Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-01-10T05:26:29.608715+00:00

Kurmancî

Kurmancî

1. Mizgînî
2. Pêşgotina Înstîtûtê
3. Pêşgotina Bona Peymana Nû
4. Bona Alîkirina Xwendevana
5. Metta
6. Ferhengok

Mizgînî

Mizgînî

MIZGÎNÎ

PEYMANA NÛ

(ÎNGÎL)

bi Standarta Kurmancîya K’urdêd welatêd Kafkazê

Heger pirs yan pêşnîyarêd we hebin, ji k'erema xwe bi vê navnîşê bişînin: ibt_inform@ibt.org.ru

H’unurmendê şikilêd bi desta çêkirî Horace Knowles e,

Xudanê neşirkirinê

© The British&Foreign Bible Society e

(K’omela K’itêba Pîroze Înglîstanê û Welatder), 1954, 1967, 1972

Serr’astkir û zêdekira van şikila jî Louise Bass e,
xudanê neşirkirinê © The British&Foreign Bible Society e, 1994

© Институт перевода Библии, 2000, 2011

ISBN 978-5-93943-172-9

Pêşgotina Înstîtûtê

Pêşgotina Înstîtûtê

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz r’azîbûna xwe dide wan welger’ û serr’astkirêd vê K’itêba Pîroz, usa jî ewêd mayîne ku li gora karîna xwe alîk’arî dane bona hazirkirina vê k’itêba Mizgînîya Îsa Mesîh, awa gotî Peymana Nû bi zimanê k’urdîya zaravê kurmancî. Em pir’ şa ne, ku çend nivîsk’arêd k’urde ji çend welata jî xwe li welger’andina (t’ercimekirina) Peymana Nû girtine. Ev jî vî h’alê giranda gaveke pêşdaçûyîna zimanê milet e, usa jî xweykirina zimên e. Em bi dilekî şa vê K’itêba Pîroz, Peymana Nû p’êşk’êşî xwendevanêd hêja dikin.

Ew welger’andina destê weda ji ber wê Mizgînîyê hatîye girtinê, ya ku alîyê Înstîtûtêda sala 2000-î hatîye neşirkirinê, niha t’enê bi sivikayî hatîye lênihêr’andin û ser’astkirinê. Pêştirî wê yekê jî, şirovekirin û ferhengok jî hatine zêdekirinê. Înstîtût r’azîbûna xwe dide wan jî, yêd ku pêşnîyarî û k’omeka serr’astkirinê dane.

Standarta k’urdîye kirîlî bi h’erfêd latînî

R’ast e, Mizgînî (Încîl, Peymana Nû) bi h’erfêd latînî li gora standart û r’astnivîsara kurmancîya latînî îdî heye. Meremê wê k’itêba welger’andîye destê weda, ne ew e ku cîyê wê bigire yan dewsa wê bixebite. Me’nî ev e, ku pey Şer’ê H’emdinyayêyî Dudar’a h’eta îro, p’ir’anîya k’urdêd welatêd Kafkazê û Asya Navînda k’itêbêd xwe bi h’erfêd kirîlî û bi standarta zarav û r’êzimanîya xwe dane neşirkirinê. Lê belê van axirîyada, hinek hêdî-hêdî dest bi h’erfêd latînî dikin û merî jî hene ku latînî ji kirîlî r’ih’ettir dixûnin. Ji ber vê yekê me qirar kir, ku bona xatirê wan em vê welger’andinê bikin h’erfêd latînî. Awa, ev welger’andina destê weda xût mîna wê çapa h’erfêd kirîlî ye (ya ku sala 2011-a, ji alîya Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozda, Moskvê hatîya hazirkirinê), eva h’emû qeyde-qanûnêd r’astnivîsara r’êzimanîya standarta kirîlî xwey dike, lê t’enê bi h’erfêd latînî ye. Meremê neşirkirina vê çapbûnê ew e, ku alîkarîya wan k’urda bê kirinê, yêd ku welatêd Kafkazê û R’ûsyayêda dijîn, lê dixwazin vê welger’andinê bi h’erfêd latînî bixûnin.

Welger’andina Peymana Nû bi zimanê k’urdî

Nêzîkî du h’ezar sal pêşda, Peymana Nû bi zimanê yûnanîya kevin hatîye nivîsarê. Ji hingêva h’eta niha ew bi gelek zimanêd dinyayê hatîye welger’andinê. Dinyayêda îro nêzîkî şeş h’ezar h’eysid ziman hene. T’emamîya Peymana Nû niha nêzîkî h’ezar dusid zimanî hatîye welger’andinê. Gelek ji wan miletêd ku bi van zimana xeber didin û Peymana Nû bi zimanê wan welger’andî heye, h’esabê wan gelekî ji h’esabê miletê K’urd hindiktir e.

Eva k’itêba li gora zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazêda (wextekê Sovêtêda) hatîye nivîsarê. Sala 1827-a çend p’arêd K’itêba Pîroz bi kurmancîya Hek’arîyê hatine welger’andinê. Sala 1856 û sala 1857-da pêşîyê Mizgînîya li gora Metta û paşê her çar Mizgînî bi kurmancîya Xarp’ûtê (nêzîkî Elazigê) bi h’erfêd ermenî Stembolêda hatine neşirkirinê. Sala 1872-a t’evayîya Peymana Nû dîsa xût wî zaravîda hatîye neşirkirinê. Ji sala 1900-î h’eta niha çend p’arêd ji Peymana Nû, usa jî t’emamîya Peymana Nû bi çend zaravêd k’urdî hatine neşirkirinê (mesele, kurmancîya T’irkyayê, be’dînî, k’ermanşahî, mûkrî, soranî). Van axirîyada jî çend k’itêbêd welger’andina îroyîn ji alîyê Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozva bi kurmancîya welatêd Kafkazêda r’onayî dîtine: Sala 1993-a k’itêba Mizgînîya Metta derk’etîye û 1996-a jî k’itêba Mizgînîya Lûqa û K’arêd Şandîya. Sala 2000-î t’emamîya Peymana Nû derk’etîye, h’îmê k’îjanê niha serr’astkirî destê weda ye.

Cûr’ê (mêt’oda) xebata vê welger’andinê

[1]Eva k’itêba ji alîyê k’oma Înstîtûtêda hatîye welger’andinê. Kanîya vê k’itêba k’urdîye welger’andî ji k’itêba Peymana Nûye bi zimanê yûnanî ye, awa gotî «The Greek New Testament». Ev têk’sta yûnanî ser destnivîsarêd here kevine qenc h’îmgirtî ye, yêd ku îro hene. Nav destnivîsarêd yûnanîya kevinda çend firqîyêd ku têne ber ç’e’va hene, bona k’îjana jêra r’ûp’elêd k’itêbê hatine şirovekirinê. Lema firqîyêd biç’ûk carna dik’evine nava vê welger’andinê û welger’andinêd zimanêd başqe.

Meremê welger’andinê ev bû, ku hin welger’andin ji têk’sta yûnanî dûr nek’eta û fe’mîna wê jî mîna yûnanî bûya, hin jî ku fe’mîna yûnanî r’ast bibûya stîla kurmancîke xweşe zelal û bedewe îroyîn.

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz

101000 Россия

Москва, Главпочтамт, а/я 36

Институт перевода Библии

Pêşgotina Bona Peymana Nû

Pêşgotina bona Peymana Nû

K’itêba ku we girtîye destê xwe, jêr’a dibêjin «Peymana Nû». Peymana Nûda bîst h’eft k’itêb hene. Evana pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê. Hingê ev ziman zimanekî cime’tî bû, ku p’ir’anîya cime’ta Împêratorîya R’omayê, awa gotî miletêd dor-berêd Be’ra Sipî (Be’ra Navîn) r’ih’et fe’m dikirin û xeber didan.

Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz (awa gotî «Bîblîya»). Nivîsarêd Peymana Kevin û Peymana Nû derheqa wan her du peymanada dibêjin, yêd ku Xwedê t’evî cime’ta Xwe girêdan. Peymana Kevinda nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe Îsraêlê peyman girêda û Qanûn[1] bi destê Mûsa da wan. Peymana Nûda jî nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe, awa gotî civîna h’emû bawermendêd Îsa Mesîhe ji her miletî peymaneke din girêda. Ev peyman pê destê Îsa Mesîh hate girêdanê. Himberî wê peymana Xwedêye ku Wî t’evî cime’ta Îsraêlê girêda, eva «nû» ye (Îbranî 9:11-15).

Her çar k’itêbêd pêşine Peymana Nûr’a bi yûnanî dibêjin: «EUAGGÊLÎON». Xebera «Încîl» ji wê tê û bi kurmancî tê fe’mkirinê «Mizgînî», awa gotî «xebera xêrê». Ev k’itêb derheqa jîyîn û qulixê Îsada dibêjin.

Pey van her çar Mizgînîyar’a k’itêba «K’arêd Şandîya» ye. Eva k’itêba şe’detîya wê yekê dide, çawa pêşîyê bawerîya ser vê Mizgînîyê dinyayêda bela dibû.

Pey vêr’a jî bîst yek ne’me hene, ku ji alîyê şandîya û bawermendêd dine sedsalîya pêşinda hatine nivîsarê. Hinek ji wan ne’ma, berbir’î civînêd cûr’e-cûr’e bajara dibin, hinek jî hema xût berbir’î bawermendêd şexsî dibin (Filîmon, Tîmot’êyo û yêd mayîn). Meremê nivîsk’arêd van ne’ma ew bû, wekî şîreta bidine bawermenda û hînkirina qulixê Îsa wanr’a şirovekin.

Xulese k’itêba bîst h’eftaye paşine Peymana Nûda, k’itêba «E’yantîyê» ye. Eva k’itêba pê dîtinok û xeberêd sur’îye sîmvolî derheqa Xudantîya Îsa Mesîh û serk’etina P’adşatîya Xwedêda dibêje.

Bona Alîkirina Xwendevana

Bona alîkirina xwendevana

Bona alîkirina xwendevana çend tişt hatine hazirkirinê.

- Pêşgotinêd her k’itêbekê:

- Bona her k’itêbeke Peymana Nû pêşgotinek heye. Ev pêşgotin van axirîyada bona xwendevanêd vî zemanî hatine hazirkirinê, wekî zû ser fikir û meremêd her 27 k’itêba vebin.

- Sernivîsarêd p’ara:

- Nava welger’andinêda her p’areke biç’ûk bi sernivîsarekê destpêdibe. Mesele, Metta 1:1 bi sernivîsara «R’ik’inyata Îsa» destpêdibe, Metta 1:18 bi «Bûyîna Îsa» destpêdibe, Metta 2:1 bi «Steyrnasêd r’ohilatê» û yêd mayîn. Ev sernivîsar destnivîsarêd e’sasîda t’unene, lê van axirîyada bona alîk’arîya xwendevana hatine hazirkirinê, wekî xwendevan zanibe, merem yan fikira vê p’arê ser çi ye.

- Nav-nîşanêd r’êzêd heval-fikir:

- Usa jî bona alîk’arîya xwendevana, gava r’êzêd heval-fikir bona p’arekê hene, nav-nîşanêd wan bin sernivîsarada hatine nivîsarê. R’êzêd heval-fikir be’sa wan cîya dikin, k’îderê xût ew serhatî yan fikirêd wan hev digirin. Mesele, bin sernivîsara Metta 1:18 ku derheqa «Bûyîna Îsa»-da dibêje, Lûqa 2:1-7 nava kevanada heye, çimkî li wî cîyî jî derheqa bûyîna Îsada tê gotinê.

- Şirovekirinêd jêrê:

- Nava k’itêbêda li jêra r’ûp’ela şirovekirin hene. Heger nivîsarêda hûn ser xeberê steyrkê «*» bibînin, wî çaxî ser wî r’ûp’elî jêrê şirovekirinê bixûnin.

- H’erfêd te’rî:

- Çend cara nava nivîsarêda h’erfêd te’rî hatine nivîsarê. Eva xebera li gora zimanê yûnanî derbê distînin. Lazim e ku xwendevan xwendina xweda giranî bide wan xebera. (Mesele, bixûnin: Yûh’enna 5:45; Galatî 3:12.)

- Şikil, navnîş û xerîte:

- Nava vê k’itêbêda, îlayî pişta k’itêbêda şikil, navnîş û xerîte hene, ku k’omekê didine xwendevana. Evana ji alîyê zanava li gora kûltûr û t’arîxa zemanê Îsa Mesîhda hatine hazirkirinê.

- Ferhengok:

- Fe’mînêd gelek xeberêd giran û nenas nava ferhengokêda hatine şirovekirinê. Gava r’astî xeberêd ze’met bên, yêd ku li cem wan ev nîşan «» heye, ji k’erema xwe ferhengoka pey k’itêbê binihêr’in.

- Nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke:

- Xilazîya k’itêbêda usa jî nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke hene. Wêda gelek xeberêd k’ilîte sereke mîna «bawerî», «gune», «dua» û yêd mayîn hene. Bin her xeberêda ji Peymana Nû çend cî hatine k’ifşkirinê, wekî xwendevan bikaribe wê xeberêda k’ûr be.

[1] The Greek New Testament – ji alîyê United Bible Societies-da neşirkirî ye, r’êdaktorîya 4-a, 1993, Ştûtgart, Gêrmanya.

[1] Peymana Nûda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

Metta

MIZGÎNÎYA LI GORA METTA

Pêşgotin

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Li gora r’êzkirina k’itêbêd Peymana Nû, «Mizgînîya Îsa Mesîhe li gora Metta» k’itêba pêşin (e’wlin) e. Bi fikira zana eva k’itêba sedsalîya pêşinda li Entakyayê hatîye nivîsarê. Ji hingêda h’eta niha eva k’itêba bûye ç’e’vkanîk bona wan merivêd ku dixwazin r’astîya Xwedê nas kin, awa gotî Îsa Mesîh. Li gora şe’detîya civîna sedsalîya dudada, xudanê vê k’itêbê Mettayê şandî bûye, yê ku hê berî r’asthatina Îsa xercgir bû, ku jêr’a «Lêwî» jî digotin (Marqos 2:14; Lûqa 5:27).

Eva k’itêba mizgînîya vê yekê dide, ku Îsa ye Xilazkir û P’adşayê ji Xwedêda sozdayî. Eva mizgînîya dibêje, ku Îsa ne t’enê Xilazkirê miletê cihûya ye, lê yê miletêd t’emamîya dinyayê ye jî.

Mizgînîya Metta ji her sê Mizgînîyêd mayîn zêdetir be’sa Peymana Kevin dike, çimkî meremê vê k’itêbê ev e, wekî îzbat ke, ku Îsa hema xût Xwexa ye ew Xilazkirê sozdayî û bi vî awayî nivîsarêd cihûyaye pîroz (awa gotî nivîsarêd Peymana Kevin) hatine sêrî. Metta k’itêba xweda ji çil cara zêdetir be’sa wan nivîsarêd Peymana Kevin dike. Ji wan cîya gelek aha nivîsar in: «Ev yek aha qewimî, ku ew gotina Xudane bi zarê p’êxember hatibû gotinê bê sêrî...» (1:22; 2:15, 17-18, 23; 4:14-16; 8:17; 12:17-21 û yêd mayîn). Usa jî Metta gelek cara dinivîse, ku Îsa çawa «Kur’ê Dawid» tê h’esabê, çimkî Mesîhê sozdayî wê ji r’ik’inyata Dawid p’adşa bihata (1:1, 20; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30-31; 21:9, 15; 22:41-45).

Ev Mizgînî ji hersêkêd mayîn bi vî awayî jî berç’e’v dibe, ku dewsa navê «Xwedê» gelek cara xebera «E’zman» hatîye xebatê, sebeb ew bû ku cihûya nedixwestin her gav navê Xwedê banîna ser zarê xwe, çimkî pîroz e, lema jî Metta dûrva dihat. Mesele, dewsa «P’adşatîya Xwedê» 33 cara «P’adşatîya E’zmana» nivîsar e, lê «P’adşatîya Xwedê» t’enê pênc cara nivîsar e.

Nivîsk’arê k’itêbê serhatîya Îsa bi hûr-gilî dinivîse. Ew ji r’ik’inyat û bûyîna Îsada destpêdike, paşê dinivîse Ew çawa pê avê tê nixumandinê (imatkirinê), tê cêr’ibandinê, paşê derheqa kirêd Wîye Celîlêda dinivîse, çawa dannasîn kir, hîn kir û nexweş qenc kirin. Paşê dinivîse ku Ew çawa ji Celîlê tê Orşelîmê, r’ojêd h’eftîya Xweye xilazîyê li wir çawa derbaz dike û çawa hate xaçkirinê û ji mirinê r’abû.

Mizgînîya Mettada Îsa çawa dersdarekî mezin k’ifş dibe, yê ku h’ukumê Wî heye Qanûna Mûsa şiroveke û bona P’adşatîya Xwedê dannasîn ke. Usa jî dide k’ifşê ku Ew wek’îlê Qanûna Xwedê û peymanêyî amin e, ku meremê Xwedê diqedîne û tîne sêrî. Mizgînîya Mettada hînkirinêd Îsa p’ar-p’ar dîyar dibin û ev p’ar bi vê r’êzkirinê berç’e’v dibin:

1. Dannasînîya serê ç’îyê ber merivayê vedike, ku zar’êd P’adşatîya Xwedê çiqasî xwezilî ne û gerekê r’abûn-r’ûniştin, borc û jîyîna xweda jî çawa bin (serê 5-a h’eta 7-a).

2. T’emîyêd bona şagirta, wekî qulixê şandîtîya xweda çawa P’adşatîya Xwedê dannasîn kin (serê 10-a).

3. Sur’a P’adşatîya Xwedê û h’eft mesele (13-a).

4. Li ser vê dinê zar’êd P’adşatîya Xwedê, awa gotî bawermendêd Îsa Mesîh gerekê hindava hevda çawa bin (serê 18-a).

5. Hînkirinêd li ser r’ojêd axirîyê û hatina P’adşatîya Xwedê (serê 24-a û 25-a).

Serecema fikira k’itêbê

- R’ik’inyata Îsa û bûyîna wî (1:1–2:23)
- Qulixê Yûh’ennayê nixumdar (3:1-12)
- Nixumandin û cêr’ibandina Îsa (3:13–4:11)

- Dannasînî û şixulêd Îsaye li Celîlêda (4:12–18:35)

- R’îya Îsaye ji Celîlê h’eta Orşelîmê (19:1–20:34)

- H’eftîya Îsaye xilazîyê li Orşelîmê û dor-berêd wêda (21:1–27:66)

- R’abûna Îsa ji mirinê û şagirtava xuyabûna Wî (28:1-20)

1

R’ik’inyata Îsa

(Lûqa 3:23-38)

1^1•Ev e r’eqema r’ik’inyata Îsa Mesîh, r’ik’inyata Dawid,

r’ik’inyata Birahîm:+
2Birahîmr’a Îshaq bû,
Îshaqr’a Aqûb bû,
Aqûbr’a Cihûda û birava bûn,+

3Cihûdar’a Pêrês û Zera bûn, (navê dîya wan T’amar bû),

Pêrêsr’a Hesrûn bû,
Hesrûnr’a R’am[*] bû,+
4R’amr’a Amînadav bû,
Amînadavr’a Nehşon bû,
Nehşonr’a Selmon bû,+

5Selmonr’a Bowaz bû, (navê dîya wî R’exab bû),

Bowazr’a Ovêd bû, (navê dîya wî R’ût’ bû),
Ovêdr’a Yêşa bû+
6û Yêşar’a Dawid p’adşa bû.

Dawid p’adşar’a Silêman bû, (dîya wî berê k’ulfeta Ûrîya bû),+

7Silêmanr’a R’ehobowam bû,
R’ehobowamr’a Ebîya bû,
Ebîyar’a Asaf[*] bû,+
8Asafr’a Yêhoşefat bû,
Yêhoşefatr’a Yoram bû,
Yoramr’a Ûzîya bû,+
9Ûzîyar’a Yotam bû,
Yotamr’a Ahaz bû,
Ahazr’a Hizqîya bû,
10Hizqîyar’a Minaşe bû,
Minaşer’a Amos bû,
Amosr’a Yoşîya bû

11û Yoşîyar’a Yexonîya û birava bûn. Wî çaxî cime’t sirgûn çû Babîlonê+.

12Lê pey sirgûnçûyîna Babîlonêda,
ji Yexonîyar’a Şaltîyêl bû,
Şaltîyêlr’a Zerûbabel bû,+
13Zerûbabelr’a Abîyûd bû,
Abîyûdr’a Êlyaqîm bû,
Êlyaqîmr’a Azûr bû,
14Azûrr’a Sadoq bû,
Sadoqr’a Axîn bû,
Axînr’a Êlyûd bû,
15Êlyûdr’a Êlazar bû,
Êlazarr’a Metan bû,
Metanr’a Aqûb bû,

16Aqûbr’a Ûsiv bû, mêrê Meryemê, ya ku Îsa ji wê welidî, ku Mesîh tê gotinê+.

17Awa ji Birahîm h’eta Dawid çardeh nisil derbaz bibûn, ji Dawid h’eta sirgûnçûyîna Babîlonêda çardeh nisil û ji sirgûnçûyîna Babîlonêda h’eta Mesîh dîsa çardeh nisil bûn.

Bûyîna Îsa

(Lûqa 2:1-7)

18•Bûyîna Îsa Mesîh bi vî tiherî bû. Meryema dîya Wî Ûsivr’a nîşankirî bû, lê dergîstîya xweda Meryem bi h’ukumê R’uh’ê Pîroz h’emle k’ifş bû+. 19Lê Ûsivê dergîstîyê wê ku merivekî r’ast bû, nexwest wê r’ûr’eş ke, fikirî ku dizîva wê ber’de+. 20Çaxê Ûsiv hê ser vê yekê difikirî, va milyak’etekî Xudan xewnêda wîva xuya bû û gotê: «Ûsivê kur’ê Dawid! Netirse, ku dergîstîya xwe Meryemê bistînî. Ewî ku wê ji wê bibe, ew ji R’uh’ê Pîroz e. 21Ewê kur’ekî bîne û tê navê Wî Îsa[*] daynî, çimkî Ewê cime’ta Xwe ji gunêd wan xilaz ke»+.

22Ev her tişt aha qewimî, wekî ew gotina Xudane bi zarê p’êxember bê sêrî ku dibêje:+
23«Va qîza bik’ir wê h’emle be, kur’ekê jêr’a bibe û navê Wî Îmmanûyêl wê daynin»[*] , ku tê fe’mkirinê: «Xwedê t’evî me ye»[*] .

24Gava Ûsiv ji xewê h’işyar bû, ewî li gora gotina milyak’etê Xudan kir, dergîstîya xwe stand. 25Lê serê xwe wêr’a danenî, h’eta ku ew kur’[*] jêr’a bû. Û navê Wî Îsa danî.

2

Steyrnasêd r’ohilatê

2^1Gava Îsa Beytleh’ma Cihûstanêda, r’ojêd p’adşatîya Hêrodesda bû, hingê çend steyrnas ji r’ohilatê hatine Orşelîmê+
2û gotin: «K’anê P’adşê cihûyayî ku gerekê bibûya? Me steyrka Wî li r’ohilatê dît û em hatine, ku serê xwe li ber Wî daynin»+.

3Gava Hêrodes p’adşa ev yek bihîst, t’evîhev bû û t’emamîya Orşelîmê jî pêr’a. 4Hingê ewî h’emû qanûnzanêd cime’tê û serekêd k’ahîna civandin û ji wan pirsî: «K’îderê gerekê Mesîh bibe?» 5Wana jêr’a got: «Beytleh’ma Cihûstanêda, çimkî bi destê p’êxembera aha nivîsar e:

6‹Ya Beytleh’ma welatê Cihûda,
tu li nav serwêrêd Cihûdayêda ne yê herî biç’ûk î,
çimkî Serwêrekê ji te r’abe,
ku şivantîyê cime’ta Min Îsraêlê bike›[*] »+.

7Hingê Hêrodes dizîva gazî steyrnasa kir û wextê xuyabûna steyrkê ji wan pê h’esîya. 8Paşê ew şandine Beytleh’mê û got: «Her’in bona Kur’ik e’seyî pê bih’esin. Çaxê ku hûn Wî bibînin, minr’a bêjin, ku ez jî bêm serê xwe li ber daynim».

9Gava wana ev tişt ji p’adşê bihîst, çûn. Û va ye ew steyrka ku li r’ohilatê dîtibûn pêşîya wan çû, h’eta ser wî cîyê k’u Kur’ik lê bû sekinî. 10Gava wana ew steyrk dît, gelekî eşq û şa bûn, 11çûne hindur’, Kur’ik t’evî dîya Wî Meryemê dîtin, li ber Wî dever’û çûn, serê xwe li ber danîn û xiznêd xwe vekirin, p’êşk’êşêd zêr’, bixûrê e’rebî û zimir dane Wî+. 12Lê wan xewnêda e’mir stand, ku veneger’ine cem Hêrodes, ew îdî r’êke dinva çûne welatê xwe+.

R’eva ber bi Misirê

13Gava ku ew ji wir çûn, va milyak’etekî Xudan xewnêda Ûsivva xuya bû û gotê: «R’abe Kur’ik û dîya Wî hilde bir’eve Misirê. Li wir bimîne h’eta ku ez ter’a bêjim, çimkî Hêrodesê Kur’ik biger’e, ku Wî bikuje».

14Ûsiv jî r’abû Kur’ik û dîya Wî hildan, şev çûne Misirê
15û h’eta mirina Hêrodes ewana li wir man. Ev yek aha bû, ku ew gotina Xudane bi zarê p’êxember hatibû gotinê bê sêrî: «Min ji Misirê gazî Kur’ê Xwe kir»[*]+ .

Qir’a zar’oka

16Gava Hêrodes dît ku ew ji steyrnasa hate xapandinê, gelekî hêrs k’et. Ewî e’mir kir ku h’emû zar’okêd kur’îne li Beytleh’mê û dor-berê wê, yêd du salî û ji wan biç’ûktir hebûn, ku bêne kuştinê, li gora wî wextê ku ji steyrnasa pê h’esîya bû. 17Hingê ew gotina bi zarê Yêremîya p’êxember hate sêrî:+

18«Ji R’amayê dengek hat,
dengê girî û şîna giran,
R’ahêl bona zar’okêd xwe digirîya
û nedixwest ku ber dilada bên,
çimkî îdî zar’ok nemabûn»[*]+ .

Hatina ji Misirê

19Gava Hêrodes mir, va milyak’etekî Xudan li Misirê xewnêda Ûsivva xuya bû 20û gotê: «R’abe, Kur’ik û dîya Wî hilde û her’e welatê Îsraêlê, çimkî ewêd pey Kur’ik k’etibûn ku bikuştana mirine».

21Ûsiv jî r’abû, Kur’ik û dîya Wî hildan, veger’îyane welatê Îsraêlê. 22Lê gava Ûsiv bihîst wekî Arxêlayo dewsa bavê xwe, Hêrodes ser Cihûstanê bûye p’adşa, tirsîya ku her’e wir. Hingê xewnêda e’mir stand, ku her’e alîyê qeza Celîlê. 23Ew jî çûne bajarê ku jêr’a Nisret digotin lê hêwirîn. Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê p’êxembera bê sêrî ku dibêje: «Ewê nisretî bê gotinê»+.

3

Dannasînîya Yûh’ennayê nixumdar

(Marqos 1:1-8; Lûqa 3:1-18; Yûh’enna 1:19-28)

3^1•Wan r’ojada Yûh’ennayê nixumdar r’abû nava ber’îya Cihûstanê dannasîn kir+
2û got: «Ji gunekirinê veger’in, çimkî P’adşatîya E’zmana nêzîk bûye»+. 3Yûh’enna ew bû, bona k’îjanî Îşaya p’êxember gotibû:

«Dengek ber’îyêda dike gazî:

‹R’îya Xudan hazir bikin
û şiver’îyêd Wî r’ast bikin›»[*]+ .

4K’incê Yûh’enna ji pir’ç’a devê bû û qayîşeke ç’erm li piştê bû. Xwarina wî jî kulî û hingivê çolê bû+. 5Hingê cime’ta Orşelîmê û t’emamîya Cihûstanê û h’emû alîyêd ç’emê Ûrdunê dihatine cem wî, 6gunêd xwe didane r’ûyê xwe û ji wî ç’emê Ûrdunêda dihatine nixumandinê+.

7Gava Yûh’enna dît ku ji fêrisî û sadûqîya jî gelek hatine wekî bêne nixumandinê, ewî gote wan: «Ç’êjikêd me’ra! K’ê wer’a got, ku hûn ji xezeba tê bir’evin+? 8De bi kirêd qenc bidine k’ifşê, ku hûn ji gunekirinê veger’îyane. 9Û nav xweda nefikirin nebêjin: ‹Birahîm bavê me ye›. Ez wer’a dibêjim, ku Xwedê ji van kevira jî dikare zar’a Birahîmr’a derxe+. 10Va ye bivir li ser r’awê darê ye. Her dara ku berê qenc neyne, wê bê bir’înê û avîtinê nava êgir+. 11Ez we bona guneveger’andinê bi avê dinixumînim, lê Yekî ji min qewattir wê bê. Ez ne hêja me çarixê Wî jî bigirime destê xwe. Ewê we pê R’uh’ê Pîroz û êgir binixumîne+. 12Melh’eba Wî destê Wîda ye. Ewê bêdera Xwe paqij ke, genimê Xwe bike e’mbarê, lê kayê wê bi agirê ku natemire bişewitîne»+.

Îsa tê nixumandinê

(Marqos 1:9-11; Lûqa 3:21-22)

13•Hingê Îsa ji Celîlê hate Ûrdunê, cem Yûh’enna, ku ji wî bê nixumandinê. 14Lê Yûh’enna bona vê yekê Wîr’a qayl nedibû û gote Wî: «Ez h’ewce me ku bi destê Te bême nixumandinê û Tu têyî cem min?» 15Îsa lê veger’and û gotê: «Niha bihêle, çimkî li me dik’eve ku em h’emû r’astîyê aha bînine sêrî». Paşê Yûh’enna qayl bû.

16Hema çawa Îsa hate nixumandinê û ji avê derk’et, nişkêva e’zman vebûn û ewî dît ku R’uh’ê Xwedê mîna kevotkekê hate xwarê û ser Wî danî+. 17Û va dengek ji e’zmana hat: «Ev e Kur’ê Minî delal, ku ez ji Wî r’azî me»+.

4

Cêr’ibandina Îsa

(Marqos 1:12-13; Lûqa 4:1-13)

4^1•Hingê R’uh’ Îsa bire ber’îyê, ku ji Mîrêcin bê cêr’ibandinê. 2Ewî çil r’oj û çil şevî r’ojî girt, peyr’a bir’çî bû+. 3Yê ku dicêr’ibîne nêzîkî Wî bû û gotê: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, de bêje van kevira ku bibine nan»+. 4Lê Îsa lê veger’and û gotê: «Nivîsar e: ‹Însan t’enê bi nên najî, lê bi her xebera ku ji devê Xwedê derdik’eve›[*] »+.

5Hingê mîrêcin Ew bire Bajarê Pîroz, ser bilindcîya banê p’aristgehê da sekinandinê+
6û gote Wî: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, de Xwe bavêje xwarê, çimkî nivîsar e: ‹Xwedê wê t’emîya Te bide milyak’etêd Xwe û wê Te ser destê Xwe bigirin, wekî nigê Te kevir nek’eve›[*] »+. 7Îsa gotê: «Ev jî nivîsar e: ‹Xudan Xwedêyê xwe necêr’ibîne›[*] »+.

8Hingê mîrêcin Ew bir r’akire ser ç’îyakî gelekî bilind û h’emû p’adşatîyêd dinyayê, r’ewşa wanva nîşanî Wî dan 9û gote Wî: «Heger Tu dever’ûya bêyî, serê Xwe li ber min daynî, ezê van h’emûya bidime Te». 10Hingê Îsa gotê: «Dûrî Min her’e, cino! Çimkî nivîsar e: ‹Serê xwe li ber Xudan Xwedêyê xwe dayne û t’enê Wîr’a xulamtîyê bike!›[*] »+

11Wî çaxî mîrêcin Ew hişt çû û va milyak’et hatin jêr’a berdestî kirin+.

Îsa qeza Celîlêda dest bi k’arê Xwe dike

(Marqos 1:14-15; Lûqa 4:14-15)

12•Gava Îsa bihîst, wekî Yûh’enna hate girtinê, Ew r’abû çû Celîlê+. 13Ewî Nisret hişt, çû Kefernahûma devê gola Celîlê, li nav sînorê Zebûlonê û Neftelîyê cî-war bû+. 14Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî:+

15«Welatê Zebûlonê û welatê Neftelîyê,
li ser r’îya berbi golê, wî alîyê Ûrdunê,
Celîla necihûya,

16ew cime’ta ku nav te’rîstanîyêda r’ûniştibû,
r’onayîke mezin dît
û ewêd ku li welat û sîya mirinêda r’ûniştibûn,
r’onayî ji wanar’a derk’et».[*]+

17Ji hingêva Îsa dest bi dannasînîyê kir û got: «Ji gunekirinê veger’in, çimkî P’adşatîya E’zmana nêzîk bûye».

Îsa gazî her çar me’sîgira dike

(Marqos 1:16-20; Lûqa 5:1-11)

18•Çaxê Îsa li devê gola Celîlê diger’îya, r’astî du bira hat, Şimh’ûnê ku jêr’a Petrûs dihate gotinê û Endrawisê birê wî. Wana t’or’ davîte golê, çimkî me’sîgir bûn+. 19Îsa wanar’a got: «Pey Min werin, Ezê we bikime nêç’îrvanêd meriva»+. 20Wana jî hema wê demê t’or’êd xwe hiştin û pey Wî çûn+.

21Gava Îsa ji wî cîyî hinekî pêşda çû, r’astî du birêd din jî hat, Aqûbê Zebedî û Yûh’ennayê birê wî. Wana t’evî bavê xwe, Zebedî qeyikêda t’or’êd xwe hîvêz dikirin. Îsa gazî wan jî kir. 22Wana jî hema wê demê qeyik û bavê xwe hiştin û pey Wî çûn.

Îsa dannasîn dike, hîn dike û qenc dike

(Lûqa 6:17-19)

23•Îsa li t’emamîya Celîlê diger’îya, k’inîştêd wanda hîn dikir û Mizgînîya P’adşatîyê dida û her cûr’e êş û nexweşî jî ku nav cime’têda hebûn qenc dikirin+. 24Nav-dengê Wî li t’emamîya Sûryayê bela bû, cime’tê her cûr’e merivêd nexweş anîne cem Wî, yêd ku cûr’e-cûr’e êş û cefada bûn: Yêd cinak’etî, hîvk’etî, şilûşe’t û Ewî ew h’emû jî qenc kirin+. 25Gelek e’lalet jî ji Celîlê, ji qeza Dêkapolîsê[*] , ji Orşelîmê, ji Cihûstanê û ji wî alîyê Ûrdunêyî r’ohilatê pey Wî diçûn+.

5

Dannasînîya serê ç’îyê

5^1Çaxê Îsa e’lalet dît, hilk’işîya ç’îyê, r’ûnişt û şagirtêd Wî hatine cem Wî. 2Ewî dest bi hînkirina Xwe kir û wanr’a got:

Hînkirina bona xwezilîya r’ast

(Lûqa 6:20-23)

3•«Xwezî li r’uh’feqîra[*] ,
çimkî P’adşatîya E’zmana ya wan e+.

4Xwezî li h’eznîya,
çimkî ber dilêd wanda wê bê hatinê+.

5Xwezî li şkestîya,
çimkî e’rdê p’ara wan be+.

6Xwezî li wan, ku t’î û bir’çîyê r’astîqedandinê ne,
çimkî ewê t’êr bin+.

7Xwezî li dilr’e’ma,
çimkî ewê r’e’mê bibînin+.

8Xwezî li dilpaqija,
çimkî ewê Xwedê bibînin+.

9Xwezî li wan, ku e’dilayîyê dikin,
çimkî ewê zar’êd Xwedê bêne h’esabê+.

10Xwezî li wan, ku bona r’astîqedandinê têne zêrandinê,
çimkî P’adşatîya E’zmana ya wan e.

11Xwezî li we, gava bona navê Min we bêhurmet kin, bizêrînin û her cûr’e buxdan li we bikin+. 12Eşq û şa bin, çimkî heqê we li e’zmana gelek e. Bi vî cûr’eyî p’êxemberêd ku berî we hebûn, zêrandin+.

Xwê û r’onayî

(Marqos 9:50; Lûqa 14:34-35)

13•Hûn xwêya e’rdê ne. Lê heger xwê te’ma xwe unda ke, paşê ewê bi çi te’mê bistîne? Îdî wê kêrî tiştekî neyê. Wê bigirin bavêjine nav dest-p’îya.

