cûcûkêd xwer'a difir'e,
p'er'ê xwe vedike wan hildide
li ser baskêd xwe dibe+.

12Xudan t'enê r'êberîya wî dikir,
xwedêkî başqe t'evî Xudan t'unebû.

13Xudan ew danî li ser bilindcîyêd e'rdê,
ewî berê zevîya dixwarin.

Xudan ew bi hingiv ji qeyayê
bi bizir ji qeya h'işk,+

14bi r'ûnê dêwêr û şîrê pêz da mêjandin.

Donê berxa, berana,
gayêd Başanê, bizina,
genimê lapî r'ind da wî.

Te xûna tirîya, şerav vexwar.

15Yêşûrûn[*] bez girt û da çifta.

Te bez girt, k'ok bûyî û ji hev derk'etî.

Xwedêyê tu çêkirî hişt
û Qeyayê xilazbûna xwe t'exsîr kir+.

16Bi xwedêyêd başqe hêlan dane k'umr'eşîya Xudan
û bi k'irêtîya hêrsa wî r'akirin+.
17Qurban dikirin cinar'a ne ku Xwedêr'a,
xwedêyêd ku nas nedikirin,
yêd nû pêşda hatî,
ji k'îjana ku kal-bavêd te xof nedikirin+.
18Te Qeyayê tu welidandî hişt,
te Xwedêyê tu pêşda anîyî bîr kir+.
19Xudan dît û t'exsîr kir
bona ku qîz û kur'êd Xudan ew hêrs xistin.
20Û got: ‹Ezê r'ûyê xwe ji wan veşêrim,
xilazîya wan binihêr'im,
çimkî ew nisilekî xalifî ye,
zar'êd bê amin in.

21Wana bi ne xwedêya hêlan dane k'umr'eşîya min,
bi tiştêd xweye p'ûç' hêrsa min r'akirin.

Ezê jî bi ne mileta hêlana bidime wan,
bi miletekî bê fe'm ezê hêrsa k'umr'eşîya wan r'akim+.

22Çimkî alava hêrsa min pê k'et,
ewê h'eta k'ûrayîya Dîyarê Mirîya bişewitîne,
dinyayê û berêd wê wê h'ûfî xwe ke
û alav-agir wê h'îmê ç'îya k'eve+
23Ezê bela li ser wan qûç' kim,
tîrêd xwe li ser wan r'et kim+.
24Bir'çîbûnê wan bimaşîne, t'ayê wan bixwe
û usa jî nexweşîya h'ale xirab.
Qîlê r'e'wira ezê bişînime li ser wan
û usa jî je'ra şûlikîyêd axêda+.
25Derva şûrê wan bibir'e
hindur'da jî xof, qîz û kur'a
şîrxur û kalê extyar+.
26Min got: «Ezê qir'a wan bînim,
ji nava merivada bîranîna wan r'esît kim»,
27lê ez ji qerfê dijmin tirsîyam,
ku dijmin nefikirin
û nebêjin: «Destêd me ew alt' kirin,
ne ku Xudan ev h'emû tişt kir»›+.
28Çimkî Îsraêl miletekî çelqyayî ye,
fe'mê wî t'uneye+.

29Heger ew serwaxt bûna ev yek wê tê derxistana,
wanê fe'm bikira çi wê bê serê wana.
30Dijminek wê çawa bida pey h'ezara
û duduyê berî dehe h'ezarî din,
heger Qeyayê Îsraêl ew nefirota,
heger Xudan ew neda destêd dijminêd wan+.
31Çimkî qeyayê wan ne mîna Qeyayê me ye,
dijminêd me xwexa wê yekê fe'm dikin+.
32Çimkî dara wane tirîyê ji ya Sodomê ye,
ji baxçê Gomorayê ye.
Tirîyêd wan tirîyê je'rdadayî ne
gûşîyêd wan te'l in+.
33Şerava wan je'ra me'ra ye,
je'ra zulme tîreme'ra ye+.
34T'ivdîra min li cem min veşartî,
xizna minda morkirî nîne?
35H'eyfhildan ya min e, ezê hilînim,
gava nigê wan bilik'ume,
çimkî r'oja wan e qeda nêzîk e
û zûtirekê wê li ser wanda bigire+.
36Xudan wê heqîyê li cime'ta xwe bike,
û r'e'mê li xulamêd xwe bike,
gava ew bibîne ku destê wan sist bûye,
ne girtî mane ne jî aza mane+.
37Xudanê bêje: «K'anêne xwedêyêd wan,
qeyayê ku wan gumana xwe dabû ser+?
38Yêd ku bezê qurbanêd wan dixwarin,
şerava dîyarîyêd wan vedixwarin?
Bira ew r'abin û alî wan bikin,
bira bona we bibine mert'al».
39De niha binihêr'in wekî EZ, EZ IM[*],
t'une xwedê pêştirî Min.
Ez dikujim, ez jî sax dikim,
min lêda ezê jî qenc kim,
t'u kes ji destê min xilaz nake+.
40Awa ez destê xwe ber bi e'zmên bilind dikim
û dibêjim: «Çawa ku ez h'eta-h'etayê heme
41usa jî gava ez şûrê xweyî biriqî tûj kim
destê minê dest bi dîwanê bike,
hingê ezê h'eyfê ji dijminêd xwe hildim,
û yêd dijenine min weke e'melêd wan bidime wan+.

42Ezê tîrêd xwe bi xûnê serxweş kim
û şûrê min wê goşt bixwe,
bi xûna kuştîya û girtîya,
bi serêd serwêrêd dijmin»›.[*]+
43E'zmanno şa bin t'evî wî!
H'emû milyak'et ber Xudan ta bin.[*]
Çimkî ewê h'eyfa xûna xulamêd xwe hilde,
ewê h'eyfê ji dijminêd xwe hilde,
ewê bona e'rdê xwe û miletê xwe gunek'ewandinê bike»+.

44Mûsa t'evî Yêşûyê kur'ê Nûn hat û h'emû xeberêd vê stiranê bi dengê bilind gote cime'tê. 45Gava Mûsa h'emû ev xeberêd ku gote t'emamîya Îsraêl ser hevda anîn, 46ewî gote wan: «Ez îro h'emû van xebera e'lamî we dikim, wan bikine dilê xwe. Li zar'êd xwe e'mir bikin wekî h'emû xeberêd vê qanûnê r'ind xwey kin biqedînin+. 47Çimkî ev ne xebera badîhewa ye bona we, lê ew e'mirê we ye. Bi wê xeberê e'mirê weyê dirêj be li ser wî e'rdî ku hûn Ûrdunêr'a derbaz dibinê xwer'a bikine milk'»+.

48Xût wê r'ojê Xudan Mûsar'a xeber da û got: 49«Hilk'işe li ser bilindcîyêd Abarîmê li ser ç'îyayê Nebo k'îjan ku welatê Mowabda ye, pêşberî Erîhayê. Û dîna xwe bide welatê Kenanê, k'îjanî ku ez didime zar'êd Îsraêl lê war bin+. 50Û li ser wî ç'îyayê ku tê hilk'işî bimire, her'e t'evî kal-bavêd xwe be, çawa Harûnê birê te li ser ç'îyayê Hor mir û çû t'evî kal-bavêd xwe bû+. 51Çimkî we her duya li nava zar'êd Îsraêl li ber avêd Mêrîbah-Qadêşê[*], ber'îya Sînda guhdarîya min nekir û nava zar'êd Îsraêlda pîrozîya min neda k'ifşê+. 52Tê ewî e'rdî ber xwe bibînî lê nak'evî wir, ew e'rdê ku ez didime zar'êd Îsraêl»+.

33

Mûsa dua Îsraêl dike

33^1•Ev e ew dua bi k'îjanî Mûsayê merivê Xwedê berî mirina xwe dua li zar'êd Îsraêl kir+. 2Û got:

«Xudan ji Sînayê hat,
ji Sêhîrê wanva şewq da,
ji ç'îyayê Paran wanva xuya bû
ew t'evî bêh'esab pîroza hat,
ji destê wîyî r'astê agirê qanûnê bona wan alav da.[*]+

3R'astî Xwedê mileta h'iz dike,
h'emû pîrozêd wî destêd teda ne,
wan xwe avîtine li p'îyêd te
û wê guh bidine gotinêd te.
4Mûsa qanûn li me e'mir kir,
war bona cime'ta Aqûb+.
5Xudan bû p'adşê Yêşûrûnê[*]
gava serwêrêd cime'tê
t'evî qebîlêd Îsraêl civîya bûn+.

6Bira bijî R'ûbên û nemire,
lê bira h'esabê wî kêm be».

7Ev jî bona Cihûda got:

«Bibihê Xudan dengê Cihûda
û wî bîne li cem cime'ta wî,
bira bi destêd xwe şer'ê xwe bike
tu jî bibî alîk'arê wî ji dijminêd wî».

8Bona Lêwî got:

«Ûrîm û Tûmîmê[*] te
li cem merivê teyî xwedêxof be,
yê ku te li Massahê cêr'iband,
t'evî k'îjanî ber avêd Mêrîbahê k'etî h'ucetê+.

9Yê ku bona dê û bavê xwe dibêje:
‹Min xemk'êşîya wan nekir›,
birayêd xwe qebûl nekir
û zar'êd xwe nas ne kir[*],
çimkî ew gotina te diqedînin
û peymana te xwey dikin+.
10Ew Aqûb hînî qirarêd te dikin,
Îsraêl jî hînkirina te,
bixûrê datînin li ber te,
qurbanê t'evayîşewatê jî li ser gorîgeha te.
11Dua li qewata wî bike Xudan,
kirêd destê wî qebûl ke.
Pişta dijminêd wî qat ke
usa ku yêd dijenine wî r'anebin».

12Bona Binyamîn got:

«H'izkirîyê Xwedê wê bê qezî bijî,

Yê Herî-Zor t'emamîya r'ojê xweyîtîya wî dike.

Ew li nava girêd wî dijî».

13Bona Ûsiv got:

«Duayê Xudan li e'rdê wî be,
bi qir'avîya qence ji e'zmên,
bi ava bêbinîyayêye jêr her'ikî,+
14bi dayîna berêd qence ji te'vê,
bi dayîna deremetêd qence ji meha.
15Ji tiştêd bijartîye ç'îyayêd kevin
û tiştêd qence girêd h'eta-h'etayê+.
16Bi dayîna qence e'rdê t'ijî,
bi k'erema yê ku nava k'ola stirûyê bû[*].
Bira ew bêne serê Ûsiv,
li ser e'nîya bijartîyê li nava birada+.
17Mezinayîya wî mîna nixurîyê box,
stirûyêd wî mîna stirûyêd gayê beyanî,
yek dehe h'ezarêd Efrayîm e,
yek jî h'ezarêd Minaşe ye,
bi wan ewê mileta hevr'a h'eta serê dinê bide'fîne»+.

18Bona Zebûlon got:

«Şa be Zebûlon, derk'etina xwer'a,

Îsaxar jî li nava çadirêd xwe da.

19Ewê mileta gazî li ser ç'îyê bikin,
li wir ewê gorîyêd r'ast bidin.

Çimkî ji dewlemendtîya be'ra ewê bixwin
û xiznêd li nava qûmêda veşartî»+.