14Hûn r’onaya dinyayê ne. Heger bajarek serê ç’îyê ye, nayê veşartinê+. 15Kesek jî ç’irê vênaxe û nake binê firaqê, lê datîne ser p’êç’irê, ku r’onayê bide h’emûyêd ku malêda ne+. 16Usa jî bira r’onaya we ber meriva şewq bide, ku ewana kirinêd weye qenc bibînin û pesinê Bavê weyî e’zmana bidin+.

Hînkirina bona Qanûnê

17Nefikirin ku Ez hatime nivîsarêd p’êxembera û Qanûnê xirab kim. Ez nehatim ku xirab kim, lê wan h’emûya bînime sêrî+. 18Ez r’ast wer’a dibêjim, berî derbazbûna e’rd û e’zman, deqek yan jî h’erfeke biç’ûk ji Qanûnê wê t’u car unda nebe, h’eta ku h’emû bêne sêrî+. 19Awa k’î ji van t’emîya yeke here biç’ûk xirab ke û meriva usa hîn ke, ewê P’adşatîya E’zmanada ji h’emûya biç’ûktir bê h’esabê. Lê k’î ku wana pêk bîne û hîn bike, ewê P’adşatîya E’zmanada mezin bê h’esabê+. 20Lema Ez wer’a dibêjim, heger r’astîya we ji r’astîya qanûnzan û fêrisîya zêdetir nîbe, hûn t’u car nak’evine P’adşatîya E’zmana+.

Hînkirina derheqa hêrsê û mêrkuştinêda

21We bihîstîye ku pêşîyar’a hatîye gotinê: ‹Nekuje![*] K’î ku bikuje, dîwana wî wê bê kirinê›+. 22Lê Ez wer’a dibêjim, k’î ser birê xwe hêrs k’eve[*] , wê bibe deyndarê dîwanê û k’î bêje birê xwe: ‹Bê aqil›, ewê bibe deyndarê dîwana civîna giregira û k’î ku bêje: ‹Axmax›, wê bibe deyndarê agirê dojê+. 23Awa heger tu h’edîya xwe bînî ser gorîgehê û li wir bê bîra te, ku dilê birê te ji te maye, 24h’edîya xwe wê derê li ber gorîgehê bihêle û pêşîyê her’e birê xwer’a li hev were û paşê were h’edîya xwe bide.

25Çaxê neyarê te te k’aşî cem h’akim dike, r’êda t’evî wî zû li hev were. Heger na, ewê te bide destê h’akim, h’akimê jî te bide destê berdestîyê xwe û te bavêje kelê+. 26Ez r’ast ter’a dibêjim, tu ji wir t’u car dernak’evî h’eta polê[*] paşin nedî.

Hînkirina derheqa zinêk’arîyêda

27We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Zinîyê neke›[*]+ . 28Lê Ez wer’a dibêjim, k’î bi temê xirab jinekê binihêr’e, ewî dilê xweda îdî t’evî wê zinêk’arî kir+. 29Awa heger ç’e’vê teyî r’astê te ji r’ê derdixe, wî derxe û ji xwe bavêje. Bona te hê qenc e ku endemekî te unda be, lê bedena te pêva nek’eve ce’nimê. 30Û heger destê teyî r’astê te ji r’ê derdixe, wî jêke û bavêje. Ter’a hê qenc e ku endemekî te unda be, lê bedena te pêva nek’eve ce’nimê+.

Hînkirina derheqa jinber’danêda

(Metta 19:9; Marqos 10:11-12; Lûqa 16:18)

31•Ev jî hatîye gotinê: ‹K’î k’ulfeta xwe ber’de, bira k’axaza jinber’danê bide wê›[*]+ . 32Lê Ez wer’a dibêjim, k’î ku bê sebebîya qavîyê jina xwe ber’de, ew dibe sebebê zinêkirina wê, heger dîsa ew mêr ke[*] û k’î ku yeke mêrber’dayî bistîne, ew zinîyê dike+.

Hînkirina bona sondê

33We ev jî bihîstîye ku pêşîyar’a hatîye gotinê: ‹Derew sond nexwe û sondê xwe li ber Xudan bîne sêrî›[*]+ . 34Lê Ez wer’a dibêjim, t’u car sond nexwin, ne bi e’zmên, çimkî ew t’extê Xwedê ye,+
35ne jî bi e’rdê, çimkî ew cîyê bin p’îyêd Wî ye, ne jî bi Orşelîmê, çimkî ew bajarê P’adşê mezin e+
36û ne jî bi serê xwe sond bixwe, çimkî tu nikarî mûkî sipî kî yan r’eş kî. 37Lê bira gotina we bibe ‹belê-belê› yan jî ‹na-na›. Ji vê zêdetir ji mîrêcin e[*]+ .

Hînkirina derheqa h’eyfhildanêda

(Lûqa 6:29-30)

38•We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Ç’e’v ji ber ç’e’vva, diran ji ber diranva›[*]+ . 39Lê Ez wer’a dibêjim, miqabilî xiraba nesekinin. Heger yek şemaqekê li r’ûyê teyî r’astê xe, yê din jî bide ber+. 40Û heger yek te k’aşî ber dîwanê ke û bixwaze kirasê te ji te bistîne, p’otê xwe jî jêr’a bihêle. 41Û heger yekî qulixêda zorê li te bike, wekî kîlomêtirekê[*] te bibe, t’evî wî duda her’e. 42Bide wî, k’î ji te dixwaze û berê xwe ji wî neguhêze, yê ku dixwaze ji te deyn bike+.

Dijminêd xwe h’iz bikin

(Lûqa 6:27-28, 32-36)

43We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Hevalê xwe h’iz bike[*] û bijene dijminê xwe›+. 44Lê Ez wer’a dibêjim, dijminêd xwe h’iz bikin û bona wan dua bikin, yêd ku we dizêrînin[*] ,+
45wekî hûn bibine zar’êd Bavê xweyî E’zmana. Çimkî Ew te’va Xwe derdixe hin ser qenca, hin jî ser xiraba û baranê dibarîne hin ser r’asta, hin jî ser ner’asta+. 46Heger hûn wan h’iz bikin, k’îjan ku we h’iz dikin, hûnê çi heq bistînin? Ne xercgir jî usa dikin? 47Û heger hûn t’enê silavê bidine birêd xwe, îdî hûn çi tiştî ji ewêd din zêdetir dikin? Ne p’ûtp’arist jî usa dikin? 48Awa k’amil bin, çawa ku Bavê weyî E’zmana k’amil e+.

6

Hînkirina bona xêrkirinê

6^1Haş ji xwe hebin, ku hûn qencîyêd xwe ber meriva nekin, wekî ji wan bêne k’ifşê. Yan na, hûn ji Bavê xweyî E’zmana heq nastînin+.

2Awa çaxê tu xêra dikî, pêşîya xwe bor’îyê nexe, çawa dur’û k’inîşt û k’ûçada dikin, wekî meriv pesinê wan bidin. Ez r’ast wer’a dibêjim, ku wana heqê xwe îdî standîye+. 3Lê çaxê tu xêra dikî, bira destê ç’epê nizanibe destê r’astê çi xêr kir, 4ku xêrêd te dizîva bin. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te.

Hînkirina bona dua

(Lûqa 11:2-4)

5•Gava hûn dua dikin, mîna dur’ûya nebin. Ew h’iz dikin k’inîşt û meydanada bisekinin dua bikin, ku ber meriva bêne k’ifşê. Ez r’ast wer’a dibêjim, îdî wana heqê xwe standîye+. 6Lê çaxê tu dua dikî, bik’eve oda xwe, derî li xwe bigire û Bavê xwer’a ku nayê dîtinê duayê xwe bike. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te+.

7Gava ku hûn dua dikin, mîna p’ûtp’arista p’ir’xeber nebin. Wana t’irê bona p’ir’ xeberdana wan duayêd wanê bêne bihîstinê+. 8Hûn mîna wan nebin, çimkî berî xwestina we, Bavê we zane çi wer’a lazim e.

9Lê hûn aha dua bikin:

‹Bavê meyî E’zmana! Navê Te pîroz be[*] ,

10P’adşatîya Te bê, e’mirê Te be, çawa li e’zmên, usa jî li ser e’rdê+.

11Nanê meyî r’ojê r’oj bi r’oj bide me+.

12Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em dibaxşînine deyndarêd xwe.

13Û me nebe cêr’ibandinê, lê me ji yê xirab[*] xilaz ke, çimkî p’adşatî, qewat û r’ûmet yêd Te ne, h’eta-h’etayê. Amîn[*] ›+.

14Heger hûn neheqîyêd merivaye hindava weda ku dikin bibaxşînin, Bavê weyî E’zmana jî wê we bibaxşîne+. 15Lê heger hûn neheqîyêd meriva nebaxşînin, Bavê we jî neheqîyêd we nabaxşîne+.

Hînkirina bona r’ojîyê

16Gava ku hûn r’ojî digirin, mîna dur’ûya me’dekirî nîbin. Ew me’dê xwe dikin, wekî meriv bizanibin ku ew r’ojî ne. Ez r’ast wer’a dibêjim, ku wana heqê xwe standîye+. 17Lê çaxê tu r’ojî digirî, serç’e’vê xwe bişo, serê xwe şe ke[*] , 18wekî meriv nizanibin ku tu r’ojî yî, lê t’enê Bavê teyî ku nayê dîtinê zanibe. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te.

Xizna e’zmana

(Lûqa 12:33-34)

19•Li ser dinê xiznê xwer’a necivînin. Li vê derê zeng û bizûz xirab dikin û diz derevedikin didizin+. 20Lê xiznê xwer’a li e’zmên bicivînin. Li wê derê zeng û bizûz xirab nakin û diz jî derevenakin nadizin+. 21Çimkî xizna te k’îderê be, dilê te jî wê li wê derê be.

Ç’ira bedenê

(Lûqa 11:34-36)

22Ç’ira bedenê ç’e’v e. Heger ç’e’vê te p’ak e, t’emamîya bedena teyê r’onayî be. 23Lê heger ç’e’vê te xirab e, t’emamîya bedena teyê te’rî be. Awa heger ew r’onaya ku nav teda ye te’rî ye, te’rî wê çiqas zêde be!

Xwedê û hebûka dinyayê

(Lûqa 16:13)

24T’u kes nikare du axar’a xulamtîyê bike, çimkî yan wê h’îlê wî ji yekî her’e û yê dinê h’iz bike, yan jî wê qedirê yekî bigire û yê dinê bêhurmet ke. Hûn nikarin hin Xwedêr’a, hin jî hebûkêr’a[*] xulamtîyê bikin+.

Hînkirina derheqa xemkirinêda

(Lûqa 12:22-31)

25Lema ez wer’a dibêjim, bona e’mirê xwe xema nekin, ku hûnê çi bixwin û çi vexwin, ne jî bona bedena xwe, ku hûnê çi li xwe kin. Ne e’mir ji xwarinê qîmettir e û beden jî ji k’inca+? 26Dîna xwe bidine teyredêd e’zmên. Ewana ne dir’eşînin, ne didirûn û ne jî e’mbarada dicivînin, lê Bavê weyî E’zmana r’isqê wan digihîne. Ne hûn ji wan qîmettir in+? 27Îdî ji we k’î dikare bi xemêd xwe deqekê ser e’mirê xweda zêde ke?[*]

28Û bona k’inca hûn çima xem dikin? Dîna xwe bidine sosinêd çolê, çawa şîn dibin, ne dixebitin û ne jî dir’êsin. 29Lê ez wer’a dibêjim, ku Silêman jî li nava t’emamîya wê xêr-xizna xweda mîna ji wan yekê xwe nekir+. 30Heger gîhayê çolê, ku îro heye û sibê davêjine nava êgir, Xwedê usa dixemilîne, lê çiqas zêde wê li we ke, kêmbawerno+? 31Îdî xem nekin û nebêjin: ‹Emê çi bixwin?› yan: ‹Çi vexwin?› yan jî: ‹Çi li xwe kin?› 32P’ûtp’arist li pey wan h’emû tişta dik’evin, lê Bavê weyî E’zmana zane ku hûn h’ewcê wan h’emû tişta ne. 33Lê berê pêşin li P’adşatîya Xwedê biger’in û bikin ku r’astîya Wî biqedînin û ew h’emûyê wer’a bêne dayînê+. 34Îdî bona r’oja sibê xema nekin, çimkî r’oja sibê wê bona xwe xema bike. Xemêd r’ojê besî wê ne.

7

Hînkirina derheqa lomekirinêda

(Lûqa 6:37-38, 41-42)

7^1•Loma nekin, ku lome li we nebin+. 2Hûn çi loma bikin, ew lome jî wê li we bibin û hûn bi çi çapê bipîvin, bi wê çapê jî wer’a wê bê pîvanê+. 3Tu çima qirşikê ç’e’vê birê xweda dibînî, lê k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? 4Yan jî çawa tu dikarî bêjî birê xwe: ‹Bihêle ku ez qirşik ji ç’e’vê te derxim›, lê va ye k’êran ç’e’vê teda heye? 5Dur’û! Pêşîyê k’êranê ç’e’vê xwe derxe. Paşê tê qenc bibînî ku çawa qirşik ji ç’e’vê birê xwe derxî.

6Tiştê buhurtî nedine sa û ne jî dur’êd xwe bavêjine ber beraza. Heger na, berazê wan bin nigêd xweda p’êpes kin û seyê jî veger’in we bidir’înin+.

Bixwazin, biger’in, derî xin

(Lûqa 11:9-13)

7•Bixwazin hûnê bistînin, biger’in hûnê bibînin, derî xin wê ber we vebe. 8Çimkî k’î ku dixwaze distîne, k’î ku diger’e dibîne û k’î ku derî dixe ber vedibe+. 9Ji we k’îjan e ew meriv, ku kur’ê wî nan jê bixwaze, ew kevir bidê? 10Yan jî me’sî bixwaze, ew me’r bidê? 11Hûn ku xirab in, zanin tiştêd qenc bidine zar’êd xwe, lê Bavê weyî E’zmana wê çiqas tiştêd qenc bide ewêd ku ji Wî dixwazin+.

Qanûna zêr’

12Her çi ku hûn dixwazin meriv bona we bikin, hûn jî usa wanar’a bikin. Ev e me’na hînkirina Qanûnê û p’êxembera+.

Derê teng

(Lûqa 13:24)

13•Derê tengr’a bik’evine hindur’, çimkî fire ye ew derî û ber e ew r’îya ku dibe berbi undabûnê û gelek in ewêd ku wêda diçin. 14Lê gelekî teng e ew derî û ze’met e ew r’îya ku dibe berbi jîyînê û hindik in ewêd ku wê r’êyê dibînin+.

Dar û berê wê

(Lûqa 6:43-45)

15•H’evza xwe ji p’êxemberêd derew bikin. Ewê bi p’ostê pêz bêne cem we, lê hindur’va gurêd p’er’anî ne+. 16Hûnê wana ji berêd wan nas bikin. Gelo kesek ji stirîya tirîya diçine, yan jî ji dir’îya hêjîra+? 17Dara qenc berê qenc dide, lê dara xirab berê xirab dide+. 18Dara qenc nikare berê xirab bide, ne jî dara xirab dikare berê qenc bide. 19Her dara ku berê qenc nade tê bir’în û avîtinê nava agir+. 20Awa hûnê wana ji kirêd wan nas bikin.

K’î hêjayî P’adşatîya E’zmana ye

(Lûqa 13:26-27)

21Ne ku ewê Minr’a dibêje: ‹Xudan! Xudan!› wê bik’eve P’adşatîya E’zmana, lê ewê bik’evê, yê ku e’mirê Bavê Minî E’zmana diqedîne+. 22Wê R’ojê gelekê Minr’a bêjin: ‹Xudan! Xudan! Ne me bi navê Te p’êxembertî kirin û bi navê Te cin derxistin û bi navê Te gelek k’eremet kirin?›+
23Hingê Ezê aşkere wanr’a bêjim: ‹Ji Min dûr k’evin, neheqno! Min hûn t’u car nas nekirine›+.

Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m

(Lûqa 6:47-49)

24•Awa k’î ku van gotinêd Min dibihê û wan diqedîne, ew mîna merivekî serwaxt e, ku mala xwe ser kêvir çêkir. 25Baran barî, ba û lêyî r’abûn, wê malê xistin, lê ew mal hilneşîya, çimkî h’îmê wê ser kêvir bû. 26Lê k’î ku van gotinêd Min dibihê û naqedîne, ew mîna merivekî bêfe’m e, ku mala xwe ser qûmê çêkir. 27Baran barî, ba û lêyî r’abûn, wê malê xistin û ew mal hilşîya, lap wêran bû çû»+.

H’ukumê Îsa

28Gava Îsa ev gotinêd Xwe ser hevda anî, e’lalet ser hînkirina Wî zendegirtî man, 29çimkî Ewî mîna yekî xweyîh’ukum ew hîn dikirin, ne ku mîna qanûnzanêd wan+.

8

Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike

(Marqos 1:40-45; Lûqa 5:12-16)

8^1•Paşê Îsa ji ç’îyê hate xwarê, e’laleteke giran da pey Wî çû. 2Hingê yekî k’otî hat xwe avîte ber Wî û gotê: «Xudan! Heger bixwazî, Tu dikarî min paqij kî[*] »+.

3Îsa destê Xwe dirêj kirê lê k’et û gotê: «Ez dixwazim. Paqij be!» Û destxweda ew ji k’otîbûnê paqij bû. 4Hingê Îsa jêr’a got: «Binihêr’e, t’u kesîr’a tiştekî nebêjî, lê her’e xwe nîşanî k’ahîn ke û h’edîya ku Mûsa t’emî daye bide, wekî h’emûyar’a bibe şe’detî»+.

Îsa xulamê sersedekî qenc dike

(Lûqa 7:1-10; Yûh’enna 4:43-54)

5•Gava Îsa k’ete Kefernahûmê, sersedek hate cem Wî, hîvî jê kir û gotê: 6«Xudan, xulamê min şilûşe’t malda p’aldaye, gelekî cefê dibîne». 7Îsa gote wî: «Ezê bêm wî qenc kim». 8Sersed lê veger’and û gotê: «Xudan, ez ne hêja me ku Tu bêyî mala min. Lê t’enê xeberekê bêje û xulamê minê bi wê xeberê qenc be+. 9Ez xwexa jî merivekî bin h’ukumda me û bin destê minda jî esker hene. Ez yekîr’a dibêjim: ‹Her’e›, diçe, yekî dinr’a dibêjim: ‹Were›, tê û xulamê xwer’a dibêjim: ‹Vî tiştî bike›, dike».

10Gava Îsa ev yek bihîst, zendegirtî ma û gote ewêd ku pey wî diçûn: «Ez r’ast wer’a dibêjim, Îsraêlêda jî Min bawerîke aha yekîda nedîtîye+. 11Ez wer’a dibêjim, ku gelekê ji r’ohilatê û ji r’oavayê bên û şayîya P’adşatîya E’zmanada t’evî Birahîm, Îshaq û Aqûb r’ûnên,+
12lê zar’êd P’adşatîyê wê bêne avîtinê te’rîya derva. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana»+. 13Paşê Îsa sersedr’a got: «Her’e! Bira li gora bawerîya te ter’a be». Û wê demê xulamê wî qenc bû+.

Îsa gelek nexweşa qenc dike

(Marqos 1:29-34; Lûqa 4:38-41)

14•Gava Îsa hate mala Petrûs, xwesîya wî t’ayêda p’aldayî dît+. 15Ewî destê Xwe da destê wê û t’ayê jê ber’da, r’abû berdestî Wîr’a kir+.

16Gava r’o çû ava, gelek cinak’etî anîne cem Wî. Ewî bi xeberê r’uh’êd h’eram derxistin û h’emû nexweş qenc kirin. 17Ev aha bû, ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî, ku nivîsar e: «Ewî nexweşîyêd me hildan û êşêd me birin»[*]+ .

Cabdarîya yêd ku pey Îsa diçin

(Lûqa 9:57-62)

18•Çaxê Îsa e’lalet dora Xwe dît, e’mir li şagirta kir ku her’ine wî berî golê+. 19Hingê qanûnzanek nêzîkî Wî bû û gotê: «Dersdar! Tu k’uda jî her’î, ezê pey Te bêm». 20Îsa gote wî: «R’ûvîyar’a qul hene, teyredêd e’zmênr’a jî hêlîn, lê bona Kur’ê Mêriv cîk t’une ku serê Xwe lê dayne».

21Şagirtekî Wî gotê: «Xudan! Îzinê bide min ku ez pêşîyê her’im bavê xwe defin kim». 22Lê Îsa jêr’a got: «Tu pey Min were. Bira mirî mirîyê xwe defin kin».

Îsa firtonê diseqir’îne

(Marqos 4:35-41; Lûqa 8:22-25)

23•Gava Îsa k’ete qeyikê, şagirtêd Wî t’evî Wî çûn. 24Nişkêva firtoneke mezin li golê r’abû, usa ku qeyik pêlada unda dibû. Lê Ew r’azayî bû. 25Hingê şagirt nêzîkî Wî bûn, ew h’işyar kirin û gotinê: «Xudan! Me xilaz ke! Em unda dibin!» 26Îsa gote wan: «Çima hûn usa tirsonek in kêmbawerno?» Wê demê r’abû li bayê û golê hilat û h’emû tişt seqir’în+. 27Merivêd t’evî Wî e’cêbmayî man û gotin: «Ev k’î ye, ku ba û gol jî êlimî Wî dibin?»

Îsa du cinak’etîya qenc dike

(Marqos 5:1-20; Lûqa 8:26-39)

28•Gava Îsa derbazî wî alîyê t’opraxêd Gerdarînê bû, du cinak’etî ji nav gor’istana derk’etin û r’astî Wî hatin. Ew usa har bûn, ku kesek nikaribû wê r’êr’a derbaz bûya. 29Wana kire qîr’în û gotin: «Tu çi ji me dixwazî, Kur’ê Xwedê? Ji wext zûtir hatî cefê bidî me?»+
30Ji wana wêdatir sûrîkî berazayî mezin diç’êrîya. 31Cina r’eca ji Wî kir û gotinê: «Heger Tu me derdixî, bihêle em her’in bik’evine nava sûrîyê beraza». 32Ewî gote wan: «Her’in!» Ew jî derk’etin çûn k’etine nava beraza û ew sûrî pêva jorda r’evî, xwe ji kendêlda avîtine golê û xeniqîn. 33Berazvan r’evîn çûne bajêr, çi ku hatibû serê cinak’etîya gotin. 34Hingê h’emû merivêd bajêr derk’etine pêşîya Îsa û gava Ew dîtin, r’eca ji Wî kirin ku ji e’rdê wan her’e+.

9

Îsa şilûşe’tekî qenc dike û gunêd wî dibaxşîne

(Marqos 2:1-12; Lûqa 5:17-26)

9^1•Îsa k’ete qeyikê paşda veger’îya hate bajarê Xwe[*]+ . 2Wê derê şilûşe’tek nivînêda p’aldayî anîne cem. Gava Îsa bawerîya wan dît, gote yê şilûşe’t: «Lawo, ser xwe be! Gunêd te hatine baxşandinê»+.

3Hingê ji qanûnzana hinek nav xweda fikirîn: «Eva nigê Xwe Xwedêr’a davêje»[*]+ . 4Fikirêd wan Îsava e’yan bûn û got: «Hûn çima dilê xweda tiştê xirab difikirin? 5K’îjan r’ih’et tê gotinê: ‹Gunêd te hatine baxşandinê›, yan ‹R’abe û biger’e›? 6Lê wekî hûn bizanibin ku h’ukumê Kur’ê Mêriv heye li ser dinê guna bibaxşîne», hingê gote yê şilûşe’t: «R’abe nivîna xwe hilde, her’e mala xwe!» 7Ew jî r’abû çû mala xwe. 8Gava e’laletê ev yek dît, xofê ew girtin û şikirî dane Xwedê, ku ev h’ukum daye meriva.

Îsa gazî Metta dike

(Marqos 2:13-17; Lûqa 5:27-32)

9•Îsa ji wir pêşda çû, yekî ku navê wî Metta bû li cîyê xerchildanê r’ûniştî dît û gotê: «Pey Min were». Ew jî r’abû pey Îsa çû.

10Gava Îsa mala Mettada ser sifrê r’ûniştibû, gelek xercgir û gunek’arêd din hatin t’evî Îsa û şagirtêd Wî r’ûniştin. 11Çaxê fêrisîya ev yek dît, şagirtêd Wîr’a gotin: «Çima Dersdarê we t’evî xercgir û gunek’ara dixwe û vedixwe?»+
12Lê gava Îsa ev yek bihîst wanar’a got: «Saxlem ne h’ewcê h’ekîm in, lê nexweş. 13Her’in me’na van xebera hîn bin: ‹Ez r’e’mê dixwazim, ne ku qurbanê›[*] . Ez nehatime gazî yêd r’ast kim, lê gazî gunek’ara»+.

Pirsa r’ojîgirtinê

(Marqos 2:18-22; Lûqa 5:33-39)

14•Hingê şagirtêd Yûh’enna hatine cem Wî û gotinê: «Çima em û fêrisî gelek cara r’ojî digirin, lê şagirtêd Te r’ojî nagirin?»+
15Îsa gote wan: «Qet dibe ku xwendîyêd de’watê şînê bikin, h’eta ku ze’va t’evî wan e? Lê r’ojê bên, gava ze’va ji wan bê hildanê, hingê wê r’ojî bigirin+.

16Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake, çimkî p’arç’ê k’inca kevinva dirûtî wê zorê li k’inca kevin bike û cîyê qelişî wê hê li ber hev her’e. 17Ne jî şerava nû dikine meşkêd kevin. Heger usa be, meşkê bit’eqin, şeravê bir’ije û meşkê jî xirab bin. Lê şerava nû dikine meşkê nû û her du jî têne xweyîkirinê».

Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş

(Marqos 5:21-43; Lûqa 8:40-56)

18•Gava Îsa hê ev yeka wanar’a digot, hema hingê serwêrek hat xwe avîte ber nigê Wî û gotê: «Qîza min hêja mirîye. Lê were destê xwe dayne ser wê û ewê bijî».

19Îsa r’abû t’evî şagirtêd Xwe da pey wî çû. 20Û va k’ulfeteke nexweş, ku donzdeh salêd wê bûn ser xûnê vebibû, piştêva hat û r’îşîyêd k’incê Îsa k’et+. 21Ewê nêta xweda danîbû: «Heger ez t’enê k’incê Wî k’evim, ezê qenc bim»+. 22Îsa ser milê Xweva veger’îya ew dît û gotê: «E’vdê! Ser xwe be! Bawerîya te tu qenc kirî». Û wê demê ew k’ulfet qenc bû+.

23Gava Îsa gihîşte mala serwêr, dîna Xwe dayê, wê qar’e-qar’a e’laletê ye û bilûrvan jî zelûlî lê dixin 24û gote wan: «Derk’evin! Qîzik nemirîye, lê hênijîye». Wana qerfê xwe Pê dikirin+. 25Lê gava cime’t derxistine derva, Îsa çû hindur’ destê wê girt û qîzik r’abû ser xwe+. 26Eva deng-be’sa t’emamîya wî welatîda bela bû.

Îsa du kora qenc dike

27Gava Îsa ji wir derk’et çû, du merivêd kor dane pey Wî kirine qîr’în û gotin: «Kur’ê Dawid! Me were r’e’mê!»+

28Gava ku gihîştine malê, ew her du kor hatine cem Wî. Îsa ji wan pirsî û got: «Hûn bawer dikin, ku Ez dikarim alî we bikim?» Wana got: «Belê Xudan». 29Hingê Îsa destê Xwe da ç’e’vêd wan û got: «Li gora bawerîya we wer’a be»+. 30Wê demê ç’e’vêd wan vebûn. Îsa h’işk t’emî li wan kir û got: «Haş ji xwe hebin, ku t’u kes vê yekê neh’ese»+. 31Lê ew derk’etin, t’emamîya wî welatîda nav û dengê Wî bela kirin+.

Îsa lal qenc dike

32Çaxê ewana derk’etin çûn, hineka cinak’etîkî lal anî cem Îsa. 33Gava Ewî cin derxist, yê lal xeber da. E’lalet e’cêbmayî ma û got: «Li Îsraêlê jî tiştekî aha t’u car neqewimîye». 34Lê fêrisîya got: «Ew bi h’ukumê serwêrê cina cina derdixe»+.

Gunê Îsa li cime’tê tê

35Îsa h’emû gund û bajara diger’îya, k’inîştêd wanda hîn dikir, Mizgînîya P’adşatîyê dannasîn dikir û li nav cime’tê h’emû cûr’e nexweşî qenc dikirin. 36Gava Ewî e’lalet dît, gunê Wî li wan hat, çimkî ewana mîna pezê bê şivan, ber’edayî û belabûyî bûn+. 37Hingê Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Nandirûn gelek e, lê p’ale hindik in. 38Awa hîvî ji Xweyê dirûnê bikin, wekî p’ala nandirûna Xwer’a bişîne»+.

10

Navêd her donzdeh şandîya

(Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16)

10^1•Îsa her donzdeh şagirt gazî cem Xwe kirin û h’ukum da wan ku r’uh’êd h’eram derxin, h’emû êş û nexweşîya jî qenc kin. 2Navê her donzdeh şandîya ev in: Yê pêşin Şimh’ûn, ku Petrûs tê gotinê û birê wî Endrawis, Aqûbê Zebedî û birê wî Yûh’enna, 3Fîlîpo û Bertolomeyo, T’ûma û Mettayê xercgir, Aqûbê Halfawo û Tedayo[*]
4Şimh’ûnê welatp’arist[*] û Cihûdayê Îsxeryotî, ewê ku nemamîya Îsa kir.

Şandina her donzdeha

(Marqos 6:7-13; Lûqa 9:1-6)

5Îsa ev her donzdeh şandin, t’emî li wan kir û got: «Neçine nava necihûya û nek’evine bajarêd Sameryayê. 6Lê pêşîyê her’ine nav pezêd mala Îsraêlêye undabûyî+. 7Gava hûn her’in, dannasîn kin û bêjin: ‹P’adşatîya E’zmana nêzîk bûye›+. 8Nexweşa qenc kin, mirîya sax kin, k’otîya paqij kin, cina derxin. We bêheq standîye, bêheq jî bidin+. 9Li ber pişta xweda t’u tiştî hilnedin: Ne zêr’, ne zîv, ne sifir, 10ne tûrik bona r’ê, ne du dest kiras, ne çarix, ne şivdar, çimkî p’ale hêjayî r’isqê xwe ye+.

11Çi bajar yan gundê ku hûn bik’evinê, maleke hêja bibînin û li wir bimînin, h’eta ku hûn ji wir diçin. 12Gava hûn her’ine malê, silavê bidine wê û bêjin: ‹E’dilayî vê malêr’a›. 13Û heger ew mal hêja ye, bira silava we li ser wê be, lê heger ne hêja ye, bira silava we li we veger’e. 14Lê k’î ku we qebûl neke û guhdarîya xeberêd we neke, gava ku hûn ji wê malê, yan jî ji wî bajarî derdik’evin, t’oza nigêd xwe dawşînin+. 15Ez r’ast wer’a dibêjim, R’oja Axretê h’alê welatê Sodom û Gomorayê wê ji ya wî bajarî çêtir be+.

Mîna pêz li nav gura

(Marqos 13:9-13; Lûqa 21:12-17)

16•Va Ez we dişînim çawa pez nava gura. Îdî mîna me’ra serwaxt bin û mîna kevotka dilsax+. 17Lê h’evza xwe ji meriva bikin, ewê we bibine ber dîwana û k’inîştêd xweda we bidine ber qamçîya. 18R’ûyê Minda wê we bibine ber welîya û p’adşa, ku hûn ber wan û necihûya şe’detîyê bidin+. 19Lê çaxê we bibine ber dîwana, xem nekin ku hûnê çawa yan çi xeber din. Tiştêd ku hûnê xeber din, wê demê wer’a wê bê dayînê. 20Çimkî ne ku hûnê xeber din, lê R’uh’ê Bavê weyî ku nava weda ye wê xeber de+.

21Bira wê birê xwe bide kuştinê, bavê jî kur’ê xwe û zar’ jî wê himberî dê û bavê xwe r’abin û wan bidine kuştinê+. 22Bona navê Min hûnê ber ç’e’vê h’emûya r’eş bin. Lê k’î ku h’eta xilazîyê teyax ke ewê xilaz be+. 23Û gava nav vî bajarîda we bizêrînin, bir’evine bajarekî din. Ez r’ast wer’a dibêjim, h’eta hatina Kur’ê Mêriv, hûn h’emû bajarêd Îsraêlê pêr’a nagihînin biger’in+.

24Şagirt ji dersdarê xwe ne mestir e û ne jî xulam ji axayê xwe+. 25Besî şagirt e, wekî mîna dersdarê xwe be û xulam jî mîna axayê xwe be. Heger malxê malêr’a ‹Belzebûl› gotin, hingê neferêd wîr’a wê çi bêjin+?

Bizanibin ku tirsa we ji k’ê hebe

(Lûqa 12:2-7)

26Awa îdî t’u car ji meriva netirsin. Tiştekî dizîva t’une ku derneyê û ne jî veşartî ku k’ifş nebe+. 27Çi ku Ez te’rîyêda wer’a dibêjim, ewî nav r’onayêda bêjin û çi ku hûn guhada dibihên, ser bana bikine dengî. 28Û ji wan netirsin yêd ku bedenê dikujin, lê nikarin r’uh’ bikujin. Lê hûn ji Wî bitirsin, Yê ku dikare r’uh’ û bedenê ce’nimêda unda ke+. 29Ne du ç’ivîk bi diravekî çarqur’ûşê têne firotanê? Lê yek jî ji wan bêyî e’mirê Bavê we nak’eve e’rdê. 30Lê çi li we dik’eve, her t’êlekî p’or’êd serê we jimartî ne. 31Îdî netirsin. Hûn ji gelek ç’ivîka qîmettir in+.

Îqrar û înk’arkirina Îsa

(Lûqa 12:8-9)

32K’î ku Min ber meriva îqrar ke, Ezê jî wî ber Bavê Xweyî E’zmana îqrar kim+. 33Lê k’î ku Min ber meriva înk’ar ke, Ezê jî wî ber Bavê Xweyî E’zmana înk’ar kim+.

Şûr û e’dilayî

(Lûqa 12:51-53; 14:26-27)

34•Nefikirin ku Ez hatime dinê e’dilayîyê bînim. Ez nehatim e’dilayîyê bînim, lê şûr+. 35Çimkî Ez hatim kur’ ji bavê, qîzê ji dê û bûkê ji xwesîyê biqetînim 36û dijminêd mêriv wê ji mala wî bin.[*]+

37Ewê ku bavê xwe yan dîya xwe ji Min ze’ftir h’iz dike, ne hêjayî Min e. Ewê ku kur’ê xwe yan qîza xwe ji Min ze’ftir h’iz dike, ne hêjayî Min e. 38Ewê ku xaçê xwe hilnade pey Min nayê, ew ne hêjayî Min e+. 39K’î e’mirê xwe biger’e, ewê unda ke, lê k’î e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê bibîne+.

Heqstandin

(Marqos 9:41)

40Ewê ku we qebûl dike, Min qebûl dike û ewê ku Min qebûl dike, Yê ku Ez şandime qebûl dike+. 41Ewê ku p’êxember qebûl dike çawa p’êxember, wê heqê p’êxember bistîne û ewê ku merivekî r’ast qebûl dike çawa merivê r’ast, wê heqê yêd r’ast bistîne+. 42Û ewê ku t’ase ava sar jî dide yekî ji van biç’ûka, bona xatirê wê yekê ku ew şagirtê Min e, Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê t’u car heqê xwe unda neke»+.

11

Îsa caba pirsa Yûh’ennayê nixumdar dide

(Lûqa 7:18-35)

11^1•Çaxê Îsa t’emîyêd ku dane her donzdeh şagirtêd Xwe xilaz kirin, ji wî cîyî çû nav bajarêd wan, ku hîn ke û dannasîn ke.

2Gava Yûh’enna kelêda bona şixulêd Mesîh bihîst, çend şagirtêd[*] xwe şandine cem Wî+
3û jê pirsîn: «Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?» 4Îsa caba wan da û got: «Her’in, çi ku hûn dibînin û dibihên Yûh’ennar’a bêjin. 5Kor dibînin, seqet diger’in, k’otî paqij dibin, ker’ dibihên, mirî r’adibin û feqîrar’a jî Mizgînî tê dayînê+. 6Û xwezî li wî, ku ji Min p’işk nabe»+.

7Gava ewana çûn, Îsa bona Yûh’enna e’laletêr’a destpêkir got: «Hûn derk’etine ber’îyê çi bibînin? Qamîşekî ku ji bayê dih’eje+? 8Yan hûn derk’etin çi bibînin? Merivekî k’incê nazik li xwe kirî? Ne ewêd ku k’incê nazik li xwe dikin, ew malêd p’adşada ne? 9Yan hûn derk’etin çi bibînin? P’êxemberekî? Belê ez wer’a dibêjim, ji p’êxemberekî jî mestir e+. 10Eva ew e, bona k’îjanî nivîsar e: ‹Va ye Ezê qasidê Xwe pêşîya Teva bişînim. Ewê r’îya Te pêşîya Teva hazir ke›[*]+ . 11Ez r’ast wer’a dibêjim, ji nava ewêd ku ji k’ulfeta dinê k’etine, t’u kes ji Yûh’ennayê nixumdar mestir nebûye. Lê P’adşatîya E’zmanada yê herî biç’ûk ji wî mestir e+. 12Ji r’ojêd Yûh’ennayê nixumdar h’eta niha P’adşatîya E’zmana bi zorbetîyê tê h’icûmkirinê û yêd zorbe dikin ku zeftî xwe kin[*]+ . 13Çimkî h’emû p’êxembera û Qanûnê h’eta Yûh’enna bona P’adşatîya E’zmana şe’detî dan[*] . 14Û heger hûn dixwazin vê yekê qebûl kin, ew e Êlyasê ku gerekê bihata[*]+ . 15Guhê k’ê heye bira bibihê+.

16Niha Ez vî nisilî mîna çi bişibînim? Ew mîna wan zar’a ne, yêd ku bazarada r’ûniştî ne, gazî hevalêd xwe dikin 17û dibêjin: ‹Me bona we zur’nê xist, hûn ner’eqisîn û bona we beyt’ gotin, we şîn nekir›. 18Yûh’enna hat, ne dixwar, ne vedixwar û digotin: ‹Cin wîda heye›+. 19Kur’ê Mêriv hat, dixwe û vedixwe, bona Wî dibêjin: ‹Va Ew yekî pey xwarin û vexwarinê k’etî ye, dostê xercgir û gunek’ara ye›. Lê serwaxtî bi e’melêd[*] xwe k’ifş dibe ku ew r’ast e»+.

Bajarêd nebawer

(Lûqa 10:13-15)

20•Hingê Îsa destpêkir li wan bajara hilat, k’îjanada gelek k’eremetêd Wî qewimîbûn, çimkî ew ji gunekirinê veneger’îyan. 21«Wey li te Xorazîn! Wey li te Beytsayda! Heger ew k’eremetêd ku nava weda bûn, Sûr û Saydêda bibûna, ewanayê zûva bi k’urx û k’ozîyê t’obe bikirana+. 22Lê Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê, h’alê Sûrê û Saydê wê ji h’alê we çêtir be+. 23Û tu Kefernahûm, te t’irê tê h’eta e’zman bilind bî? Lê tê h’eta dîyarê mirîya her’î xwarê! Heger ew k’eremetêd ku nav teda qewimîn Sodomêda biqewimîyana, ewê h’eta r’oja îroyîn bima+. 24Lê Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê h’alê welatê Sodomê wê ji h’alê te çêtir be»+.

Werin cem min û hêsa bin

(Lûqa 10:21-22)

25•Hingê Îsa got: «Şikir navê Te be Bavo, Xudanê e’rd û e’zman, ku Te ev tişt ji zana û bîlana veşartin û li ber zar’a vekirin+. 26Belê Bavo, çimkî aha li Te xweş hat.

27Her tişt ji Bavê Min Minr’a hatîye dayînê. Kesek Kur’ nas nake pêştirî Bavê û kesek Bavê nas nake pêştirî Kur’ û k’îjanar’a ku Kur’ bixwaze wanva Bavê bide naskirinê+.

28Werine cem Min h’emûyêd westîyayî û bargiran û Ezê r’ih’etîyê bidime we+. 29Nîrê Min hildine ser xwe û ji Min hîn bin, çimkî Ez şkestî me û dilmilahîm im û hûnê xwer’a r’ih’etîyê bibînin+. 30Çimkî nîrê Min r’ih’et e û barê Min sivik e»+.

12

Pirsa r’oja şemîyê

(Marqos 2:23-28; Lûqa 6:1-5)

12^1•Hingê Îsa r’ojeke şemîyê nava zevîyar’a derbaz bû, şagirtêd Wî bir’çî bûn û destpêkirin simbilêd genim çinîn û xwarin+. 2Gava fêrisîya ev yek dît, Wîr’a gotin: «Hela binihêr’e, şagirtêd Te tiştê necayîzî r’oja şemîyê dikin»+.

3Îsa wanar’a got: «We nexwendîye ku Dawid çi kir, gava ew û yêd pêr’a bir’çî bûn+? 4Ne ew k’ete Xana Xwedê û nanê Xwedêr’a dayî xwar, ew nan ne wîr’a cayîz bû bixwara, ne jî ewêd t’evî wîr’a, lê t’enê k’ahînar’a?[*]+
5Yan jî we Qanûnêda nexwendîye, ku k’ahîn r’ojêd şemîyê p’aristgehêda şemîyê dih’er’imînin û dîsa bê sûc in+? 6Lê Ez wer’a dibêjim, ku li vir Yekî ji p’aristgehê mestir heye+. 7Heger we zanibûya me’na vê xeberê çi ye ku tê gotinê: ‹Ez r’e’mê dixwazim, ne ku qurbanê›[*] , hingê weyê yêd bêsûc gunek’ar nekirana+. 8Çimkî Kur’ê Mêriv Xudanê r’oja şemîyê ye».

Îsa r’oja şemîyê merivê ku destê wî k’işîyabû qenc dike

(Marqos 3:1-6; Lûqa 6:6-11)

9•Îsa ji wir r’abû çû, hate k’inîşta wan. 10Merivek li wir hebû, ku destê wî k’işîyabû. Hineka dixwest ku xeyba Îsa bikirana, ji Wî pirsîn û gotinê: «Cayîz e ku meriv r’oja şemîyê nexweşa qenc bikin?»+

11Ewî jî wanar’a got: «Ew ji we k’î ye, ku pezeke wî hebe û r’oja şemîyê bik’eve ç’e’lê, wê negire û dernexe? 12Lê însan çiqas ji pêz qîmettir e! Awa r’oja şemîyê qencîkirin cayîz e»+. 13Hingê wî merivîr’a got: «Destê xwe dirêj ke». Ewî jî dirêj kir û mîna destê din qenc bû+. 14Lê fêrisî derk’etine derva bona Îsa li hev şêwirîn ku çawa Wî bidine kuştinê.

Xulamê Xwedêyî bijartî

15Û gava Îsa pê h’esîya, ji wê derê çû, gelek e’lalet jî pey Wî çû. Ewî h’emû jî qenc kirin 16û t’emî da wan ku bona Wî nekine dengî+. 17Eva aha bû ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî:+

18«Va ye xulamê Min, yê ku Min bijartîye
û h’izkirîyê Minî ku Min begem kirîye.
Ezê R’uh’ê Xwe daynime ser Wî
û Ewê miletar’a heqîyê e’lam ke.
19Ewê ne bik’eve h’ucetê, ne bike qar’e-qar’
û ne jî yekê dengê Wî meydanada bibihê.
20Ew qamîşê p’erç’iqî hûr nake,
p’ilta diç’irûse vênasîne,
h’eta ku heqîyê bigihîne sêrî.

21Û h’emû milet wê gumana xwe daynine ser navê Wî».[*]

Îsa û Belzebûl

(Marqos 3:20-30; Lûqa 11:14-23; 12:10)

22•Hingê cinak’etîkî korî lal anîne cem Wî û Ewî ew qenc kir, usa ku ewî hin dît û hin jî xeber da. 23Û t’emamîya e’laletê zendegirtî ma û got: «Gelo Ev e kur’ê Dawid?»+

24Lê gava fêrisîya bihîst gotin: «Eva bi h’ukumê serwêrê cina Belzebûl cina derdixe»+.

25Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn û wanar’a got: «Her p’adşatîya ku nav wêda t’ifaq t’unebe wê wêran be û her bajar yan mala ku li nava wêda t’ifaq t’unebe ew namîne. 26Heger mîrêcin xwexa xwe derdixe, ku usa ye nava p’adşatîya wîda bêt’ifaqî heye, îdî p’adşatîya wî wê çawa bimîne? 27Heger Ez bi h’ukumê Belzebûl cina derdixim, lê yêd ku pey we tên bi çi derdixin? Wekî usa ye ewê bibine h’akimêd we+. 28Lê heger Ez bi h’ukumê R’uh’ê Xwedê cina derdixim, îdî P’adşatîya Xwedê gihîştîye we. 29Yan çawa yek dikare bik’eve mala mêrxasekî û hebûka wî t’alan ke, heger pêşîyê wî mêrxasî girênede? Gava girêda, hingê wê bikaribe mala wî t’alan ke+.

30K’î ku ne t’evî Min e, miqabilî Min e û k’î ku t’evî Min t’op nake, bela dike+. 31Bona vê yekê Ez wer’a dibêjim, her gune û gotinêd xirab wê li meriva bêne baxşandinê, lê ewê ku gotineke xirab miqabilî R’uh’ bêje, li wî nayê baxşandinê+. 32K’î tiştekî miqabilî Kur’ê Mêriv bêje, wê bê baxşandinê, lê heger yek hindava R’uh’ê Pîrozda bêje, li wî nayê baxşandinê, ne vê dinê ne jî wê dinê.

Dar û berê wê

(Lûqa 6:43-45)

33Heger dar qenc e, berê wê jî qenc e, heger dar xirab e, berê wê jî xirab e, çimkî dar ji berê xwe tê naskirinê+. 34Ç’êjikêd me’ra! Hûn çawa dikarin qenc xeber din, heger hûn xirab in? Çimkî dil çiva t’ijî ye zar jî ewê dibêje+. 35Merivê qenc, ji xizna xweye qenc qencîyê derdixe, lê merivê xirab, ji xizna xweye xirab xirabîyê derdixe+. 36Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê meriv bona her xebereke p’ûç’ ku xeber didin wê cabdar bin+. 37Çimkî hûnê bi xeberêd xwe bêsûc bin û bi xeberêd xwe gunek’ar bin»+.

K’eremetekê çawa nîşan dixwazin

(Marqos 8:11-12; Lûqa 11:29-32)

38•Hingê hineka ji qanûnzan û fêrisîya Wîr’a gotin: «Dersdar! Em dixwazin ku nîşanekê ji Te bibînin»+. 39Ewî li wan veger’and û got: «Nisilê xirab û xalifî nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê pêştirî nîşana Ûnis p’êxember+. 40Çawa ku Ûnis sê r’oj û sê şeva zikê h’ûtda ma[*] , Kur’ê Mêriv jî usa wê sê r’oj û sê şeva nava k’ûrayîya e’rdêda bimîne+. 41Merivêd Nînewayê wê R’oja Axretê r’abin û vî nisilî neheq kin, çimkî ewana bi dannasînîya Ûnis ji gunekirinê veger’îyan û va Yekî ji Ûnis mestir li vir heye+. 42P’adşa Başûrê[*] R’oja Axretê wê r’abe vî nisilî neheq ke, çimkî ewa ji serê dinê hat, ku serwaxtîya Silêman bibihê û va ye Yekî ji Silêman mestir li vir heye+.

Paşda hatina r’uh’ê h’eram

(Lûqa 11:24-26)

43•Çaxê r’uh’ê h’eram ji mêriv dertê, cîyê bê av diger’e ku r’ih’etîyê bibîne. Lê gava nabîne, 44hingê ew dibêje: ‹Ez veger’ime wê mala xweye ku jê derk’etime›. Gava ew tê, dibîne wê mal vala, paqijkirî û hevdayî ye. 45Hingê diçe h’eft cinêd dine ji xwe xirabtir jî tîne, dik’evine wir dijîn. Û axirîya wî merivî ji pêşîyê xirabtir dibe. Usa jî wê bê serê vî nisilê xirab»+.

Dê û birayêd Îsa

(Marqos 3:31-35; Lûqa 8:19-21)

46•Hê Ewî e’laletêr’a xeber dida, va dîya Wî û birayêd Wî li derva sekinîn, dixwestin t’evî Wî xeber dana+. 47Yekî jêr’a got: «Va dîya Te û birayêd Te derva ne û dixwazin t’evî Te xeber din». 48Ewî jî li wî veger’and û gotê: «K’î ye dîya Min û k’î ne birayêd Min?» 49Hingê destê Xwe dirêjî şagirtêd Xwe kir û got: «Va ne dê û birayêd Min! 50Çimkî k’î ku xwestina Bavê Minî e’zmana bîne sêrî, ew e birê Min, xûşka Min û dîya Min»+.

13

Mesela t’oximr’eş

(Marqos 4:1-9; Lûqa 8:4-8)

13^1•Wê r’ojê Îsa ji malê derk’et, li devê golê r’ûnişt. 2Û haqas e’lalet hate cem Wî, ku Ew k’erba k’ete qeyikê r’ûnişt û t’emamîya e’laletê devê golê sekinî. 3Ewî gelek tişt bi mesela ew hîn kirin û got: «T’oximr’eş r’abû çû ku t’oxim bir’eşîne. 4Gava dir’eşand, hinek ji wan k’etine devê r’ê, teyrede hatin û ew xwarin. 5Hinekêd din k’etine ser e’rdê kevirî, ku li wir xwelî kêm bû. Ew zû şîn bûn, çimkî telaşê xwelîyê ne k’ûr bû. 6Lê çaxê te’v derk’et, ew ç’ilmisîn û çimkî r’awêd wan t’unebûn, h’işk bûn. 7Hinekêd din k’etine nava stirîya, stirî r’abûn û ew xeniqandin+. 8Lê hinekêd din jî k’etine nava e’rdê qenc û ber dan, yê sed, yê şêst û yê sî. 9Guhê k’ê heye bira bibihê!»+

Îsa çima bi mesela xeber dide

(Marqos 4:10-12; Lûqa 8:9-10)

10•Wê gavê şagirtêd Wî nêzîk bûnê û gotinê: «Çima bi mesela Tu wanar’a xeber didî?» 11Ewî li wan veger’and û got: «Wer’a hatîye dayînê ku hûn sur’êd P’adşatîya E’zmana bizanibin, lê wanar’a nehatîye dayînê+. 12Çimkî k’êr’a ku heye, wê hê lê zêde be û serda bir’ije û k’êr’a ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê+. 13Ez bona wê yekê bi mesela wanr’a xeber didim, ku ewana dinihêr’in û nabînin, dibihên, lê guhê xwe nadine ser û fe’m nakin+. 14Li ser wan p’êxembertîya Îşaya tê sêrî ku dibêje:

‹Hûnê bibihên û guh bidinê, lê fe’m nekin,
hûnê binihêr’in û dîna xwe bidinê, lê nebînin.

15Çimkî eva cime’ta serh’işk e,
bi guha giran dibihên
û ç’e’vêd xwe girtine,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi guha nebihên
û bi h’iş fe’m nekin, veneger’in,
ku Ez wan qenc kim›[*]+ .

16Lê xwezî li ç’e’vêd we, ku dibînin û guhêd we, ku dibihên+. 17Ez r’ast wer’a dibêjim, gelek p’êxember û merivêd r’ast h’izreta dîtina van tişta bûn çi ku hûn dibînin, lê nedîtin û bibihîstana çi ku hûn dibihên, lê nebihîstin+.

Şirovekirina mesela t’oximr’eş

(Marqos 4:13-20; Lûqa 8:11-15)

18•Niha hûn şirovekirina mesela t’oximr’eş bibihên. 19Her kesê ku xebera P’adşatîyê dibihê û fe’m nake, yê Xirab[*] tê t’oximê dilê wîda çandî dir’evîne. Eva ew in ku devê r’ê hatine çandinê. 20Ewêd li e’rdê kevirî hatine çandinê ew in, ku çaxê xeberê dibihên, ew zû bi eşq û şa qebûl dikin. 21Lê r’aw ku nava wanda t’unene, dirêj t’aw nakin. Gava bona xeberê r’astî tengasîya yan zêrandinê tên, ew zû ji r’ê dik’evin+. 22Ewêd li nava stirîyada hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên û xemêd vê dinyayê û derewêd dewletîyê xeberê dixeniqînin, ew bê ber dimînin+. 23Lê ewêd li nava e’rdê qencda hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên, fe’m dikin û ber didin, hinek sed, hinek şêst û hinek sî»+.

Mesela genim û zîwanê

24Îsa meseleke din jî wanar’a pêşda anî û got: «P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî nav e’rdê xweda t’oximê qenc çand. 25Gava h’emû r’azayî bûn, dijminê wî hat û li nav genimda zîwan jî çand û çû. 26Gava genim gihîşt berê xwe da, hingê zîwan jî pêr’a k’ifş bûn. 27Xulamêd xweyê e’rdê nêzîkî wî bûn û gotinê: ‹Axayê me! Te nava e’rdê xweda t’oximê qenc neçand? Lê ev zîwan ji k’u hatin?› 28Ewî li wan veger’and û got: ‹Dijminekî ev tişt kirîye›. Xulama jî gote wî: ‹Niha tu qayl î ku em her’in wan r’akin?› 29Ewî got: ‹Na, nebe çaxê hûn zîwanê r’akin, gênim jî pêr’a derxin. 30Bihêlin bira her du jî hevr’a bigihîjin h’eta r’oja nandirûnê. R’oja nandirûnê ezê p’alar’a bêjim, pêşîyê zîwanê biçinin, gur’z-gur’z girêdin bona şewatê, lê gênim bikine e’mbara min›»+.

Du meselêd li ser P’adşatîya Xwedê:

(Marqos 4:30-32; Lûqa 13:18-21)

31•Meseleke din jî wanar’a pêşda anî û got: «P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî h’ebeke t’oximê xerdalê hilda, nav e’rdê xweda çand. 32Ew ji h’emû t’oxima hûrtir e, lê gava digihîje, ji h’emû p’incar’a mestir dibe û dibe dar, usa ku teyredêd e’zmên tên hêlînêd xwe ser ç’iqilêd wê çêdikin»+.

33Îsa meseleke din jî wanar’a got: «P’adşatîya E’zmana mîna hevîrtir’şk e, ku k’ulfetekê hilda, nava sê kod[*] arda stira, h’eta ku h’emû hilat»+.

Îsa bi mesela xeber dide

(Marqos 4:33-34)

34Îsa ev h’emû tişt bi mesela e’laletêr’a gotin û bê mesele t’u tişt wanar’a nedigot. 35Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê p’êxember bê sêrî:

«Ezê bi mesela wanr’a xeber dim,
tiştêd ji wextê e’firandina dinyayêda veşartî gilî kim»[*]+ .

Şirovekirina mesela genim û zîwanê

36Hingê Îsa e’lalet hişt, hate mal. Şagirtêd Wî hatine cem Wî û gotinê: «Mesela genim û zîwanê mer’a şiroveke». 37Ewî li wan veger’and û got: «Ewê ku t’oximê qenc çand, Kur’ê Mêriv e. 38E’rd dinya ye, t’oximê qenc jî merivêd p’ara P’adşatîyê ne, lê zîwan merivêd p’ara yê Xirab in+. 39Dijminê ku ew çand, mîrêcin e. Nandirûn axirîya dinyayê ye, p’ale jî milyak’et in+. 40Û çawa ku zîwanê t’op dikin dişewitînin, axirîya vê dinyayê jî wê usa be. 41Kur’ê Mêriv wê milyak’etêd Xwe bişîne û ewê ji P’adşatîya Wî h’emûyêd ku merîya ji r’ê derdixin û neheqîyê dikin bibijêrin+
42û bavêjine k’ûra agir. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana+. 43Hingê merivêd r’ast wê P’adşatîya Bavê xweda mîna te’vê şewq bidin. Guhê k’ê heye bira bibihê!+

Meselêd xizna veşartî û dur’ê qîmet

44P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: E’rdekîda xizneke veşartî hebû. Merivek wê dibîne, vedişêre, şabûna diçe h’emû hebûka xwe difiroşe û wî e’rdî dik’ir’e.

45Dîsa P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî bazirganî dur’êd r’ind diger’e. 46Gava dur’ekî p’ir’ qîmet dibîne, diçe h’emû hebûka xwe difiroşe û wî dur’î dik’ir’e.

Mesela t’or’a avîtî

47Dîsa P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: T’or’ek tê avîtinê nava be’rê û h’emû cûr’e me’sî dik’evinê+. 48Gava t’or’ t’ijî dibe, dik’işînine devê be’rê û r’ûdinîn me’sîyêd kêr dibijêrin dikine derdana, lê yêd bêkêr wêda davêjin+. 49Axirîya dinyayê jî wê usa be. Milyak’etê derk’evin xiraba ji nav qenca bibijêrin+
50û bavêjine k’ûra agir. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana»+.

R’astîyêd kevin û nû

51Îsa ji wan pirsî: «We ev h’emû tişt fe’m kirin?» Wana jêr’a got: «Belê». 52Ewî jî wanar’a got: «Bona vê yekê her qanûnzanek ku P’adşatîya E’zmana hîn bûye, mîna merivekî xweyîmilk’ e, ku ji xizna xwe tiştêd kevin û nû derdixe».

Bajarê Nisretê, li k’u Îsa mezin bibû, Wî qebûl nake

(Marqos 6:1-6; Lûqa 4:16-30)

53•Gava Îsa ev mesele xilaz kirin, ji wir çû 54hate cî-misk’enê Xwe, k’inîşta wanda ew hîn dikirin. Ew jî zendegirtî diman û digotin: «Ev serwaxtî û qewata k’eremeta ji k’u gihîştîyê+? 55Ne Ev kur’ê necar e? Ne navê dîya Wî Meryem e? Ne Aqûb, Ûsiv, Şimh’ûn û Cihûda birêd Wî ne+? 56Ne h’emû xûşkêd Wî cem me ne? Ev h’emû tişt ji k’u gihîştine Wî?» 57Bi vî awayî ew ji Wî çûn, lê Îsa wanar’a got: «P’êxember t’u cîyî ne bêqedir e, pêştirî mala xwe û cî-misk’enê xweda»+. 58Ewî li wê derê gelek k’eremet nekirin, çimkî bawerîya wan t’unebû.

14

Kuştina Yûh’ennayê nixumdar

(Marqos 6:14-29; Lûqa 9:7-9)

14^1•Hingê Hêrodesê serwêrê Celîlê bona Îsa bihîst, 2xulamêd xwer’a got: «Eva Yûh’ennayê nixumdar e ji nav mirîya r’abûye. Lema jî pê wî k’eremet têne kirinê»+.

3Çimkî Hêrodes Yûh’enna girtibû girêdabû û avîtibû kelê, r’ûyê Hêrodîya jina Fîlîpoyê birê xweda+. 4Çimkî Yûh’enna Hêrodesr’a çend cara gotibû: «Ne r’ast e ku tu Hêrodîyayê bistînî»+. 5Û Hêrodes jî dixwest ew bikuşta, lê ji cime’tê ditirsîya, çimkî cime’tê Yûh’enna çawa p’êxember qebûl dikir+.

6Gava r’oja bûyîna Hêrodes hat, qîza Hêrodîyayê şayîyêda bona wan r’eqisî û dilê Hêrodes gelekî xweş hat. 7Ewî sond xwar û gote qîzikê: «Tu çi bixwazî ezê bidime te»+. 8Qîzik jî ji dîya xwe hatibû şîretkirinê û gotê: «K’a li vir, ser sinîyê serê Yûh’ennayê nixumdar bide min». 9P’adşa ber xwe k’et, lê çimkî li ber t’eglîfkirîya sond xwaribû, e’mir kir ku xwestina wê bê dayînê. 10Ewî şand kelêda serê Yûh’enna da lêxistinê 11û serê wî li ser sinîyê anîn dane keç’ikê. Keç’ikê jî dîya xwer’a bir. 12Hingê şagirtêd wî hatin cinyazê wî hildan û ew defin kirin. Paşê çûn Îsar’a gotin+.

Îsa pênc h’ezara t’êr dike

(Marqos 6:30-44; Lûqa 9:10-17; Yûh’enna 6:1-14)

13•Gava Îsa ev yek bihîst, ji wê derê bi qeyikê t’enê çû cîkî xewle. Lê gava e’laletê bihîst, ji bajara peya pey Wî çûn. 14Çaxê Îsa ji qeyikê derk’et û e’laleteke giran dît, hingê gunê Wî li wan hat û nexweşêd wan qenc kirin.

15Berê êvarê şagirtêd Wî hatine cem û gotinê: «Ev der cîkî xikî-xwelî ye, îdî dereng e. Îzina e’laletê bide ku her’ine gunda xwer’a xurek bik’ir’in». 16Lê Îsa wanar’a got: «Ne h’ewce ye ku ew her’in. Hûn xurek bidine wan»+. 17Wana lê veger’and û gotinê: «Li vir pêştirî pênc nan û du me’sîya tiştekî meyî mayîn t’une». 18Ewî wanar’a got: «Wan nan û me’sîya bînine cem Min». 19Îsa e’mir kir ku e’lalet li ser şînayîyê r’ûnên. Ewî her pênc nan û her du me’sî hildan, berê Xwe e’zmênda kir şikirî da û ew nan kerkirin. Paşê da şagirta, şagirta jî da e’laletê. 20H’emûya jî xwar t’êr bûn û donzdeh sele jî t’ijî hûrikêd bermayî berev kirin. 21Ewêd ku xwarin, pêştirî jin û zar’a weke pênc h’ezar mêrî bûn+.

Îsa p’îya li ser avêr’a diçe

(Marqos 6:45-52; Yûh’enna 6:15-21)

22•Pêr’a-pêr’a Îsa p’êyî ser şagirta kir, ku bik’evine qeyikê û pêşîya Wî derbazî wî berî golê bin, h’eta ku Xwexa e’laletê ver’êke. 23Çaxê Ewî e’lalet ver’êkir, t’enê r’abû çû serê ç’îyê, ku dua bike. Gava r’o çû ava, Ew li wira t’enê bû,+
24lê qeyik îdî ji devê golê dûr k’etibû û nava pêlada bû, çimkî ba miqabilî wê bû.

25Qereberbangê Îsa ser golêr’a peya diçû nêzîkî wan dibû. 26Lê gava şagirta dît ku Ew ser golêr’a peya diçe, bizdîyan û gotine hev: «Ev xeyal e!» Û wana ji tirsa kire qîr’în+. 27Lê Îsa wê demê deng da wan û got: «Ser xwe bin! Ez im! Netirsin!» 28Petrûs lê veger’and û gotê: «Xudan, heger Tu yî, e’mir ke ku ez ser avêr’a bême cem Te». 29Îsa gotê: «Were!» Petrûs ji qeyikê peya bû, ser avêr’a çû, ku her’e cem Îsa. 30Lê çaxê ewî bayê qayîm dît tirsîya û îdî wê nuq bûya, kire qîr’în: «Xudan, min xilaz ke!» 31Wê demê Îsa destê Xwe dirêjî wî kir, ew girt û jêr’a got: «Kêmbawero! Çima tu dudilî bûyî?»+
32Çaxê k’etine qeyikê, ba sekinî. 33Û ewêd qeyikêda serê xwe li ber Wî danîn û gotinê: «R’astî Tu Kur’ê Xwedê yî»+.

Îsa Cênîsartêda nexweşa qenc dike

(Marqos 6:53-56)

34Gava ew derbazî wî berî golê bûn, li alîyê Cênîsartêva gihîştine bejê+. 35Binelîyêd wir Ew nas kirin, şandin t’emamîya dor-bera, h’emû nexweş anîne cem Wî. 36Wana hîvî jê dikir ku t’enê r’îşîyêd k’incê Wî k’evin. Û h’emûyêd ku lê dik’etin ji nexweşîyêd xwe qenc dibûn.

15

R’aw-r’izimêd kal-bava û xebera Xwedê

(Marqos 7:1-13)

15^1•Hingê fêrisî û qanûnzanêd Orşelîmê hatine cem Îsa û gotinê: 2«Çima şagirtêd Te pey r’aw-r’izimêd kal û bava naçin? Destneşûştî nan dixwin»+.

3Ewî li wan veger’and û got: «Lê hûn çima bona r’aw-r’izimêd xwe pey t’emîyê Xwedê naçin+? 4Çimkî Xwedê got: ‹Qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] û ‹Ewê ku gilîkî qolayî dê û bavê xwer’a bêje gerekê bê kuştinê›[*]+ . 5Lê hûn dibêjin: ‹Ewê ku dîya xwer’a yan bavê xwer’a bêje: Ew alîk’arîya ku gerekê ji min bigihîje te ew Xwedêr’a tê dayînê, 6îdî ji wî nak’eve ku ew qedirê dê û bavê xwe bigire›. Bi vî awayî bona xatirê r’aw-r’izimêd xwe hûn xebera Xwedê dikine xwelî. 7Dur’ûno! Îşaya bona we r’ast p’êxembertî kirîye û gotîye:+

8‹Eva cime’ta bi zarê xwe qedirê Min digire,
lê dilê wan ji Min dûr e.
9Badîhewa Min dih’ebînin,
t’emîyêd meriva çawa qanûnêd Min cime’tê hîn dikin›[*] »+.

Tiştêd ku mêriv dih’er’imînin

(Marqos 7:14-23)

10Hingê Îsa e’lalet gazî cem Xwe kir û gote wan: «Bibihên û fe’m bikin! 11Ne ku tiştê diçe dêv, ew meriva dih’er’imîne, lê çi ku ji dêv dertê, ew meriva dih’er’imîne»+.

12Hingê şagirtêd Wî hatin û gotine Wî: «Tu zanî gava fêrisîya ev xeber bihîst, dilê wan ma?» 13Ewî li wan veger’and û got: «Her dara ku Bavê Minî E’zmana daneç’ikandîye, wê ji k’okêva bê r’akirinê+. 14Ji wan veger’in! Ewe kor in û r’êberê kora ne. Heger kor r’êberîyê kora bike, her duyê jî bik’evine ç’e’lê»+. 15Petrûs lê veger’and û gotê: «Vê meselê mer’a şiroveke».

16Îsa got: «Hûn jî hela hê fe’m nakin? 17Çima hûn fe’m nakin, çi ku diçe dêv, derbazî nav-dil dibe û derdik’eve derva? 18Lê ew tiştêd ku ji dêv dertên, ew ji dil dertên û hema ev in ku mêriv dih’er’imînin+. 19Çimkî ji dil fikirêd xirab, kuştin, zinêk’arî, qavî, dizî, derewî, buxdan dertên+. 20Ev in ku meriva dih’er’imînin, lê destneşûştî nanxwarin meriva nah’er’imîne».

Bawerîya k’ulfeta kenanî

(Marqos 7:24-30)

21•Îsa r’abû ji wê derê çû alîyê Sûr û Saydê+. 22Û va k’ulfeteke kenanî ji wan dera hat, kire gazî û gote Wî: «Xudan, Kur’ê Dawid, min were r’e’mê. Qîza min cina dik’eve, gelekî cefê dibîne»+. 23Lê Ewî caba wê neda. Şagirtêd Wî nêzîkî Wî bûn hîvî jê kirin û gotin: «Tiştekî bêje vê, bira dûrî me k’eve, çimkî pey me k’etîye dike qar’e-qar’». 24Ewî cab da û got: «Ez t’enê bona pezêd mala Îsraêlêye undabûyî hatime şandinê»+. 25Lê ew k’ulfeta hat xwe avîte nigê Wî û gotê: «Xudan, alî min bike!» 26Ewî li wê veger’and û gotê: «Ev ne r’ast e, wekî nanê ber zar’a hildin û bavêjine ber sa»+. 27Ewê jî got: «Belê Xudan, ne se jî wan hûrikêd ku ji sifra xweyê wan dik’evine e’rdê dixwin?» 28Wî çaxî Îsa lê veger’and û gotê: «E’vdê, bawerîya te mezin e. Bira anegorî xwestina te ter’a be». Hema ji wê demê qîza wê qenc bû.

Qenckirina geleka

29•Îsa ji wir çû ber gola Celîlê, r’abû serê ç’îyê r’ûnişt. 30E’laleteke giran hate cem Wî, ku t’evî xwe gelek seqet, kor, lal, şilûşe’t û nexweşêd mayîn anîbûn û avîtine ber p’îyêd Îsa. Ewî jî ew qenc kirin+. 31Gava e’laletê dît ku lala xeber dan, şilûşe’t qenc bûn, seqet ger’îyan û ç’e’vê kora vebûn, zendegirtî man û pesinê navê Xwedêyê Îsraêlê dan.

Îsa çar h’ezara t’êr dike

(Marqos 8:1-10)

32Îsa gazî şagirtêd Xwe kir û got: «Gunê Min vê e’laletê tê. Eva sê r’oj e t’evî Min e û tiştekî wanî xwarinê t’une. Ez naxwazim wan bir’çî ver’êkim ku r’êva dilê wan xweva her’e»+. 33Şagirtêd Wî jêr’a gotin: «Li vê ber’îyê emê ji k’u haqas nan bînin, wekî evê e’laleta giran t’êr kin?»+
34Îsa wanar’a got: «Çend nanê we hene?» Wana got: «H’eft nan û çend me’sîyêd hûr».

35Îsa e’mir kir ku e’lalet ser e’rdê r’ûnê. 36Ewî her h’eft nan û ew me’sî hildan şikirî da û kerkirin. Paşê dane şagirta, şagirta jî dane e’laletê. 37H’emûya jî t’êr xwar û h’eft zembîl jî t’ijî hûrikêd bermayî berev kirin. 38Ewêd ku xwarin, pêştirî jin û zar’a, weke çar h’ezar mêrî bûn+. 39Paşê Ewî e’lalet ver’êkir, k’ete qeyikekê û hate sînorê Megedanê.

16

K’eremetekê çawa nîşan ji e’zmên dixwazin

(Marqos 8:11-13; Lûqa 12:54-56)

16^1•Fêrisî û sadûqî hatine cem Wî ku Wî bicêr’ibînin û jê xwestin ku ji e’zmana nîşanekê nîşanî wana ke+. 2Ewî li wan veger’and û got: «Gava dibe êvar, hûn dibêjin: ‹Hewa wê xweş be, çimkî e’zman sor bûye›. 3Lê serê sibehê dibêjin: ‹Îro hewa wê xweş nîbe, çimkî e’zman xumam û sor e›. Hûn r’ûyê e’zmên e’nene dikin ku hewayê çawa be, lê nîşanêd zemana e’nene nakin[*] . 4Nisilê xirab û xalifî nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê, pêştirî nîşana Ûnis p’êxember». Û Ewî ew hiştin û çû+.

Hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya

(Marqos 8:14-21)

5•Gava şagirtêd wî derbazî wî alî bûn, bîr kirin xwer’a nan hildana. 6Îsa wanar’a got: «Miqatî xwe bin, h’evza xwe ji hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya bikin»+. 7Lê ewana nav hevda xeber didan û digotin: «Nanê me t’une, lema aha dibêje». 8Lê ev yek Îsava e’yan bû û got: «Kêmbawerno! Hûn çima nav hevda xeber didin, ku nanê we t’une+? 9Hûn hê fe’m nakin? Nayê bîra we, çawa pênc nana t’êra pênc h’ezar meriva kir û we çend sele bermayî hildan+? 10Û h’eft nana jî t’êra çar h’ezar meriva kir û we çend zembîl bermayî hildan+? 11Hûn çawa fe’m nakin, wekî Min bona nan wer’a negot? Lê bona wê yekê, ku hûn h’evza xwe ji hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya bikin».

12Şagirta hingê fe’m kir, wekî Ewî bona hevîrtir’şkê nan wanr’a negot, ku h’evza xwe bikin, lê ji hînkirina fêrisî û sadûqîya.

Petrûs şe’detîyê li ser Îsa dide

(Marqos 8:27-30; Lûqa 9:18-21)

13•Îsa çû alîyê Qeyserîya Fîlîpoyê û ji şagirtêd Xwe pirsî: «Bi t’exmîna meriva Kur’ê Mêriv k’î ye?» 14Wana got: «Hinek dibêjin ‹Yûh’ennayê nixumdar e›, hinekêd din dibêjin ‹Êlyas e›, lê hinekêd mayîn jî dibêjin ‹Yêremîya ye, yan jî yek ji p’êxembera ye›»+.

15Ewî ji wan pirsî: «Lê hûn çi dibêjin? Bi t’exmîna we Ez k’î me?» 16Şimh’ûn-Petrûs lê veger’and û gotê: «Tu Mesîh î, Kur’ê Xwedêyê sax»+. 17Îsa lê veger’and û gotê: «Xwezî li te, Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna[*] , çimkî xûn û goşt ev yek e’yanî te nekirin, lê Bavê Minî e’zmana+. 18Ez ter’a dibêjim, ku tu Petrûs[*] î, awa gotî qeyak î û li ser vî qeyayî Ezê civîna Xwe çêkim û qewata mirinê wê pê nikaribe+. 19Û Ezê k’ilîtêd P’adşatîya E’zmana bidime destê te û çi ku tu li ser e’rdê girêdî, e’zmanada jî wê girêdayî be û çi ku tu li ser e’rdê vekî, e’zmanada jî wê vekirî be»+.