20Bona Gad got:

«Bimbarek e yê ku sînorê Gad fire dike,
Gadê çawa şêr r'ih'et be,
mil û t'epa sêrî didir'îne+.
21Ewî tiştê herî qenc xwer'a bijart,
çimkî wîr'a p'ara serwêr hate k'ifşkirinê,
ew t'evî serwêrêd milet hat
r'astîya Xudan û dîwanêd wî
t'evî Îsraêl bik'ar anî»+.

22Bona Dan got:

«Dan cewrikê şêra ye
ku ji Başanê banzdide»+.

23Bona Neftelî got:

«Neftelî xêrxwezîyêva dagirtî ye,
bimbarekîya Xudanva t'ijî ye,
r'ohilat[*] û başûrê war be»+.

24Bona Aşêr got:

«Ji nava kur'ada Aşêr herî bimbarek e,
bira h'izkirîyê birayêd xwe be
û nigê xwe r'ûnda ke.
25Zer'zêd derîyêd te h'esin û sifir in,
û qewata te weke r'ojêd te be».

26«Mîna Xwedê Yêşûrûn t'uneye,
bona alîk'arîya te li e'zmên sîyar dibe
nava nûr-r'ûmeta xwe li ser e'wr+.
27Xwedêyê h'eta-h'etayê kela ye,
milêd wîye h'eta-h'etayê alîk'ar in,
ewî dijminêd te ji ber te r'aqetandin,
got: ‹Qir' ke!›+
28Îsraêl bêqezî, başqe dijî,
kanîya Aqûb wê e'rdê genim û şeravêda be,
ji e'zmanêd wî qir'avî tê xarê+.
29Xwezî li te Îsraêl!
K'ê ye mîna te?
Miletê bi destê Xudan xilazbûyî,
mert'al, alîk'ar
û şûrê nûr-r'ûmeta te ew e,
dijminêd te wê li ber te ta bin,
tuyê p'êyî li sergirkê milêd wan bikî»+.

34

Mirina Mûsa û serwêrîya Yêşû

34^1Mûsa ji deştêd Mowabê hevraz çû ç'îyayê Nebo, li ser serê Pîsgayê ku pêşberî Erîhayê ye. Xudan h'emû e'rdê Gîle'dê h'eta Dan, 2t'emamîya Neftelîyê, e'rdê Efrayîm û Minaşe, t'emamîya e'rdê Cihûda h'eta Be'ra Navberê[*], 3Necef, deşta newala Erîhayê, bajarê darêd xurma h'eta Soharê nîşanî wî da+. 4Xudan gote Mûsa: «Ev e e'rdê bona k'îjanî min Birahîmr'a, Îshaqr'a û Aqûbr'a sond xwar got: ‹Ezê wî bidime zur'eta te›. Min hişt wekî tu bi ç'e'vêd xwe bibînî, lê tu derbazî wir nabî»+. 5Li wir e'rdê Mowabda, Mûsayê xulamê Xwedê mir, anegorî xebera Xudan. 6Xudan li newala e'rdê Mowabda pêşberî Bêt'-P'ihorê ew defin kir û t'u kes h'eta r'oja îro cîyê definkirina wî nizane+. 7E'mirê Mûsa sedbîst salî bû gava ew mir, ne îşiqa ç'e'vê wî sist bû, ne jî sih'et-qewata wî+. 8Zar'êd Îsraêl sî r'ojî li deşta Mowabda şîna Mûsa kirin. R'ojêd girî û şîna Mûsa xilaz bûn+. 9Yêşûyê kur'ê Nûn bi r'uh'ê serwaxtîyêva hate dagirtinê, çimkî Mûsa destêd xwe danîbû li ser wî, zar'êd Îsraêl gur'a wî dikirin û usa dikirin çawa ku Xudan li Mûsa e'mir kiribû+.

10Îdî p'êxemberekî mîna Mûsa li nava Îsraêlda t'unebû, yê ku Xudan r'û bi r'û nas dikir,+
11bi h'emû nîşan û k'eremeta, yêd ku Xudan ew şand ku li e'rdê Misirêda li ser Firewin, usa jî li ser h'emû xulamêd wî û t'emamîya welatê wî bike 12û Mûsa bi t'emamîya qewata destê xwe her kirinêd saw li ber ç'e'vêd t'emamîya Îsraêl kir.

* 1:2 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

* 2:9 Binihêr'e Destpêbûn 19:36-37.

* 2:11 «R'ifayî» jî e'save bûn.

* 2:14 Binihêr'e Qanûna Ducarî 1:34-35.

* 2:19 Binihêr'e Destpêbûn 19:36-37.

* 2:23 «K'apt'orî» filistînî bûn ku ji Kirêtayê hatibûn.

* 3:14 Bi zimanê îbranî «Wargehêd Yaîr».

* 3:15 «Maxîr» navê olk'eke ji qebîla Minaşe ye.

* 3:17 Îbranî «Be'ra Xwê» ye.

* 4:3 Binihêr'e Jimar 25:1-9. P'ihor navê ç'îyakî bû, li wê derê p'ûtê Bae'lr'a qulix dikirin. Lema jî meriv navê wî ç'îyayî û wî p'ûtî danîn Bae'l-P'ihor.

* 4:42 Binihêr'e 19:1-13-da.

* 4:49 Awa gotî «Be'ra Mirî».

* 5:2 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

* 6:4 Aha jî tê fe'mkirinê: «Xudan Xwedêyê me, t'enê ew e Xudan».

* 6:16 Binihêr'e Derk'etin 17:1-7.

* 7:5 Aşêrah navê p'ûtêd miletêd kenanîya bûn, cûr'êd wan ne e'yan in, belkî mîna stûnêd ji dar bûn yan jî xwexa dar bûn.

* 7:20 Welger'andina yûnanîye kevinda «Moza».

* 8:3 Binihêr'e Derk'etin 16 û Jimar 11:7-9.

* 9:8 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

* 9:22 Bona T'ave'rayê binihêr'e Jimar 11:1-3. Bona Massahê binihêr'e Derk'etin 17:1-7. Bona Qîbrot-Hat'awayê binihêr'e Jimar 11:31-34.

* 9:23 Binihêr'e Qanûna Ducarî 1:19-28.

* 10:9 Binihêr'e Jimar 18:20-24.

* 10:16 Îbranî xeber bi xeber «Dilê xwe sinet kin». Sinetkirin nîşana sondê nava Xwedê û Îsraêl e. Fikira vê r'êzê ew e ku cime't gere ji wan r'îyêd xweye xirab veger'e.

* 11:6 Binihêr'e Jimar 16.

* 11:10 Îbranî xeber bi xeber «Bi nigê xwe». Me'na van xebera t'am ne e'yan e, belkî meriva nigê xwe li ser xwelîyêva dik'işandin û ew dibû mîna cawê ku av wêr'a bik'işîya, yan bi nigê xwe r'îya avê ku li nava wê cewêda dik'işîya diguhastin.

* 11:24 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Be'ra K'utasîyê», ew be'sa Be'ra Navberê dike awa gotî Be'ra Sipî.

* 11:30 Dara xirnûfê.

* 12:3 Binihêr'e şirovekirina Qanûna Ducarî 7:5.

* 16:1 Abîb navê wêyî pêşin bû lê niha Nîsan e. Ev mehe salne'ma hîvê destpêdike ji nîvê meha Adarê h'eta nîvê meha Nîsanê.

* 16:21 Binihêr'e şirovekirina Qanûna Ducarî 7:5.

* 18:10 «Nava êgirr'a derbaz dike» awa gotî «nekine gorî».

* 21:19 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

* 22:9 Yanê Xwedê îzin neda ku cime'ta wî nava baxê xweyî tirîyada tiştekî din jî biçîne, çawa ku misirîya dikirin. Lê gava ew tişt bikirana hingê ew dibû p'ara Xwedê, gere Xwedêr'a bihata dayînê, lema dibêje: «...Îzina te wê t'unebe wan bidî xebatê».

* 23:4 P'areke Mesopotamyayê.

* 23:4 Binihêr'e Jimar ji 22:4 – 24:25.

* 23:15 Ev qanûn dixebite li ser xulamêd ku ji xweyê xweyî welatder bir'evin û bêne Îsraêlê. Bona qanûna xulamêd îsraêlî ji k'erema xwe li Qanûna Ducarî 15:12-18 binihêr'e.

* 23:17 «Xwefroş» maşoqa p'ût e, awa gotî çi ku qazinc dikir danî dîyarî ocaxa p'ût dikir, bi wê kirina xwe ocaxa p'ûtada h'elal dihate h'esabê, çimkî bi qavîya xwe k'ar dida ocaxa p'ûta.

* 24:9 Binihêr'e Jimar 12:10-15.

* 24:12 Wî çaxî hebûka merivêd k'esîb t'enê p'ot bû, wana çawa k'efîl dikaribû t'enê p'otê xwe bidana. Lê p'ot lazim bû ku şev bavîtana li ser xwe.

* 25:7 Wî çaxî meydana nêzîkî dergehê bajêr ew cîyê bona t'ucaretîyê, dîwanê û qirara bû.

* 28:6 «K'etin-derk'etina te» yanê her tişt çi ku tu dikî.

* 28:19 «K'etin-derk'etina te» yanê her tişt çi ku tu dikî.

* 28:23 Ev aha tê fe'mkirinê: «Xwedê wê e'zmên dade û baranê t'une be hingê e'rdê mîna h'esin h'işk be».

* 28:65 Îbranî aha jî tê fe'mkirinê: «Bêç'arî».

* 29:1 H'orêb navekî dinêyî Sînayê ye.

* 30:6 Îbranî xeber bi xeber «Dilê te û dilê zur'eta te sinet ke». Sinetkirin nîşana sondê nava Xwedê û Îsraêl e. Fikira vê r'êzê ev e ku «Xudan wê bike ku cime'ta wî gur'a wî bike».

* 32:8 «Zar'êd Xwedê» p'ir'anîya cara tê fe'mkirinê çawa «Heyînêd Xwedêye e'zmanî» yan «Milyak'et». Hinek têk'stêd îbranîda nivîsar e «Zar'êd Îsraêl» û hinekada jî «Zar'êd Xwedê».

* 32:15 «Yêşûrûn» ew navekî dinê ye bona miletê Îsraêl.

* 32:39 Binihêr'e Derk'etin 3:13-15 û şirovekirina r'êza 15-a.

* 32:42 «Bi serêd serwêrêd dijmin» îbranî xeber bi xeber nivîsar e «serê dijminê p'or' dirêj». Wî we'deyî mêrê ku xebata wî eskerî bû, çaxê şêr' wan p'or'ê xwe ne dibir'î.

* 32:43 Welger'andina yûnanîye kevinda ev jî heyê «Gelî mileta, şa bin t'evî cime'ta wî!»

* 32:51 Binihêr'e Jimar 20:11-13.

* 33:2 Fe'mîna vê r'êzê îbranîda ne safî ye.

* 33:5 «Yêşûrûn» ew navekî dinê ye bona miletê Îsraêl.

* 33:8 Ûrîm û Tûmîm tê fe'm kirinê çawa «R'onayî û K'amilî». Pê vana serekk'ahîn li qirara Xwedê dih'esîya.

* 33:9 Binihêr'e Derk'etin 32:26-29.

* 33:16 Binihêr'e Derk'etin 3:2-3.

* 33:23 «R'ohilat» li vir usa jî tê fe'mkirinê çawa «Gol».

* 34:2 Têk'sta îbranîda nivîsar e «Be'ra K'utasîyê», ew be'sa Be'ra Navberê dike awa gotî Be'ra Sipî.

+ 1:2 Derk’etin 3:1, Derk’etin 17:6, Derk’etin 33:6, Jimar 13:25, Jimar 32:8

+ 1:3 Jimar 14:33
+ 1:4 Jimar 21:21-35
+ 1:6 Derk’etin 19:1, Jimar 10:11-12
+ 1:7 Jimar 13:29

+ 1:8 Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 26:3, Destpêbûn 28:13

+ 1:9 Derk’etin 18:18, Jimar 11:14
+ 1:10 Destpêbûn 15:5
+ 1:11 P’adşatî II 24:3
+ 1:15 Derk’etin 18:25, Jimar 11:16

+ 1:16 Q. K’ahîntîyê 19:15, Q. Ducarî 16:18-19, Mesele 31:9

+ 1:17 Derk’etin 23:2-3, Q. K’ahîntîyê 19:15, Derk’etin 18:22, Derk’etin 18:26

• 1:19 Jimar 13, Jimar 14
+ 1:21 Q. Ducarî 31:8, Yêşû 1:9
+ 1:30 Derk’etin 14:14

+ 1:31 Derk’etin 19:4, Q. Ducarî 32:11, Îşaya 46:3

+ 1:33 Derk’etin 13:21
• 1:34 Jimar 14:20-45
+ 1:36 Jimar 14:6-9, Jimar 14:24
+ 1:37 Jimar 20:12, Jimar 27:14
+ 1:38 Derk’etin 24:13, Jimar 27:18-20
+ 1:46 Jimar 20:1, H’akimtî 11:17
+ 2:1 Jimar 14:25, Jimar 21:4
+ 2:5 Destpêbûn 36:8
+ 2:7 Jimar 14:33
+ 2:8 P’adşatî III 9:26
+ 2:9 H’akimtî 11:15
+ 2:10 Jimar 13:22, Q. Ducarî 1:28

+ 2:11 Destpêbûn 14:5, Q. Ducarî 2:11, Q. Ducarî 2:20, Yêşû 12:4, Yêşû 13:12, P’adşatî II 21:16, Dîrok I 20:4, Destpêbûn 14:5-6

+ 2:12 Destpêbûn 36:20-30
+ 2:13 Jimar 21:12
+ 2:14 Jimar 14:29-35, Jimar 26:64-65
+ 2:19 H’akimtî 11:15
+ 2:20 Destpêbûn 14:5-6
+ 2:22 Destpêbûn 36:20-30
+ 2:23 Yêşû 13:3-4
• 2:24 Jimar 21:21-26
+ 2:25 Derk’etin 15:14-16, Derk’etin 23:27
+ 2:27 Jimar 20:17-19
+ 2:36 Yêşû 13:9
• 3:1 Jimar 21:31-35
+ 3:2 Jimar 21:33-34
+ 3:4 P’adşatî III 4:13
+ 3:6 Q. Ducarî 7:2

+ 3:9 Q. Ducarî 4:48, Yêşû 11:3, Yêşû 12:5, Zebûr 29:6, Dîrok I 5:23, Stiranêd Silêmane evîntîyê 4:8, Hezeqêl 27:5

+ 3:11 Destpêbûn 14:5, Q. Ducarî 2:11, Q. Ducarî 2:20, P’adşatî II 11:1, P’adşatî II 12:26

+ 3:12 Jimar 32:33, Yêşû 13:8
+ 3:14 H’akimtî 10:4
+ 3:15 Jimar 32:39-41, Dîrok I 2:22
+ 3:16 Jimar 21:24, Yêşû 12:2
+ 3:17 Jimar 34:11, Yêşû 3:16
+ 3:19 Jimar 32:17-26, Yêşû 1:14
+ 3:20 Yêşû 1:15, Yêşû 22:4
+ 3:21 Q. Ducarî 7:19, Yêşû 10:25
+ 3:22 Derk’etin 14:14
+ 3:24 Derk’etin 15:11
+ 3:26 Jimar 20:12, Q. Ducarî 1:37

+ 3:27 Jimar 20:12, Jimar 27:12-13, Q. Ducarî 31:2, Q. Ducarî 32:52, Q. Ducarî 34:4

+ 3:28 Jimar 27:18-19, Q. Ducarî 1:38
+ 3:29 Jimar 25:5
+ 4:1 Q. K’ahîntîyê 18:5

+ 4:2 Q. Ducarî 12:32, Mesele 30:6, E’yantî 22:18

+ 4:3 Jimar 25:1-9

+ 4:6 Zebûr 119:98, Îbo 28:28, Zebûr 111:10

+ 4:7 P’adşatî II 7:23, Zebûr 119:151, Zebûr 145:18

+ 4:8 R’omayî 3:2, R’omayî 7:12

+ 4:9 Q. Ducarî 6:7, Q. Ducarî 11:19, Q. Ducarî 32:46, Zebûr 78:4, Yoêl 1:3

+ 4:10 Derk’etin 19:9, Derk’etin 19:16

+ 4:11 Derk’etin 20:21, Îbranî 12:18

+ 4:13 Derk’etin 20:1-17, Q. Ducarî 5:6-21, Derk’etin 24:12, Derk’etin 31:18

+ 4:16 Derk’etin 20:4-5, R’omayî 1:23

+ 4:19 Îbo 31:26-28, P’adşatî IV 17:16, P’adşatî IV 21:3, Yêremîya 8:2

+ 4:20 P’adşatî III 8:51, Yêremîya 11:4

+ 4:21 Q. Ducarî 1:37, Q. Ducarî 3:26

+ 4:24 Derk’etin 20:5, Derk’etin 24:17, Q. Ducarî 9:3, Îşaya 30:27, Amos 5:6, Îbranî 12:29

+ 4:26 Q. Ducarî 32:1, Zebûr 50:4

+ 4:27 Q. K’ahîntîyê 26:33, Q. Ducarî 28:64

+ 4:28 Q. Ducarî 28:36, Zebûr 115:5-6, Yêremîya 16:13

+ 4:29 Yêremîya 29:13-14
+ 4:32 Îbo 20:4
+ 4:33 Derk’etin 19:21

+ 4:35 P’adşatî I 2:2, Îşaya 45:5, Marqos 12:32, Korint’î I 8:4

+ 4:36 Derk’etin 24:17

+ 4:39 Yêşû 2:11, Derk’etin 15:11, P’adşatî III 8:23, P’adşatî III 8:60

• 4:41 Jimar 35:9-34, Q. Ducarî 19:1-13, Yêşû 20

+ 4:47 Jimar 21:21-35
+ 4:48 Q. Ducarî 3:9
+ 4:49 Q. Ducarî 3:17
• 5:1 Derk’etin 20:1-17
+ 5:4 Derk’etin 33:11

+ 5:5 Derk’etin 20:18, Derk’etin 20:21, Derk’etin 24:2

+ 5:6 Q. K’ahîntîyê 26:13

+ 5:7 P’adşatî IV 17:35

+ 5:8 Q. K’ahîntîyê 19:4, Q. K’ahîntîyê 26:1, Q. Ducarî 27:15

+ 5:9 Derk’etin 34:14, Q. Ducarî 4:24, Q. Ducarî 6:15, Yêşû 24:19, Nehûm 1:2, Derk’etin 34:7, Jimar 14:18

+ 5:10 Q. Ducarî 7:9

+ 5:11 Q. K’ahîntîyê 19:12, Q. K’ahîntîyê 24:10-16

+ 5:12 Derk’etin 31:14-17, Q. K’ahîntîyê 19:30, Q. K’ahîntîyê 23:3, Q. K’ahîntîyê 26:2, Jimar 15:32-36, Marqos 2:27-28, Lûqa 13:14

+ 5:16 Q. K’ahîntîyê 19:3, Q. Ducarî 27:16, Metta 15:4, Metta 19:19, Marqos 7:10, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, Efesî 6:2

+ 5:17 Destpêbûn 9:6, Q. K’ahîntîyê 24:17, Metta 5:21, Metta 19:18, Marqos 10:19, Lûqa 18:20, R’omayî 13:9, Aqûb 2:11

+ 5:18 Q. K’ahîntîyê 18:20, Q. K’ahîntîyê 20:10, Q. Ducarî 22:22, Mesele 6:32, Metta 5:27, R’omayî 13:9

+ 5:19 Q. K’ahîntîyê 19:11, Metta 19:18, R’omayî 13:9

+ 5:20 Derk’etin 23:1, Q. Ducarî 19:16-20, Mesele 19:5, Mesele 19:9, Mesele 21:28, Mesele 24:28, Mesele 25:18, Metta 19:18

+ 5:21 Yêremîya 5:8, Metta 5:28, Lûqa 12:15, R’omayî 7:7, R’omayî 13:9

+ 5:22 Derk’etin 31:18
+ 5:25 Derk’etin 19:21
+ 5:27 Derk’etin 20:18-19
+ 5:28 Q. Ducarî 18:17
+ 5:32 Yêşû 1:7, P’adşatî IV 22:2
+ 5:33 Q. Ducarî 10:13
+ 6:2 Zanebêj 12:13
+ 6:3 Destpêbûn 15:5, Destpêbûn 22:17
+ 6:4 Marqos 12:29, Zekerîya 14:9

+ 6:5 Q. Ducarî 11:13, Metta 22:37, Marqos 12:30, Lûqa 10:27

+ 6:7 Q. Ducarî 4:9, Zebûr 119:13

+ 6:8 Derk’etin 13:9, Derk’etin 13:16, Q. Ducarî 11:18

+ 6:9 Q. Ducarî 11:20

+ 6:10 Yêşû 24:13

+ 6:13 P’adşatî IV 17:36, Metta 4:10, Lûqa 4:8, Q. Ducarî 10:20, Yêşû 2:12, Yêremîya 4:2

+ 6:15 Derk’etin 20:5
+ 6:16 Derk’etin 17:2, Metta 4:7, Lûqa 4:12
+ 6:19 Derk’etin 23:28-30
+ 6:20 Derk’etin 12:26
+ 6:21 Derk’etin 20:2
+ 6:22 Zebûr 135:8
+ 6:25 Q. Ducarî 24:13
+ 7:1 Derk’etin 23:23

+ 7:2 Jimar 21:2, Q. Ducarî 3:6, Q. Ducarî 20:16-17, Yêşû 6:21

+ 7:3 Korint’î II 6:14, Derk’etin 34:15-16, Yêşû 23:12-13, H’akimtî 3:6, P’adşatî III 11:2-4