20Hingê Îsa t’emî şagirtêd Xwe kir, wekî kesîr’a nebêjin, ku Ew Mesîh e+.

Îsa derheqa cefa û mirina Xweda dibêje

(Marqos 8:31–9:1; Lûqa 9:22-27)

21•Pey wê yekêr’a Îsa destpêkir şagirtêd Xwer’a e’yan kir ku gerekê Ew her’e Orşelîmê, ji alîyê r’ûspîya, serekêd k’ahîna û qanûnzanada gelek cefa bik’işîne û bê kuştinê, lê r’oja sisîya ji mirinê r’abe+.

22Lê Petrûs Ew da alîkî, lê hilat û gotê: «Dûrî hindava Te, Xudan! Ew tişt t’u car li Te neqewime!» 23Îsa ser Petrûsda veger’îya û gotê: «Ji ber ç’e’vê Min betavebe, Cino! Tu bona Min p’işkbûn î, çimkî ew nêt-fikira te ne ji Xwedê ye, lê ji merivayê ye»+.

24Hingê Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Heger yek dixwaze li pey Min bê, bira xwe înk’ar ke, xaçê xwe hilde û li pey Min bê+. 25Çimkî k’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, ewê unda ke û k’î ku e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê bibîne+. 26Çi feyde heger meriv t’emamîya dinyayê qazinc ke, lê e’mirê xwe unda ke? Yan jî meriv çi dikare ber e’mirê xweva bide+? 27Çimkî Kur’ê Mêriv wê bi r’ûmeta Bavê Xwe t’evî milyak’etêd Xwe bê. Hingê wê anegorî e’melêd her kesî bide wan[*]+ . 28Ez r’ast wer’a dibêjim, hinekêd li vir sekinî hene wê mirinê nebînin, h’eta ku Kur’ê Mêriv bi P’adşatîya Xweva tê nebînin»+.

17

Şagirt Îsa nava nûr û r’ûmetêda dibînin

(Marqos 9:2-13; Lûqa 9:28-36)

17^1•Pey şeş r’ojar’a Îsa t’evî Xwe Petrûs, Aqûb û birê wî Yûh’enna hildan û r’akirine ç’îyakî bilind, li wir ew t’enê bûn+. 2Hingê r’engê Wî li ber ç’e’vê wan hate guhastinê. R’ûyê Wî mîna te’vê biriqî û k’incêd Wî jî mîna nûrê çîl-qerqaş bûn+. 3Nişkêva Mûsa û Êlyas wanva xuya bûn û t’evî Wî xeber dan+. 4Hingê Petrûs Îsar’a got: «Xudan! Çawa r’ind e ku em vir in! Heger Tu bixwazî, ezê sê h’olika li vê derê çêkim, yekê Ter’a, yekê Mûsar’a, yekê jî Êlyasr’a».

5Ewî hê xeber dida, nişkêva e’wrekî r’onayî hat û ser wan kire sî, dengek ji e’wr hat û got: «Ev e Kur’ê Minî delal, ku Ez jê r’azî me. Guhdarîya Wî bikin!»+
6Gava şagirta ew deng bihîst, dever’ûya çûn û r’isasê ew girtin. 7Lê Îsa nêzîkî wan bû, dest da wan û got: «R’abin, netirsin». 8Wana jî serê xwe bilind kir û pêştirî Îsa kesek nedîtin.

9Çaxê ji ç’îyê dihatine xwarê, Îsa t’emî da wan û got: «Ew dîtina ku we dît kesîr’a nebêjin, h’eta ku Kur’ê Mêriv ji nav mirîya r’anebe»+. 10Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Lê çima qanûnzan dibêjin pêşîyê gerekê Êlyas bê?»[*]
11Îsa li wan veger’and û got: «R’ast e, pêşîyê Êlyasê bê û her tiştî wê dîsa bîne cî+. 12Lê Ez wer’a dibêjim, ku Êlyas hatîye jî, lê ew nas nekirin û çawa ku xwestin, usa serê wî kirin. Wê usa jî serê Kur’ê Mêriv bikin»+.

13Hingê şagirta fe’m kir, ku bona Yûh’ennayê nixumdar wanar’a got+.

Îsa kur’ikekî cinak’etî qenc dike

(Marqos 9:14-29; Lûqa 9:37-43a)

14•Çaxê hatine cem e’laletê, merivek nêzîkî Îsa bû, ber çok da û gotê: 15«Xudan, li kur’ê min were r’e’mê! Ew hîvê dik’eve û gelekî cefa dibîne. Carna dik’eve nava agir û carna jî nava avê. 16Min ew anî cem şagirtêd Te, lê wana nikaribû ew qenc kira». 17Îsa got: «Nisilê nebawer û xalifî! H’eta k’engê Ezê t’evî we bim? H’eta k’engê Ezê we sebir kim? Ewî bînine vir cem Min». 18Îsa lê hilat, cin jê derk’et, kur’ik pêr’a-pêr’a qenc bû+.

19Hingê şagirt t’enê hatine cem Îsa û jê pirsîn: «Me çima nikaribû ew cin derxista?» 20Îsa gote wan: «Bona kêmbawerîya we. Ez r’ast wer’a dibêjim, heger bawerîya we weke h’ebeke t’oximê xerdalê hebe, hûnê vî ç’îyayîr’a bêjin: ‹Ji vir derbazî wî alî be!› û wê derbaz be. Û bona we tiştekî nebûyînê wê t’unebe+. 21Lê ev cisinê ha pê tiştekî din dernayê, pêştirî bi dua û bi r’ojîya»[*] .

Îsa dîsa derheqa mirina xweda dibêje

(Marqos 9:30-32; Lûqa 9:43b-45)

22•Gava şagirt Celîlêda civîyan, Îsa wanar’a got: «Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê meriva, 23ewê Wî bikujin, lê r’oja sisîya wê r’abe». Û ewana gelekî ber xwe k’etin+.

Xercdayîna p’aristgehê

24Çaxê ew hatine Kefernahûmê, xercgirêd duzîvê bona p’aristgehê[*] hatine cem Petrûs û gotinê: «Dersdarê we xercê duzîvê nade?»+
25Ewî got: «Belê». Çaxê Petrûs hate malê, pêşîyê Îsa ji wî pirsî: «Şimh’ûn! Tu çawa t’exmîn dikî? P’adşêd dinyayê xerc yan bac ji k’ê distînin, ji bajarvanêd xwe, yan ji xerîba?» 26Petrûs gotê: «Ji xerîba». Îsa gote wî: «Ku usa ye bajarvan aza ne. 27Lê wekî em van p’işk nekin, her’e golê şewkê bavêjê û me’sîyê pêşin ku derdik’eve, bigire devê wî veke û tê nalekî çarzîvê bibînî. Ewî hilde, dewsa Min û xwe bide wan»+.

18

K’î ye yê herî mezin?

(Marqos 9:33-37; Lûqa 9:46-48)

18^1•Wî çaxî şagirt hatine cem Îsa û gotinê: «Li nav P’adşatîya E’zmanada k’î ye yê herî mezin?» 2Îsa zar’okek gazî cem Xwe kir, ew nav wanda da sekinandinê 3û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, heger hûn veneger’in û nebine mîna zar’oka, hûn t’u car nak’evine P’adşatîya E’zmana+. 4Awa k’î ku mîna vê zar’okê xwe biç’ûk ke, ew e yê herî mezin P’adşatîya E’zmanada. 5Û k’î ku zar’okeke aha bi navê Min qebûl ke, ew Min qebûl dike+.

Jir’êderxistin

(Marqos 9:42-48; Lûqa 17:1-2)

6Lê k’î ku ji van biç’ûka yekî, yê ku bawerîya xwe Min tîne ji r’ê derxe, wîr’a hê qenc e, wekî beraşek stûyê wîva bê girêdanê û binê be’rêda bixeniqe. 7Wey li dinyayê, bona ewêd ku meriva ji r’ê derdixin. Nabe ku ew tişt nebin, lê wey li wî ku meriv bi wî ji r’ê dik’evin+.

8Heger destê te yan nigê te, te ji r’ê derxe, wî jêke û ji xwe bavêje. Bona te hê qenc e ku tu qop yan seqet bik’evî jîyînê, ne ku du dest yan du nigêd te hebin û bêyî avîtinê nava agirê h’eta-h’etayê+. 9Û heger ç’e’vê te, te ji r’ê derdixe, wî derxe û bavêje. Bona te hê qenc e ku tu bi ç’e’vekî bik’evî jîyînê, ne ku bi du ç’e’va bêyî avîtinê nava agirê dojê+.

Mesela peza undabûyî

(Lûqa 15:3-7)

10•Haş ji xwe hebin ku hûn ji van biç’ûka yekî bêhurmet nekin, çimkî Ez wer’a dibêjim, ku milyak’etêd wan li e’zmana t’imê r’ûyê Bavê Minî e’zmana dibînin. 11Kur’ê Mêriv hat ku yê undabûyî biger’e û xilaz ke[*] . 12Hûn çawa t’exmîn dikin? Heger sed pezêd merivekî hebin û yek ji wan unda be, ewê nod neha nehêle ç’îya-banîya û neçe ku ya undabûyî biger’e? 13Lê gava bibîne, ez r’ast wer’a dibêjim, ewê bona wê hê gelekî şa be, ne ku bona nod nehêd dine ku unda nebûne. 14Usa jî Bavê weyî[*] e’zmana naxwaze ku ji van biç’ûka yek unda be+.

Birê ku gune dike

(Lûqa 17:3)

15•Heger birê te neheqîyê li te[*] bike, gava tu û ew t’enê ne, wî şîret ke. Heger ewî guhdarîya te kir, îdî te birê xwe qazinc kir+. 16Lê heger guhdarîya te nekir, yekî yan duduyêd din jî t’evî xwe hilde, wekî: ‹Bi devê du yan sê şe’da her tişt îzbat be›[*]+ . 17Lê heger ewî guhdarîya wan jî nekir, civînêr’a bêje. Û heger guhdarîya civînê jî nekir, bira ew bona te bibe mîna p’ûtp’arist û xercgira+.

18Ez r’ast wer’a dibêjim, çi ku hûn ser e’rdê girêdin, li e’zmên jî wê girêdayî be û çi ku hûn li ser e’rdê vekin, li e’zmên jî wê vekirî be.

19Dîsa Ez r’ast wer’a dibêjim, heger dudu ji we li ser e’rdê bi t’ifaq bona tiştekî dua bikin û bixwazin, Bavê Minî e’zmana wê bide we+. 20Çimkî k’îderê du yan sê meriv bi navê Min bicivin, Ez li wir nava wanda me».

Mesela bona baxşandin û nebaxşandinê

21Hingê Petrûs nêzîkî Wî bû û gotê: «Xudan. Gava birê min neheqîyê li min bike, gerekê ez çend cara bibaxşînimê, h’eta h’eft cara?»+
22Îsa gote wî: «Ez nabêjime te h’eta h’eft cara, lê h’eta h’eftê cara h’eft[*] . 23Çimkî P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: P’adşakî xwest t’evî xulamêd xwe heq-h’esabê xwe r’ast ke. 24Gava dest bi h’esaba kir, yek anîne cem wî, ku dehe h’ezar telantî[*] deyndarê wî bû. 25Lê çimkî nikaribû deynê xwe bida, xweyê wî e’mir kir, ku ew, jina wî, zar’êd wî û h’emû hebûka wî bêne firotanê, ku deynê wî bê dayînê+. 26Hingê xulam dever’ûya çû nigê wî, lava jê kir û got: ‹Li min sebir ke. Ezê h’emû jî li te veger’înim›. 27Gunê xweyê wî li wî hat, ew ber’da û deynê wî jî baxşandê.

28Lê çaxê ew xulam derk’et, r’astî xulam-hevalekî xwe hat ku sed zîvî[*] deyndarê wî bû, dest kire xeneqê û gotê: ‹Tu çiqasî deyndarê min î bide!› 29Hingê hevalê xulam xwe avîte nigê wî, jê lava kir û gotê: ‹Li min sebir ke. Ezê li te veger’înim›. 30Lê ewî guh neda wî, çû ew avîte kelê, h’eta ku ew deynê xwe bide+. 31Çaxê xulam-hevalêd wîye din ev yek dîtin, gelekî ber xwe k’etin û çûn xweyê xwer’a tiştêd ku qewimîbû gilî kirin. 32Hingê axayê wî gazî wî kir û gotê: ‹Xulamê xirab! Min h’emû deynê te baxşande te, bona wê yekê ku te lava ji min kir. 33Lê ji te nedik’et ku tu jî li xulam-hevalê xwe bihatayî r’e’mê çawa ku ez te hatime r’e’mê?› 34Û axayê wî hêrs k’et, ew da destê zulmdarêd kelê, h’eta ku h’emû deynê xwe veger’îne. 35Usa jî Bavê Minî E’zmana wê li serê we her yekî bike, heger hûn bi dil nebaxşînine birê xwe»+.

19

Pirsa jinber’danê

(Marqos 10:1-12)

19^1•Çaxê ku Îsa ew xeber ser hevda anîn, ji Celîlê derk’et hate sînorê Cihûstanê, wî alî ç’emê Ûrdunê. 2Gelek e’lalet li pey Wî çûn û Ewî li wê derê ew qenc kirin. 3Ji fêrisîya hinek nêzîkî Wî bûn û bona cêr’ibandinê jê pirsîn: «Gelo li gora Qanûnê r’ast e, ku bona her me’nîkê mêr jina xwe ber’de?» 4Ewî caba wan da û got: «We ne xwendîye, serê sêrîda E’firandar ew ‹qisimê mêr û jinêda xuliqandin?›[*]+
5û got: ‹Bona vê yekê mêr wê dê û bavê xwe bihêle, xwe li jinê bigire û her du wê bibine bedenek›[*]+ . 6Awa îdî ew ne dudu ne, lê bedenek in. Bona vê yekê ewêd ku Xwedê kirine yek, bira meriv ji hevdu neqetîne»+.

7Wana jêr’a got: «Lê çima Mûsa t’emî kir, ku mêr k’axaza jinber’danê bide jinê û wê ber’de?»[*]+
8Ewî li wan veger’and û got: «Mûsa ji dest serh’işkîya we îzin da we ku hûn jinêd xwe ber’din. Lê serîda ne usa bû. 9Ez wer’a dibêjim, k’î ku bê sebebîya qavîyê jina xwe ber’de û yeke din bistîne, ew zinêk’arîyê dike[*] »+.

10Şagirtêd Wî jêr’a gotin: «Heger nav jin û mêrda tiştekî aha heye, hê qenc e wekî qet nezewicin». 11Îsa wanr’a got: «Her kesîr’a ev yek dest nade, lê t’enê wanr’a k’îjanar’a hatîye dayînê+. 12Çimkî nemêr hene, ku ji zikmakîyêda usa bûne û nemêr jî hene, ku ji destê meriva bûne nemêr û nemêr jî hene, ku bona P’adşatîya E’zmana wana xwe nemêr kirin. K’êr’a ev yek dest dide, bira usa jî bike».

Îsa dua zar’oka dike

(Marqos 10:13-16; Lûqa 18:15-17)

13•Hingê zar’ok anîne cem Îsa, ku destêd Xwe dayne ser wan û dua li wan bike. Lê şagirtêd Wî li yêd danîn hilatin. 14Îsa got: «Bira ew zar’ok bêne cem Min, pêşîya wan negirin, çimkî P’adşatîya E’zmana p’ara yêd usa ye»+. 15Û Îsa destêd Xwe danîne ser wan û ji wir çû.

Xortekî dewletî li jîyîna h’eta-h’etayê diger’e

(Marqos 10:17-31; Lûqa 18:18-30)

16•Hingê yek nêzîkî Wî bû û gotê: «Dersdar! Ez çi qencîyê bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê war bim?»+
17Ewî jêr’a got: «Tu çima bona qencîyê ji Min dipirsî?[*] T’enê Yekî qenc heye. Lê heger tu dixwazî, bik’evî jîyîna h’eta-h’etayê, t’emîyêd Xwedê xwey ke»+. 18Ewî ji Îsa pirsî: «K’îjan in?» Îsa gotê: «Nekuje, zinêk’arîyê neke, nedize, şe’detîya derew nede, 19qedirê dê û bavê xwe bigire[*] û hevalê xwe weke xwe h’iz bike[*] »+. 20Xort jêr’a got: «Min ev h’emû xweyî kirine. Îdî çi kêmasîya min heye?»+
21Îsa gotê: «Heger tu dixwazî k’amil bî, her’e hebûka xwe bifiroşe bide feqîra, hingê xizna te wê li e’zmana hebe. Û pey min were»+. 22Gava xort ev xeber bihîstin, ber xwe k’et û çû, çimkî gelek hebûka wî hebû.

23Hingê Îsa gote şagirtêd Xwe: «Ez r’ast wer’a dibêjim, dewletîyar’a ze’met e ku bik’evine P’adşatîya E’zmana+. 24Ez dîsa wer’a dibêjim, deve wê qula derzîyêr’a hê r’ih’et derbaz be, ne ku dewletî bik’eve P’adşatîya Xwedê». 25Gava şagirta ev yek bihîst, gelekî e’cêbmayî man û gotin: «Îdî k’î dikare xilaz be?» 26Îsa li wan nihêr’î û got: «Ew tişt ji destê mêriv nayê, lê Xwedê her tiştî dikare bike»+.

27Wê gavê Petrûs lê veger’and û gotê: «Awa me h’emû tişt hiştîye û pey te hatine, lê axirîya me wê çawa be?»+
28Îsa gote wan: «Ez r’ast wer’a dibêjim, gava Kur’ê Mêriv Dinya Nûda li ser t’extê Xweyî r’ûmet r’ûnê, hûnêd ku li pey Min tên, ser donzdeh k’ursîya r’ûnên û dîwana donzdeh qebîlêd Îsraêlê bikin+. 29Û h’emûyêd ku mala xwe, yan birêd xwe, yan xûşkêd xwe, yan bavê xwe, yan dîya xwe, yan jina xwe[*] , yan zar’êd xwe, yan e’rdêd xwe bona navê Min hiştine, ewê sed qat bistîne û wê jîyîna h’eta-h’etayê jî war be+. 30Lê gelekêd pêş wê bibine paş û yêd paş wê bibine pêş»+.

20

P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan

20^1«P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî xweyîmilk’ sibehê zû r’abû, wekî bona r’ezê tirîyêd xwe p’ala bigire. 2Ewî p’alar’a r’ojê zîvek qirar kir û ew şandine nava r’ezê xwe. 3Nêzîkî sih’eta neha[*] derk’et, hinekêd dine ku bazarêda betal sekinîbûn dîtin 4û gote wan: ‹Hûn jî her’ine nava r’ezê min û çi heqê we ye, ezê bidime we›. Ew jî çûn. 5Dîsa sih’eta donzdeha û sih’eta sisîya derk’et û usa kir. 6Û nêzîkî sih’eta pênca derk’et, hinekêd din jî ku betal sekinîbûn dîtin û gote wan: ‹Çima t’emamîya r’ojê hûn li vir betal sekinîne?› 7Wana jêr’a got: ‹Kesekî em p’ale negirtin›. Ewî wanar’a got: ‹Hûn jî her’ine nava r’ezê min›.

8Gava r’o çû ava, xweyê r’ez wek’îlê mala xwer’a got: ‹Gazî p’ala ke, heqê wan bidê, ji yêd paşin destpêbike h’eta yêd pêşin›+. 9Ew p’alêd ku sih’eta pênca girtibûn, hatin û her yekî zîvek stand. 10Gava yêd pêşin jî hatin, wana t’irê ewê zêde bistînin. Lê wana jî her yekî zîvek stand. 11Gava heqê xwe standin, hindava xweyê r’ezda bîna xwe teng kirin û gotin: 12‹Me t’emamîya giranîya r’ojê û germa wê k’işand, lê evêd paşwextîyê ku hatin sih’etekê jî nexebitîn, te ew himberî me kirin›. 13Malxê ji wan yekîr’a got: ‹Heval! Ez neheqîyê li te nakim. Tu minr’a zîvekî qayl nebûyî? 14Heqê xwe bistîne û her’e. Ez dixwazim çawa ku min da te, usa jî bidime evê paşin. 15Yan îzina min li ser malê min t’une, çi ku ez bixwazim wê jî bikim? Yan tu h’evsûdîyê dikî, ku ez mer’d im?›

16Bi vî awayî yêd paş wê bibine pêş û yêd pêş wê bibine paş[*] »+.

Îsa cara sisîya derheqa mirina xweda dibêje

(Marqos 10:32-34; Lûqa 18:31-34)

17•Çaxê Îsa hildik’işîya Orşelîmê, t’enê her donzdeh şagirtêd Xwe t’evî Xwe birin û r’êda gote wan: 18«Bibihên! Em hevraz diçine Orşelîmê. Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê serekêd k’ahîna û qanûnzana. Ewê jêr’a kuştinê derxin 19û Wî bidine destê necihûya, wekî qerfê xwe li Wî bikin, bidin ber qamçîya û xaç kin. Lê r’oja sisîya Ewê ji mirinê r’abe»+.

Xwestina dîya kur’êd Zebedî

(Marqos 10:35-45)

20•Hingê dîya kur’êd Zebedî t’evî her du kur’êd xwe hate cem Îsa, xwe avîte nigê Wî tiştek jê dixwest+. 21Îsa jê pirsî: «Tu çi dixwazî?» Ewê gote Wî: «Bêje, ku ev her du kur’êd min li nav P’adşatîya Teda, yek li milê Teyî r’astê, yê din jî li milê Teyî ç’epê r’ûnê»+. 22Lê Îsa li wan veger’and û got: «Hûn nizanin çi dixwazin. Gelo hûn dikarin ji wê k’asê vexwin, ya ku Ezê vexwim?[*] » Wana gote Wî: «Belê, em dikarin»+. 23Ewî wanar’a got: «R’ast e hûnê wê k’asa Min vexwin, lê îzina li milê Minî ç’ep û r’astê r’ûniştinê ne destê Minda ye. Ew cî bona wan in, k’îjanar’a alîyê Bavê Minda hatine hazirkirinê».

24Gava her dehe şagirtêd din ev yek bihîst, dilê wan ji her du bira ma. 25Lê Îsa ew gazî cem xwe kirin û got: «Hûn zanin ku mîrêd mileta serdestîyê wan dikin û giregirêd wan h’ukumî ser wan dikin. 26Lê nava weda gerekê usa nîbe. K’î ku nava weda dixwaze bibe yê mezin, gerekê bibe berdestîyê we+. 27Û k’î ku nava weda dixwaze bibe pêş, gerekê bibe xulamê we, 28çawa ku Kur’ê Mêriv nehatîye ku jêr’a berdestîyê bikin, lê wekî Ew Xwexa berdestîyê bike û e’mirê Xwe bide, ku geleka bik’ir’e»+.

Îsa du kora qenc dike

(Marqos 10:46-52; Lûqa 18:35-43)

29•Gava ewana ji Erîhayê derk’etin, e’laleteke giran da pey Wî çû+. 30Va du kor ser wê r’ê r’ûniştibûn. Gava bihîstin ku Îsa derbaz dibe, kirine qîr’în û gotinê: «Xudan[*] , Kur’ê Dawid, li me were r’e’mê»+. 31E’laletê li wan hilat, ku dengê xwe bibir’in, lê wana hê kire qîr’în û gotinê: «Xudan, Kur’ê Dawid, me were r’e’mê!» 32Îsa sekinî, gazî wan kir û got: «Hûn çi ji Min dixwazin ku Ez bona we bikim?» 33Wana jêr’a got: «Xudan, bira ç’e’vêd me vebin». 34Gunê Îsa li wan hat û dest danî ser ç’e’vêd wan. Destxweda ç’e’vêd wan dîtin, dane pey Îsa çûn+.

21

Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê

(Marqos 11:1-11; Lûqa 19:28-38; Yûh’enna 12:12-19)

21^1•Gava ew nêzîkî Orşelîmê bûn, hatine gundê Beytfacê, ç’îyayê Zeyt’ûnê. Hingê Îsa du şagirtêd Xwe şandin+
2û wanar’a got: «Her’ine wî gundê pêşberî xwe û hûnê k’ereke girêdayî ce’şik ber bibînin. Wan k’era vekin bînine cem Min. 3Heger yek wer’a tiştekî bêje, hûn bêjin: ‹Xudanr’a lazim in› û ewê zû wan bişîne».

4Eva usa qewimî, ku ew gotina bi zarê p’êxember bê sêrî:+

5«Bêjine bajarê Sîyonê:

‹Va P’adşê te tê cem te,
berbihêr, li k’erê
û ce’şika k’erê sîyarbûyî›[*] ».

6Şagirt çûn û çawa ku Îsa t’emî dabû wan usa kirin. 7K’er û ce’şik anîn, k’incêd xwe avîtine ser wan û Ew li wan sîyar bû. 8E’laleteke giran k’incêd xwe ser r’ê r’adixistin, hineka jî ç’iqilê dara dibir’în û ser r’ê r’adixistin+. 9E’laleta ku li pêşîya Wî û li pey Wî diçû, dikire qîr’în û digot: «Hosanna Kur’ê Dawidr’a! Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê![*]
Hosanna Yê Herî Jorinr’a![*] »+

10Gava Îsa k’ete Orşelîmê, t’emamîya bajêr h’ejîya û pirsîn: «Ev k’î ye?» 11E’laletê got: «Eva Îsayê P’êxember e, ji Nisreta Celîlê»+.

Îsa p’aristgehêda

(Marqos 11:15-19; Lûqa 19:45-48; Yûh’enna 2:13-22)

12•Îsa k’ete p’aristgehê û h’emûyêd ku p’aristgehêda t’ucaretî dikirin derxistin. T’extêd p’ereguhêr’a û k’ursîyêd kevotkfiroşa welger’andin+
13û gote wan: «Nivîsar e: ‹Mala Min mala dua wê bê h’esabê›[*] , lê we ew kirîye ‹şkefta qaçaxa›![*] »+

14Li wir p’aristgehêda kor û seqet hatine cem Wî û Ewî ew qenc kirin. 15Lê gava ku serekêd k’ahîna û qanûnzana ew k’eremetêd ku Îsa kirin dîtin û usa jî ew zar’êd ku p’aristgehêda dikirine qîr’în û digotin: «Hosanna Kur’ê Dawidr’a!» hêrs k’etin+
16û gotine Wî: «Tu dibihêyî ev çi dibêjin?» Îsa wanar’a got: «Belê. We qet nexwendîye ku: ‹Te bi zarêd t’ifal û dergûşa pesindayîn anî sêrî›?[*] »+

17Û Ewî ew li wir hiştin, ji bajêr derk’et, çû Beytanyayê û şev li wir ma+.

Dara hêjîrêye h’işkbûyî

(Marqos 11:12-14, 20-24)

18•Sibehê zû, çaxê Ew veger’îya bajêr, bir’çî bû+. 19Ser r’ê dareke hêjîrê dît, nêzîkî wê bû, lê pêştirî belga tiştekî din pêva nedît û darêr’a got: «Ji vir şûnda tu h’eta-h’etayê ber nedî!» Û dar pêr’a-pêr’a h’işk bû+.

20Gava şagirta ev yek dît, zendegirtî man û gotin: «Çawa ev dara hêjîrê pêr’a-pêr’a h’işk bû?» 21Îsa caba wan da û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, heger bawerîya we hebe û dudilî nebin, hûnê ne t’enê çi ku hate serê vê dara hêjîrê bikin, lê heger hûn vî ç’îyayîr’a jî bêjin: ‹R’abe xwe bavêje be’rê›, wê bibe+. 22Heger bawerîya we hebe, hûn çi ku nava duada bixwazin, hûnê bistînin»+.

Pirsa derheqa h’ukumê Îsada

(Marqos 11:27-33; Lûqa 20:1-8)

23•Gava Ew hate p’aristgehê û cime’t hîn kir, serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê hatine cem Wî û gotinê: «Tu bi çi h’ukumî van kira dikî? Û k’ê ev h’ukum daye Te?»+
24Îsa li wan veger’and û got: «Ezê jî tiştekî ji we bipirsim. Heger we caba Min da, Ezê jî wer’a bêjim Ez bi çi h’ukumî van kira dikim. 25H’ukumê nixumandina Yûh’enna ji k’u bû, ji e’zmên bû, yan ji meriva bû?» Ewana nav hevda şêwirîn û gotin: «Heger em bêjin: ‹Ji e’zmên bû›, Ewê mer’a bêje: ‹Lê we çima ew bawer nekir?›+
26Lê heger em bêjin: ‹Ji meriva bû›, em ji e’laletê ditirsin, çimkî h’emûya qebûl dikir ku Yûh’enna p’êxember bû»+. 27Wana caba Îsa da û gotin: «Em nizanin». Ewî wanr’a got: «Ez jî wer’a nabêjim ku Ez bi çi h’ukumî van kira dikim.

Mesela du kur’a

28Hûn çawa t’exmîn dikin? Du kur’êd merivekî hebûn. Ewî kur’ê xweyî mezinr’a got: ‹Lawo! Îro her’e nav r’ez, şixul bike›. 29Ewî lê veger’and û got: ‹Ez naçim›, lê paşê p’oşman bû û çû. 30Hingê bav çû cem yê din ewî jî aha got: ‹Belê, ezê her’im bavo›, lê neçû. 31Niha ji van her du kur’a k’îjanî gur’a bavê xwe kir?» Wana gote Wî: «Yê mezin». Îsa jî gote wan: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku xercgir û ç’e’vder wê berî we bik’evine P’adşatîya Xwedê. 32Çimkî Yûh’enna hat ku r’îya r’astîyê nîşanî we ke, we ew bawer nekir, lê xercgir û ç’e’vdera ew bawer kirin. We ev tişt dît jî, lê dîsa hûn li xwe mukur’ nehatin, ku we ew bawer bikira+.

Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana

(Marqos 12:1-12; Lûqa 20:9-19)

33•Meseleke din jî bibihên. Merivekî xweyîmilk’ hebû, r’ezê tirîya danî, dora wê sûr kir h’ewzekî tirîh’incir’andinê têda k’ola, hêlaneke nobedara çêkir û ew bi k’irê da r’ezvana, çû welatekî din+. 34Gava wextê berdayînê nêzîk bû, ewî xulamêd xwe şandine cem r’ezvana, wekî ji berê r’ezê wî jêr’a bînin. 35R’ezvana xulamêd wî girtin, yek k’utan, yê din kuştin û yekî din jî dane ber kevira+. 36Ewî xulamne din şandin, ji yêd pêşin gelektir û wana usa jî anîne serê wan. 37Axirîyê, kur’ê xwe şande cem wan û got: ‹Hilbet wê ji kur’ê min şerm bikin›+. 38Lê gava r’ezvan ç’e’v kur’ê wî k’etin, hevr’a gotin: ‹Ev warê wî ye. Werin em vî bikujin û bibine xweyê mîrat’a wî›+. 39Û ew girtin ji r’ez derxistine der û kuştin+. 40Lê gava xweyê r’ez bê, wê çi serê wan r’ezvana bike?» 41Gotine Wî: «Wê qir’a wan neheqa bîne û r’ez bide r’ezvanêd usa, yêd ku wê wextda berê r’ezê wî bidinê»+.

42Îsa gote wan: «We nivîsarêda qet nexwendîye?

‹Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir,
ew bû serê e’nîşkê.
Ev yek ji alîyê Xudanda qewimî
û li ber ç’e’vê me h’eyr-h’ujmek’ar e!›[*]+

43Bona vê yekê Ez wer’a dibêjim, ku P’adşatîya Xwedê wê ji we bê standinê û miletekî usar’a bê dayînê, wekî bona Wî ber bîne. 44K’î ku bik’eve ser vî kevirî, wê hûrdexweşî be û ew kevir bik’eve ser k’ê, wê wî bih’incir’îne»[*]+ .

45Gava serekêd k’ahîna û fêrisîya meselêd Wî bihîstin, fe’m kirin ku Ew bona wan dibêje. 46Kirin ku Wî bigirin, lê ji e’laletê tirsîyan, çimkî Ew weke p’êxemberekî qebûl dikirin+.

22

Mesela de’watê

(Lûqa 14:15-24)

22^1•Dîsa Îsa bi mesela wanar’a xeber da û got:+
2«P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: P’adşakî de’wata kur’ê xwe kir+. 3Ewî xulamêd xwe şandin ku gazî xwendîyêd de’watê kin, lê wana nexwestin bên. 4Xulamne din şandin û got: ‹Xwendîyar’a bêjin: Min canega û h’eywanêd xweye dermalîkirî serjêkirine û nanê xwe hazir kirîye, her tişt hazir e. Werine de’watê!› 5Lê wana pişt guhê xweva avît, yek çû e’rdê xwe û yê din t’ucaretîya xwe. 6Yêd mayîn jî xulamêd wî girtin, k’utan û kuştin+. 7Çaxê p’adşê bihîst, hêrs k’et, ordîya xwe şand qir’a ewêd ku xulam kuştin anî û bajarê wan şewitand+. 8Hingê gote xulamêd xwe: ‹De’wat hazir e, lê xwendî ne hêja bûn+. 9R’abin her’ine serê r’îya û hûn k’ê ku bibînin, t’eglîfî de’watê kin›. 10Û ew xulam derk’etine serê r’îya, k’î ku dîtin, qenc û xirab, t’ev civandin û mala de’watê bi xwendîyava t’ijî bû.

11Lê gava p’adşa çû hindur’ ku xwendîya bibîne, merivek li wir dît ku k’incê de’watê lê t’unebû 12û gote wî: ‹Heval! Tu çawa bê k’incê de’watê k’etî vir?› Ewî deng nekir. 13Wê gavê p’adşê berdestîyar’a got: ‹Dest û p’îyê wî girêdin, bigirin bavêjine te’rîya derva. Li wir wê bibe qîr’în û ç’irke-ç’irka dirana›+.

14Awa gazîkirî gelek in, lê bijartî hindik in».

Pirsa xercdayîn û nedayînê

(Marqos 12:13-17; Lûqa 20:20-26)

15•Hingê fêrisî çûn şêwirîn, ku Wî çawa bi xebera bigirin+. 16Wana şagirtêd xwe t’evî piştgirêd Hêrodes şandine cem Wî û gotinê: «Dersdar! Em zanin ku Tu yekî r’ast î û r’îya Xwedê r’ast hîn dikî. Minetê ji kesî nagirî, çimkî nav merivada firqîyê danaynî+. 17Niha bêje me, Tu çawa t’exmîn dikî? Gelo r’ast e ku em xerc bidine Qeyser yan na?»+

18Îsa qelpîya wan zanibû û got: «Çima hûn Min dicêr’ibînin, dur’ûno+? 19P’erê xercdayînê nîşanî Min kin». Û wana zîvek Wîr’a anî. 20Îsa ji wan pirsî: «Ev navê nivîsar û sifet yê k’ê ye?» 21Wana got: «Yêd Qeyser in». Hingê gote wan: «Awa çi ku yêd Qeyser in bidine Qeyser û çi yêd Xwedê ne bidine Xwedê»+. 22Gava wan bihîst zendegirtî man, Ew hiştin û çûn.

Pirsa r’abûna mirîya

(Marqos 12:18-27; Lûqa 20:27-40)

23•Sadûqî, ku dibêjin r’abûna mirîya t’une, wê r’ojê hineke ji wan hatine cem Îsa jê pirsîn+
24û gotinê: «Dersdar! Mûsa got: ‹Heger yek bêzur’et bimire, bira birê wî jina wî bistîne û warê birê xwe şîn ke›[*]+ . 25Awa h’eft bira li cem me hebûn. Birê mezin zewicî, bêzur’et mir, jina wî birê wîr’a ma. 26Usa jî hate serê birê duda û yê sisîya, xulese hate serê her h’efta jî. 27Li pey h’emûyar’a ew jina jî mir. 28De îjar wê R’oja R’abûna mirîya ew k’ulfetê bibe jina k’îjanî ji wan her h’efta? Çimkî h’emûya jî ew standibû».

29Îsa li wan veger’and û got: «Hûn xalifî ne, çimkî ne nivîsara zanin, ne jî qewata Xwedê. 30R’oja R’abûna mirîya ne wê bizewicin, ne jî mêr kin, lê ewê mîna milyak’etêd e’zmên[*] bin. 31Lê derheqa r’abûna mirîyada, çima we ew xebera ku Xwedê wer’a gotibû nexwendîye? 32‹Ez Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq û Xwedêyê Aqûb im›[*] . Xwedê ne Xwedêyê mirîya ye, lê Xwedêyê zêndîya ye»+.

33Gava e’laletê ev tişt bihîstin, ser hînkirina Wî zendegirtî man.