+ 7:4 Q. Ducarî 6:15
+ 7:5 Derk’etin 23:24, Derk’etin 34:13
+ 7:6 Petrûs I 2:9, Derk’etin 19:5-6
+ 7:7 Dîrok I 16:19
+ 7:8 Yêremîya 31:3, Hosêya 11:1, Malaxî 1:2
+ 7:9 Derk’etin 20:6, Q. Ducarî 5:10
+ 7:10 Îbo 34:11, Îşaya 59:18, Nehûm 1:2
+ 7:12 Destpêbûn 17:2, Destpêbûn 26:3
+ 7:14 Derk’etin 23:26

+ 7:15 Derk’etin 9:15, Derk’etin 15:26, Derk’etin 23:25

+ 7:16 Derk’etin 23:33
+ 7:19 Q. Ducarî 3:21, Yêşû 10:25
+ 7:20 Derk’etin 23:28, Yêşû 24:12
+ 7:21 Nehemîya 4:14
+ 7:22 Derk’etin 23:29
+ 7:24 Yêşû 10:24, Yêşû 11:12, Yêşû 1:5
+ 7:25 Yêşû 7:20-21

+ 8:2 Derk’etin 16:35, Amos 2:10, Derk’etin 15:25

+ 8:3 Derk’etin 16:14-15, Derk’etin 16:31, Metta 4:4, Lûqa 4:4

+ 8:4 Q. Ducarî 29:5, Nehemîya 9:21
+ 8:5 Mesele 3:12, Îbranî 12:7
+ 8:7 Q. Ducarî 11:11

+ 8:14 Mesele 30:9, Zebûr 78:11, Zebûr 106:21, Hosêya 13:6

+ 8:15 Jimar 21:6, Hosêya 13:5, Derk’etin 17:6, Jimar 20:11

+ 8:16 Derk’etin 16:5, Derk’etin 16:31
+ 8:17 H’akimtî 7:2
+ 8:20 Danîyêl 9:11
+ 9:2 Jimar 13:22, Q. Ducarî 1:28

+ 9:3 Derk’etin 20:5, Derk’etin 24:17, Q. Ducarî 4:24, Îbranî 12:29, Derk’etin 23:29-31

+ 9:4 Destpêbûn 15:16
+ 9:5 Destpêbûn 50:24
+ 9:6 P’adşatî IV 17:14, Dîrok II 30:8
+ 9:8 Derk’etin 32:4, Derk’etin 32:10
+ 9:9 Derk’etin 24:18, Metta 4:2
+ 9:10 Derk’etin 31:18
+ 9:12 Derk’etin 32:7-10
+ 9:14 Zebûr 9:5, Jimar 14:12
+ 9:18 Derk’etin 34:28, Derk’etin 32:11-14
+ 9:21 Derk’etin 32:20

+ 9:22 Derk’etin 17:7, Jimar 11:3, Jimar 11:34

+ 9:23 Jimar 13:2, Jimar 14:1
+ 9:26 Derk’etin 32:11-13
+ 9:28 Jimar 14:16
+ 9:29 Nehemîya 1:10
• 10:1 Derk’etin 34:1-4
+ 10:1 Derk’etin 25:10
+ 10:2 Derk’etin 25:16, Derk’etin 25:21
+ 10:3 Derk’etin 37:1-9

+ 10:4 Derk’etin 20:1-17, Q. Ducarî 5:6-21, Derk’etin 34:28-29

+ 10:5 Derk’etin 40:20, P’adşatî III 8:9

+ 10:6 Jimar 33:30-31, Jimar 20:28, Jimar 33:38

+ 10:7 Jimar 33:33
+ 10:8 Jimar 8:14
+ 10:9 Jimar 18:20
+ 10:10 Derk’etin 34:28
+ 10:11 Derk’etin 33:1

+ 10:12 Mîxa 6:8, Yêşû 24:14, P’adşatî I 12:24

+ 10:13 Q. Ducarî 5:33
+ 10:14 Derk’etin 9:29, Nehemîya 9:6
+ 10:15 R’omayî 11:28

+ 10:16 Q. Ducarî 30:6, Yêremîya 4:4, R’omayî 2:29, Derk’etin 32:9

+ 10:17 Yêşû 22:22, Zebûr 50:1, Zebûr 136:2, Danîyêl 2:47, Danîyêl 11:36, Tîmot’êyo I 6:15, E’yantî 17:14, E’yantî 19:16, K’arêd Şandîya 10:34, R’omayî 2:11, Galatî 2:6, Efesî 6:9, Kolosî 3:25, Petrûs I 1:17, Dîrok II 19:7

+ 10:18 Zebûr 68:4, Zebûr 146:9
+ 10:19 Derk’etin 22:21, Q. K’ahîntîyê 19:34
+ 10:20 Q. Ducarî 6:13, Q. Ducarî 30:20

+ 10:22 Destpêbûn 46:27, Derk’etin 1:5, Destpêbûn 15:5, Destpêbûn 22:17

+ 11:4 Derk’etin 14:27-28
+ 11:5 Zebûr 78:14-40
+ 11:6 Jimar 16:31-33
+ 11:9 Destpêbûn 50:24, Derk’etin 3:8
+ 11:11 Q. Ducarî 8:7
+ 11:12 P’adşatî III 9:3
+ 11:13 Q. Ducarî 6:5, Yêşû 22:5

+ 11:14 Q. K’ahîntîyê 26:4, Yêremîya 5:24, Yoêl 2:23

+ 11:15 Zebûr 104:14

+ 11:17 P’adşatî III 8:35, P’adşatî III 17:1, Dîrok II 6:26

+ 11:18 Derk’etin 13:9, Derk’etin 13:16, Q. Ducarî 6:8

+ 11:19 Q. Ducarî 4:9

+ 11:20 Q. Ducarî 6:9

+ 11:24 Yêşû 1:3, Destpêbûn 15:18, Derk’etin 23:31, Jimar 34:1-12, Yêşû 1:4

+ 11:25 Q. Ducarî 7:24

+ 11:26 Q. Ducarî 30:1, Q. Ducarî 30:15

+ 11:27 Q. K’ahîntîyê 26:1-13, Q. Ducarî 28:2-14

+ 11:28 Q. K’ahîntîyê 26:14-45, Q. Ducarî 28:15-45

+ 11:29 Q. Ducarî 27:12-13, Yêşû 8:33
+ 11:30 Destpêbûn 12:6
+ 12:2 P’adşatî IV 16:4

+ 12:3 Derk’etin 23:24, Derk’etin 34:13, Q. Ducarî 7:5, H’akimtî 2:2, P’adşatî III 14:23

+ 12:5 P’adşatî III 18:29
+ 12:7 Q. Ducarî 27:7
+ 12:8 H’akimtî 17:6, H’akimtî 21:25
+ 12:9 Zebûr 95:11
+ 12:10 Yêşû 23:1
+ 12:11 P’adşatî III 8:29
+ 12:12 Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9

+ 12:16 Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:13

+ 12:19 Q. Ducarî 14:27, Nehemîya 13:10

+ 12:23 Destpêbûn 9:4, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 7:26, Q. K’ahîntîyê 17:13

+ 12:30 P’adşatî IV 17:15

+ 12:31 P’adşatî IV 17:31, Yêremîya 7:31, Yêremîya 19:5

+ 12:32 Q. Ducarî 4:2, E’yantî 22:18

+ 13:1 Yêremîya 23:25, Yêremîya 23:32, Zekerîya 10:2

+ 13:2 Marqos 13:22, T’êsalonîkî II 2:9, E’yantî 13:13, E’yantî 16:14

+ 13:5 Q. Ducarî 18:20
+ 13:8 Mesele 1:10
+ 13:9 Derk’etin 32:27-28, Q. Ducarî 17:7
+ 13:10 Q. Ducarî 17:5

+ 13:13 H’akimtî 19:22, H’akimtî 20:13, P’adşatî I 2:12, P’adşatî I 10:27, P’adşatî I 25:17, P’adşatî II 16:7, P’adşatî II 20:1, P’adşatî III 21:10, P’adşatî III 21:13

+ 13:16 Yêşû 8:28

+ 13:17 Yêşû 7:20-21

+ 14:1 Metta 5:9, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14, Q. K’ahîntîyê 19:27-28, Q. K’ahîntîyê 21:5

+ 14:2 Derk’etin 19:5

• 14:3 Q. K’ahîntîyê 11

+ 14:21 Q. K’ahîntîyê 7:24, Q. K’ahîntîyê 11:39-40, Derk’etin 19:6, Derk’etin 23:19, Derk’etin 34:26

+ 14:22 Q. K’ahîntîyê 27:30, Jimar 18:21

+ 14:27 Q. Ducarî 12:19, Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9

+ 14:28 Q. Ducarî 26:12
+ 15:1 Q. Ducarî 31:10, Nehemîya 10:31
+ 15:3 Q. Ducarî 23:20

+ 15:6 Q. Ducarî 28:12, P’adşatî III 4:21, Ezra 4:20

+ 15:8 Q. K’ahîntîyê 25:35-36, Zebûr 37:26, Metta 5:42, Aqûb 2:15, Yûh’enna I 3:17

+ 15:11 Metta 26:11
+ 15:12 Derk’etin 21:2
+ 15:17 Derk’etin 21:5-6
+ 15:19 Derk’etin 13:2, Derk’etin 13:11-16
+ 15:21 Q. K’ahîntîyê 22:20

+ 15:23 Q. K’ahîntîyê 17:13, Q. Ducarî 12:23-24

• 16:1 Derk’etin 12:1-39, Derk’etin 13:3-10, Derk’etin 23:14-17, Q. K’ahîntîyê 23:4-22, Q. K’ahîntîyê 23:33-43, Jimar 28:16-31, Jimar 29:12-39

+ 16:3 Derk’etin 12:11
+ 16:4 Derk’etin 34:25
+ 16:9 Derk’etin 34:22
+ 16:12 Q. Ducarî 5:15
+ 16:13 Derk’etin 23:16

+ 16:18 Derk’etin 18:21, Ezra 7:25, Jimar 11:16, Q. Ducarî 1:16-17

+ 16:19 Derk’etin 23:2-3, Q. K’ahîntîyê 19:15, Derk’etin 23:8, P’adşatî I 8:3, Mesele 17:8, Zanebêj 7:7

+ 16:21 Derk’etin 34:13, Q. Ducarî 7:5
+ 17:1 Q. K’ahîntîyê 22:20
+ 17:5 Q. Ducarî 13:10
+ 17:6 Jimar 35:30, Q. Ducarî 19:15
+ 17:7 Q. Ducarî 13:9
+ 17:9 Q. Ducarî 19:17
+ 17:14 P’adşatî I 8:5
+ 17:15 P’adşatî I 9:16

+ 17:16 Yêşû 11:6, P’adşatî II 8:4, Dîrok I 18:4, P’adşatî III 10:28, Dîrok II 1:16, Dîrok II 9:28

+ 17:17 P’adşatî III 11:1-4, Nehemîya 13:26, Mesele 31:3, P’adşatî III 10:14, P’adşatî III 10:27, Dîrok II 1:15, Dîrok II 9:27

+ 17:19 Yêşû 1:8

+ 18:2 Jimar 18:20, Q. Ducarî 10:9, Yêşû 13:14

+ 18:3 Q. K’ahîntîyê 7:30-34
+ 18:4 Jimar 18:12
+ 18:6 Jimar 35:2, H’akimtî 17:7

+ 18:9 Q. K’ahîntîyê 18:26-30, Q. Ducarî 12:29-31

+ 18:10 Q. K’ahîntîyê 18:21, P’adşatî IV 16:3, P’adşatî IV 17:17, P’adşatî IV 23:10, Dîrok II 33:6, Yêremîya 32:35