T’emîya ser t’emîyar’a

(Marqos 12:28-34; Lûqa 10:25-28)

34•Lê gava fêrisîya bihîst ku Îsa sadûqî dengbir’î kirin, h’emû li cîkî civîyan. 35Hingê ji wan qanûnzana yekî pirs da Îsa ku Wî bicêr’ibîne û gotê: 36«Dersdar. Qanûnêda k’îjan e t’emîya here mezin?» 37Îsa gote wî: «‹Xudan Xwedêyê xwe h’iz bike bi t’emamîya dilê xwe, bi t’emamîya canîya xwe û bi t’emamîya h’işê xwe›[*]+ . 38Ev e t’emîya pêşin û here mezin. 39Û ya duda jî mîna vê ye: ‹Hevalê xwe weke xwe h’iz bike›[*]+ . 40Ji van her du t’emîyava h’emû nivîsarêd p’êxembera û Qanûnê girêdayî ne»+.

Mesîh kur’ê k’ê ye?

(Marqos 12:35-37; Lûqa 20:41-44)

41•Gava fêrisî civîyan, Îsa ji wan pirsî 42û got: «Hûn bona Mesîh çi difikirin, t’exmîna we Ew kur’ê k’ê ye?» Jêr’a gotin: «Kur’ê Dawid e»+.

43Îsa gote wan: «Lê çawa Dawid Wî pê R’uh’ Xudanê xwe h’esab dike? Çimkî wî got:

44‹Xudan gote Xudanê min:

Li milê Minî r’astê r’ûnê,
h’eta ku Ez dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*]+ .

45Heger Dawid Wî ‹Xudan› h’esab dike, Ew çawa dibe kur’ê wî?» 46Û kesekî nikaribû caba Wî bida û li pey wê r’ojêr’a kesekî newêribû pirsek jê bikira+.

23

H’evza xwe ji qanûnzan û fêrisîya bikin

(Marqos 12:38-40; Lûqa 11:37-52; 20:45-47)

23^1•Hingê Îsa e’lalet û şagirtêd Xwer’a xeber da û got: 2«Qanûnzan û fêrisî li ser k’ursîya Mûsa r’ûniştine. 3Îdî ewana çi wer’a bêjin xwey kin û biqedînin, lê mîna wan nekin, çimkî ewana dibêjin, lê nakin+. 4Barêd giran û ze’met girêdidin, datînine ser milêd meriva, lê ew xwexa naxwazin t’ilîya xwe jî bidinê. 5Ew her tiştî dikin, ku ber meriva bêne k’ifşê. K’îsikêd mezin li mil û e’nîyêd xweva girêdidin[*] û r’îşîyêd k’incêd xwe dirêj dikin[*]+ . 6Şayîyada herema jorin h’iz dikin, k’inîştada jî k’ursîyêd pêşin,+
7bazarada silavê bidine wan û meriv jî wanr’a ‹mamosta[*] › bêjin. 8Lê bira wer’a nebêjin: ‹Mamosta›, çimkî dersdarê we yek e[*] û hûn h’emû jî bira ne+. 9Li ser dinê hûn t’u kesîr’a nebêjin: ‹Bavo›, çimkî Bavê we yek e, ku e’zmana ye+. 10Ne jî wer’a bêjin: ‹R’êber›, çimkî R’êberê we yek e, ew Mesîh e. 11Bira nava weda yê herî mezin bibe berdestîyê we+. 12K’î ku xwe bilind ke, ewê nimiz be, lê k’î ku xwe nimiz ke, ewê bilind be+.

Wey li dur’ûya

13Lê wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn derê P’adşatîya E’zmana li ber meriva dadidin. Ne hûn dik’evinê û ne jî dihêlin ewêd ku dixwazin bik’evinê+. 14Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Alîkîva hûn malêd jinebîya h’ûfî xwe dikin, alîyê dinva jî bi dur’ûtî duayê xwe dirêj dikin. Bona vê yekê dîwana we wê hê giran be[*] . 15Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn be’r û bejê li hev didin, ku yekî nebawer bînin ser r’îya xwe. Gava meremê we dibe, hûn ewî ji xwe du cara zêdetir dikine p’ara ce’nimê. 16Wey li we r’êberêd kor, hûn dibêjin: ‹K’î ku bi p’aristgehê sond dixwe, ne tiştek e. Lê k’î ku bi zêr’ê li nav p’aristgehê sond dixwe, dibe deyndar›+. 17Hey bêh’iş û korno! K’îjan mezin e, zêr’ yan p’aristgeh, ku zêr’ h’elal dike+? 18Usa jî hûn dibêjin: ‹K’î ku bi gorîgehê sond dixwe ne tiştek e, lê k’î ku bi h’edîya li ser gorîgehê sond dixwe, dibe deyndar›. 19Hey korno![*] K’îjan e mezin? H’edî yan gorîgeh, ku h’edîyê h’elal dike+? 20Awa k’î ku bi gorîgehê sond dixwe, ew hin bi wê sond dixwe, hin jî bi h’emû tiştêd ku ser wê hene sond dixwe. 21K’î ku bi p’aristgehê sond dixwe, ew hin bi wê sond dixwe, hin jî bi Yê ku wêda dijî sond dixwe+. 22Û k’î ku bi e’zmên sond dixwe, ew hin bi t’extê Xwedê sond dixwe, hin jî bi Yê ku li ser R’ûniştîye sond dixwe+. 23Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn dehekê pûngê, anîsoyê û k’êmûnê didin, lê tiştêd Qanûnêye pêş, awa gotî heqîyê, r’e’mê û bawerîyê davêjine pişt guhê xwe. We gerekê ev yek bikirana û dest ji yêd mayîn nek’işanda+. 24R’êberêd kor! Hûn k’ermêşa diparzinin, lê deva dadiqurtînin! 25Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn t’as û fîncana r’ûyê dervava paqij dikin, lê hindur’va t’ijî timayî û ç’e’vbir’çîyî ne[*] . 26Fêrisîyê kor! Pêşîyê hindur’ê fîncan û t’asê paqij ke, wekî li derva jî paqij be. 27Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn mîna t’irbêd sipîkirî ne, ku dervava bedew xuya dibin, lê hindur’va bi hestûyê mirîya û bi h’emû h’eramîyêva t’ijî ne+. 28Usa jî hûn derva merivava r’ast k’ifş dibin, lê hindur’va hûn dur’û ne û neheq in.

Îsa axirîya wan wanr’a dibêje

29Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn mexberêd p’êxembera çêdikin û t’irbê yêd r’ast dixemilînin 30û dibêjin: ‹Heger em r’ojêd bavêd xweda bûna, me t’evî wan xûna p’êxembera nedir’êt›+. 31Îdî hûn niha xwexa didine îzbatkirinê, ku hûn zar’êd wan bava ne, yêd ku p’êxember kuştine. 32De kêmasîya xirabîyêd bavêd xwe t’emam kin. 33Me’rno! Ç’êjikêd me’ra! Hûnê çawa ji dîwana dojê bir’evin+?

34Bona vê yekê va Ezê p’êxembera, serwaxta û qanûnzana bişînime cem we û hûnê ji wan hineka bikujin, xaç kin, hineka jî nav k’inîştêd xweda bidine ber qamçîya û bajar-bajar bizêrînin+. 35H’emû xûna bêsûce ku ser r’ûyê e’rdê hatîye r’êtinê wê bê ser we, ji xûna Habîlê bêsûc h’eta xûna Zekerîyayê kur’ê Berexîya, ewê ku we nav p’aristgeh û gorîgehêda kuşt+. 36Ez r’ast wer’a dibêjim, ev h’emû xûnê bê serê vî nisilî.

Îsa li ser Orşelîmê dilovîne

(Lûqa 13:34-35)

37•Orşelîm! Orşelîm! Te p’êxember dikuştin û şandîyêd cem xwe didane ber kevira! Çend cara Min xwest ku zar’êd te usa bicivanda, çawa mirîşk cûcûkêd xwe bin baskê xweda dicivîne, lê we nexwest!+
38Va mala we wê xirabe û destjêk’işandî bimîne. 39Ez wer’a dibêjim, îdî ji vir şûnda hûn Min t’u car nabînin, h’eta ku bêjin: ‹Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê›[*] »+.

24

Îsa pêşda derheqa wêranbûna p’aristgehêda dibêje

(Marqos 13:1-2; Lûqa 21:5-6)

24^1•Gava Îsa ji p’aristgehê derk’et çû, şagirt çûne cem Wî, ku avayîyêd p’aristgehê nîşanî Wî kin. 2Îsa wanr’a got: «Hûn van h’emûya dibînin? Ez r’ast wer’a dibêjim, ev h’emûyê jî wêran bin, li vir kevirê li ser kevir qet nemîne!»+

Tengasî û zêrandin

(Marqos 13:3-13; Lûqa 21:7-19)

3Çaxê Ew ser ç’îyayê Zeyt’ûnê r’ûniştibû, şagirtêd Wî t’enê hatine cem Wî û jê pirsîn: «Bêje me, ev tişt wê k’engê biqewimin? Û nîşana hatina Te û axirîya vê dinyayê wê çawa be?» 4Îsa caba wan da û got: «Haş ji xwe hebin, ku t’u kes we nexapîne,+
5çimkî gelek wê pê navê Min bên û bêjin: ‹Ez im Mesîh› û wê geleka bixalifînin+. 6Hûnê dengê şer’a û be’sa şer’a bibihên, lê haş ji xwe hebin ku hûn xwe unda nekin. Gerekê ev tişt biqewimin, lê ew hê ne axirî ye+. 7Miletê r’abe li ser milet, p’adşatî li ser p’adşatîyê, cî-cîya wê xelayî-celayê û e’rdh’ejê bibin+. 8Lê ev h’emû mîna êşa k’ulfetê ye, ku destpêdike pê digire. 9Hingê wê we bidine cefê, we bikujin û bona navê Min ber ç’e’vê h’emû mileta r’eş bin+. 10Hingê gelekê ji r’ê bik’evin, nemamîya hevdu bikin û ber ç’e’vê hev bik’evin+. 11Gelek p’êxemberêd derew wê derk’evin û geleka bixalifînin+. 12Ji dest zêdebûna neheqîyê h’izkirina geleka wê sar be. 13Lê k’î ku h’eta xilazîyê teyax ke, ewê xilaz be+. 14Û ev Mizgînîya P’adşatîyê wê li nav t’emamîya dinyayê bê dannasînkirinê, ku h’emû miletar’a bibe şe’detî û hingê xilazî wê bê+.

H’eramîya Wêrankirinê

(Marqos 13:14-23; Lûqa 21:20-24)

15•Çaxê hûn ‹h’eramîya wêrankirinê›[*] cîyê pîrozda sekinî bibînin, çawa ku Danîyêl p’êxember got», (ewê ku dixûne bira fe’m bike),+
16«hingê ewêd ku Cihûstanêda ne bira bir’evine ç’îya. 17Ewê ku ser xanî ye bira jorda neyê xwarê ku ji mala xwe tiştekî hilde+. 18Û ewê ku k’ewşênda ye bira veneger’e ku p’otê xwe hilde. 19Lê wey li h’emla û destdergûşa wan r’ojada!+
20Dua bikin, ku r’eva we nek’eve zivistanê, yan jî r’oja şemîyê. 21Çimkî hingê tengasîke usa mezin wê bibe, ku ji destpêbûna dinyayê h’eta niha mîna wê nebûye û ne jî wê bibe+. 22Heger ew r’oj kin nebûna, t’u kes xilaz nedibû, lê bona xatirê bijartîya ew r’ojê kin bin+.

23Hingê, heger yek wer’a bêje: ‹Va ye Mesîh›, yan jî ‹Wa ye›, bawer nekin+. 24Çimkî mesîh û p’êxemberêd derew wê derên, nîşan û k’eremetêd mezin bikin, ku bikaribin bijartîyêd Xwedê jî bixalifînin+. 25Va ye Min pêşda wer’a got+.

26Heger ewana wer’a bêjin: ‹Wa ye Mesîh ber’îyêda ye›, dernek’evin, yan: ‹Va ye Ew filan odêda ye›, bawer nekin. 27Çimkî çawa birûsk ji r’ohilatê birq dide û h’eta r’oavayê xuya dibe, wê hatina Kur’ê Mêriv jî usa be+. 28Beret’e k’îderê hebe, teyrê jî li wir bicivin+.

Hatina Kur’ê Mêriv

(Marqos 13:24-27; Lûqa 21:25-28)

29•Li pey tengasîya wan r’ojar’a,

r’ûyê r’oyê wê bê girtinê
û hîvê jî r’onaya xwe nede,
steyrkê ji e’zmên bik’evin
û t’opêd e’zmana wê ji r’îyêd xwe derên[*]+ .

30Hingê nîşana Kur’ê Mêriv wê li e’zmên xuya be û h’emû miletêd dinyayê wê şînê bikin, gava bibînin Kur’ê Mêriv li ser e’wrêd e’zmên bi qewat û r’ûmeta mezin tê[*]+ . 31Ewê milyak’etêd Xwe bi bor’îya dengê bilind bişîne û wê bijartîyêd Wî ji her çar qulba berev kin, ji p’er’ekî e’zmana h’eta p’er’ê din+.

Dersa dara hêjîrê

(Marqos 13:28-31; Lûqa 21:29-33)

32•Ji dara hêjîrê dersekê hîn bin. Çaxê ç’iqilêd wê ter’ dibin û belgêd wê dibişkivin, îdî hûn zanin ku havîn nêzîk e. 33Usa jî gava hûn van h’emû tişta bibînin, bizanibin ku ev tişt[*] nêzîk e, li ber şêmîkê ye. 34Ez r’ast wer’a dibêjim, eva nisila derbaz nabe, h’eta ku ev h’emû tişt neqewimin+. 35E’rd û e’zmanê derbaz bin, lê gotinêd Min t’u car derbaz nabin+.

R’oj û sih’et ne e’yan e

(Marqos 13:32-37; Lûqa 17:26-30, 34-35)

36•Lê bona wê r’ojê û wê sih’etê t’u kes nizane, ne milyak’etêd e’zmana, ne jî Kur’[*] , lê t’enê Bav+. 37Çawa ku r’ojêd Nuhda qewimî, hatina Kur’ê Mêriv jî wê usa biqewime+. 38Çawa ku wan r’ojêd berî lêyîyê meriva dixwarin, vedixwarin, dizewicîn û mêr dikirin, h’eta wê r’oja ku Nuh k’ete gemîyê[*]
39û meriv pê neh’esîyan, h’eta ku lêyî r’abû û h’emû jî xeniqandin. Hatina Kur’ê Mêriv jî wê usa be+. 40Hingê du meriv wê nav e’rdê xweda bin, yekê bê hildanê û yê dinê bê hiştinê+. 41Û du k’ulfetê ser destar’ekî bin, yekê bê hildanê, ya din bê hiştinê. 42Awa h’işyar bimînin, çimkî hûn nizanin Xudanê weyê k’îjan r’ojê bê+. 43Lê vê yekê bizanibin. Heger xweyê malê bizanibûya ku dizê k’îjan dema şevê bihata, wê h’işyar bima û nehişta ku mala wî derevekira+. 44Bona vê yekê hûn jî hazir bin, çimkî Kur’ê Mêriv wê sih’eteke usada bê, ku hûn ne ç’e’vnihêr’î ne+.

Xulamê amin û xulamê bêamin

(Lûqa 12:35-48)

45•Awa k’î ye ew xulamê amin û serwaxt, ku axayê wî ew ser xulamêd xwe serwêr k’ifş kir, ku wextda xwarina wan bide wan? 46Xwezî li wî xulamî, ku çaxê axayê wî bê, ewî usa bibîne+. 47Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê wî bike serwêrê t’emamîya hebûka xwe. 48Lê heger xulamê xirab dilê xweda bêje: ‹Axayê min hatina xwe derengî êxist›+
49û destpêke li xulam-hevalêd xwe xe û t’evî yêd serxweş bixwe û vexwe, 50axayê wî xulamî wê r’ojeke usa bê, ku ew ne hîvîyê ye û sih’eteke usa, ku ew nizane. 51Ewê wî qet-qetî ke û p’ara wî wê t’evî dur’ûya ke. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana+.

25

Mesela dehe qîzêd bik’ir

25^1Hingê P’adşatîya E’zmana wê mîna vê yekê be: Dehe qîzêd bik’ir ç’irêd xwe hildan pêşîya ze’vêda çûn+. 2Ji wan pênc serwaxt bûn, lê pênc bêfe’m. 3Bêfe’ma ç’irêd xwe hildan, lê r’ûn xwer’a hilnedan, 4lê serwaxta t’evî ç’ira r’ûn jî derdanada xwer’a hildan. 5Gava ze’va derengî k’et, h’emû jî hênijîn û xewr’a çûn+.

6Nîvê şevê dengek hat: ‹Va ye ze’va tê! Pêşîya wîda her’in!› 7Hingê h’emû bik’ir r’abûn ç’irêd xwe saz kirin. 8Bêfe’ma gote serwaxta: ‹Ji wî r’ûnê xwe bidine me jî, çimkî ç’irêd me vêdisin›. 9Lê serwaxta caba wan da û gotin: ‹Na xêr, ev r’ûn wê t’êra me û we neke. Qenc e ku hûn her’ine cem yêd ku difiroşin xwer’a bik’ir’in›. 10Gava ew çûn bik’ir’in, ze’va hat û ewêd hazir t’ev wî k’etine de’watê û derî hate girtinê+. 11Paşê bik’irêd din hatin û gotin: ‹Em xulam, Em xulam! Derî li me veke!›+
12Lê ewî caba wan da got: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, ez we nas nakim›+. 13Awa h’işyar bimînin, çimkî hûn ne r’oja hatina Kur’ê Mêriv zanin, ne jî sih’etê+.

Mesela sê xulama

(Lûqa 19:11-27)

14•Wî çaxî P’adşatîya E’zmana wê mîna vê yekê be: Merivek ku wê derk’eta r’êwîtîyê, gazî xulamêd xwe kir û hebûka xwe sparte wan. 15Pênc telant[*] dane yekî, du telant dane yekî û telantek jî da yekî, her kesîr’a weke qewata wî û r’êk’et çû. 16Ewê ku pênc telant standibûn, pêr’a-pêr’a çû bi wan k’ir’î û firot, pêncêd din jî qazinc kirin. 17Usa jî ewê ku du telant standibûn, duduyêd din jî qazinc kirin. 18Lê ewê ku telantek standibû, çû e’rd k’ola û zîvê axayê xwe têda veşart.

19Pey gelek wextr’a axayê wan xulama hat û xwest heq-h’esabê xwe t’evî wan r’ast ke+. 20Ewê ku pênc telant standibûn pêşda hat, pênc telantêd mayîn jî anîn û got: ‹Axayê min, te pênc telant dabûne min. Va min ser wanda pêncêd din jî qazinc kirine›. 21Axayê wî gotêda: ‹E’ferim, xulamê qenc û amin! Tu nav tiştêd hindikîda amin mayî, ezê te daynime ser gelek tişta. Bik’eve şayîya axayê xwe!›+

22Ewê ku du telant standibûn jî hat û got: ‹Ez xulam! Te du telant dabûne min. Va min duduyêd din jî li ser wanda qazinc kirine›. 23Axayê wî gotê: ‹E’ferim, xulamê qenc û amin! Tu nav tiştêd hindikîda amin mayî, ezê te daynime ser gelek tişta. Bik’eve şayîya axayê xwe!›

24Lê ewê ku telantek standibû hat û got: ‹Axayê min, min zanibû ku tu merivekî h’işk î. Ji wî cîyê te neçandîye didirûyî û cîyê ku te ne r’eşandîye berev dikî. 25Ez jî tirsîyam û çûm telantê te e’rdêda veşart. Hanê malê te ter’a be›. 26Axayê wî lê veger’and û gotê: ‹Xulamê xirab û xwer’anedîtî! Te zanibû ez ji wî cîyê ku min neçandîye didirûm û ji wî cîyê ku min ner’eşandîye berev dikim,+
27te çima zîvê min neda k’arkira û ez bihatama min malê xwe bi selef bistanda? 28Niha telant ji wî bistînin û bidine ewê ku dehe telantêd wî hene. 29Çimkî yê k’ê ku heye, wîr’a wê bê dayînê û serda zêde be, lê yê k’ê ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê+. 30Lê ew xulamê bêkêr bavêjine te’rîya derva. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana›+.

R’oja Axretê

31Gava Kur’ê Mêriv t’evî h’emû milyak’eta û r’ûmeta Xweva bê, hingê wê ser t’extê Xweyî r’ûmetê r’ûnê+
32h’emû milet wê li ber Wî bicivin. Ewê wana ji hev başqe ke, çawa şivan pêz ji bizina vediqetîne+. 33Ewê pêz li milê Xweyî r’astê bide sekinandinê, lê bizina li milê Xweyî ç’epê. 34Hingê P’adşa wê yêd li milê Xweyî r’astêr’a bêje: ‹Werin bimbarekbûyîyêd alîyê Bavê Minda! Ew P’adşatîya ku bona we ji wextê e’firandina dinyayêda hazir bûye war bin+. 35Çimkî Ez bir’çî bûm we xwarin da Min, Ez t’î bûm we av da Min, Ez xerîb bûm we Ez qebûl kirim,+
36Ez te’zî bûm we Ez k’inc kirim, Ez nexweş bûm hûn ser Minda hatin, Ez kelêda bûm hûn hatine cem Min›+. 37Hingê yêd r’ast wê Wîr’a bêjin: ‹Xudan, me k’engê Tu bir’çî dîtî û xwarin daye Te? Yan me Tu t’î dîtî û av daye Te? 38Me k’engê Tu xerîb dîtî û Tu qebûl kirî, yan jî Tu te’zî dîtî û Tu k’inc kirî? 39K’engê me Tu nexweş yan kelêda dîtî û em hatine cem Te?› 40P’adşayê jî wanr’a bêje: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, heger we qencî ji van xûşk-birêd Mine yê herî biç’ûk yekîr’a kir, we Minr’a kir›+.

41Hingê Ewê yêd milê Xweyî ç’epêr’a bêje: ‹Nifir’lêbûyîno! Dûrî Min her’in nava agirê h’eta-h’etayê, ku bona mîrêcin û milyak’etêd wî hazir bûye[*]+ . 42Çimkî Ez bir’çî bûm we xwarin neda Min, Ez t’î bûm we av neda Min, 43Ez xerîb bûm we Ez qebûl nekirim, Ez te’zî bûm we Ez k’inc nekirim, Ez nexweş û kelêda bûm hûn ser Minda nehatin›. 44Hingê ewê Wîr’a bêjin: ‹Xudan! Me k’engê Tu bir’çî yan t’î, yan xerîb, yan bê sit’ar, yan nexweş, yan kelêda dîtî û me alîk’arî neda Te?› 45Wî çaxî Ewê caba wan bide û bêje: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, heger we qencî ji evêd herî biç’ûk yekîr’a nekir, we Minr’a jî nekir›+. 46Û evê her’ine cefê h’eta-h’etayê, lê yêd r’ast wê her’ine jîyîna h’eta-h’etayê»+.

26

Girtin, xaçkirin û r’abûna Îsa

Şêwira kuştina Îsa

(Marqos 14:1-2; Lûqa 22:1-2; Yûh’enna 11:45-53)

26^1•Gava Îsa ev h’emû xeber xilaz kirin, şagirtêd Xwer’a got: 2«Hûn zanin ku wê du r’oja şûnda Cejina Derbazbûnê be. Û Kur’ê Mêriv wê bê dayînê ku bê xaçkirinê»+.

3Hingê serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê seraya serekk’ahînda ku navê wî Qeyafa bû civîyan 4û li hev şêwirîn ku Îsa dizîva bi fêlbazîyê bigirin, bikujin. 5Lê wana digot: «Bira ev yek cejinêda nîbe, wekî cime’t r’anebe ser niga».

Îsa Beytanyayêda tê r’ûnkirinê

(Marqos 14:3-9; Yûh’enna 12:1-8)

6•Çaxê Îsa li Beytanyayê mala Şimh’ûnê k’otîda bû,+
7k’ulfeteke ku derdaneke wêye alabastirêyî r’ûnê bînxweş hebû, hate cem Wî û çaxê Ew li ser sifrê r’ûniştî bû, ewê ew r’ûn r’ête ser serê Wî. 8Gava şagirta ev yek dît, li wan xweş nehat û gotinê: «Çima eva zîyana bû? 9Eva r’ûna wê qîmetekî biha bihata firotanê û feqîrar’a bihata belakirinê».

10Lê ew yek Îsava e’yan bû û wanar’a got: «Çima hûn xatirê wê k’ulfetê dik’evin? Ewê tiştekî qenc bona Min kir. 11Feqîrê her gav t’evî we bin, lê Ezê her gav t’evî we nîbim+. 12Ewê bona definkirina Min ew r’ûn r’ête ser bedena Min+. 13Ez r’ast wer’a dibêjim, dinyayêda k’îderê eva Mizgînîya bê dannasînkirinê, wê kirina vê k’ulfetê jî bona bîranîna wê bê gotinê»+.

Cihûda nemamîya Îsa dike

(Marqos 14:10-11; Lûqa 22:3-6)

14•Hingê yek ji her donzdeha ku Cihûdayê Îsxeryotî dihate gotinê, çû cem serekêd k’ahîna+
15û got: «Hûnê çi bidine min, wekî ez Wî bidime destê we?» Û wana sî zîv jimirîn danê+. 16Ji wir şûnda ew mecalekê diger’îya ku çawa Îsa bide destê wan.

Îsa t’evî şagirtêd Xwe şîva Cejina Derbazbûnê dixwe

(Marqos 14:12-21; Lûqa 22:7-13; Yûh’enna 13:21-30)

17•Li r’oja pêşine Cejina Nanê Şkeva, şagirt hatine cem Îsa û jêr’a gotin: «Tu li k’u dixwazî Şîva Cejina Derbazbûnê bixwî, wekî em Ter’a hazir kin?» 18Ewî jî got: «Her’ine bajêr, cem filan merivî û bêjine wî: ‹Dersdar dibêje: R’oja Min nêzîk e. Ezê t’evî şagirtêd Xwe mala teda Cejina Derbazbûnê derbaz kim›». 19Û şagirta usa kir, çawa ku Îsa wanar’a e’mir kiribû û şîva Cejina Derbazbûnê hazir kirin.

20Êvarê t’ev her donzdeha ser sifrê r’ûnişt. 21Gava wana hê dixwar, Îsa got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, yekî ji we wê nemamîya Min bike»+. 22Şagirt gelekî ber xwe k’etin û her yekî ji wan gote Wî: «Xudan, dibe ku ez im?» 23Ewî li wan veger’and û got: «Ewê ku pe’rîyê Xwe t’evî Min t’asêda kir, ewê nemamîya Min bike. 24R’ast Kur’ê Mêriv wê usa her’e çawa ku bona Wî hatîye nivîsarê, lê wey li wî merivê ku nemamîya Kur’ê Mêriv bike! Wîr’a hê qenc bû ku ew qet dinê nek’eta»+. 25Cihûdayê ku wê nemamîya Wî bikira, lê veger’and û gotê: «Dersdar, dibe ku ez im?» Îsa wîr’a got: «Te bi devê xwe got».

Şîva Xudan

(Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-23; Korint’î I 11:23-25)

26•Awa gava wana hê nan dixwar, Îsa nan hilda şikirî da, kerkir da şagirta û got: «Han hildin bixwin. Eva bedena Min e»+.

27Peyr’a k’as hilda şikirî da, da wan û wanar’a got: «Hûn h’emû jî ji vê vexwin, 28eva xûna Min e bona peymanê[*] , ku bona baxşandina gunêd geleka tê r’êtinê+. 29Lê Ez wer’a dibêjim, îdî Ez ji vir şûnda t’u car ji vê meya tirîyê venaxwim, h’eta wê r’oja ku Ezê t’evî we P’adşatîya Bavê Xweda ji ya nû vexwim».

30Paşê wana zebûrek stira, derk’etin çûne ç’îyayê Zeyt’ûnê+.

Îsa derheqa înk’arîya Petrûsda dibêje

(Marqos 14:27-31; Lûqa 22:31-34; Yûh’enna 13:36-38)

31•Hingê Îsa wanar’a got: «Îşev hûn h’emûyê jî ji Min p’işk bin her’in, çimkî nivîsar e: ‹Ezê li şivên xim û pezê jî bela-belayî be›[*]+ . 32Lê gava ku Ez ji mirinê r’abim, Ezê berî we her’ime Celîlê»+. 33Petrûs lê veger’and û gotê: «Heger h’emû jî ji Te p’işk bin her’in, lê ez t’u car ji Te naçim». 34Îsa wîr’a got: «Ez r’ast ter’a dibêjim, hema îşev hê berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî». 35Petrûs Wîr’a got: «Heger cî bê, ezê t’evî Te bimirim jî, lê t’u car Te înk’ar nakim». H’emû şagirta jî usa got+.

Îsa li Gêtşemanîyê dua dike

(Marqos 14:32-42; Lûqa 22:39-46)

36•Hingê Îsa t’evî wan çû wî cîyê ku jêr’a Gêtşemanî dibêjin û şagirtar’a got: «Vira r’ûnên, h’eta Ez her’im dera han dua bikim». 37Ewî t’evî Xwe Petrûs û her du kur’êd Zebedî hildan, k’eser hatê û ber Xwe k’et+. 38Hingê Îsa wanar’a got: «Dilê Min haqas derd û k’eder e, mîna ber mirinê. Vira bimînin û t’evî Min h’işyar bin»+.

39Hinekî pêşda çû Xwe dever’ûya avît dua kir û got: «Bavê Min! Heger dibe, bira ev k’asa cefê ser Minr’a derbaz be. Lê ne ku çawa Ez dixwazim, lê bira xwestina Te be»+.

40Paşê hate cem şagirta, ew r’azayî dîtin û gote Petrûs: «We nikaribû ku sih’etekê hûn t’evî Min h’işyar bimana? 41H’işyar bimînin û dua bikin, wekî hûn nek’evine nava cêr’ibandinê. Belê r’uh’ r’azî ye, lê beden sist e»+.

42Careke din jî Îsa çû dua kir û got: «Bavê Min! Heger nabe ku ev k’asa cefê ji Min derbaz be h’eta ku Ez wê venexwim, bira xwestina Te be»+.

43Îsa hat, ew dîsa xewêda dîtin, ç’e’vêd wan ji xewê venedibûn. 44Û ew hiştin çû, cara sisîya dua kir, dîsa ew xeber gotin.

45Hingê hate cem şagirta û wanar’a got: «Hûn hela hê r’azayî ne û r’ih’et dibin? Va wext pêr’a gihîşt ku Kur’ê Mêriv bik’eve destê gunek’ara+. 46R’abin em her’in. Va ye ewê ku nemamîya Min dike nêzîk bû».

Girtina Îsa

(Marqos 14:43-50; Lûqa 22:47-53; Yûh’enna 18:3-12)

47•Ewî hê xeber dida, nişkêva Cihûdayê ku yek ji wan donzdeha bû hat. Ewî t’evî xwe ji alîyê serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’têda e’laleteke giran anîbû, bi dara û şûra+. 48Awa nemamê Wî e’şeret dabû wan û gotibû: «Ez k’îjanî ku r’amûsim, Ew e, Wî bigirin».

49Hingê Cihûda nêzîkî Îsa bû û gotê: «Silav li Te, dersdar!» û r’amûsa. 50Îsa wîr’a got: «Heval, tê çi bikî zû bike!»[*] Wê gavê ew pêşda hatin, dest avîtine Îsa û Ew girtin. 51Nişkêva yekî ji ewêd ku t’evî Îsa bû, r’abû şûrê xwe k’işand li xulamê serekk’ahîn xist û guhê wî pekand+. 52Wê gavê Îsa wîr’a got: «Şûrê xwe bike cî. K’î ku şûr hiltîne, ewê bi şûr her’e+. 53Te t’irê Ez nikarim ji Bavê Xwe bixwazim wekî pêr’a-pêr’a donzdeh ordîya zêdetir milyak’et bigihîne Min? 54Lê nivîsar wê çawa bêne sêrî ku dibêjin, gerekê h’emû aha bin?»

55Wê gavê Îsa e’laletêr’a got: «Tê bêjî we ser qaçaxekîda girtîye, ku hûn bi dara û şûra hatine Min bigirin? Ne Ez her r’oj t’evî we p’aristgehêda r’ûdiniştim Min hûn hîn dikirin, lê we Ez nedigirtim+. 56Lê ev h’emû tişt qewimîn, ku nivîsarêd p’êxembera bêne sêrî». Wê demê h’emû şagirta Ew hiştin û r’evîn+.

Îsa li ber civîna giregira

(Marqos 14:53-65; Lûqa 22:54-55, 63-71; Yûh’enna 18:13-14, 19-24)

57•Yêd ku Îsa girtin, Ew birine cem Qeyafayê serekk’ahîn, li wî cîyê ku qanûnzan û r’ûspî civîyabûn. 58Petrûs jî dûrva h’eta h’ewşa serekk’ahîn p’ê-p’ê pey Wî çû k’ete hindur’ û li nav nobedara r’ûnişt, ku bizanibe axirî wê çawa be. 59Serekêd k’ahîna û t’emamîya civîna giregira jî miqabilî Îsa şe’detîke derew diger’îyan ku Wî bikujin, 60lê nedîtin. Gelek şe’dêd derew jî hatin, dîsa nedîtin. Paşê du şe’dêd derew pêşda hatin+
61û gotin: «Evî got: ‹Ez dikarim p’aristgeha Xwedê hilşînim û nava sê r’ojada dîsa wê çêkim›»+.

62Serekk’ahîn r’abû ser p’îya û Wîr’a got: «Bona van şe’detîya ku evana miqabilî Te didin Tu çima cabekê nadî?»+
63Lê Îsa dengê Xwe nekir. Serekk’ahîn dîsa Wîr’a got: «Ez Te bi Xwedêyê sax didime sondê. Mer’a bêje, Tu yî Mesîh, Kur’ê Xwedê?»+
64Îsa gote wî: «Te bi devê xwe got. Lê Ez wer’a dibêjim,

ji vir şûnda hûnê Kur’ê Mêriv li k’êleka Yê Herî Zor,
li milê Wîyî r’astê r’ûniştî
û li ser e’wrêd e’zmên tê bibînin»[*]+ .

65Hingê serekk’ahîn k’incêd xwe qelaştin û got: «Eva Xwedê bêhurmet dike! Îdî şe’de çî mer’a ne? Va we bihîst Ewî çawa Xwedê bêhurmet kir!+
66Weva çawa xuya dike?» Wana jî lê veger’and û gotin: «Wîr’a kuştin dik’eve»+.

67Wê gavê t’ûyî r’ûyê Wî kirin, bi k’ulma lêxistin, hineka jî şemaq lê didan+
68û digotinê: «Mesîh, p’êxembertîyê mer’a bike, k’a k’î bû ku Te xist?»

Petrûs Îsa înk’ar dike

(Marqos 14:66-72; Lûqa 22:56-62; Yûh’enna 18:15-18, 25-27)

69•Wî çaxî Petrûs derva li h’ewşêda r’ûniştibû. Carîk hate cem wî û gotê: «Tu jî t’evî Îsayê Celîlê bûyî». 70Lê ewî li ber h’emûya înk’ar kir û got: «Ez nizanim tu çi dibêjî».

71Çaxê ew çû ber dergeh, yeke din ew dît û gote ewêd ku li wir bûn: «Evê han jî t’evî Îsayê Nisretê bû». 72Ewî dîsa bi sond înk’ar kir got: «Ez wî merivî nas nakim». 73Xêlekê şûnda ewêd ku li wir bûn çûne cem Petrûs û gotinê: «Hebe-t’unebe tu jî ji wan î, çimkî xeberdana te te difiroşe». 74Hingê ewî nifir’ xwe kir, sond xwar û got: «Ez wî merivî nas nakim».

Wê gavê dîk bang da 75û Petrûs ew gotina Îsa anî bîra xwe ku wîr’a gotibû: «Berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî». Derk’ete derva û k’ele-k’el girîya+.

27

Îsa dibine ber Pîlato

(Marqos 15:1; Lûqa 23:1-2; Yûh’enna 18:28-32)

27^1•Gava sibeh safî bû, t’emamîya serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê li hev şêwirîn ku Îsa çawa bidine kuştinê. 2Ew girêdan, birin dane destê Pîlatoyê welî+.

Axirîya Cihûda

(K’arêd Şandîya 1:18-19)

3•Hingê Cihûdayê ku nemamîya Wî kir, dît ku Îsa hate neheqkirinê, p’oşman bû, ew sî zîv veger’ande serekêd k’ahîna û r’ûspîya 4û got: «Min gune kir. Ez bûme sebebê xûna bêsûc». Wana jî gote wî: «Çî mer’a ne? Tu zanî». 5Ewî jî ew zîv avîtine nav p’aristgehê, derk’et çû xwe xeniqand+.