+ 18:11 Derk’etin 22:18, Q. K’ahîntîyê 19:26, Q. K’ahîntîyê 19:31

+ 18:15 Marqos 9:8, Yûh’enna 1:21, K’arêd Şandîya 3:22, K’arêd Şandîya 7:37

+ 18:16 Derk’etin 20:19, Q. Ducarî 5:27
+ 18:17 Q. Ducarî 5:28
+ 18:18 Yûh’enna 4:25

+ 18:20 Q. Ducarî 13:5, Yêremîya 14:15, Yêremîya 23:30, Hezeqêl 13:8

• 19:1 Jimar 35:9-34, Q. Ducarî 4:41-43, Yêşû 20

+ 19:5 Derk’etin 21:13
+ 19:10 Mesele 6:17
+ 19:11 Q. Ducarî 27:24
+ 19:13 Q. Ducarî 21:9

+ 19:14 Q. Ducarî 27:17, Îbo 24:2, Mesele 22:28, Mesele 23:10, Hosêya 5:10

+ 19:15 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Metta 18:16, Korint’î II 13:1, Tîmot’êyo I 5:19, Îbranî 10:28

+ 19:16 Derk’etin 20:16
+ 19:17 Q. Ducarî 17:9, Q. Ducarî 25:1
+ 19:19 Mesele 19:5

+ 19:21 Derk’etin 21:23-25, Q. K’ahîntîyê 24:19-20, Metta 5:38

+ 20:1 Dîrok II 13:12, Dîrok II 20:15-17
+ 20:7 Q. Ducarî 24:5
+ 20:8 H’akimtî 7:3
+ 20:14 Jimar 31:7, Jimar 31:9, Yêşû 8:2
+ 20:17 Q. Ducarî 7:2, Yêşû 10:40-41
+ 20:19 P’adşatî IV 3:19
+ 21:3 Jimar 19:2, P’adşatî I 6:7
+ 21:5 Jimar 6:22-27
+ 21:8 Ûnis 1:14
+ 21:9 Q. Ducarî 19:13
+ 21:12 Korint’î I 11:6
+ 21:15 Destpêbûn 29:30, Destpêbûn 29:33
+ 21:17 P’adşatî IV 2:9
+ 21:18 Derk’etin 20:12, Q. Ducarî 5:16
+ 21:20 Mesele 23:20-21
+ 21:22 Jimar 25:4

+ 21:23 Yêşû 8:29, Yêşû 10:26-27, Yûh’enna 19:31, Galatî 3:13

+ 22:1 Derk’etin 23:4
+ 22:6 Derk’etin 23:19, Q. K’ahîntîyê 22:28
+ 22:9 Q. K’ahîntîyê 19:19
+ 22:12 Jimar 15:38

+ 22:22 Derk’etin 20:14, Q. K’ahîntîyê 20:10, Yûh’enna 8:5

+ 22:29 Destpêbûn 34:8, Derk’etin 22:16-17, P’adşatî II 13:1-22

+ 22:30 Q. K’ahîntîyê 18:8, Q. Ducarî 27:20
+ 23:1 Q. K’ahîntîyê 21:18-20, Îşaya 56:4-5
+ 23:3 Nehemîya 13:1-2, Lûrînêd Yêremîya 1:10
+ 23:4 Jimar 22:5-6
+ 23:5 Jimar 24:10, Mesele 26:2

+ 23:7 Destpêbûn 25:24-26, Destpêbûn 36:8, Jimar 20:14, Derk’etin 22:21, Derk’etin 23:9

+ 23:10 Q. K’ahîntîyê 15:1-5

+ 23:14 Q. K’ahîntîyê 26:12

+ 23:17 Q. K’ahîntîyê 19:29, P’adşatî III 14:24, P’adşatî III 15:12, P’adşatî III 22:46, P’adşatî IV 23:7, Hosêya 4:14

+ 23:20 Derk’etin 22:25, Q. Ducarî 15:3
+ 23:21 Jimar 30:2, Zanebêj 5:4
+ 23:25 Marqos 2:23, Rʼûtʼ 2:2

+ 24:1 Malaxî 2:16, Metta 5:31, Metta 19:7, Marqos 10:4

+ 24:4 Yêremîya 3:1
+ 24:5 Q. Ducarî 20:7, Mesele 5:18
+ 24:7 Derk’etin 21:16
+ 24:8 Q. K’ahîntîyê 13:2
+ 24:9 Jimar 12:10-15

+ 24:13 Derk’etin 22:26-27, Q. Ducarî 6:25, Zebûr 112:9

+ 24:14 Q. K’ahîntîyê 25:39

+ 24:15 Q. K’ahîntîyê 19:13, Aqûb 5:4

+ 24:16 P’adşatî IV 14:6, Dîrok II 25:4, Yêremîya 31:29-30, Hezeqêl 18:20

+ 24:17 Derk’etin 22:21

+ 24:19 Q. K’ahîntîyê 19:9, Q. K’ahîntîyê 23:22, Rʼûtʼ 2:1-2

+ 25:1 Q. Ducarî 19:17
+ 25:3 Korint’î II 11:24
+ 25:4 Korint’î I 9:9, Tîmot’êyo I 5:18
+ 25:5 Metta 22:24, Marqos 12:19, Lûqa 20:28
+ 25:6 Destpêbûn 38:8, Rʼûtʼ 4:10
+ 25:9 Rʼûtʼ 4:7
+ 25:14 Q. K’ahîntîyê 19:36
+ 25:17 Derk’etin 17:8
+ 25:19 P’adşatî I 15:2-8

+ 26:2 Derk’etin 23:19, Derk’etin 34:26, Q. K’ahîntîyê 23:10

+ 26:5 Destpêbûn 46:27, Derk’etin 1:7
+ 26:6 Derk’etin 1:11, Derk’etin 1:14
+ 26:7 Derk’etin 2:23-25, Derk’etin 3:9
+ 26:8 Derk’etin 12:51
+ 26:9 Derk’etin 3:8

+ 26:12 Q. K’ahîntîyê 27:30, Q. Ducarî 14:28-29

+ 26:14 Q. K’ahîntîyê 7:20, Q. K’ahîntîyê 21:1, Q. K’ahîntîyê 21:11, Hosêya 9:4

+ 26:15 Dîrok II 30:27, Zebûr 33:14, Îşaya 63:15, Derk’etin 3:8

+ 26:18 Derk’etin 19:5
+ 26:19 Q. Ducarî 28:1, Derk’etin 19:6
+ 27:2 Yêşû 4:1-3

+ 27:5 Derk’etin 20:25, Yêşû 8:30, P’adşatî III 6:7

+ 27:7 Q. Ducarî 12:7
+ 27:8 Îşaya 8:1, Îşaya 30:8, Hebaqûq 2:2
+ 27:9 Q. Ducarî 26:18
+ 27:12 Q. Ducarî 11:29, Yêşû 8:33

+ 27:15 Derk’etin 20:4-5, Derk’etin 34:17, Q. Ducarî 5:8

+ 27:16 Derk’etin 20:12, Derk’etin 21:17, Q. K’ahîntîyê 19:3

+ 27:17 Q. Ducarî 19:14
+ 27:18 Q. K’ahîntîyê 19:14
+ 27:19 Derk’etin 22:21-22
+ 27:20 Q. K’ahîntîyê 18:8, Q. Ducarî 22:30
+ 27:21 Derk’etin 22:19, Q. K’ahîntîyê 18:23
+ 27:22 Q. K’ahîntîyê 18:9, P’adşatî II 13:12

+ 27:23 Q. K’ahîntîyê 18:17, Q. K’ahîntîyê 20:14

+ 27:24 Q. Ducarî 19:11

+ 27:25 Derk’etin 23:7, Q. Ducarî 16:19

+ 27:26 Zebûr 119:21, Yêremîya 11:3, Galatî 3:10

• 28:1 Q. K’ahîntîyê 26:1-13, Q. Ducarî 11:13-15

+ 28:1 Q. Ducarî 26:19
+ 28:6 Zebûr 121:7
+ 28:7 Derk’etin 23:27
+ 28:8 Q. K’ahîntîyê 25:20-21
+ 28:9 Derk’etin 19:6
+ 28:12 Q. Ducarî 11:14, Q. Ducarî 15:6
• 28:15 Q. K’ahîntîyê 26:14-45

+ 28:15 Danîyêl 9:11, Zekerîya 1:6, Malaxî 2:2

+ 28:22 Q. K’ahîntîyê 26:16, P’adşatî III 8:37, Dîrok II 6:28, Amos 4:9, Hagay 2:17

+ 28:24 Yêremîya 3:3, Amos 4:7

+ 28:25 Yêşû 7:4

+ 28:26 P’adşatî I 17:44, P’adşatî I 17:46, Zebûr 79:2, Yêremîya 16:4, Yêremîya 19:7, Yêremîya 34:20, Îşaya 17:2, Yêremîya 7:33

+ 28:27 Derk’etin 9:10

+ 28:29 Îbo 5:14, Îbo 12:25, Îşaya 59:10, Sêfanîya 1:17

+ 28:30 Q. Ducarî 20:5-7, Yêremîya 8:10, Amos 5:11, Sêfanîya 1:13

+ 28:32 Dîrok II 29:9
+ 28:33 H’akimtî 6:4
+ 28:35 Îbo 2:7

+ 28:36 P’adşatî IV 17:3-4, P’adşatî IV 24:15, P’adşatî IV 25:7, Dîrok II 33:11, Q. Ducarî 4:28

+ 28:37 P’adşatî III 9:7, Dîrok II 7:20, Yêremîya 24:9, Hezeqêl 5:15

+ 28:38 Mîxa 6:15, Hagay 1:6, Yoêl 1:4
+ 28:39 Sêfanîya 1:13
+ 28:41 Lûrînêd Yêremîya 1:5
+ 28:47 Nehemîya 9:35
+ 28:48 Yêremîya 27:2

+ 28:49 Îşaya 5:26, Yêremîya 5:15, Yêremîya 48:40, Yêremîya 49:22, Hezeqêl 17:3, Hosêya 8:1, Hebaqûq 1:8

+ 28:51 Nehemîya 9:37, Yêremîya 5:17

+ 28:52 P’adşatî IV 17:5, P’adşatî IV 25:1

+ 28:53 Q. K’ahîntîyê 26:29, P’adşatî IV 6:29, Lûrînêd Yêremîya 4:10, Yêremîya 19:9, Hezeqêl 5:10

+ 28:57 P’adşatî IV 6:29, Lûrînêd Yêremîya 4:10, Hezeqêl 5:10

+ 28:60 Derk’etin 9:1-12
+ 28:62 Destpêbûn 15:5, Q. Ducarî 10:22
+ 28:63 Yêremîya 32:41

+ 28:64 Q. K’ahîntîyê 26:33, Q. Ducarî 4:27, Nehemîya 1:8, Yêremîya 9:16, Hezeqêl 12:15, Zekerîya 7:14

+ 28:67 Îbo 7:4

+ 28:68 Q. Ducarî 17:16, Hosêya 8:13, Hosêya 9:3

+ 29:1 Derk’etin 19:1-6

+ 29:4 Îşaya 6:9-10, Yêremîya 5:21, R’omayî 11:8

+ 29:5 Q. Ducarî 8:4, Nehemîya 9:21

+ 29:6 Derk’etin 15:25, Derk’etin 16:4, Derk’etin 17:6

+ 29:7 Jimar 21:21-35
+ 29:8 Jimar 32:33
+ 29:9 P’adşatî III 2:3
+ 29:11 Yêşû 9:21
+ 29:13 Derk’etin 6:7
+ 29:18 Îbranî 12:15
+ 29:20 Q. Ducarî 9:14, Zebûr 9:5

+ 29:23 H’akimtî 9:45, Destpêbûn 14:2, Destpêbûn 19:24, Îşaya 13:19, Hosêya 11:8, Sêfanîya 2:9

+ 29:24 Q. K’ahîntîyê 26:32, P’adşatî III 9:8, Dîrok II 7:21, Yêremîya 22:8-9

+ 29:25 P’adşatî IV 17:15

+ 29:27 Q. K’ahîntîyê 26:14-39, Q. Ducarî 28:15-68, Zekerîya 5:3

+ 29:28 P’adşatî III 14:14
+ 29:29 Mesele 25:2
+ 30:1 Q. Ducarî 11:26, Q. K’ahîntîyê 26:40

+ 30:2 P’adşatî I 7:3, P’adşatî III 8:48, Îşaya 55:7, Hosêya 6:1

+ 30:3 Yêremîya 32:37, Hezeqêl 34:13, Hezeqêl 36:24

+ 30:4 Nehemîya 1:9

+ 30:6 Q. Ducarî 10:16, Yêremîya 4:4, Yêremîya 31:33

+ 30:7 Destpêbûn 12:3, Derk’etin 23:22
+ 30:12 R’omayî 10:6
+ 30:15 Q. Ducarî 11:26, Yêremîya 21:8
+ 30:20 Q. Ducarî 10:20

+ 31:2 Q. Ducarî 34:7, Jimar 20:12, Jimar 27:12-13, Q. Ducarî 3:27

+ 31:3 Q. Ducarî 1:38
+ 31:4 Jimar 21:21-35
+ 31:5 Q. Ducarî 7:2
+ 31:6 Yêşû 1:5, P’adşatî III 6:13
+ 31:7 Yêşû 1:6
+ 31:10 Q. Ducarî 15:1, Derk’etin 23:16
+ 31:11 P’adşatî IV 23:2, Nehemîya 8:3
+ 31:12 Yêşû 8:33, Yêşû 8:35
+ 31:14 Q. Ducarî 34:5, Jimar 27:19
+ 31:15 Derk’etin 33:9, Jimar 12:5

+ 31:16 Derk’etin 34:15, H’akimtî 2:12-13, H’akimtî 2:20, Yêremîya 11:10

+ 31:17 Jimar 14:42, H’akimtî 6:13
+ 31:19 Q. Ducarî 32:1-43
+ 31:20 Derk’etin 3:8
+ 31:23 Yêşû 1:6
+ 31:24 Yêşû 24:25-26
+ 31:26 P’adşatî IV 22:8, Dîrok II 34:14

+ 31:29 H’akimtî 2:12-13, H’akimtî 2:19, P’adşatî IV 22:17, Dîrok II 34:22

+ 32:1 Îşaya 1:2, Mîxa 1:2

+ 32:2 Îşaya 55:10-11, Zebûr 72:6

+ 32:4 Metta 5:48, P’adşatî II 22:31, Zebûr 18:30, Îbo 34:10, R’omayî 9:14

+ 32:6 Yêremîya 5:21, Îşaya 63:16, Îşaya 64:8, Yûh’enna 8:41, Îşaya 44:2, Îşaya 51:13

+ 32:7 Zebûr 77:5, Îbo 8:8
+ 32:8 Destpêbûn 11:8, K’arêd Şandîya 17:26
+ 32:9 Derk’etin 19:5, Zekerîya 2:12

+ 32:10 Zebûr 17:8, Hezeqêl 16:5-6, Hosêya 13:5, Zekerîya 2:8

+ 32:11 Derk’etin 19:4, Îşaya 31:5

+ 32:13 Îşaya 58:14, Îbo 29:6

+ 32:15 Nehemîya 9:25, Zebûr 89:26, Zebûr 95:1

+ 32:16 H’akimtî 5:8, Zebûr 78:58
+ 32:17 Zebûr 106:37, Korint’î I 10:20
+ 32:18 Îşaya 17:10, Yêremîya 2:32

+ 32:21 Dîrok II 13:9, Yêremîya 5:7, R’omayî 10:19

+ 32:22 Yêremîya 15:14, Yêremîya 17:4

+ 32:23 Îbo 6:4, Zebûr 7:12, Zebûr 38:2, Lûrînêd Yêremîya 3:12, Hezeqêl 5:16

+ 32:24 Q. K’ahîntîyê 26:22, Yêremîya 8:17, Hezeqêl 5:17

+ 32:25 Lûrînêd Yêremîya 1:20, Hezeqêl 7:15
+ 32:27 Zebûr 13:4, Îşaya 10:13
+ 32:28 Îşaya 27:11, Yêremîya 4:22

+ 32:30 Q. K’ahîntîyê 26:8, Yêşû 23:10, H’akimtî 15:15

+ 32:31 P’adşatî I 2:2
+ 32:32 Destpêbûn 18:20
+ 32:33 Zebûr 58:4-5
+ 32:35 R’omayî 12:19, Îbranî 10:30

+ 32:36 Zebûr 135:14, Îbranî 10:30, P’adşatî III 14:10, P’adşatî III 21:21, P’adşatî IV 9:8, P’adşatî IV 14:26

+ 32:37 H’akimtî 10:14, Yêremîya 2:28

+ 32:39 Derk’etin 20:3, P’adşatî I 2:6, P’adşatî IV 5:7, Îbo 5:18, Zebûr 103:3, Zebûr 147:3, Hosêya 6:1, Îbo 10:7, Îşaya 43:13

+ 32:41 Zebûr 7:12, Îşaya 27:1, Îşaya 34:5, Îşaya 66:16, Hezeqêl 21:3, Hezeqêl 21:9-10, Q. Ducarî 32:41, Îşaya 1:24

+ 32:42 Yêremîya 46:10

+ 32:43 R’omayî 15:10, Destpêbûn 4:10-12, Zebûr 79:10, E’yantî 6:10, E’yantî 19:2

+ 32:46 Q. Ducarî 4:9
+ 32:47 Q. K’ahîntîyê 18:5
+ 32:49 Jimar 27:12
+ 32:50 Jimar 33:38
+ 32:51 Jimar 20:12, Jimar 27:14
+ 32:52 Q. Ducarî 3:27
• 33:1 Destpêbûn 49:1-28
+ 33:1 Ezra 3:2, Zebûr 90:1

+ 33:2 Zebûr 50:2, Zebûr 80:1, Zebûr 94:1, Hebaqûq 3:3, Danîyêl 7:10, Zekerîya 14:5, K’arêd Şandîya 7:53, Galatî 3:19, Derk’etin 19:18

+ 33:4 Yûh’enna 1:17, Yûh’enna 7:19
+ 33:5 Q. Ducarî 32:15, Îşaya 44:2
+ 33:8 Derk’etin 17:7, Jimar 20:13

+ 33:9 Derk’etin 32:26-29, Q. Ducarî 17:9-11, Dîrok II 17:9, Ezra 7:10, Derk’etin 30:7-8

+ 33:13 Destpêbûn 27:28
+ 33:15 Destpêbûn 49:26, Hebaqûq 3:6
+ 33:16 Derk’etin 3:2-4
+ 33:17 P’adşatî III 22:11, Destpêbûn 48:19
+ 33:19 Zebûr 4:5
+ 33:20 Dîrok I 12:8
+ 33:21 Jimar 32:1-5, Jimar 32:16-19
+ 33:22 Yêşû 19:47, H’akimtî 18:27
+ 33:23 Yêşû 19:32-39

+ 33:26 Q. Ducarî 32:15, Q. Ducarî 33:5, Îşaya 44:2, Derk’etin 15:11

+ 33:27 Zebûr 55:19, Zebûr 90:2, Zebûr 93:2, Hebaqûq 1:12, Zebûr 90:1, Zebûr 91:9

+ 33:28 Jimar 23:9

+ 33:29 P’adşatî II 7:23, Destpêbûn 15:1, Zebûr 33:20, P’adşatî II 22:45

+ 34:3 H’akimtî 1:16, H’akimtî 3:13, Destpêbûn 14:2, Destpêbûn 19:22, Destpêbûn 13:12

+ 34:4 Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 50:24, Q. Ducarî 3:27

+ 34:6 Cihûda 1:9
+ 34:7 Q. Ducarî 31:2
+ 34:8 Jimar 20:29
+ 34:9 Jimar 27:18, Jimar 27:23, Îşaya 11:2
+ 34:10 Derk’etin 33:11

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/KKD/KKDL/Kurmancî__Tran.azw3

Ferhengok

Ferhengok

1. A
2. B
3. G
4. D
5. Ê
6. E
7. Z
8. Î
9. Y
10. K
11. M
12. N
13. O
14. P
15. R
16. S
17. F
18. X
19. H
20. T
21. Ş
22. C
23. Q

agat – kevirêd qîmete r'eng-r'engî ne, p'ir'anîya wan sipî û k'umeyît' in.

amalêkî – miletek bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Evana gele cara neyartîya Îsraêl dikirin (binihêr'e Derk'etin 17:8-16; Qanûna Ducarî 25:17-19).

amîn – ji zimanê îbranî ye, ku me'na wê ev e: «R'ast e», «Belê», «Bira usa be», «R'ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike.

amîtîst – kevirekî qîmet bû, p'ir'anîya wan sorî gevez û sût bûn.

amonî – anegorî Destpêbûn 19:38, zur'eta Lûte ji qîza wîye biç'ûk bû. Ew t'evî Filistînîya neyartîya Îsraêl dikirin. Ew alîyê R'ohilata Ûrdinê diman, navê p'ayt'extê xwe danîn Amman. H'eta niha jî navê p'ayt'extê Ûrdinê Amman e.

aramî – aramî binelîyêd Aramê bûn. We'dê bave'şîrêd Îsraêl alîyê bakur- r'ohilata ç'emê Ûrdinêr'a digotin Aram, awa gotî Sûrya û usa jî bak'ura Mesopotamyayê, ku tê gotin Paddan-Aram (Destpêbûn 25:20; 28:5).

berê deremeta pêşin – wextê Peymana Kevinda çi pêşîyê ber k'êlendîyê bik'eta, yan heger berê r'ezê pêşin bûya, yan nixurîyê h'eywanêd malê, yan jî nixurîyê nêrînî her maleke Îsraêlê çawa «berê deremeta pêşin» dihate h'esabê û Xwedêr'a dihate dayînê. Eva nîşanek bû ku h'emû jî p'ara Xwedê ne (Derk'etin 13:14-15; 34:26; Qanûna K'ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12).

bidolax – r'ûnê darêyî zer e û gelekî bînxweş e. Bi wî ava zim-zimkirinê çêdikirin (Destpêbûn 2:12; Jimar 11:7).

bizina k'ûvî – cur'ekî bizinaye ku ç'ola demîne, h'elal tê h'esabê (binihêr'e Qanûna Ducarî 12:15; 14:5).