6Serekêd k’ahîna zîv hildan û gotin: «Ne r’ast e ku em van bikine nav xizna p’aristgehê, çimkî ew heqê xûnê ye»+. 7Hingê ew li hev şêwirîn û bi wan zîva E’rdê Axînker k’ir’în, bona t’irbêd xerîba. 8Lema ew e’rd h’eta îro jî «E’rdê Xûnê» tê gotinê. 9Hingê ew gotina bi zarê Yêremîya p’êxember hate sêrî: «Sî zîv qîmet dan, weke wî qîmetê ku hineke ji zar’êd Îsraêlê qayl bûn+
10û ew dane E’rdê Axînker, çawa ku Xudan minr’a e’mir kir»[*]+ .

Pirsa Pîlato

(Marqos 15:2-5; Lûqa 23:3-5; Yûh’enna 18:33-38)

11•Îsa ber welî sekinî, welî ji Wî pirsî û got: «Tu yî p’adşê cihûya?» Îsa wîr’a got: «Te bi devê xwe got»+. 12Lê çaxê serekêd k’ahîna û r’ûspîya davîtine Wî, Ewî qet caba kesekî neda. 13Hingê Pîlato Wîr’a got: «Tu nabihêyî çiqas şikîyatê Te dikin?»+
14Ewî dîsa caba kesekî neda, h’eta welî jî şaş ma.

Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin

(Marqos 15:6-15; Lûqa 23:13-25; Yûh’enna 18:39–19:16)

15•E’detê welî bû ku li cejinêda bi xwestina e’laletê girtîk wanr’a ber’da. 16Hingê girtîkî wanî k’ifş hebû, ku navê wî Barabas bû. 17Gava ku ewana civîyan, Pîlato wanar’a got: «Hûn k’îjanî dixwazin ku ez bona we ber’dim, Barabas yan Îsayê ku Mesîh tê gotinê?» 18Ewî zanibû ku ji dest h’evsûdîyê Îsa dabûne destê wî+.

19Gava ew li herema dîwanê r’ûniştibû, k’ulfeta wî cab şand û got: «K’arê te ewî Bêsûc nek’etîye, çimkî vê şeva derbazbûyî xewnêda bona Wî gelek tişt ser minr’a derbaz bûn». 20Lê serekêd k’ahîna û r’ûspîya e’lalet r’azî kir, ku Barabas bixwazin û Îsa unda kin+. 21Welî dîsa wanar’a got: «Hûn ji van her duya k’îjanî dixwazin ku ez wer’a ber’dim?» Wana jî got: «Barabas!» 22Pîlato wanar’a got: «Lê ez Îsayê ku Mesîh jêr’a dibêjin çawa bikim?» H’emûya jî got: «Bira bê xaçkirinê!» 23Welî got: «Lê Evî çi xirabî kirîye?» Hingê wana hê kire qîr’în û gotin: «Bira bê xaçkirinê!»+

24Pîlato jî dît, wekî tiştek k’arê nade, lê hê şer’ û de’w destpêdibe, av hilda li ber e’laletê destêd xwe şûştin û got: «Ez ji xûna Vî bêsûc im. Hûn xwexa binihêr’in»+. 25Û t’emamîya cime’tê caba wî da û got: «Bira xûna Wî li ser me û li ser zar’êd me be!»+

26Hingê Pîlato Barabas wanar’a ber’da, lê Îsa da ber qamçîya û da destê wan ku bê xaçkirinê+.

Esker qerfê xwe li Îsa dikin

(Marqos 15:16-20; Yûh’enna 19:2-3)

27•Hingê eskerêd welî Îsa birine hindur’ê qesirê û t’emamîya r’efa eskera ser Wî civîya. 28K’incê Wî jê êxistin û çuxekî sorê gevez lê kirin. 29Paşê t’acek ji stirîya vegirtin dane serê Wî û qamîşek jî dane destê Wîyî r’astê. Hingê ber Wî çok dan, qerfê xwe pê kirin û gotin: «Xweş be, P’adşê Cihûda!» 30T’ûyî Wî kirin, qamîş hildan serê Wî xistin+. 31Pey qerfkirinêr’a çuxê sor ji Wî êxistin û k’incê Wî lêkirin û dane pêşîya xwe birin ku Wî xaç kin.

Xaçkirina Îsa

(Marqos 15:21-32; Lûqa 23:26-43; Yûh’enna 19:17-27)

32•Çaxê ew derk’etine derva, eskera yekî kûrênî dît ku navê wî Şimh’ûn bû, p’êyî ser wî kirin ku xaçê Wî hilde. 33Ewana gihîştine wî cîyê ku jêr’a Golgota digotin, ku tê fe’mkirinê: «Cîyê Qafa». 34Şerava zirav t’evkirî danê ku vexwe. Lê çaxê Ewî te’m kir, nexwest vexwe+.

35Ew xaç kirin, ser k’incê Wî p’eşk avîtin û li nav xweda bela kirin[*]+ . 36Paşê wê derê r’ûniştin û nobedarî li Wî kirin. 37Neheqîya Wî nivîsîn danîn fêza serê Wî: «EV ÎSA, P’ADŞÊ CIHÛYA YE».

38Hingê du qaçax jî t’evî Wî hatine xaçkirinê, yek milê r’astê û yê din milê ç’epê. 39Ewêd ku wirr’a diçûn-dihatin Ew bêhurmet dikirin, serê xwe dih’ejandin+
40û digotinê: «Ne Teyê p’aristgeh hilşanda û sê r’ojada çêkira? De Xwe xilaz ke, heger Tu Kur’ê Xwedê yî! Ji xaç were xwarê!»+
41Usa jî serekêd k’ahîna, qanûnzana û r’ûspîya t’evayî qerfê xwe Wî dikirin û digotin: 42«Xelq xilaz kir, lê Xwe nikare xilaz ke! Ev nîne P’adşê Îsraêlê? De bira niha ji xaç bê xwarê û emê bawerîya xwe Wî bînin+. 43Gumana Xwe danî ser Xwedê, de bira niha Wî xilaz ke, heger Xwedê ji Wî r’azî ye, çimkî got: ‹Ez Kur’ê Xwedê me›». 44Qaçaxêd ku t’evî Wî hatine xaçkirinê, wana jî usa te’n li Wî dixistin.

Mirina Îsa

(Marqos 15:33-41; Lûqa 23:44-49; Yûh’enna 19:28-30)

45•Nîvro ji sih’eta donzdeha h’eta sih’eta sisîya t’emamîya e’rdê bû te’rî. 46Nêzîkî sih’eta sisîya Îsa bi dengekî bilind kire qîr’în û got: «Êlî, Êlî, lama sabaxtanî?» ku tê fe’mkirinê: «Xwedêyê Min, Xwedêyê Min, Te çima Ez hiştim?»[*]+
47Ewê ku nêzîk sekinîbûn, gava ev xeber bihîstin, gotin: «Ew gazî Êlyas dike». 48Yek ji wan bi lez bezî, lûfika be’rê hilda sirkêda kir, li ser qamîşekîva danî û da Wî ku vexwe+. 49Lê hinekêd din gotin: «Bisekine. Em bibînin, k’a Êlyasê bê Wî xilaz ke?»

50Îsa dîsa bi dengekî bilind kire gazî û r’uh’ê Xwe da.

51Hema hingê p’er’da p’aristgehê ji sêrî h’eta binî qelişî, bû du tîşa. E’rd h’ejîya, kevir qelişîn,+
52t’irb vebûn û gelek mirîyêd buhurtî r’abûn+. 53Ew ji t’irba derk’etin pey r’abûna Îsar’a, çûne Bajarê Pîroz û geleka ew dîtin+.

54Çaxê sersed û ewêd ku t’evî wî nobedarîya Îsa dikirin, e’rdh’ej û ew h’emû tiştê qewimî dîtin, r’isasê ew girtin û gotin: «R’astî jî Eva Kur’ê Xwedê bû!»

55Li wê derê gelek k’ulfet jî hebûn, ku dûrva dinihêr’în. Ew ji Celîlê li pey Îsa hatibûn, berdestî Wîr’a kiribûn. 56Meryema Mejdelanî, Meryema dîya Aqûb û Ûsiv û dîya her du kur’êd Zebedî li nav wanda bûn+.

Definkirina Îsa

(Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42)

57•Berê êvarê merivekî dewletî ji Arîmetyayê hat, ku navê wî Ûsiv bû. Ew jî yek ji şagirtêd Îsa bû. 58Ew çû cem Pîlato û cinyazê Îsa ji wî xwest. Wê gavê Pîlato e’mir kir ku cinyaz bê dayînê. 59Ûsiv cinyaz hilda, qedekê k’itanîyî paqijda k’efen kir 60û danî nav t’irba[*] xweye nû ku qeyêda k’olabû. Paşê ewî kevirekî mezin holî ber derê t’irbê kir û çû+. 61Meryema Mejdelanî û Meryema din li wê derê bûn û pêşberî t’irbê r’ûniştibûn.

Nobedarêd t’irbê

62R’oja din ku pey r’oja t’ivdarekkirinê[*] bû, serekêd k’ahîna û fêrisîya li cem Pîlato civîyan 63û gotin: «Em xulam, tê bîra me, ku Ewî derewîn saxtîya Xweda gotibû: ‹Ezê r’oja sisîya ji mirinê r’abim›+. 64Niha e’mir ke ku h’eta r’oja sisîya miqatî t’irbê bin, nebe ku şagirtêd Wî bên Wî bidizin û cime’têr’a bêjin: ‹Ew ji mirinê r’abûye›. Îdî xalifandina paşîyê ji ya pêşîyê xirabtir be». 65Pîlato wanr’a got: «Va ne wer’a eskerêd nobedar. Her’in çawa ku hûn zanin usa jî miqatî t’irbê bin». 66Ew jî çûn miqatî t’irbê bûn, kevir mor kirin û eskerêd nobedar li ber danîn+.

28

Îsa ji mirinê r’adibe

(Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-12; Yûh’enna 20:1-10)

28^1•Pey şemîyêr’a, r’oja yekşemê[*] serê sibehê zû Meryema Mejdelanî û Meryema din hatin ku t’irbê bibînin+. 2Nişkêva e’rd qayîm h’ejîya, çimkî milyak’etekî Xudan ji e’zmên hate xwarê, kevir ji ber t’irbê wêda kir û ser r’ûnişt+. 3Dîndara wî mîna birûskê bû û k’incê wî mîna berfê sipî bûn+. 4Nobedar ji tirsa wî t’evîhev bûn û bûne mîna mirîya+. 5Milyak’et wan k’ulfetar’a got: «Netirsin! Ez zanim hûn li Wî Îsayî diger’in, Yê ku hate xaçkirinê. 6Ew ne li vir e, çimkî Ew ji mirinê r’abûye, çawa ku Ewî gotibû. Werin wî cîyê ku Ew[*] p’aldayî bû bibînin. 7Zû her’in bêjine şagirtêd Wî: ‹Ew ji mirinê r’abûye û Ewê berî we her’e Celîlê. Li wir hûnê Wî bibînin›. Va ye min wer’a got»+.

8Ew bi xof û eşqeke mezin lez ji t’irbê derk’etin û lezandin ku şagirtar’a bêjin. 9Nişkêva Îsa r’astî wan hat û got: «Silav li we!» Ewana nêzîkî Wî bûn, xwe avîtine nigêd Wî girtin û serê xwe ber danîn+. 10Hingê Îsa wanar’a got: «Netirsin! Her’in bêjine birêd Min, ku ew her’ine Celîlê û li wir wê Min bibînin»+.

Nobedar têne r’uşetkirinê

11Çaxê ku k’ulfet çûn, hinek ji nobedara hatine bajêr û tiştêd ku qewimîbûn serekêd k’ahînar’a gotin. 12Serekêd k’ahîna t’evî r’ûspîya civîyan û şêwirîn. Paşê wana gelek p’ere dane nobedara 13û gotin: «Bêjin: ‹Çaxê em xewêda bûn, şagirtêd Wî hatin Ew dizîn›. 14Û heger ev tişt bigihîje guhê welî, emê wî r’azî kin û we bêxem kin». 15Wana jî p’ere hildan û usa kirin, çawa ku hatibûne hînkirinê. Û ev gotin li nav cihûyada h’eta r’oja îro bela bûye.

Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike

(Marqos 16:14-18; Lûqa 24:36-49; Yûh’enna 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:6-8)

16•Her yanzdeh şagirt jî çûne Celîlê wî ç’îyayê ku Îsa wanr’a gotibû. 17Gava ku dîtin, serê xwe ber Wî danîn, lê hinek jî dudilî bûn+. 18Îsa nêzîkî wan bû, wanr’a xeber da û got: «H’emû h’ukumê e’rd û e’zmên Minr’a hate dayînê+. 19Niha her’in h’emû mileta hîn kin û wana bi navê Bav, Kur’ û R’uh’ê Pîroz binixumînin+
20û wan h’emû t’emîyêd ku Min dane we mileta hîn kin, wekî ew xwey kin. Ez va îroda her t’im h’eta axirîya dinyayê t’evî we me!»+

* 1:3 Nav destnivîsarêd hinekada dewsa «R’am» «Aram» heye.

* 1:7 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Asaf» «Asa» heye.

* 1:21 «Îsa» bi zimanê îbranî aha tê fe’mkirinê: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn».

* 1:23 Îşaya 7:14.

* 1:23# Îşaya 8:8, 10.

* 1:25 Nav hinek destnivîsarada «kur’ê wêyî nixurî» heye.

* 2:6 Mîxa 5:2.

* 2:15 Hosêya 11:1.

* 2:18 Yêremîya 31:15.

* 3:3 Îşaya 40:3.

* 4:4 Qanûna Ducarî 8:3.

* 4:6 Zebûr 91:11-12.

* 4:7 Qanûna Ducarî 6:16.

* 4:10 Qanûna Ducarî 6:13.

* 4:15-16 Îşaya 9:1-2.

* 4:25 «Dêkapolîs» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Dehe Bajar», çimkî eva qeza berêda bi yektîya dehe bajara hatîye çêkirin.

* 5:3 Bi gotineke din: «R’uh’k’esîba», awa gotî r’uh’ê wan h’ewcê Xwedê ye, ber Xwedê şkestî ne.

* 5:21 Derk’etin 20:13; Qanûna Ducarî 5:17.

* 5:22 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «K’î ku cîkî bê sebeb ser birê xweda hêrs k’eve».

* 5:26 «Pol» p’erê herî hûr e.

* 5:27 Derk’etin 20:14; Qanûna Ducarî 5:18.

* 5:31 Qanûna Ducarî 24:1-4.

* 5:32 Ev xebera «heger dîsa ew mêr ke» yûnanîda t’une. Evana me’na zinêk’arîyê şirovedikin, çimkî e’detê cihûyada îzina jina mêrber’dayî t’unebû dîsa mêr kira, h’eta mêrê wê sax bûya.

* 5:33 Qanûna K’ahîntîyê 19:12; Jimar 30:2.

* 5:37 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Ji yê xirab e».

* 5:38 Derk’etin 21:24; Qanûna K’ahîntîyê 24:20; Qanûna Ducarî 19:21.

* 5:41 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Mîlek». Mîla R’omê (Îtalya) 1 478.5 mêtir bû.

* 5:43 Ev r’êz «Hevalê xwe h’iz bike» ji Qanûna K’ahîntîyê 19:18 ye.

* 5:44 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «...bona yêd ku nifir’a we dikin, dua bikin û xêrnexwazêd xwer’a qencîyê bikin».

* 6:9 Bi gotineke din: «Bira însan qedirê navê Teyî pîroz bigire».

* 6:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ji mîrêcin».

* 6:13# Nav destnivîsarêd here qencda ev yek t’une: «Çimkî p’adşatî, qewat û r’ûmet yêd te ne, h’eta-h’etayê. Amîn».

* 6:17 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Serê xwe r’ûn ke», çawa nîşana şayîyê.

* 6:24 Xeber bi xeber aha ye: «Mamon». Me’na vê ev e: Malê dinê, p’ere, dewletîya vê dinê.

* 6:27 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bihustekê li ser bejina xwe dirêj ke».

* 8:2 Li gora Qanûna Mûsa merivêd k’otî h’eram bûn. Derheqa merivêd k’otîda van serîya bixûnin: Qanûna K’ahîntîyê 13-14.

* 8:17 Îşaya 53:4.

* 9:1 Li gora Metta 4:13, bajarê Wî Kefernahûm bû.

* 9:3 Aha jî tê fe’mkirinê: «Eva k’ifirîya dike» yan «Eva navê Xwedê bêhurmet dike».

* 9:13 Hosêya 6:6.

* 10:3 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Tedayo» «Lêwî» heye, yan jî «Lêwî ku Tedayo hate bernavkirinê».

* 10:4 Aha jî tê fe’mkirinê: «Şimh’ûnê ji Qananê».

* 10:35-36 Mîxa 7:6.

* 11:2 Nav hinek destnivîsarada dewsa «çend şagirt» «du şagirt» heye.

* 11:10 Malaxî 3:1.

* 11:12 Aha jî tê fe’mkirinê: «P’adşatîya E’zmana bi qewatê pêşda diçe û yêd zorbe dest dixin».

* 11:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Çimkî h’emû p’êxembera û Qanûnê h’eta Yûh’enna p’êxembertî kirin».

* 11:14 Malaxî 4:5.

* 11:19 Nav hinek destnivîsarada dewsa «e’mel» «zar’» heye.

* 12:4 Qanûna K’ahîntîyê 24:9; P’adşatî I 21:1-6.

* 12:7 Hosêya 6:6.

* 12:18-21 Îşaya 42:1-4.

* 12:40 Ûnis 2:1.

* 12:42 P’adşati III 10:1-13. Ew p’adşa ji Şeba E’rebistanê hate cem Silêman p’adşa.

* 13:15 Îşaya 6:9-10.

* 13:19 Bi gotineke din: «Mîrêcin».

* 13:33 Sê kodêd cihûya dikir qasî 25 kîlograma.

* 13:35 Zebûr 78:2.

* 15:4 Derk’etin 20:12; Qanûna Ducarî 5:16.

* 15:4# Derk’etin 21:17; Qanûna K’ahîntîyê 20:9.

* 15:9 Îşaya 29:13.

* 16:3 Nav hinek destnivîsarada ji r’êza 2-a h’eta ya 3-a t’uneye.

* 16:17 Bi yûnanî xeber bi xeber «kur’ê Yona» nivîsar e. Bi zimanê aramî «Yona» kurtkirina navê «Yûh’enna» û «Ûnis» e.

* 16:18 «Petrûs» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Qeya» yan «kevir».

* 16:27 Zebûr 62:12.

* 17:10 Malaxî 4:5.

* 17:21 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 21-ê t’une.

* 17:24 Li gora Qanûna Mûsa nalekî «duzîvê» çawa xerc bona p’aristgehê didan (Derk’etin 30:13).

* 18:11 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 11-a t’une.

* 18:14 Nav hinek destnivîsarada dewsa «we» «Min» heye.

* 18:15 Nav hinek destnivîsarada «li te» t’une.

* 18:16 Qanûna Ducarî 19:15.

* 18:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’eftê û h’eft».

* 18:24 Qîmetê telantekî heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

* 18:28 Qîmetê zîvekî weke r’ojxebateke p’ala bû.

* 19:4 Destpêbûn 1:27; 5:1-2.

* 19:5 Destpêbûn 2:24.

* 19:7 Qanûna Ducarî 24:1-4.

* 19:9 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û k’î ku ya ber’dayî bistîne zinêk’arîyê dike».

* 19:17 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Tu çima Minr’a qenc dibêjî?»

* 19:19 Derk’etin 20:12-16; Qanûna Ducarî 5:16-20.

* 19:19# Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

* 19:29 Nav gelek destnivîsarêd here qencda «yan jina xwe» t’une.

* 20:3 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sih’eta sisîya». Lê wî çaxî li gora e’detê cihûya sih’eta sisîya bi sih’eta îroyîn sih’eta nehaye sibehê zû ye. Bona cihûya, hingê sih’et derk’etina r’ojêva destpêdibû. Usa jî ev şirovekirin bona r’êza 4-a h’eta 9-a ye.

* 20:16 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Çimkî gazîkirî gelek in, lê bijartî hindik in».

* 20:22 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Yan bi wê nixumandinê bêne nixumandinê, ku Ezê bême nixumandinê?»

* 20:30 Nav hinek destnivîsarada «Xudan» t’une.

* 21:5 Zekerîya 9:9; Îşaya 62:11.

* 21:9 Zebûr 118:25-26.

* 21:9# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Hosanna bilindayîyêda». «Bilindayî» be’sa cîyê Xwedê dike.

* 21:13 Îşaya 56:7.

* 21:13# Yêremîya 7:11.

* 21:16 Zebûr 8:2.

* 21:42 Zebûr 118:22-23.

* 21:44 Nav hinek destnivîsarada r’êza 44-a t’une.

* 22:24 Qanûna Ducarî 25:5.

* 22:30 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Milyak’etêd Xwedê».

* 22:32 Derk’etin 3:6.

* 22:37 Qanûna Ducarî 6:5.

* 22:39 Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

* 22:44 Zebûr 110:1.

* 23:5 Çawa ku Qanûna Ducarî 6:8-da nivîsar e, cihûya k’îsikêd mil û e’nîyêd xweda nivîsarêd sereke û t’emîyêd Xwedêye ji Peymana Kevin xwey dikirin. Ev in ew nivîsarêd ji k’itêbêd Mûsa ku gelekî dikirine k’îsika: Derk’etin 13:1-10; 13:11-16; Qanûna Ducarî 6:4-9; 11:13-21.

* 23:5# «R’îşîyêd k’incêd xwe dirêj dikin», wekî bidine k’ifşê, ku ew ji alîyê Xwedêda Xwedêr’a dayî û amin in (Jimar 15:37-41; Qanûna Ducarî 22:12).

* 23:7 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’abbî». «R’abbî» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Dersdar».

* 23:8 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ew Mesîh e».

* 23:14 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 14-a t’une.

* 23:19 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Hey bêh’iş û korno».

* 23:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê hindur’va bi tiştêd zulmê û ç’e’vbir’çîyê qazinckirîva t’ijî ne».

* 23:39 Zebûr 118:26.

* 24:15 Danîyêl 9:27; 11:31; 12:11.

* 24:29 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qewatêd e’zmana wê bih’ejin».

* 24:30 Îşaya 13:10; 34:4; Danîyêl 7:13. (Bixûnin: E’yantî 1:7.)

* 24:33 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ew, awa gotî Mesîh nêzîk e, li ber şêmîkê ye».

* 24:36 Nav hinek destnivîsarada «ne jî Kur’» t’une.

* 24:38 Destpêbûn 6-8.

* 25:15 Qîmetê telantekî heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

* 25:41 E’yantî 20:10.

* 26:28 Nav hinek destnivîsarada «peymana nû» heye.

* 26:31 Zekerîya 13:7.

* 26:50 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heval, tu bona çi hatî?»

* 26:64 Zebûr 110:1; Danîyêl 7:13.

* 27:10 Zekerîya 11:12-13; Yêremîya 32:6-9.

* 27:35 Nav destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «Ku gotina p’êxember bê sêrî: ‹K’incêd Min li nav hevda bela kirin û ser çuxê Min p’eşk avîtin›» (Zebûr 22:18).

* 27:46 Zebûr 22:1.

* 27:60 T’irba Îsa mixarek bû. Cihûya hingê destê k’êva bihata mirîyêd xwe dikirine mixara. Ew yan şkeft bûn yan jî qeyada dik’olan.

* 27:62 «R’oja t’ivdarekkirinê» r’oja înîyê bû.

* 28:1 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’oja h’eftîyêye pêşin», çimkî bona cihûya, r’oja h’eftîyêye pêşin yekşem bû, awa gotî «le’d».

* 28:6 Nav hinek destnivîsarada «Xudan» heye.

• 1:1 Lûqa 3:23-28

+ 1:1 Destpêbûn 22:18, P’adşatî II 7:12-13

+ 1:2 Destpêbûn 21:3, Destpêbûn 25:6, Destpêbûn 29:35

+ 1:3 Destpêbûn 38, Jimar 26:21, Dîrok I 2:9
+ 1:4 Rʼûtʼ 4:18-22
+ 1:5 Yêşû 2:1, Yêşû 6:25

+ 1:6 P’adşatî I 17:12, Îşaya 11:1, P’adşatî II 11:3, P’adşatî II 12:24

+ 1:7 Dîrok I 3:10-14

+ 1:8 Dîrok II 26:1

+ 1:11 Dîrok I 3:16, Dîrok II 36:1, P’adşatî IV 24:14-15

+ 1:12 Dîrok I 3:17-19, Ezra 3:2, Hagay 1:1
+ 1:16 Lûqa 1:27
• 1:18 Lûqa 2:1-7
+ 1:18 Lûqa 1:27, Lûqa 1:35
+ 1:19 Q. Ducarî 22:23-24, Q. Ducarî 24:1

+ 1:21 Îşaya 49:1, Lûqa 1:31, K’arêd Şandîya 4:12, K’arêd Şandîya 13:38

+ 1:22 Îşaya 7:14, Metta 2:14, Metta 4:14, Metta 21:4, Metta 26:56, Marqos 14:49, Yûh’enna 19:36, Îşaya 8:8, Îşaya 8:10

+ 2:1 Lûqa 1:5, Lûqa 2:4-7, Yûh’enna 7:42
+ 2:2 Yêremîya 23:5, Jimar 24:17
+ 2:6 P’adşatî II 5:2, Mîxa 5:2

+ 2:11 Derk’etin 30:23, Stiranêd Silêmane evîntîyê 3:6, Îşaya 60:6, Yûh’enna 19:39

+ 2:12 Destpêbûn 20:6
+ 2:15 Hosêya 11:1, Metta 1:22
+ 2:17 Metta 27:9
+ 2:18 Yêremîya 31:15
+ 2:23 Lûqa 1:26, Lûqa 2:39, Yûh’enna 1:45

• 3:1 Marqos 1:1-8, Lûqa 3:1-9, Lûqa 3:15-17, Yûh’enna 1:19-28

+ 3:1 Lûqa 1:80, Yûh’enna 1:6
+ 3:2 Marqos 1:15
+ 3:3 Îşaya 40:3

+ 3:4 P’adşatî IV 1:8, Q. K’ahîntîyê 11:22, P’adşatî I 14:26

+ 3:6 K’arêd Şandîya 19:18

+ 3:7 Metta 12:34, Metta 23:33, R’omayî 5:9, T’êsalonîkî I 1:10

+ 3:9 Yûh’enna 8:33

+ 3:10 Metta 7:19

+ 3:11 Yûh’enna 1:15, Yoêl 2:28, K’arêd Şandîya 2:3

+ 3:12 Îşaya 30:24, Malaxî 4:1, Metta 13:30, Îbranî 6:8

• 3:13 Marqos 1:9-11, Lûqa 3:21-22

+ 3:16 K’arêd Şandîya 7:56, Îşaya 11:2, Yûh’enna 1:32-33

+ 3:17 Marqos 9:7, Yûh’enna 12:28, Îşaya 42:1, Metta 17:5, Petrûs II 1:17

• 4:1 Marqos 1:12-13, Lûqa 4:1-13

+ 4:2 Q. Ducarî 9:9, P’adşatî III 19:8, Metta 21:18

+ 4:3 Dîrok I 21:1, T’êsalonîkî I 3:5
+ 4:4 Q. Ducarî 8:3
+ 4:5 Nehemîya 11:2, Îşaya 48:2, Îşaya 52:1
+ 4:6 Zebûr 91:11-12, Yûh’enna 7:4
+ 4:7 Q. Ducarî 6:16
+ 4:10 Metta 16:23, Q. Ducarî 6:13
+ 4:11 Lûqa 22:43
• 4:12 Marqos 1:14-15, Lûqa 4:14-15
+ 4:12 Metta 14:3
+ 4:13 Metta 2:23, Yêşû 19:32-34, Marqos 1:21
+ 4:14 Metta 1:23
+ 4:16 Îşaya 9:1-2
• 4:18 Marqos 1:16-20, Lûqa 5:1-11
+ 4:18 Yûh’enna 1:40-42
+ 4:19 Metta 13:47
+ 4:20 Metta 19:27
• 4:23 Lûqa 6:17-19
+ 4:23 Marqos 1:39
+ 4:24 Lûqa 2:2
+ 4:25 Marqos 5:20, Marqos 7:31
• 5:3 Lûqa 6:20-23
+ 5:3 Sêfanîya 3:12

+ 5:4 Zanebêj 7:3, Îşaya 61:2-3, Korint’î II 7:10, E’yantî 21:4

+ 5:5 Zebûr 37:11, Mesele 2:21
+ 5:6 Zebûr 42:1, Îşaya 55:1, Yûh’enna 7:37
+ 5:7 Mesele 19:17, Lûqa 6:36

+ 5:8 Zebûr 24:4, Zebûr 51:10, Yûh’enna I 3:2, Îbranî 12:14, E’yantî 22:4

+ 5:9 Aqûb 3:18, Tîmot’êyo II 2:22, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14

+ 5:11 Aqûb 1:2, Petrûs I 4:14

+ 5:12 K’arêd Şandîya 5:41, Aqûb 1:2, R’omayî 5:3, Korint’î II 12:10, Îbranî 10:34

• 5:13 Marqos 9:50, Lûqa 14:34-35
+ 5:14 Efesî 5:8
+ 5:15 Marqos 4:21, Lûqa 8:16, Lûqa 11:33
+ 5:16 Petrûs I 2:12, Korint’î II 9:13
+ 5:17 R’omayî 3:31, R’omayî 10:4
+ 5:18 Lûqa 16:17
+ 5:19 Metta 11:11, Metta 18:4
+ 5:20 Yûh’enna 3:5
+ 5:21 Derk’etin 20:13
+ 5:22 Yûh’enna I 3:15
+ 5:25 Mesele 25:8, Lûqa 12:58-59
+ 5:27 Derk’etin 20:14
+ 5:28 Îbo 31:1, Mesele 6:25
+ 5:30 Metta 18:8-9, Marqos 9:43-44

• 5:31 Metta 19:9, Marqos 10:11-12, Lûqa 16:18

+ 5:31 Q. Ducarî 24:1-3
+ 5:32 R’omayî 7:3, Korint’î I 7:10-11
+ 5:33 Jimar 30:2, Q. Ducarî 23:21
+ 5:34 Îşaya 66:1, K’arêd Şandîya 7:49
+ 5:35 Zebûr 99:5, Zebûr 48:2
+ 5:37 Aqûb 5:12
• 5:38 Lûqa 6:27-36

+ 5:38 Derk’etin 21:23-25, Q. K’ahîntîyê 24:19-20, Q. Ducarî 19:21

+ 5:39 Lûrînêd Yêremîya 3:30, Petrûs I 2:23, R’omayî 12:17, Korint’î I 6:7

+ 5:42 Q. Ducarî 15:7-8, Mesele 21:26

+ 5:43 Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 5:44 R’omayî 12:20, Lûqa 23:34, K’arêd Şandîya 7:60, Petrûs I 3:9, R’omayî 12:14

+ 5:45 Îbo 25:3, K’arêd Şandîya 14:17

+ 5:48 Q. K’ahîntîyê 19:2, Q. Ducarî 18:13, Q. Ducarî 32:4, Zebûr 18:30, Metta 19:21, Aqûb 1:4, Efesî 5:1, Kolosî 1:28

+ 6:1 Yûh’enna I 2:29
+ 6:2 Lûqa 6:24
• 6:5 Lûqa 11:2-4
+ 6:5 Lûqa 18:11
+ 6:6 P’adşatî IV 4:33
+ 6:7 P’adşatî III 18:26, Zanebêj 5:2
+ 6:10 Metta 26:42
+ 6:11 Mesele 30:8

+ 6:13 Metta 26:41, Yûh’enna 17:15, T’êsalonîkî II 3:3

+ 6:14 Marqos 11:25-26, Efesî 4:32, Kolosî 3:13

+ 6:15 Metta 18:35, Aqûb 2:13
+ 6:16 Îşaya 58:5
• 6:19 Lûqa 11:34-36, Lûqa 12:22-34

+ 6:19 Mesele 23:4, Tîmot’êyo I 3:3, Tîmot’êyo I 6:9, Îbranî 13:5, Aqûb 5:2-3

+ 6:20 Metta 19:21, Petrûs I 1:4
+ 6:24 Lûqa 16:13
+ 6:25 Fîlîpî 4:6, Petrûs I 5:7
+ 6:26 Metta 10:31, Metta 12:12
+ 6:29 P’adşatî III 10:4-7
+ 6:30 Metta 8:26, Metta 14:31, Metta 16:8
+ 6:33 Zebûr 37:4
• 7:1 Lûqa 6:37-38, Lûqa 6:41-42

+ 7:1 R’omayî 14:10, Korint’î I 4:5, Aqûb 4:12

+ 7:2 Marqos 4:24, R’omayî 2:1
+ 7:6 Metta 15:26
• 7:7 Lûqa 11:9-13

+ 7:8 Mesele 8:17, Metta 18:19, Metta 21:22, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:13-14, Yûh’enna I 3:22, Yûh’enna I 5:14

+ 7:11 Destpêbûn 6:5, Metta 12:34
+ 7:12 Lûqa 6:31, Metta 22:40, Galatî 5:14
• 7:13 Lûqa 13:24
+ 7:14 Zebûr 16:11
• 7:15 Lûqa 6:43-44, Lûqa 13:25-27

+ 7:15 Q. Ducarî 13:1-3, Yêremîya 14:14, Yêremîya 23:16, Metta 24:11, Marqos 13:22, K’arêd Şandîya 13:6, Petrûs II 2:1, Yûh’enna I 4:1, K’arêd Şandîya 20:29

+ 7:16 Aqûb 2:18
+ 7:17 Metta 12:33-35
+ 7:19 Metta 3:10
+ 7:21 Hosêya 8:2

+ 7:22 Metta 25:11, Lûqa 6:46, Yûh’enna 13:13, Marqos 9:38, Lûqa 9:49

+ 7:23 Zebûr 6:8, Metta 25:41
• 7:24 Lûqa 6:47-49
+ 7:27 Mesele 10:25
+ 7:29 Marqos 1:22, Lûqa 4:32
• 8:1 Marqos 1:40-45, Lûqa 5:12-16

+ 8:2 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, P’adşatî IV 5:1, Dîrok II 26:20, Marqos 9:22

+ 8:4 Metta 9:30, Metta 17:9, Marqos 1:34, Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Lûqa 17:14

• 8:5 Lûqa 7:1-10
+ 8:8 Zebûr 107:20
+ 8:10 K’arêd Şandîya 10:2
+ 8:11 Lûqa 13:29, Lûqa 16:23, Efesî 3:6

+ 8:12 Metta 13:42, Metta 22:13, Metta 22:30, Metta 24:51, Metta 25:13, Lûqa 13:28

+ 8:13 Metta 9:29, Yûh’enna 4:53
• 8:14 Marqos 1:29-34, Lûqa 4:38-41
+ 8:14 Korint’î I 9:5

+ 8:15 Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

+ 8:17 Îşaya 53:4
• 8:18 Lûqa 9:57-62
+ 8:18 Marqos 4:35, Lûqa 8:22
• 8:23 Marqos 4:35-41, Lûqa 8:22-25

+ 8:26 Metta 6:30, Zebûr 65:7, Zebûr 89:9, Zebûr 104:7

• 8:28 Marqos 5:1-20, Lûqa 8:26-39
+ 8:29 Marqos 1:23-24, Lûqa 4:34
+ 8:34 Lûqa 5:8, K’arêd Şandîya 16:39
• 9:1 Marqos 2:1-12, Lûqa 5:17-26
+ 9:1 Metta 4:13

+ 9:2 Marqos 6:55, Metta 8:10, Marqos 10:52, Lûqa 7:48

+ 9:3 Q. K’ahîntîyê 24:16, Metta 26:65, Yûh’enna 10:33

• 9:9 Marqos 2:13-17, Lûqa 5:27-32

+ 9:11 Metta 11:19, Lûqa 15:2

+ 9:13 Hosêya 6:6, Lûqa 15:7, Tîmot’êyo I 1:15

• 9:14 Marqos 2:18-22, Lûqa 5:33-39

+ 9:14 Metta 11:2, Metta 14:12, Lûqa 11:1, Yûh’enna 1:35, Lûqa 18:12

+ 9:15 Metta 25:1-13, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2, Marqos 14:7, Lûqa 17:22, Yûh’enna 16:20

• 9:18 Marqos 5:21-43, Lûqa 8:40-56
+ 9:20 Q. K’ahîntîyê 15:25
+ 9:21 Marqos 3:10
+ 9:22 Marqos 10:52, Lûqa 7:50, Efesî 2:8
+ 9:24 Yûh’enna 11:11

+ 9:25 K’arêd Şandîya 9:40, Marqos 1:31, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