Bizina k'ûvî

bixûr – şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h'işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p'aristgehêda ser gorîgeha bixûrê ew Xwedêr'a dihate şewitandinê (Derk'etin 30). Cûr'ekî dareke bixûrê E'rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû.

Bixûr

biharet – pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

gorîgeh – t'extê ku li ser qurban, gorî, h'edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê (Destpêbûn 12:7; 22:9). Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada Xwedê t'emî da ku gorîgehê bona Konê Şe'detîyê ji dara darcêwîyê çêkin û sifir bik'işînine ser. (Derk'etin 27:1-8; 38:1-7). Qurban t'enê li ser gorîgeha Konê Şe'detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p'aristgeh hate çêkirinê, t'enê li ser gorîgeha p'aristgehê dihatine serjêkirinê. T'extekî din jî hebû, ji wî biç'ûktir û zêr'kirî. K'ahîn li ser vî t'extî bixûr dişewitand, jêr'a digotin gorîgeha bixûrê (Derk'etin 30:1-10; 37:25-28).

Gorîgeh

dara darcêwîyê – dareke h'işk û teyax e.

darçîn – biharateke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t'evî bizirê zeyt'ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik'aranînê (E'yantî 18:13). Ew bona çêkirina r'ûne r'ûnkirinêyî pîroz dihata bik'aranînê (Derk'etin 30:23).

dehek – li gora qanûna Mûsa zur'eta Lêwî, ku şixulê p'aristgehê dikirin, li ser navê Xwedê deheka hebûkê, hasil û dayîna berê e'rdê ji cime'ta Îsraêlê xwer'a distandin. Lêwîya deheka ku ji cime'ta Îsraêlê distandin, ji wê deheka standî, dehek didane Xwedê (Qanûna K'ahîntîyê 27:30-32, Jimar 18:26-28).

dîyarîya bervadayînê – dîyarîya ku ji ber wan guneyêd ku li ber Xwedê yan meriva kirî dihate dayînê. K'ahîn li ser vê yekêda dinihêr'î û qîmetê zîyanê bîst selef zêde k'ifş dikir û hingê li zîyank'êşa dihate veger'andinê, serda jî yê gunek'ar dîyarî dida (Qanûna K'ahîntîyê 5:14-6:7; 7:1-10).

dîyarîya jorbilindkirinê – tişte ku dîyarî dihate dayînê, carana p'ara k'ahîn dihate jorbilindkirinê, çawa nîşana ku bona Xwedê dihate başqe kirinê (Derk'etin 29:27-28).

dîyarîya nanî – dîyarîya arê xas (Qanûna K'ahîntîyê 2:1-3) yan nan (Qanûna K'ahîntîyê 2:4-10), yan jî firîkêd genim (Qanûna K'ahîntîyê 2:14-16). K'ahîn p'areke van dîyarîya xwer'a hildida û p'ara din jî li ser gorîgehê dişewitand.

dîyarîya paqijbûnê – dîyarî ku yê gunek'ar ji ber guneyê xweva bona paqijbûnê dida. Goştê vê h'eywanê pîroz dihate h'esabê û t'enê îzina k'ahîna hebû bixwarana (Qanûna K'ahîntîyê 4:1-5:13; 6:24-30).

dîyarîya serdakirina – eva dîyarîya ji tiştêd r'on e, awa gotî ji r'ûn, şeravê yan avê bûn. Evana li ser dîyarîya heleqetîyê yan dîyarîya t'evayîşewatêda dihatine kirinê (Jimar 28:14-15).

dîyarîya t'evayîşewatê – ev cûr'ê dîyarîyê t'emamîya h'eywan pêva li ser gorîgehê dihate şewitandinê. Lê hinek dîyarîyêd mayîn p'arek wan dihate şewitandin (Qanûna K'ahîntîyê 1:3-17; 6:8-13).

dîyarîya h'ejandinê – ev dîyarî p'ir'anîya cara bi sersîngê dîyarîya heleqetîyê, ku p'ara k'ahîn bû dihate dayînê. K'ahîn t'evî dîyarîdar ev sersîng dih'ejand, vî alî-wî alî dibir danî, lema tê gotin dîyarîya h'ejandinê (Qanûna K'ahîntî 14:21-24; Jimar 6:20).

dîyarîya heleqetîyê – dîyarîya heleqetîyê ku li nava Xwedê û merivada dihate dayînê. T'enê p'areke vî h'eywanî li ser gorîgehê dihate şewitandinê, herç'ê mayîn jî k'ahîn û dîyarîdar dixwarin (Qanûna K'ahîntîyê 3:1-17; 7:11-21, 28-36).

êfod – eva êlekekî bi du p'ara ser milva hevvakirî bû ku ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî hatibû çêkirinê. Serekk'ahîn ew li xwe dikir. R'extsîng jî pêva dikirin (Derk'etin 28:6-14).

Serekk'ahîn êfod û r'extsîngva

Edom, edomî – Edom navekî Esawê birê Aqûb bû (Destpêbûn 25:30; 36:8). Ji Edom edomî pêşda hatin, ewana dijminê Îsraêl bûn. Welatê Edom ç'îya banîyêd xikî-xwelîye bê kêr bûn.

emorî – miletekî mezin bû ku berî zeftkirina Îsraêl li Kenanêda dima. Hingê carana bi navê wan t'emamîya miletêd kenanê dihatine navkirinê (Destpêbûn 15:16; Qanûna Ducarî 3:8-11).

enaqî – miletek bû ku berî Îsraêl li Filistînê dima. Ewana gelekî bilind bûn û e'save dihatine gotinê (Jimar 13:22,33). Evana li ç'îya banîyêd Hêbronê diman.

zimir – r'ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Destpêbûn 50:2; Yûh'enna 19:39).

Zimir

îbranî – navekî kevin e û cime'ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê, Birahîm yê pêşin bû ku bi vî navî hate navkirinê (Destpêbûn 14:13). Îbranî usa jî ziman e. Cime'ta Îsraêl bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e.

Îsraêl – 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur'eta Îsraêlr'a tê gotinê: «Cime'ta Îsraêl», «Zar'êd Îsraêl» û «îbranî». 2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Berê jêr'a digotin: «Kenan» (Destpêbûn 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr'a dibêjin: «Welatê Filistînê». Pey mirina Silêman p'adşar'a welat bû du p'ara. P'ara bakurêr'a gotin Îsraêl, p'ara başûrêr'a gotin Cihûda (1P'adşatî 12:16-17 ).

yaspîs – kevirêd qîmete r'eng r'engî ne. Yaspîsa ku K'it'êba Pîrozda nivîsar e k'esk yan r'engekî vekirî bû (Derk'etin 28:20).

karbûnkûl – kevirekî qîmetî şîn û şînî-k'esk (Derk'etin 28:18).

k'ahîn – ji zur'eta Harûnê birê Mûsa bûn. K'ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime'têr'a didane e'yankirinê. Serekk'ahîn salê carekê dik'ete cîyê herî pîroz û bona gunehê cime'tê gunehk'ewandin dikir (Qanûna K'ahîntîyê 6:8-10:20; Îbranî 6:20-8:6; Derk'etin 30:10). Melk'î-Sadiq jî Destpêbûnêda k'ahînê dihate h'esabê (Destpêbûn 14:18-20).

Kenan – navê wî welatî ye, k'îjan ku Xwedê li gora sozê xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê (Destpêbûn 10:19; 12:5; K'arêd Şandîya 7:11; 13:19).

kenanî – miletek bû ku li Kenanê dima, zur'eta kur'ê Ham, kur'ê Nuh bû (Destpêbûn 10:6; Jimar 13:29).

k'efîl – (girew, k'efalet) p'ere yan tiştêk ji ber tiştava dihate dayînê, h'atta r'oja pirs safîkirine (Destpêbûn 38:17- 20).

Konê Şe'detîyê (Konê Civînê) – gava cime'ta Îsraêlê ji Misirê derk'et, Xwedê serê ç'îyayê Sînayê Mûsar'a got, çawa gerekê Konê Şe'detîyê bê çêkirinê (Derk'etin 25). Gava çêkirin, r'ûmeta Xwedê ew cî t'ijî kir û Xwedê bi r'ûmeta xwe şe'detî da û da xuyakirinê ku ew t'evî wan e (Derk'etin 38:21). Konê Şe'detîyê û Konê Civînê (Derk'etin 27:21) yek bûn. Cime'ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p'aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe'detîyêda (û usa jî p'aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe'detîyê (Jimar 4:5).

Konê Şe'detîyê (Konê Civînê)

k'otî (k'otîbûn) – nexweşîk e ç'erm e cûr'e-cûr'e ye ku bela dibe. Li gora Qanûna K'ahîntîyê ji serê 13-a h'eta 14-a zemanê berê her cûr'e nexweşîya ser ç'erm ji k'otîbûnêva girtî h'eta çend cûr'e p'izika, usa jî tiştêd k'efikî h'eram dihatine h'esabê. Cime'tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k'ahîn bikira û h'edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik'eta nava cime'tê.

k'irk'ût – (k'ewk'urt') kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r'engê vekirî bi şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (Destpêbûn 19:24; Qanûna Ducarî 29:23).

Mowab, mowabî – anegorî Destpêbûn 19:37, zur'eta Lût ji qîza wîye mezin bû. Mowabî alîyê r'ohilata Ûrdunê diman (Jimar 21:13).

milyak'et – zimanê îbranî û yûnanîda fe'mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r'uh'anî ne, ku h'izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h'eta xwexa xwe e'yan nekin. Milyak'et qirara Xwedê e'lam dikin yan jî tînine sêrî (Destpêbûn 19:1,12-15). Ewana ji alîyê Xwedêda k'ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K'arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak'eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr'a bêje. Milyak'etê serwêrê h'emû milyak'eta Mixayîl e (Cihûda 9). Car-cara xebera «milyak'etê Xudan» tê fe'mkirinê ku çawa Xudan xwexa hazir e (Derk'etin 3:2-6).

nanê Xwedêr'a dayî – (nanê h'izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe'detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr'a p'aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr'în «li pêşberî Xudan» dihate r'êzkirinê. Her r'ojeke şemîyê k'ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir'şk dipe'tin, li ser sifra zêr'în dadanîn û yêd ku h'eftîya dinda dewsê danîn, k'ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k'ahîna îzina t'u kesî t'unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t'evî cime'ta Îsraêlê bû (Qanûna K'ahîntîyê 24:5-9).

Sifra nan

nedir – (gorî, qurban) li gora Qanûna Mûsa (Derk'etin 13) însan û h'eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H'eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me'na wê ev e, ku her nixurî p'ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t'aybetî, awa gotî Xwedêr'a cudekirî bû (Derk'etin 13:2; Lûqa 2:23).