+ 9:27 P’adşatî II 7:12-16, Metta 22:42, Lûqa 1:32, Metta 20:29-34

+ 9:29 Metta 8:13

+ 9:30 Metta 8:4, Metta 12:16, Metta 17:9, Marqos 1:44

+ 9:31 Marqos 1:45, Marqos 7:36

+ 9:34 Metta 10:25, Metta 12:24

+ 9:36 Marqos 8:2, Jimar 27:17, P’adşatî III 22:17, Hezeqêl 34:5, Zekerîya 10:2, Marqos 6:34

+ 9:38 Lûqa 10:2, Yûh’enna 4:35

• 10:1 Marqos 3:13-19, Marqos 6:7-13, Lûqa 6:12-16, Lûqa 9:1-6, Lûqa 10:1-12

+ 10:6 Zebûr 119:176, Îşaya 53:6, Yêremîya 50:6, Zekerîya 10:2, Metta 15:24, Petrûs I 2:25

+ 10:7 Metta 3:2, Metta 4:17

+ 10:8 Q. K’ahîntîyê 13:3, Metta 8:2, K’arêd Şandîya 20:35

+ 10:10 Tîmot’êyo I 5:18

+ 10:14 K’arêd Şandîya 13:51

+ 10:15 Destpêbûn 18:20, Destpêbûn 19:24, Yêremîya 23:14, Hezeqêl 16:48

• 10:16 Marqos 13:9-13, Lûqa 12:2-12, Lûqa 21:12-17

+ 10:16 Lûqa 10:3, Destpêbûn 3:1

+ 10:18 K’arêd Şandîya 17:6, K’arêd Şandîya 18:12, K’arêd Şandîya 24:1, K’arêd Şandîya 25:6, Zebûr 119:46

+ 10:20 Mesele 16:1

+ 10:21 Metta 24:10

+ 10:22 Metta 24:9, Yûh’enna 15:18, Aqûb 5:11, Galatî 6:9, E’yantî 2:10

+ 10:23 K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 14:6

+ 10:24 Lûqa 6:40, Yûh’enna 13:16

+ 10:25 P’adşatî IV 1:2, Metta 9:34, Metta 12:24

+ 10:26 Marqos 4:21, Lûqa 8:17, Lûqa 12:2

+ 10:28 Zebûr 56:4, Zebûr 118:6, Mesele 29:25, Îşaya 51:7, Îşaya 51:12

+ 10:31 Metta 6:26, Metta 12:12

+ 10:32 R’omayî 10:9, E’yantî 3:5

+ 10:33 Metta 25:12, Yûh’enna I 2:23, Tîmot’êyo II 2:12

• 10:34 Lûqa 12:51-53, Lûqa 14:26-27
+ 10:34 K’arêd Şandîya 14:4
+ 10:36 Mîxa 7:6

+ 10:38 Metta 16:24-25, Marqos 8:34-35, Lûqa 9:23

+ 10:39 Yûh’enna 12:25

+ 10:40 Metta 25:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 12:44, Yûh’enna 13:20, Galatî 4:14

+ 10:41 P’adşatî III 17:10-15, P’adşatî IV 4:8

+ 10:42 Marqos 9:41, Îbranî 6:10

• 11:1 Lûqa 7:18-35

+ 11:2 Metta 14:3, Lûqa 3:19-20, Yûh’enna 3:24, Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 6:14, Yûh’enna 11:27

+ 11:5 Îşaya 35:5, Îşaya 61:1
+ 11:6 Yûh’enna 6:61, Yûh’enna 16:1
+ 11:7 Metta 3:1
+ 11:9 Metta 14:5, Metta 21:26

+ 11:10 Derk’etin 23:20, Malaxî 3:1, Marqos 1:2

+ 11:11 Lûqa 1:15
+ 11:12 Lûqa 16:16
+ 11:14 Malaxî 4:5, Metta 17:12-13, Lûqa 1:17
+ 11:15 E’yantî 2:7
+ 11:18 Metta 3:4, Lûqa 1:15

+ 11:19 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 12:2, Metta 9:10-11

• 11:20 Lûqa 10:13-15

+ 11:21 Marqos 6:45, Marqos 8:21, Marqos 3:7

+ 11:22 Îşaya 23:1, Yêremîya 47:4, Hezeqêl 26:2, Yoêl 3:4, Amos 1:9, Zekerîya 9:2, Metta 15:21

+ 11:23 Îşaya 14:13, Îşaya 14:15
+ 11:24 Hezeqêl 16:48
• 11:25 Lûqa 10:21-22
+ 11:25 Îbo 37:24, Îşaya 29:14

+ 11:27 Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 17:2, Yûh’enna 6:46, Yûh’enna 7:29, Yûh’enna 8:19, Yûh’enna 10:15

+ 11:28 Zebûr 55:22, Zebûr 68:19, Yûh’enna 7:37

+ 11:29 Yêremîya 28:10-14, Hosêya 10:11, Zekerîya 9:9, Yêremîya 6:16

+ 11:30 Yûh’enna I 5:3
• 12:1 Marqos 2:23-28, Lûqa 6:1-5
+ 12:1 Q. Ducarî 23:25
+ 12:2 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36
+ 12:3 P’adşatî I 21:1-6
+ 12:4 Derk’etin 25:30, Q. K’ahîntîyê 24:5-9
+ 12:5 Jimar 28:9
+ 12:6 Metta 12:41
+ 12:7 Hosêya 6:6
• 12:9 Marqos 3:1-6, Lûqa 6:6-11
+ 12:10 Lûqa 11:54, Lûqa 20:20
+ 12:12 Metta 6:26, Metta 10:31
+ 12:13 P’adşatî III 13:6
+ 12:16 Metta 8:4, Metta 9:30
+ 12:17 Îşaya 42:1-4
• 12:22 Marqos 3:20-30, Lûqa 11:14-23
+ 12:23 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27

+ 12:24 P’adşatî IV 1:2, Metta 9:34, Metta 10:25

+ 12:27 Marqos 9:38, K’arêd Şandîya 19:13
+ 12:29 Îşaya 49:24-25
+ 12:30 Marqos 9:40
+ 12:31 Marqos 3:29, Lûqa 12:10
+ 12:33 Metta 7:17-20, Lûqa 6:43-45

+ 12:34 Metta 3:7, Metta 23:33, Destpêbûn 6:5, Metta 7:11, Metta 15:18, Aqûb 3:6

+ 12:35 Mesele 12:5
+ 12:36 Mesele 10:19, R’omayî 14:12
+ 12:37 Metta 5:22, Aqûb 3:2-12
• 12:38 Marqos 8:11-12, Lûqa 11:29-32
+ 12:38 Korint’î I 1:22
+ 12:39 Metta 16:4
+ 12:40 Ûnis 2:1
+ 12:41 R’omayî 2:27, Ûnis 3:5, Metta 12:6
+ 12:42 P’adşatî III 10:1-13
• 12:43 Lûqa 11:24-26
+ 12:45 Petrûs II 2:20
• 12:46 Marqos 3:31-35, Lûqa 8:19-21

+ 12:46 Metta 13:55, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 12:50 Yûh’enna 15:14, Îbranî 2:11
• 13:1 Marqos 4:1-9, Lûqa 8:4-8
+ 13:7 Yêremîya 4:3
+ 13:9 Metta 11:15
• 13:10 Marqos 4:10-12, Lûqa 8:9-10
+ 13:11 Metta 19:11
+ 13:12 Mesele 9:9, Metta 25:29
+ 13:13 Îşaya 42:20, Yêremîya 5:21

+ 13:15 Îşaya 6:9-10, Yûh’enna 12:40, K’arêd Şandîya 28:26-27

+ 13:16 Lûqa 10:23-24
+ 13:17 Îbranî 11:13, Petrûs I 1:10-12
• 13:18 Marqos 4:13-20, Lûqa 8:11-15
+ 13:21 Galatî 1:6, Îbranî 6:4

+ 13:22 Metta 6:25, Marqos 10:23, Tîmot’êyo I 6:10

+ 13:23 Yûh’enna 15:5
+ 13:30 Metta 3:12
• 13:31 Marqos 4:30-34, Lûqa 13:18-21

+ 13:32 Metta 17:20, Lûqa 17:6, Hezeqêl 17:23, Hezeqêl 31:6, Danîyêl 4:12

+ 13:33 Korint’î I 5:6, Galatî 5:9
+ 13:35 Zebûr 78:2
+ 13:38 Yûh’enna 8:44
+ 13:39 Yoêl 3:13, E’yantî 14:15-16
+ 13:41 Metta 24:31

+ 13:42 Danîyêl 3:6, Yûh’enna 15:6, E’yantî 20:15, Metta 8:12

+ 13:43 Mesele 4:18, Danîyêl 12:3, Metta 11:15

+ 13:47 Metta 4:19
+ 13:48 Yûh’enna 21:11
+ 13:49 Metta 25:32
+ 13:50 Danîyêl 3:6, Metta 8:12
• 13:53 Marqos 6:1-6, Lûqa 4:16-30

+ 13:54 Metta 2:23, Lûqa 2:39, Lûqa 4:23, Marqos 1:21

+ 13:55 Yûh’enna 6:42, Metta 12:46
+ 13:57 Metta 11:6, Yûh’enna 4:44
• 14:1 Marqos 6:14-29, Lûqa 9:7-9
+ 14:2 Metta 16:14

+ 14:3 Metta 4:12, Metta 11:2, Lûqa 3:19-20, Yûh’enna 3:24

+ 14:4 Q. K’ahîntîyê 18:16, Q. K’ahîntîyê 20:21

+ 14:5 Metta 11:9, Metta 21:26
+ 14:7 Ester 5:3, Ester 7:2
+ 14:12 Metta 9:14

• 14:13 Marqos 6:30-44, Lûqa 9:10-17, Yûh’enna 6:1-14

+ 14:16 P’adşatî IV 4:42-44
+ 14:21 Metta 15:38
• 14:22 Marqos 6:45-56, Yûh’enna 6:15-21
+ 14:23 Marqos 1:35, Lûqa 4:42, Lûqa 5:16
+ 14:26 Lûqa 24:37
+ 14:31 Metta 6:30
+ 14:33 Zebûr 2:7, Lûqa 1:35
+ 14:34 Jimar 34:11, Marqos 6:53, Lûqa 5:1
• 15:1 Marqos 7:1-23
+ 15:2 Lûqa 11:38
+ 15:3 Galatî 1:14
+ 15:4 Derk’etin 20:12, Derk’etin 21:17
+ 15:7 Metta 23:13, K’arêd Şandîya 28:25
+ 15:9 Îşaya 29:13, Kolosî 2:22
+ 15:11 K’arêd Şandîya 10:15
+ 15:13 Îşaya 60:21, Îşaya 61:3, Cihûda 1:12
+ 15:14 Metta 23:16, Lûqa 6:39
+ 15:18 Metta 12:34, Aqûb 3:6
+ 15:19 Galatî 5:19-21, Korint’î I 6:9-10
• 15:21 Marqos 7:24-30
+ 15:21 Yêşû 19:28-29, Îşaya 23

+ 15:22 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27, Lûqa 1:32

+ 15:24 Zebûr 119:176, Îşaya 53:6, Yêremîya 50:6, Zekerîya 10:2, Metta 10:6, Petrûs I 2:25

+ 15:26 Metta 7:6
• 15:29 Marqos 7:31
+ 15:30 Îşaya 35:5-6
+ 15:32 Metta 9:36
+ 15:33 P’adşatî IV 4:42-44
+ 15:38 Metta 14:21
• 16:1 Marqos 8:11-13, Lûqa 12:54-56
+ 16:1 Metta 3:7, Korint’î I 1:22
+ 16:4 Ûnis 2:1, Metta 12:39
• 16:5 Marqos 8:14-21
+ 16:6 Lûqa 12:1, Korint’î I 5:7-8
+ 16:8 Metta 6:30
+ 16:9 Metta 14:13-21
+ 16:10 Metta 15:36-37
• 16:13 Marqos 8:27-30, Lûqa 9:18-21

+ 16:14 Metta 14:2, P’adşatî III 17:1, Malaxî 4:5, Yêremîya 1:1

+ 16:16 Zebûr 2:7

+ 16:17 Korint’î I 2:13

+ 16:18 Marqos 3:16, Yûh’enna 1:42, Efesî 2:20

+ 16:19 Îşaya 22:22
+ 16:20 Metta 9:30
• 16:21 Marqos 8:31, Lûqa 9:22-27

+ 16:21 Lûqa 17:25, Marqos 9:31, Marqos 10:34, Yûh’enna 2:19

+ 16:23 Metta 4:10, Fîlîpî 3:19
+ 16:24 Metta 10:38-39
+ 16:25 Metta 19:29
+ 16:26 Zebûr 49:7

+ 16:27 Q. Ducarî 33:2, Danîyêl 7:13, Zekerîya 14:5, Metta 24:30, Metta 25:31, T’êsalonîkî I 4:16, Zanebêj 3:17, E’yantî 2:23

+ 16:28 Metta 24:34, Yûh’enna 21:22
• 17:1 Marqos 9:2-13, Lûqa 9:28-36
+ 17:1 Marqos 5:37, Marqos 14:33
+ 17:2 Danîyêl 7:9, E’yantî 1:16
+ 17:3 Malaxî 4:5

+ 17:5 Îşaya 42:1, Metta 3:17, Q. Ducarî 18:15, Petrûs II 1:17

+ 17:9 Metta 8:4, Metta 9:30, Marqos 1:44
+ 17:11 Malaxî 4:5
+ 17:12 Îşaya 53:7
+ 17:13 Metta 11:14, Lûqa 1:17
• 17:14 Marqos 9:14-29, Lûqa 9:37-43
+ 17:18 Marqos 1:26, K’arêd Şandîya 8:7
+ 17:20 Metta 13:31, Lûqa 17:6, Marqos 11:23
• 17:22 Marqos 9:30-32, Lûqa 9:43-45
+ 17:23 Metta 16:21, Metta 20:19

+ 17:24 Marqos 9:33, Derk’etin 30:13, Derk’etin 38:26, Metta 22:17

+ 17:27 R’omayî 13:7

• 18:1 Marqos 9:33-37, Marqos 9:42-48, Lûqa 9:46-48, Lûqa 17:1-2

+ 18:3 Korint’î I 14:20, Metta 19:16

+ 18:5 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20

+ 18:7 Metta 26:24
+ 18:8 Metta 5:30, Metta 25:41, E’yantî 20:10
+ 18:9 Îşaya 66:24, Metta 5:29
• 18:10 Lûqa 15:3-7
+ 18:14 Yûh’enna 6:39
• 18:15 Lûqa 17:3

+ 18:15 Q. K’ahîntîyê 19:17, Aqûb 5:19, Galatî 6:1

+ 18:16 Q. Ducarî 19:15, Korint’î II 13:1
+ 18:17 Metta 5:46-47, Tîto 3:10
+ 18:19 Metta 7:7-8
+ 18:21 Lûqa 17:4

+ 18:25 Q. K’ahîntîyê 25:39-41, P’adşatî IV 4:1, Nehemîya 5:5

+ 18:30 Mesele 28:3
+ 18:35 Metta 6:15, Aqûb 2:13
• 19:1 Marqos 10:1-12
+ 19:4 Destpêbûn 1:27
+ 19:5 Destpêbûn 2:24, Efesî 5:31

+ 19:6 Korint’î I 6:16, Malaxî 2:16, Korint’î I 7:10

+ 19:7 Q. Ducarî 24:1

+ 19:9 Metta 5:32, Korint’î I 7:10

+ 19:11 Marqos 4:11, Korint’î I 7:7, Tîmot’êyo I 5:14

• 19:13 Marqos 10:13-16, Lûqa 18:15-17
+ 19:14 Metta 18:3
• 19:16 Marqos 10:17-31, Lûqa 18:18-30
+ 19:16 Lûqa 10:25

+ 19:17 Zebûr 106:1, Zebûr 119:68, Q. K’ahîntîyê 18:5, Nehemîya 9:29, Hezeqêl 20:11, R’omayî 10:5, Galatî 3:12

+ 19:19 Derk’etin 20:12-16, Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 19:20 Fîlîpî 3:6

+ 19:21 Metta 5:48, Lûqa 12:33, Metta 6:20, Petrûs I 1:4

+ 19:23 Zebûr 49:6-7

+ 19:26 Destpêbûn 18:14, Îbo 42:2, Yêremîya 32:17, Marqos 14:36

+ 19:27 Metta 4:20-22

+ 19:28 Metta 16:27, Metta 25:31, Danîyêl 7:9, Lûqa 22:30, Korint’î I 6:2, E’yantî 3:21

+ 19:29 Metta 16:25
+ 19:30 Metta 20:16, Lûqa 13:30
+ 20:8 Q. K’ahîntîyê 19:13, Q. Ducarî 24:15
+ 20:16 Metta 19:30, Lûqa 13:30
• 20:17 Marqos 10:32-34, Lûqa 18:31-34
+ 20:19 Metta 16:21, Metta 17:23
• 20:20 Marqos 10:35-45
+ 20:20 Metta 10:2, Marqos 1:19
+ 20:21 Metta 19:28
+ 20:22 Metta 26:39, Yûh’enna 18:11

+ 20:26 Petrûs I 5:3, Metta 23:11, Marqos 9:35

+ 20:28 Yûh’enna 13:4-5, Îşaya 53:10-11, Yûh’enna 11:51, Petrûs I 1:18-19, R’omayî 4:25, Galatî 1:4, Tîmot’êyo I 2:6, Tîto 2:14

• 20:29 Marqos 10:46-52, Lûqa 18:35-43
+ 20:29 Yêşû 6:2, P’adşatî III 16:34
+ 20:30 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27-31
+ 20:34 Lûqa 7:13

• 21:1 Marqos 11:1-11, Lûqa 19:28-38, Yûh’enna 12:12-19

+ 21:1 P’adşatî II 15:30, Zekerîya 14:4, K’arêd Şandîya 1:12

+ 21:4 Îşaya 62:11, Zekerîya 9:9, Yûh’enna 12:15, Metta 1:23, Metta 26:56, Yûh’enna 19:36

+ 21:8 P’adşatî IV 9:13

+ 21:9 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27, Zebûr 118:25-26, Zebûr 148:1, Metta 23:39

+ 21:11 Lûqa 7:16

• 21:12 Marqos 11:15-19, Lûqa 19:45-48, Yûh’enna 2:13-22

+ 21:12 Q. K’ahîntîyê 1:14, Q. K’ahîntîyê 5:7, Q. K’ahîntîyê 12:8, Lûqa 2:24

+ 21:13 Îşaya 56:7, Yêremîya 7:11
+ 21:15 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27
+ 21:16 Lûqa 19:39, Zebûr 8:1-2

+ 21:17 Lûqa 19:29, Lûqa 24:50, Yûh’enna 11:18

• 21:18 Marqos 11:12-14, Marqos 11:20-24

+ 21:18 Metta 4:2

+ 21:19 Yêremîya 24:8, Yêremîya 29:16-17, Hosêya 9:10, Mîxa 7:1, Metta 24:32, Lûqa 13:6

+ 21:21 Metta 17:20, Aqûb 1:6, Korint’î I 13:2

+ 21:22 Metta 7:8, Metta 17:20, Korint’î I 13:2

• 21:23 Marqos 11:27-33, Lûqa 20:1-8
+ 21:23 K’arêd Şandîya 4:7
+ 21:25 Metta 3:6, Lûqa 7:30
+ 21:26 Metta 11:9, Metta 14:5
+ 21:32 Lûqa 7:29
• 21:33 Marqos 12:1-12, Lûqa 20:9-19

+ 21:33 Zebûr 80:8, Îşaya 5:1, Stiranêd Silêmane evîntîyê 8:11, Marqos 13:34

+ 21:35 Metta 22:6, Metta 23:34, Îbranî 11:36-37

+ 21:37 Metta 3:17, Îbranî 1:1
+ 21:38 Îbranî 1:2
+ 21:39 Îbranî 13:12
+ 21:41 K’arêd Şandîya 13:46

+ 21:42 Zebûr 118:22-23, K’arêd Şandîya 4:11, Petrûs I 2:7

+ 21:44 Îşaya 8:14-15, Îşaya 28:16
+ 21:46 Marqos 11:18, Marqos 11:32
• 22:1 Lûqa 14:15-24
+ 22:1 Metta 13:34

+ 22:2 Metta 25:10, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 22:6 Metta 21:35, Metta 23:34, Îbranî 11:36-37

+ 22:7 Metta 21:41

+ 22:8 Metta 10:11, K’arêd Şandîya 13:46, E’yantî 3:4

+ 22:13 Metta 8:12
• 22:15 Marqos 12:13-17, Lûqa 20:20-26
+ 22:15 Lûqa 11:54
+ 22:16 Q. Ducarî 10:17, Kolosî 3:25
+ 22:17 Metta 17:24-25
+ 22:18 Marqos 7:6, Lûqa 12:1
+ 22:21 R’omayî 13:7
• 22:23 Marqos 12:18-27, Lûqa 20:27-40

+ 22:23 K’arêd Şandîya 4:1, K’arêd Şandîya 23:8

+ 22:24 Destpêbûn 38:8, Q. Ducarî 25:5
+ 22:32 Derk’etin 3:2, Derk’etin 3:6
• 22:34 Marqos 12:28-34, Lûqa 10:25-28

+ 22:37 Q. Ducarî 6:5, Q. Ducarî 11:13, Yêşû 22:5

+ 22:39 Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 19:19
+ 22:40 Metta 7:12, Galatî 5:14
• 22:41 Marqos 12:35-37, Lûqa 20:41-44
+ 22:42 P’adşatî II 7:12-16, Metta 9:27
+ 22:44 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 2:34-35
+ 22:46 Lûqa 20:40

• 23:1 Marqos 12:38-40, Lûqa 11:37-52, Lûqa 20:45-47

+ 23:3 R’omayî 2:17-23

+ 23:5 Derk’etin 13:9, Q. Ducarî 6:8, Q. Ducarî 11:18, Jimar 15:38

+ 23:6 Lûqa 14:7-8

+ 23:8 Aqûb 3:1, Lûqa 22:32, Filîmon 1:16

+ 23:9 Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9, Hosêya 11:1, Malaxî 1:6

+ 23:11 Metta 20:26, Marqos 9:35, Marqos 10:43

+ 23:12 Lûqa 14:11, Lûqa 18:14
+ 23:13 Metta 15:7
+ 23:16 Metta 15:14
+ 23:17 Derk’etin 30:29
+ 23:19 Derk’etin 29:37
+ 23:21 Zebûr 26:8, Zebûr 132:14
+ 23:22 Îşaya 66:1

+ 23:23 Q. Ducarî 14:22, Zebûr 33:5, Mîxa 6:8, Zekerîya 7:9

+ 23:27 K’arêd Şandîya 23:1, Mesele 26:23
+ 23:30 K’arêd Şandîya 7:52
+ 23:33 Metta 3:7, Metta 12:34

+ 23:34 Metta 21:35, Metta 22:6, Îbranî 11:36-37, Metta 10:17, Marqos 13:9, Lûqa 21:12

+ 23:35 Destpêbûn 4:8, Yûh’enna I 3:12, Îbranî 11:4, Dîrok II 24:21, Zekerîya 1:1, Nehemîya 9:26, E’yantî 18:24

• 23:37 Lûqa 13:34-35

+ 23:37 Dîrok II 24:21, Nehemîya 9:26, K’arêd Şandîya 7:52, Q. Ducarî 32:11-12, Rʼûtʼ 2:12, Zebûr 147:2

+ 23:39 Zebûr 118:26, Metta 21:9
• 24:1 Marqos 13:1-13, Lûqa 21:5-19
+ 24:2 Lûqa 19:44

+ 24:4 Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

+ 24:5 Yêremîya 14:14

+ 24:6 Yêremîya 51:46

+ 24:7 Dîrok II 15:6, E’yantî 6:4, K’arêd Şandîya 11:28, E’yantî 6:8, E’yantî 6:12

+ 24:9 Metta 10:22, Yûh’enna 15:18
+ 24:10 Metta 10:21
+ 24:11 Metta 7:15
+ 24:13 Aqûb 5:11, E’yantî 2:10

+ 24:14 Metta 28:19, R’omayî 10:18, Kolosî 1:6, Kolosî 1:23

• 24:15 Marqos 13:14-23, Lûqa 21:20-24

+ 24:15 Danîyêl 9:27, Danîyêl 11:31, Danîyêl 12:11

+ 24:17 Lûqa 17:31

+ 24:19 Lûqa 23:29

+ 24:21 Yêremîya 30:7, Danîyêl 12:1, E’yantî 16:18

+ 24:22 Îşaya 65:8, Lûqa 18:7

+ 24:23 Lûqa 17:23

+ 24:24 Q. Ducarî 13:1, T’êsalonîkî II 2:9, E’yantî 13:13, E’yantî 16:14

+ 24:25 Yûh’enna 13:19, Yûh’enna 14:29
+ 24:27 Lûqa 17:24
+ 24:28 Lûqa 17:37
• 24:29 Marqos 13:24-27, Lûqa 21:25-28

+ 24:29 Amos 8:9, Îşaya 13:10, Îşaya 13:13, Îşaya 34:4, Yoêl 2:31, Hagay 2:6, K’arêd Şandîya 2:20, E’yantî 6:13

+ 24:30 Danîyêl 7:13, Metta 16:27, Zekerîya 12:10-12

+ 24:31 Îşaya 27:13, Korint’î I 15:52, T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 11:15, Metta 13:41, T’êsalonîkî II 2:1

• 24:32 Marqos 13:28-31, Lûqa 21:29-33

+ 24:34 Metta 16:28

+ 24:35 Zebûr 102:25-26, Îşaya 51:6, Petrûs II 3:10

• 24:36 Marqos 13:32-37, Lûqa 12:38-40, Lûqa 17:26-30, Lûqa 17:34-35

+ 24:36 Zekerîya 14:7
+ 24:37 Destpêbûn 6:5
+ 24:39 Destpêbûn 7:21
+ 24:40 Zekerîya 14:2
+ 24:42 Metta 25:13
+ 24:43 Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2
+ 24:44 E’yantî 3:3, E’yantî 16:15
• 24:45 Lûqa 12:42-48
+ 24:46 Metta 25:21, Yûh’enna 13:17
+ 24:48 Metta 25:5
+ 24:51 Metta 8:12

+ 25:1 Metta 9:15, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 25:5 Metta 24:48
+ 25:10 Metta 22:2
+ 25:11 Metta 7:22, Lûqa 6:46, Lûqa 13:25
+ 25:12 Metta 10:33

+ 25:13 Korint’î I 16:13, Metta 24:36, Metta 24:42

• 25:14 Lûqa 19:12-27
+ 25:19 R’omayî 14:12
+ 25:21 Lûqa 16:10, Îbranî 12:2
+ 25:26 Mesele 20:4
+ 25:29 Metta 13:12
+ 25:30 Metta 8:12

+ 25:31 Danîyêl 7:13, Metta 16:27, Metta 19:28

+ 25:32 Yoêl 3:12, Korint’î II 5:10, Hezeqêl 34:17, Metta 13:49

+ 25:34 Danîyêl 7:18, E’yantî 21:7
+ 25:35 Îşaya 58:7, Lûqa 3:11, Aqûb 2:15-16
+ 25:36 Tîmot’êyo II 1:16-18
+ 25:40 Metta 10:40

+ 25:41 Zebûr 6:8, Metta 7:23, Marqos 9:43-44, Cihûda 1:7, E’yantî 20:10

+ 25:45 Lûqa 10:16

+ 25:46 Danîyêl 12:2

• 26:1 Marqos 14:1-2, Lûqa 22:1-2, Yûh’enna 11:45-53

+ 26:2 Derk’etin 12:1-30

• 26:6 Marqos 14:3-9, Lûqa 7:36-50, Yûh’enna 12:1-8

+ 26:6 Metta 21:17, Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 11:18, Q. K’ahîntîyê 13:3

+ 26:11 Q. Ducarî 15:11, Metta 9:15, Yûh’enna 7:33

+ 26:12 Yûh’enna 19:40
+ 26:13 Metta 24:14
• 26:14 Marqos 14:10-11, Lûqa 22:3-6
+ 26:14 Yûh’enna 13:2, K’arêd Şandîya 1:16
+ 26:15 Derk’etin 21:32, Zekerîya 11:12

• 26:17 Marqos 14:12-21, Lûqa 22:7-14, Lûqa 22:21-23, Yûh’enna 13:21-30

+ 26:21 Zebûr 41:9, Yûh’enna 13:18

+ 26:24 Îşaya 53, Metta 18:7

• 26:26 Marqos 14:22-26, Lûqa 22:15-20, Korint’î I 11:23-25

+ 26:26 Yûh’enna 6:51, Korint’î I 10:16, Îbranî 10:10

+ 26:28 Derk’etin 24:8

+ 26:30 Lûqa 22:39

• 26:31 Marqos 14:27-31, Lûqa 22:31-34, Yûh’enna 13:36-38

+ 26:31 Zekerîya 13:7, Yûh’enna 16:32
+ 26:32 Metta 28:7
+ 26:35 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 21:19
• 26:36 Marqos 14:32-42, Lûqa 22:39-46
+ 26:37 Marqos 5:37, Marqos 9:2
+ 26:38 Yûh’enna 12:27

+ 26:39 Îbranî 5:7, Marqos 10:38, Yûh’enna 18:11, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 6:38, Galatî 1:4

+ 26:41 Metta 6:13, Petrûs I 4:7

+ 26:42 Metta 6:10

+ 26:45 Yûh’enna 2:4, Metta 16:21, Metta 17:22, Metta 20:18

• 26:47 Marqos 14:43-50, Lûqa 22:47-53, Yûh’enna 18:3-12

+ 26:47 K’arêd Şandîya 1:16
+ 26:51 Lûqa 22:38
+ 26:52 E’yantî 13:10
+ 26:55 Metta 21:23, Lûqa 21:37

+ 26:56 Metta 1:22-23, Metta 21:4, Yûh’enna 19:36, Metta 26:31, Yûh’enna 16:32

• 26:57 Marqos 14:53-65, Lûqa 22:54-55, Lûqa 22:63-71, Yûh’enna 18:13-14, Yûh’enna 18:19-24

+ 26:60 Zebûr 27:12, Zebûr 35:11
+ 26:61 Marqos 15:29, Yûh’enna 2:19
+ 26:62 Metta 27:13
+ 26:63 Zebûr 2:7

+ 26:64 Zebûr 110:1, Danîyêl 7:13, Metta 16:27, Metta 24:30, Îbranî 1:13

+ 26:65 Jimar 14:6, K’arêd Şandîya 14:14, Metta 9:3, Yûh’enna 10:36

+ 26:66 Q. K’ahîntîyê 24:16

+ 26:67 Îşaya 50:6

• 26:69 Marqos 14:66-72, Lûqa 22:56-62, Yûh’enna 18:15-18, Yûh’enna 18:25-27

+ 26:75 Metta 26:34

• 27:1 Marqos 15:1, Lûqa 23:1-2, Yûh’enna 18:28-32

+ 27:2 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, Tîmot’êyo I 6:13

• 27:3 K’arêd Şandîya 1:18-19

+ 27:5 P’adşatî II 17:23

+ 27:6 P’adşatî IV 12:9, Marqos 12:41, Yûh’enna 8:20

+ 27:9 Metta 2:17

+ 27:10 Yêremîya 18:3, Yêremîya 32:7-9, Zekerîya 11:12-13

• 27:11 Marqos 15:2-5, Lûqa 23:3-5, Yûh’enna 18:33-38

+ 27:11 Metta 2:2

+ 27:13 Metta 26:62

• 27:15 Marqos 15:6-15, Lûqa 23:13-25, Yûh’enna 18:39

+ 27:18 Yûh’enna 12:19
+ 27:20 K’arêd Şandîya 3:14
+ 27:23 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15

+ 27:24 Q. Ducarî 21:6, Zebûr 26:6, Zebûr 73:13

+ 27:25 T’êsalonîkî I 2:16
+ 27:26 Metta 20:19
• 27:27 Marqos 15:16-20, Yûh’enna 19:2-3
+ 27:30 Îşaya 50:6, Metta 20:19

• 27:32 Marqos 15:21-32, Lûqa 23:26-43, Yûh’enna 19:17-27

+ 27:34 Zebûr 69:21
+ 27:35 Zebûr 22:18
+ 27:39 Zebûr 22:6, Zebûr 109:25

+ 27:40 Marqos 14:58, Yûh’enna 2:19, Metta 4:3-6

+ 27:42 Yûh’enna 10:18, Yûh’enna 1:49, Yûh’enna 12:13, Yûh’enna 20:29

• 27:45 Marqos 15:33-41, Lûqa 23:44-49, Yûh’enna 19:28-30

+ 27:46 K’arêd Şandîya 3:1, Zebûr 22:1
+ 27:48 Zebûr 69:21
+ 27:51 Derk’etin 26:33, Q. K’ahîntîyê 16:2

+ 27:52 Îşaya 26:19, Hezeqêl 37:12, Danîyêl 12:2, Yûh’enna 5:21, Yûh’enna 5:25

+ 27:53 Nehemîya 11:2, Îşaya 48:2, Îşaya 52:1

+ 27:56 Lûqa 8:2, Metta 20:20

• 27:57 Marqos 15:42-47, Lûqa 23:50-56, Yûh’enna 19:38-42

+ 27:60 Îşaya 53:9
+ 27:63 Metta 16:21, Metta 17:23, Metta 20:19
+ 27:66 Danîyêl 6:17, E’yantî 20:3

• 28:1 Marqos 16:1-8, Lûqa 24:1-12, Yûh’enna 20:1-10

+ 28:1 Lûqa 8:2, Metta 27:61

+ 28:2 Metta 27:60

+ 28:3 Hezeqêl 1:14, Danîyêl 7:9, Danîyêl 10:6, Marqos 9:3, K’arêd Şandîya 1:10

+ 28:4 E’yantî 1:17

+ 28:7 Metta 26:32

+ 28:9 Yûh’enna 20:19, Yûh’enna 20:21, P’adşatî IV 4:27, Metta 28:17, Lûqa 24:52

+ 28:10 Metta 12:50, Yûh’enna 20:17, R’omayî 8:29, Îbranî 2:11

• 28:16 Marqos 16:14-18, Lûqa 24:36-49, Yûh’enna 20:19-23

+ 28:17 Yûh’enna 20:25

+ 28:18 Îşaya 9:6, Danîyêl 7:13-14, Metta 11:27, Yûh’enna 17:2

+ 28:19 Korint’î II 13:13, Yûh’enna 4:1-2, K’arêd Şandîya 8:13, Kolosî 1:23

+ 28:20 Yûh’enna 14:15, Metta 13:39

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/KKD/KKDL/Kurmancî__Tran.azw3

Ferhengok

Ferhengok

1. A
2. B
3. C
4. Ç
5. D
6. E
7. Ê
8. F
9. G
10. H
11. Î
12. J
13. K
14. L
15. M
16. N
17. O
18. P
19. Q
20. R
21. S
22. Ş
23. T
24. Û
25. V
26. W
27. X
28. Y
29. Z

Abba

Mizgînî

Ferhengok

– bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

Adem

Mizgînî

Ferhengok

– însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

Alfa û Omêga

Mizgînî

Ferhengok

– Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

Artemîs

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

Arxêlayo

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

Aryopago

Mizgînî

Ferhengok

– girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

Axaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke mezine welatê Yûnanistanê bû. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan, hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê.

afû (afûkirin, afûbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– baxşandin.

amîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

anîne sêrî

Mizgînî

Ferhengok

– anîne cî, mîyaserkirin, t’emamkirin.

anîso

Mizgînî

Ferhengok

– (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

aramî

Mizgînî

Ferhengok

– zimanê aramî nêzîkî zimanê îbranî ye. Ji sala 600-î berî bûyîna Îsa ew nava sîyasetê û k’ir’în-firotana Asya R’oavayêda zimanekî navmiletîyêyî mezinî bû. Hêna Îsa Mesîhda aramî zimanê cihûyêd Filistînêyî her dem bû, usa jî îbranî û yûnanî dihatine xeberdanê. Peymana Nûda çend cî hene, wekî nivîsk’arêd Mizgînîyê xeberêd Îsa bi zimanê aramî nivîsîne û paşê welger’andine yûnanî. Metta 23:7; Marqos 5:41; 7:34; 15:22; K’arêd Şandîya 4:36; Galatî 1:18.

avzê (nexweşîya avzê)

Mizgînî

Ferhengok

– ava zer jê diçe.

Babîlon

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

Bae’l

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

Bajarê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

Baraq

Mizgînî

Ferhengok

– yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

Barnabas

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

Bav (Bavê E’zmana)

Mizgînî

Ferhengok

– ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

Baxşandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê gunêd me dibaxşîne

Metta 26:28; Marqos 11:25-26; K’arêd Şandîya 5:31; 10:43; 26:18; Efesî 1:7; Kolosî 1:13-14; 2:13-14; Îbranî 10:17-18; Yûh’enna I 1:8–2:2.