Necef – berîya alîyê başûra Îsraêlê bû (Destpêbûn 12:9).

onîks – kevirêd qîmet e, gava tê bir'înê hundur'da xet yan telaşêd r'eng-r'engî k'ifş dibin (Derk'etin 28:9).

peyman – (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k'omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (2 P'adşatî 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç'îyayê Sînayê Xwedê peymanek t'evî cime'ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî xwexa Xudanê cime'ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit'er'iband. K'itêbêd cihûyaye pîrozr'a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar'a dibêjin «Peymana Kevin».

p'êxember – (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr'a xeber dida, ku ew gotina wî bigihînine meriva (Qanûna Ducarî 18:15-22).

r'extsîng – berîke cargoşeye li ser sîng bû. Ew çawa êfod hate cêkirinê, ji zêr', r'îsê şîn, şîrk, sorê gevez û ji k'itanê zirav-badayî (Derk'etin 28:15-16). Gava serekk'ahîn dik'ete cîyê pîroz li ber Xudan, ew li ser sîngê serekk'ahîn êfodva girêdayî bû (Derk'etin 28:29). Li ser r'extsîng dunzdeh kevirêd qîmet çar cêrgeh cîkirî bûn, ku dunzdeh qebîlêd Îsraêl didane k'ifşê. Hindurê rextsîngda Ûrîm û Tûmîm hebûn (Derk'etin 28:30).

R'extsîng û p'ap'ax

r'oja şemîyê – bona cime'ta Îsraêl r'ojeke e'zîz (t'aybetî) û pîroz e (Derk'etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî Şabat e. Bi zaravekî kurmancî «sebt» e ku ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r'oja h'efta ye û ya xilazîya h'eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r'oj diçe ava, şabat destpêdike û h'eta 24 sih'eta dik'işîne. Li gora qanûna Mûsa (Destpêbûn 2:2-3; Derk'etin 20:8-11; 35:2) r'oja şabatêda k'ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r'oj r'oja r'ih'etîyê û h'ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K'ahîntîyê 23:1-3).

sala r'awastîyê – her pêncî sal, sala r'awastîyê bû (Qanûna K'ahîntîyê 25:8-55). Wê salê her xulam dihatine azakirinê û her merivê ku e'rdê xwe firotibû li wî dihate veger'andinê, deyn-dû dihatine baxşandinê.

sala h'efta – her h'eft sal, şemîya sala bû (Derk'etin 23:11; Qanûna K'ahîntîyê 25:1-7), ew sala r'ih'etîyê bû bona e'rdê. Ewê salê cime'tê e'rd bêcer ne dikirin û çi ku e'rdê xweserêxwe dida t'op dikirin.

sardîyon – kevirekî qîmete sorîgevezî zelal bû.

serekk'ahîn – binihêr'e: k'ahîn.

Sindoqa Peymanê yan Sindoqa Şe'detîyê – qut'îke pîroz bû, ew û çi ku têda bûn, nîşanêd peymana Xwedê t'evî miletê îsraêlê bûn. Çaxê Xwedê serê ç'îyê t'evî Mûsa p'êxember xeber da, hingê dehe t'emî li ser du selêd kevirî nivîsîn dane wî. Ew peyman Xwedê bi destê Mûsa da girêdanê, bi wan selêd nivîsar. Ew sel, şivdara Harûn, derdanê manayê çawa nîşana Peymana Xwedê li wê sindoqêda bûn û li cem miletê îsraêlêdihatine xweykirinê. Ew sindoq ji darcêwîyê çêkirî û zêr'kirî bû. Gava miletê îsraêlê r'êda diçû, ev sindoq xwer'a dibirin. Gava diçûne cîkî, ev sindoq Cîyê Herî Pîrozda Konê Şe'detîyêda dima (Derk'etin 25:10-21; Îbranî 9:4).

Sindoqa Peymanê

filistîn – miletê filistînê hat başûr-r'oavaya devê be'ra Navberêye. Filistînê zeftî xwe kir û van her pênc bajarada: Gaza, Aşqêlon, Aşdod, Gat' û Ek'ronêda çî-war bûn. Filistînî û îsraêlîya gelek cara hevr'a şer' dikirin, çimkî filistînîya dixwastin r'ohilat zeftî xwe kirana, îsraêlîya jî dixwastin r'oava zeftî xwe kirana. Filistînî neyarêd îsraêlîyaye here pêş bûn, h'eta ku Dawid ev pirs safî kir, xilazîya wan anî (Destpêbûn 21:34; 1 P'adşatîya 8:1; 1Dîrok. 18:1 ).

xêrûb – r'uh'berêd xweyîbask in, ev cûr'ekî milyak'etêd Xwedê ne û h'eykelêd wan ser qalp'axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak'eta bûn, ku r'ûmet û dîndara (h'izûrîya) Xwedê berç'e'v dikirin (Destpêbûn 3:24; Derk'etin 25:17-22; 37:6-9).

Xudan – bi zimanê îbranî xebera «Xudan» YHWH nivîsar e û tê xwendinê çawa «Yahweh». Ev navekî e'sesî ye ku alîyê Xudand Mûsava hate e'yankirinê. (Derk'etin. 3:14...). Navê «Yahwêh» miletê cihû bona mezinayîya Xwedê ne didane li ser zarê xwe. Gava ewana K'it'êba Pîroz dixûnin dewsa navê «Yahwêh» dibêjin «Adonay» ku tê fe'mkirinê «Xweyê min».

hêlanêd jorin – cîyêd h'ebandina miletê Kenanîya bû (Qaûna k'ahîntîyê 26.30, Jimar 33.52). Xudan e'mirî miletê Îsraêl kir ku van cîya wêran kin. Ew p'adşê ku ev cî wêran nekira dihate h'esabê çawa yekî qanûn t'er'ibandî (2P'adşatî 16:4 ).

hûsop – dareke biç'ûk e, çawa lûfik bona e'detê dîn dihate bik'aranînê. K'ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir'eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin (Derk'etin 12:22; Qanûna K'ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18).

Hûsop

topaz – kevirekî qîmtî qîç'ik e.

şemdan – ç'ira h'eft ç'e'vî bû, ku P'aristgeheda dişxulî (binihêr'e Derk'etin 25:31-39).

Şemdan

Cejina Bor'îya – eva cejina 1-ê meha h'efta dihate kirinê (Qanûna K'ahîntîyê 23:24-25; Jimar 29:1). Ew r'oja r'ih'etîyê û dîyarîdayînê bû.

Bor'î

Cejina Derbazbûnê – ev cejina nava cime'ta Îsraêlda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne'ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime'ta Îsraêl ji bindestîya Misirîya derxist (Derk'etin 12:3-14). Hingê Milyak'etê Mirinê h'emû nixurîyêd misirîya, hin însan û hin jî h'eywan kuştin, lê ji ser malêd cime'ta Îsraêlr'a «derbaz bû» û dest neda ji wan t'u kesî, nekuşt (Derk'etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr'a digotin Cejina Derbazbûnê.

Cejina Nanê Şkeva – ev cejin li pey Cejina Derbazbûnêr'a tê û ji panzdeh h'eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne'ma îroyîn ji 2-a h'eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêl tê kirinê, gava miletê Îsraêl ji bindestîya Misirîya derk'et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h'eft r'oja nanê şkeva (bê hevîrtir'şk) tê xwarinê (Derk'etin 12:15-20; 13:3-10).

Cejina R'oja K'ewandinê – bona cime'ta Îsraêlê r'oja here e'zîz û pîroz bû (Yom Kîppûr bi îbranî). Salê carekê p'aristgehêda Serekk'ahîn ji ber guneyêd xwe û cime'têva bona paqijbûna p'aristgeh û gorîgehê xûna h'eywana p'êşk'êş dikir û dik'ete Cîyê Herî Pîroz (Derk'etin 30:10; Qanûna K'ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7).

Cejina H'eftîya – (Cejina Nandirûnê – Derk'etin 23:16) Xwedê t'emî da cime'ta Îsraêl, ku r'oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr'a h'eft h'eftîya h'esab kin û r'oja pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik'ete ber k'êlendîyê, danîn p'êşk'êşî Xwedê dikirin (Qanûna K'ahîntîyê 23:15-21; Jimar 28:26- 31). Peymana Nûda vê cejinêr'a digotin R'oja Pêncîye h'esab, awa gotî Pêntêkost. Çimkî bi zimanê yûnanî fe'mîna Pêntêkost «pêncî» ye (K'arêd Şandîya 2:1-41).

Cejina H'olikçêkirinê – her sal payîzê ji 15-a h'eta 21-ê meha Tişrîyê ye (awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r'ezêd xwe, h'olik çêdikirin û wanda h'eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa p'êxember miletê Îsraêl ji Misirê derxist û ew h'olikada man (Qanûna K'ahîntîyê 23:33-36, 39-43; Qanûna Ducarî 16:13-15).

qar'îtk – ç'ivîkeke biç'ûk e ku dirêj nafir'e. Xurê wan t'oxim û mêş-mor in. Evana hêlûnêd xwe li ser e'rdê çêdikin (Derk'etin 16:13; Jimar 11:31-32).

Qar'îtk

qotik – h'eywaneke piç'ûk e, ku ç'olê nava k'evirada dimîne. Ew ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:5; Qanûna Ducarî 14:7).

Qotik

qirqê Misirê – cur'ekî teyrê ne h'elal bû (binihêr'e Qanûna K'ahîntîyê 11:18; Qanûna Ducarî 14:17).

Qirqê Misirê

Table of Contents

Kurmancî

Pênc K’itêbêd Mûsa

Q. Ducarî

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Ferhengok

- agat
- amalêkî
- amîn
- amîtîst
- amonî
- aramî
- berê deremeta pêşin
- bidolax
- bizina k'ûvî
- bixûr
- biharet
- gorîgeh
- dara darcêwîyê
- darçîn
- dehek
- dîyarîya bervadayînê
- dîyarîya jorbilindkirinê
- dîyarîya nanî
- dîyarîya paqijbûnê
- dîyarîya serdakirina
- dîyarîya t'evayîşewatê
- dîyarîya h'ejandinê
- dîyarîya heleqetîyê
- êfod
- Edom, edomî
- emorî
- enaqî
- zimir
- îbranî
- Îsraêl
- yaspîs
- karbûnkûl
- k'ahîn
- Kenan
- kenanî
- k'efîl
- Konê Şe'detîyê (Konê Civînê)
- k'otî (k'otîbûn)
- k'irk'ût
- Mowab, mowabî
- milyak'et
- nanê Xwedêr'a dayî
- nedir
- Necef
- onîks
- peyman
- p'êxember
- r'extsîng
- r'oja şemîyê
- sala r'awastîyê
- sala h'efta
- sardîyon
- serekk'ahîn
- Sindoqa Peymanê yan Sindoqa Şe'detîyê
- filistîn
- xêrûb
- Xudan
- hêlanêd jorin
- hûsop
- topaz
- şemdan
- Cejina Bor'îya
- Cejina Derbazbûnê
- Cejina Nanê Şkeva
- Cejina R'oja K'ewandinê
- Cejina H'eftîya
- Cejina H'olikçêkirinê
- qar'îtk
- qotik
- qirqê Misirê