Gerekê em jî gunêd yêd din bibaxşînin

Metta 6:12-15; 18:21-35; Marqos 11:25; Lûqa 6:37; 17:3-4; Korint’î II 2:5-11; Efesî 4:31-32; Kolosî 3:13.

Belzebûl

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

Beytleh’m

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

Bêt’-Êl

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê p’adşatîya Îsraêlêyî bakurê bû. Sêsid salî ew cîkî gelekî e’yan bû bona h’ebandinê. P’adşatî III 12:28-30; P’adşatî IV 23:15.

Bijartî (Yê Bijartî)

Mizgînî

Ferhengok

– bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

Bilam

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

Binyamîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

Birahîm

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

badîhewa

Mizgînî

Ferhengok

– vala, p’ûç’.

bajarvanêd R’omayê

Mizgînî

Ferhengok

– ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

bakur

Mizgînî

Ferhengok

– mifriq, şimal.

bap’êş

Mizgînî

Ferhengok

– (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

başûr

Mizgînî

Ferhengok

– mişriq, ce’nûb.

bawerî

Mizgînî

Ferhengok

– «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona xilazbûnê

Yûh’enna 1:12; 3:15-18; 3:36; 6:47; 14:6; 20:31; K’arêd Şandîya 4:12; 16:30-31; R’omayî 3:20-22; 10:9-10; Galatî 2:16; Efesî 2:8-9.

bona jîyîna mesîhîyê

Marqos 11:22-25; Lûqa 17:5-6; Yûh’enna 14:1; R’omayî 5:1-2; 14:22-23; Korint’î I 13:13; Korint’î II 5:6-7; Galatî 5:6; Îbranî 11; Aqûb 1:2-8; 2:14-26; Petrûs I 1:3-9.

bej

Mizgînî

Ferhengok

– zihayî, e’rd.

belg

Mizgînî

Ferhengok

– p’elê darê.

berdilî

Mizgînî

Ferhengok

– baristanî.

beret’e

Mizgînî

Ferhengok

– laşê mirîya yan h’eywên.

berê deremeta pêşin

Mizgînî

Ferhengok

– Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

berzeqî

Mizgînî

Ferhengok

– turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

ber’î

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

betavebûn

Mizgînî

Ferhengok

– undabûn.

beyt’

Mizgînî

Ferhengok

– qewl, hizingirt.

bêolîtî

Mizgînî

Ferhengok

– bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

biharet

Mizgînî

Ferhengok

– pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

bihê

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

bik’ir

Mizgînî

Ferhengok

– keç’ik, qîza mêrnekirî.

binelî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

bivir

Mizgînî

Ferhengok

– balt’e.

bixûr

Mizgînî

Ferhengok

– şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11).

Bixûrê e’rebî

bîlan

Mizgînî

Ferhengok

– zanebûnêda serxwe.

buhişt

Mizgînî

Ferhengok

– cinet.

Cefadîtin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 8:18-25; 8:28; Korint’î II 1:4; 4:16-18; Aqûb 1:2-4; Petrûs I 1:6-9; 2:19-21; 5:8-10.

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

Cejina H’olikçêkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– her sal payîzê ji 15-a h’eta 21-ê meha Tişrîyê ye (weke yekê meha 10-a, awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r’ezêd xwe, h’olik çêdikirin û wanda h’eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa P’êxember miletê Îsraêlê ji Misirê derxist û ew çil salî konada man. Yûh’enna 7:2; Qanûna K’ahîntîyê 23:33-36, 39-42; Qanûna Ducarî 16:13-15; Nehemîya 8:13-18.

Cejina Nanê Şkeva

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê

Mizgînî

Ferhengok

– Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22; 1 Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

Celîle

Mizgînî

Ferhengok

– qezake bakura Îsraêlê ye. Bajarê Nisretê wira ye. Îsa li wir mezin bû û dannasîn kir.

Cihûda

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

Cihûstan

Mizgînî

Ferhengok

– qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

Civîna Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 16:13-20; K’arêd Şandîya 2:41-42; R’omayî 12:4-8; Korint’î I 12:12-30; Efesî 1:22-23; 2:19-22; 4:1-16; Kolosî 1:18; Îbranî 10:24-25; Petrûs I 2:4-10; E’yantî 19:5-10.

ce’nime (doje)

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî GEENNA ye, bi îbranî GEHINNOM e. Ew xwexa cîyê cefê h’eta-h’etayê ye, bona ewêd ku wê R’oja Axretê dîwana wan bibe. Doje ew hema xût ce’nime ye, her du xeber vê k’itêbêda hatine xebitandinê. Ce’nime: Metta 5:29-30; 10:28; 23:15; Marqos 9:43, 45, 47; Lûqa 12:5. Doje: Metta 5:22; 18:9; 23:33; Aqûb 3:6.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 10:28; 13:41-42; 13:47-50; 25:41-46; Lûqa 16:23-26; T’êsalonîkî II 1:9; E’yantî 20:10-15; 21:8.

ce’t’rî

Mizgînî

Ferhengok

– tûzik.

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

cihû

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

cin

Mizgînî

Ferhengok

– hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

cinak’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

civîn

Mizgînî

Ferhengok

– 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18, 24), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

civîna giregira (ya cihûya)

Mizgînî

Ferhengok

– ew civînek (miclîsek) bû, ku têda giregirêd cihûya li hev dicivîyan. 200 salî berî Îsa Mesîh girtî h’eta 200 salî pey Îsa Mesîhr’a ew dîwana cihûya bû. Civata giregirêd cihûya weke h’eftê meriva bû, ew k’ahîn, r’ûspî û qanûnzane bûn. Ew li hev r’ûdiniştin û bi hev dişêwirîn. Serekk’ahîn xwexa jî serekê Civîna Giregira bû. Civîna Giregira berpirsîyarê miletê Îsraêlê bû. Ew cezayêd ku ne yêd mirinê bû şixulê wan bû. Lê cezayêd mirinê danîne ber dîwana serwêrêd r’omayîya. Lema Civîna Giregira Îsa şandine cem welîyê R’omayî, Pîlato. Yûh’enna 11:47; 18:31; Lûqa 22:52, 66-71, 66. K’arêd Şandîya 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1 û yêd mayîn.

Civîna giregirêd cihûya

çeng

Mizgînî

Ferhengok

– hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10).

Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

ç’e’vder

Mizgînî

Ferhengok

– forq, qav, ner’êda.

ç’êjik

Mizgînî

Ferhengok

– ç’êlik.

ç’îyayê Zeyt’ûnê

Mizgînî

Ferhengok

– ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

Dua

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Hînkirin bona dua

Metta 6:5-13; 7:7-11; 18:19-20; Marqos 11:24-25; Lûqa 11:1-13; 18:1-8; 21:36; Yûh’enna 14:13-14; 15:7; 16:23-26; R’omayî 8:26-27; 12:12; Efesî 2:18; 6:18; Fîlîpî 4:6-7; Kolosî 4:2; T’êsalonîkî I 5:17; Tîmot’êyo I 2:1-4; 2:8; 4:4-5; Îbranî 4:16; 10:19-22; Aqûb 1:5-8; 4:2-3; 5:13-18; Petrûs I 4:7; Yûh’enna I 3:21-22; 5:14-15.

Meselêd duakirinê

Metta 11:25-26; 14:23; 19:13-15; Marqos 1:35; Lûqa 5:16; 6:12; 22:32; 22:39-46; Yûh’enna 11:41-42; 17:1-26; K’arêd Şandîya 4:24-31; 16:25; 20:36; 21:5; R’omayî 1:9-10; 10:1-2; 15:30-33; Korint’î II 12:7-10; Efesî 1:15-20; 3:14-21; 6:19-20; Fîlîpî 1:3-5; 1:9-11; Kolosî 1:9-12; 4:3-4; T’êsalonîkî I 3:9-13; T’êsalonîkî II 1:11-12; 3:1-5; Îbranî 5:7; 7:25.

Xemkirina Xwedê

Metta 6:25-34; 10:29-31; K’arêd Şandîya 14:15-17; R’omayî 8:28; 11:36; Kolosî 1:17; Îbranî 1:3; Aqûb 4:13-16.

darçîn

Mizgînî

Ferhengok

– bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

definkirin

Mizgînî

Ferhengok

– veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

dehek

Mizgînî

Ferhengok

– Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

derdan

Mizgînî

Ferhengok

– firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

dersdar

Mizgînî

Ferhengok

– (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

dil

Mizgînî

Ferhengok

– bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

dîtindar

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29, 31).

dîyarê mirîya

Mizgînî

Ferhengok

– (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

dîyarîya t’evayîşewatê

Mizgînî

Ferhengok

– Dîyarî û qurbanêd cûr’e-cûr’e hebûn. Dîyarîyêd t’evayîşewatê bizin, berx û canega bûn. Ew r’ojê du cara bi hevr’a ser gorîgeha p’aristgehêda dihatine şewitandinê. Lê qurbanêd din t’enê p’arç’êd wan dihatine şewitandinê. Qanûna K’ahîntîyê 1:3-9; Îbranî 13:11.

doje

Mizgînî

Ferhengok

– ce’nime. Ji k’erema xwe bin xebera «ce’nime»-da bixûnin.

dur’

Mizgînî

Ferhengok

– kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6).

T’or’ê dur’a

Egrîpa

Mizgînî

Ferhengok

– Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

Esaw

Mizgînî

Ferhengok

– Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

E’firandina dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:4; Yûh’enna 1:3; K’arêd Şandîya 14:15; 17:24-26; Korint’î I 8:6; Kolosî 1:15-16; Îbranî 1:2; 11:3; E’yantî 4:11.

E’zman

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 12:32-34; Yûh’enna 14:1-3; Korint’î II 5:1-8; Fîlîpî 1:23; Kolosî 3:1; Petrûs I 1:4-5; E’yantî 4:1-11; 21:1-4; 21:22–22:5; 22:14-15.

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

Êlîşa

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

Êlyas

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

êlekzirih’

Mizgînî

Ferhengok

– k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

êlimî wî bûn

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlî wî bûn, ber ta bûn, guhdarîya wî kirin.

êpîkûrî

Mizgînî

Ferhengok

– şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

Firewin

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

fatimok

Mizgînî

Ferhengok

– cûr’ekî kevotka ye.

fêrisî

Mizgînî

Ferhengok

– nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

firtone

Mizgînî

Ferhengok

– bahoz, bobelîsk.

fitilokêd ajotinê

Mizgînî

Ferhengok

– zivir’ok.

Gîdeyon

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

Gune

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Gune çi ye?

R’omayî 1:18-32; 8:5-8; Galatî 5:19-21; Efesî 2:1-3; 5:3-5; Kolosî 3:5-10; Aqûb 4:17; Petrûs I 4:3; Yûh’enna I 3:4-5.

H’emû meriva gune kirîye

Yûh’enna 8:7-9; R’omayî 3:9-20; 3:23; 5:12; Galatî 3:22; Yûh’enna I 1:8-10.

H’ewce ye ku meriv ji cezayê guna xilaz bin

Metta 10:28; 13:41-42; Yûh’enna 3:18-20; 3:36; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 1:18-19; 6:23; Galatî 6:7-8; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî II 1:7-9; Îbranî 9:27; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; Cihûda 7; E’yantî 20:11-15.

Gur’a Xwedê bikin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 14:15, 21, 23-24; 15:10-17; R’omayî 13:8-10; Petrûs I 1:14-16; Yûh’enna I 2:3-8; 3:22-24; Yûh’enna II 5-6.

gelîyê hey-wayê

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

gemîvan

Mizgînî

Ferhengok

– (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

gemîwargeh

Mizgînî

Ferhengok

– lîman, bender.

girav

Mizgînî

Ferhengok

– (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

gorî

Mizgînî

Ferhengok

– qurban, nedir.

gorîgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51.

Gorîgeh

Gorîgeha bixûrê

gune, gunek’ar

Mizgînî

Ferhengok

– t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

gur’a filankesê kirin

Mizgînî

Ferhengok

– bi ya filankesê kirin, bi gotina filankesê bû, guhdarîya filankesê kirin.

Habîl

Mizgînî

Ferhengok

– Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

Hacer

Mizgînî

Ferhengok

– carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

Harûn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

Hermês

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

Hêrodes

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd dirêjayîyê | şe’detîya wan cîya
zend | pîxus | 45 santî yan weke nîv mêtir (ji serê t’ilîyê h’eta e’nîşkê) | E’yantî 21:17
mîl | milyon (r’omayî) | 1.5 kîlomêtir | Metta 5:41

H’ESABÊD PÎVANÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd pîvanê | şe’detîya wan cîya
kod | saton (aramî) | derdaneke qasî 13 lîtir av hildida | Metta 13:33; Lûqa 13:21
k’ûp | batos (îbranî) | derdaneke qasî 35 lîtir av hildida | Lûqa 16:6
ç’e’l | koros (îbranî) | derdaneke qasî 390 lîtir av hildida | Lûqa 16:7

H’izkirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê me h’iz dike

Yûh’enna 3:16; R’omayî 5:8; Efesî 2:4-5; Yûh’enna I 4:9-10.

Gerekê em Xwedê h’iz bikin

Metta 22:37-38; Marqos 12:28-30; Yûh’enna 14:21; Petrûs I 1:8; Yûh’enna I 5:3.

Gerekê em hevdu h’iz bikin

Metta 5:43-48; 22:39; Yûh’enna 13:34-35; 15:12-17; R’omayî 12:9-10; 13:8-10; Korint’î I 13:1-13; 16:14; Galatî 5:13-14; T’êsalonîkî I 4:9-10; Petrûs I 4:8; Yûh’enna I 2:9-11; 3:11-18; 4:7-21.

H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 22:15-22; K’arêd Şandîya 5:27-29; R’omayî 13:1-7; Tîmot’êyo I 2:1-4; Tîto 3:1; Petrûs I 2:13-17.

halêlûya

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

hebûk

Mizgînî

Ferhengok

– malê dinê, dewlemendtî, p’ere.

herem

Mizgînî

Ferhengok

– dîwanxane, cîyê herî jorin.

hevîrtir’şk

Mizgînî

Ferhengok

– (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

hêşî

Mizgînî

Ferhengok

– devê be’rê, k’ewşen.

hilatin (li yekî hilatin)

Mizgînî

Ferhengok

– dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

hîndar

Mizgînî

Ferhengok

– merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

hîvk’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

hosanna

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

h’edî

Mizgînî

Ferhengok

– h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

h’elal û h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– 1. bona cihûya ev fe’mîn bi xwarin-vexwarinê, şûştin-veşûştinê û r’abûn-r’ûniştina e’mirê merivava girêdayî bûye. Li gora Qanûna Mûsa cûr’e-cûr’e h’eywan h’eram dihatine h’esabê: Mesele çend cûr’e teyrede, beraz, çend h’eywanêd be’rêda û h’emû me’regîsk usa jî cinyazê mirîya, merivêd k’otî û yêd bi nexweşîyêd ç’erm (Qanûna K’ahîntîyê 11; Qanûna Ducarî 14:3-21). Heger yekî destê xwe bida merivekî k’otî yan cinyazekî bik’eta, ew îdî dih’er’imî, h’eram dibû û ne cayîz bû, wekî ew meriv têk’eta nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz. Kin gotî, gava yekî tiştek ji qanûna cihûya der bikira, ew h’eram dihate h’esabê. Cûr’e-cûr’e e’det bona h’elalbûna yekî h’eram hebûn. Mesele, gerekê qurban bida û bi avê bihata şûştinê. Bona çend cûr’eyêd h’elalbûnê gerekê k’ahîn jî li merivê h’elalbûyî binihêr’îya û bigota ku ew îdî h’elal bûye yan na (Qanûna K’ahîntîyê 13). Îsa guh neda e’detêd kal-bava hindava vê pirsêda û çend tişt miqabilî fikirêd qanûnzan û fêrisîya digot (Marqos 7:1-24). Usa jî Îsa destê Xwe da merivêd k’otî (ku h’eram dihatine h’esabê) û ew hin qenc dikirin, hin jî paqij dikirin (Metta 8:1-4). Û qewata Wî ser r’uh’êd h’eram jî hebû, cin ji cinak’etîya (ku h’eram dihatine h’esabê) derdixistin û qenc dikirin (Lûqa 4:30-36).

2. H’elal fire tê fe’mkirinê, çawa kirinêd pîroz, bê qelpî, bê dizî, bê h’ilek’arî, bi k’eda h’elal, usa jî jin-mêr h’elalê hev tên gotinê heger ew hindava hevda h’elal in, ne ç’e’vder in. H’eramî jî çawa ek’sê h’elalîyê ye.

h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Îsa

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye

Metta 11:27-30; 16:13-17; Lûqa 1:35; Yûh’enna 1:1-18; 5:19-29; 6:35-40; 8:58; 11:25-27; 14:5-11; 17:1-5; 20:26-31; K’arêd Şandîya 3:13-16; 4:10-12; R’omayî 1:3-4; Korint’î I 1:9; Korint’î II 4:4-6; 5:21; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:5-11; Kolosî 1:15-20; 2:9-10; Îbranî 1:1-14; 7:26-28; Yûh’enna I 2:1-2; 5:20; E’yantî 1:12-18; 19:11-16.

Kur’ê Xwedê çawa meriv hate dinê

Yûh’enna 1:14; Lûqa 1:26-38; Metta 1:18-25; Lûqa 2:1-20; Metta 2:1-23; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:6-7; Îbranî 2:14-18.

Îsa meriv hîn dikirin û yêd nexweş qenc dikirin

Metta 4:23-25; 7:28-29; 9:35-36; 11:1-6; Lûqa 4:14-44; Yûh’enna 20:30-31; K’arêd Şandîya 10:36-38.

Îsa gelek k’eremet dikirin

Ji k’erema xwe li Navnîşa K’eremetêd Îsa Mesîh binihêr’in.

Serwêra Îsa girtin û cezayê mirinê dane wî

Metta 26:47-68; 27:1-2; 27:11-31; Marqos 14:43-65; 15:1-20; Lûqa 22:47-53; 22:63-71; 23:1-25; Yûh’enna 18:1-14; 18:19-24; 18:28–19:16.

Îsa hate xaçkirinê

Metta 27:32-56; Marqos 15:21-41; Lûqa 23:26-49; Yûh’enna 19:17-37.

Îsa hate definkirinê

Metta 27:57-66; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42.

Îsa ji mirinê r’abû û xwe gelekava e’yan kir

Metta 28:1-20; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-49; Yûh’enna 20:1–21:14; K’arêd Şandîya 1:3-8; 2:24-32; 3:15; 4:10; 4:33; 10:39-43; 13:29-39; 17:2-3; 17:30-31; R’omayî 1:4; 4:24-25; Korint’î I 15:3-8; 15:12-21; E’yantî 1:18.

Îsa çû e’zmên

Lûqa 24:50-51; K’arêd Şandîya 1:9-11; 2:32-36; 5:30-31; R’omayî 8:34; Efesî 1:20-23; Fîlîpî 2:9-11; Îbranî 1:3-11; 2:9; 4:14-16; 7:25-26; 10:12-14; Petrûs I 3:22.

Îsa wê dîsa veger’e

Metta 24:29-44; Yûh’enna 14:1-3; K’arêd Şandîya 1:10-11; 3:19-21; Fîlîpî 3:20-21; Kolosî 3:4; T’êsalonîkî I 1:9-10; 3:13; 4:13–5:11; T’êsalonîkî II 1:6-10; 2:1-4; Tîmot’êyo I 6:13-15; Tîmot’êyo II 4:8; Îbranî 9:28; Petrûs II 3:1-18; Yûh’enna I 3:1-3; E’yantî 1:7; 22:12-13.

Dîwana Xwedê bi destê Îsa Mesîh e

Metta 7:21-23; 16:24-27; 25:31-46; Yûh’enna 3:18-21; 5:24-29; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 2:1-11; 14:10-12; Korint’î I 3:10-15; 4:5; Korint’î II 5:9-10; T’êsalonîkî II 1:5-10; Îbranî 9:27-28; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; E’yantî 20:11-15.

Îshaq

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

Îsraêl

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

Îşaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

îbranî

Mizgînî

Ferhengok

– navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

îlahî

Mizgînî

Ferhengok

– hê bona wê yekê, hê zêde.

înk’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

îqrarkirin

Mizgînî

Ferhengok

– erêyîkirin, şêkirandin.

îsaf

Mizgînî

Ferhengok

– wicdan.

îtoyîn

Mizgînî

Ferhengok

– r’obet, sosret.

Ji gunekirinê veger’in

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:31-32; 19:3-9; Lûqa 16:18; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:10-16.

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

Jîyîna malêda

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona jin û mêra

Metta 19:4-6; Korint’î I 7:1-16; Efesî 5:21-33; Kolosî 3:18-19; Tîto 2:3-5; Îbranî 13:4; Petrûs I 3:1-7.

bona zar’a

Metta 15:3-6; Lûqa 2:51; Efesî 6:1-3; Kolosî 3:20; Tîmot’êyo I 5:4, 8; Îbranî 12:7-11.

bona dê û bava

Efesî 6:4; Kolosî 3:21; Tîmot’êyo I 3:4-5.

bona jinebîya

K’arêd Şandîya 6:1; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:39-40; Tîmot’êyo I 5:3-16; Aqûb 1:27.

jîyîna h’eta-h’etayê

Mizgînî

Ferhengok

– e’mirê h’eta-h’etayê, jîyîna herheyê, h’eyata ebedî.

Kenan

Mizgînî

Ferhengok

– navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5).

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Kur’ê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)

Mizgînî

Ferhengok

– Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

Kur’ê Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
1. *K’eremeta de’wata Qanayêda | – | – | – | 2:1-11
2. Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike | – | – | – | 4:46-54
3. Îsa r’uh’ê h’eram derdixe | – | 1:23-26 | 4:33-35 | –
4. Qenckirina xwesîya Petrûs û nexweşêd din | 8:14-16 | 1:30-34 | 4:38-41 | –
5. *Girtina me’sîya | – | – | 5:4-11 | –
6. Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike | 8:2-4 | 1:40-42 | 5:12-13 | –
7. Îsa şilûşe’t dibaxşîne û qenc dike | 9:2-7 | 2:3-12 | 5:18-25 | –
8. Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe | – | – | – | 5:1-9
9. Qenckirina merivê destk’işîyayî | 12:10-13 | 3:1-5 | 6:6-10 | –
10. Îsa xulamê sersedekî qenc dike | 8:5-13 | – | 7:1-10 | –
11. **Saxbûna kur’ê jinebîya Nayînê | – | – | 7:11-15 | –
12. Qenckirina yê kor û lal | 12:22 | – | 11:14 | –
13. *Îsa firtonê diseqir’îne | 8:23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 | –
14. Qenckirina du cinak’etîyê Gerdarînê | 8:28-34 | 5:1-20 | 8:26-39 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
15. **Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş | 9:18-26 | 5:21-43 | 8:40-56 | –
16. Îsa du kora qenc dike | 9:27-31 | – | – | –
17. Îsa yê lal qenc dike | 9:32-33 | – | – | –
18. *Îsa pênc h’ezara t’êr dike | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
19. *Îsa p’îya li ser avêr’a diçe | 14:25-33 | 6:45-51 | – | 6:19-21
20. Bawerîya k’ulfeta kenanî | 15:21-28 | 7:24-30 | – | –
21. Qenckirina geleka | 15:29-31 | – | – | –
22. Qenckirina yê lal | – | 7:31-37 | – | –
23. *Îsa çar h’ezara t’êr dike | 15:32-38 | 8:1-9 | – | –
24. Qenckirina korê Beytsaydayê | – | 8:22-26 | – | –
25. Qenckirina yê cinak’etî | 17:14-18 | 9:17-29 | 9:38-43 | –
26. *Xercê p’aristgehê zikê me’sîda | 17:24-27 | – | – | –
27. Vekirina ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor | – | – | – | 9:1-7
28. Qenckirina k’ulfeta qoncikî | – | – | 13:10-13 | –
29. Qenckirina merivê avzê | – | – | 14:1-4 | –
30. Qenckirina dehe k’otîya | – | – | 17:11-19 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
31. **Îsa Lazarê mirî sax dike | – | – | – | 11:1-44
32. Qenckirina du korê Erîhayê | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 | –
33. *Dara hêjîrêye h’işkbûyî | 21:18-22 | 11:12-14, 20-25 | – | –
34. Îsa guhê xulamê serekk’ahîn pêva dike | – | – | 22:50-51 | –
35. *Girtina me’sîyaye bi k’eremet | – | – | – | 21:1-11

R’êzêd bê steyrk cîyêd k’eremetêd qenckirina meriva didine k’ifşê.

R’êzêd yek steyrk (*) cîyêd wan k’eremeta didine k’ifşê, li k’u h’ukumê Îsa ser t’ebîyetê xuya bûye.

R’êzêd du steyrk (**) cîyêd k’eremetêd saxkirina mirîya didine k’ifşê.

K’itêba Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– hin Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz, awa gotî «Bîblîya» ku tê welger’andinê «K’itêba ser k’itêbar’a».

K’itêba Zebûra

Mizgînî

Ferhengok

– k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

K’omekdayîn

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:1-4; 7:12; 25:31-46; Lûqa 3:10-11; 6:38; K’arêd Şandîya 11:27-30; Korint’î I 10:24; Korint’î II 8:1-15; 9:1-15; Galatî 6:9-10; Fîlîpî 4:14-19; Îbranî 10:24; 13:1-3; 13:16; Aqûb 1:27; 2:15-16; Yûh’enna I 3:16-18.

K’urdî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

2 pol | qur’ûşek
4 qur’ûş | diravekî çarqur’ûşê
64 qur’ûş | zîvek
4 zîv | nalekî çarzîvê
100 zîv | zêr’ek
6000 zîv | telantekî zîv
180 000 zîv | telantekî* zêr’

* T’arîxêda çend cûr’e telant hebûn, ew qur’nava girêdayî bûn. Telantêd zêr’în jî hebûn ku ji 180 000 zîva qîmettir bûn.

kela

Mizgînî

Ferhengok

– h’ebs, zindan, girtîgeh.

kenanî

Mizgînî

Ferhengok

– miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

kulî

Mizgînî

Ferhengok

– hespê gîhê, sîyarê bûkê.

Kulî

k’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

k’atib

Mizgînî

Ferhengok

– nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

k’efen

Mizgînî

Ferhengok

– ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

k’efîl (standin)

Mizgînî

Ferhengok

– (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

k’erem

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)

Mizgînî

Ferhengok

– r’esîtkirina guna, baxşandina guna. «K’ew» tê fe’mkirinê çawa şewitandin, r’esîtkirin.

k’êlek

Mizgînî

Ferhengok

– tenişt.

k’êmûn

Mizgînî

Ferhengok

– (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

k’inîşt

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin.

K’inîşt

k’irk’ût

Mizgînî

Ferhengok

– (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

k’ofî

Mizgînî

Ferhengok

– Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4, 10 û yêd mayîn.

K’ofî

k’otî (k’otîbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

k’ozî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

k’ulfet

Mizgînî

Ferhengok

– jin, pîrek.

k’umr’eşîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

k’urx

Mizgînî

Ferhengok

– k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

Lêwî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin.

Lêwî û k’ahîn

Lût

Mizgînî

Ferhengok

– birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

leck’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

lêyî

Mizgînî

Ferhengok

– tofan.

lîl

Mizgînî

Ferhengok

– xîzge, qûm, çemûr’.

lomekirin

Mizgînî

Ferhengok

– neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

lûfika be’rê

Mizgînî

Ferhengok

– lîfika (kulavê) be’rê.

MESELÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
1. Xwêya bê te’m | 5:13 | 9:50 | 14:34-35
2. Ç’ira ser p’êç’irê | 5:14-16 | 4:21-22 | 8:16-17, 11:33
3. Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m | 7:24-27 | – | 6:47-49
4. Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake | 9:16 | 2:21 | 5:36
5. Şerava nû nakine meşkêd kevin | 9:17 | 2:22 | 5:37-39
6. Mesela t’oximr’eş | 13:3-8, 18-23 | 4:3-8, 14-20 | 8:5-8, 11-15
7. Mesela genim û zîwanê | 13:24-30, 36-43 | – | –
8. Mesela du deyndara | – | – | 7:41-43
9. T’oximê ku digihîje | – | 4:26-29 | –
10. H’eba t’oximê xerdalê | 13:31-32 | 4:30-32 | 13:18-19
11. Hevîrtir’şk | 13:33 | – | 13:20-21
12. Xizna veşartî | 13:44 | – | –
13. Dur’ê qîmet | 13:45-46 | – | –
14. T’or’a avîtî | 13:47-50 | – | –
15. R’astîyêd kevin û nû | 13:52 | – | –
16. Xulamê ku nabaxşîne | 18:23-35 | – | –
17. Mesela samerîyê qenc | – | – | 10:30-37
18. Mêvanê nîvê şevê û sê nan | – | – | 11:5-8
19. Dewletîyê bê fe’m | – | – | 12:16-21
20. Xulamê h’işyar | – | 13:35-37 | 12:35-40
Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
21. Xulamê amin û xulamê bêamin | 24:45-51 | – | 12:42-48
22. Mesela dara hêjîrêye bê ber | – | – | 13:6-9
23. Yêd ku li navê xwe diger’in | – | – | 14:7-14
24. Mesela şayîya giran | – | – | 14:16-24
25. Çawa bibine şagirtê Îsa | – | – | 14:25-33
26. Peza undabûyî | 18:12-14 | – | 15:3-7
27. Zîvê undabûyî | – | – | 15:8-10
28. Kur’ê undabûyî û birê wî | – | – | 15:11-32
29. Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt | – | – | 16:1-13
30. Merivê dewletî û Lazarê feqîr | – | – | 16:19-31
31. Borcdarîya xulamê amin | – | – | 17:7-10
32. Mesela jinebîyê û h’akim | – | – | 18:1-8
33. Mesela fêrisî û xercgir | – | – | 18:9-14
34. Mesela dehe zêr’a | (25:14-30) | – | 19:11-27
35. P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan | 20:1-16 | – | –
36. Mesela du kur’a | 21:28-32 | – | –
37. Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana | 21:33-44 | 12:1-11 | 20:9-18
38. Mesela de’watê | 22:1-14 | – | –
39. Dersa dara hêjîrê | 24:32-35 | 13:28-31 | 21:29-33
40. R’oj û sih’et ne e’yan e | – | 13:33-37 | –
41. Mesela dehe qîzêd bik’ir | 25:1-13 | – | –
42. Mesela sê xulama | 25:14-30 | – | (19:11-27)
43. Pez û bizin | 25:31-46 | – | –

Melk’î-Sadiq

Mizgînî

Ferhengok

– P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

Meryem

Mizgînî

Ferhengok

– Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

Mesîh

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

Mirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 6:39-40; 11:17-27; 14:1-4; R’omayî 6:10-11; 8:38-39; 14:7-9; Korint’î I 15:12-58; Korint’î II 5:1-10; Fîlîpî 1:20-24; T’êsalonîkî I 4:13-18; Îbranî 2:14-15; E’yantî 14:13; 21:1-4; 22:1-5.

Misir

Mizgînî

Ferhengok

– welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

Mizgînî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 24:14; K’arêd Şandîya 16:10; 20:24; R’omayî 1:2-4; 16-17; Korint’î I 1:17-25; 15:1-7; Galatî 1:6-12; Efesî 1:13; Fîlîpî 1:27; Kolosî 1:5-6; T’êsalonîkî I 1:5; T’êsalonîkî II 2:14; Tîmot’êyo II 1:8-11; 2:8-10.

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)

Mizgînî

Ferhengok

– «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

Mîrêcin

Mizgînî

Ferhengok

– (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 13:19; 25:41; Lûqa 4:1-13; 22:3-4; Yûh’enna 8:42-44; Korint’î II 2:10-11; 4:4; 11:13-15; Efesî 2:2; T’êsalonîkî I 2:18; T’êsalonîkî II 2:9-12; Petrûs I 5:8-9; Yûh’enna I 3:8-10; E’yantî 12:7-12; 20:1-3; 20:10.

Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5, 16 û yêd mayîn.

mala Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

mana

Mizgînî

Ferhengok

– Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

meriv

Mizgînî

Ferhengok

– mirov, însan.

mesîhî

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

milyak’et

Mizgînî

Ferhengok

– Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19, 26).

mirarî

Mizgînî

Ferhengok

– (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

mizgîndar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

mîrat’

Mizgînî

Ferhengok

– hebûka bavê, war, wêris.

NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

K’urdî

Yûnanî

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ

Nexweşî û qenckirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:23-25; 9:35; 11:2-5; K’arêd Şandîya 3:1-6; 8:4-8; 19:11-16; 28:8-9; Korint’î I 12:9; 12:29-30; Korint’î II 12:7-10; Tîmot’êyo I 5:23; Tîmot’êyo II 4:20; Aqûb 5:14-15.

Ne’man

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

Ne’meyêd Kelê

Mizgînî

Ferhengok

– Efesî, Fîlîpî, Kolosî û Filîmon. Ev ne’me wextê Pawlos kelêda bû hatine nivîsarê. Efesî 3:1; 4:1; Fîlîpî 1:7, 13; Kolosî 4:3, 18; Filîmon 1, 10.

Nivîsarêd pîroz

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-4; 5:17-20; 22:29; Yûh’enna 8:31-32; 20:31; K’arêd Şandîya 20:32; R’omayî 15:4; 16:26; Kolosî 3:16; T’êsalonîkî I 2:13; Tîmot’êyo I 4:13; Tîmot’êyo II 3:14-17; Îbranî 4:12; Petrûs I 1:22-25; Petrûs II 1:19-21; Yûh’enna II 9-10; E’yantî 1:3.

Nixumandina avê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:18-20; Yûh’enna 3:22; 4:1-2; K’arêd Şandîya 2:37-42; 8:12; 8:36-38; 10:44-48; 16:14-15; 16:31-33; 19:1-7; 22:12-16; R’omayî 6:1-4; Galatî 3:26-27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:20-22.

Nînewa

Mizgînî

Ferhengok

– navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

Nuh

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

nandirûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’aletî, p’aleyî.

nanê Xwedêr’a dayî

Mizgînî

Ferhengok

– (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

nard

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5.

Nard

nazik

Mizgînî

Ferhengok

– bedew, xweşik.

necihû (miletêd mayîn)

Mizgînî

Ferhengok

– h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

nedir

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

nemamî

Mizgînî

Ferhengok

– xayîntî, bêbextî.

nemêr

Mizgînî

Ferhengok

– ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

nezîr

Mizgînî

Ferhengok

– tê fe’mkirinê «Xwedêr’a dayî», awa gotî yekî ku Xwedêr’a bona xizmetk’arîyê ad-qirar dikir (Jimar 6:1-21). Sê qeydêd h’îmî bona yêd nezîr hebûn:

1. Heger jin bûya yan mêr bûya, gerekê şerav-araq venexwara, ne tirî, ne jî xurekêd ji mêwa tirîyê bixwara.

2. Gerekê meqes yan dûzan p’or’ê sêrî nek’eta h’eta wî wextê adêyî k’ifşkirî xilaz nebûya.

3. Gerekê cinyazê mirîya nek’eta, ne jî nêzîk bûyayê. Wextê adkirinêyî lapî hindik sî r’oj bû, lê meriv jî hebûn bi t’emamîya e’mirê xwe Xwedêr’a ad-qirarkirî bûn, awa gotî nezîr. Peymana Kevinda bona çend merivêd nezîre adkirî nivîsar in, mesele: Samûêl, yê ku dîya wî ew xwexa Xwedêr’a da (P’adşatî I 1:11, 28 ) û Şimşon (H’akimtî 13:2-5 ). Peymana Nûda Yûh’ennayê Nixumdar (Lûqa 1:15; 7:33) nezîrê adkirî bû. Xuya dibe ku Pawlos û çend merivêd mayîn (K’arêd Şandîyada 18:18; 21:23-24, 26) bona demeke kin çawa nezîr adkirî bûn, wan li gora qeyde-qanûnêd nezîrîyê xilazîya wextê adêyî k’ifşkirî p’or’ê xwe kur’ kirin û h’edî dan (Jimar 6:9, 18).

nisil

Mizgînî

Ferhengok

– nifş.

nisretî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

nivîsar (nivîsarêd pîroz)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

nixumandin

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

nixumdar

Mizgînî

Ferhengok

– Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

nixurî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda, kur’ê nixurî li ser h’emû zar’ar’a bû û heqê wî ji heqê h’emûya zêdetir bû. Ji milk’ê bavê dubare p’ara wî dik’et (Qanûna Ducarî 21:15-17, Îşaya 61:7 ), duayê bavêyî herî qenc ewî distand (Destpêbûn 27), usa jî h’ukumê bavê (Destpêbûn 27:29, 37; 37:21-22; P’adşatî IV 2:9 ). Lê kur’ekî din dikaribû heqêd nixurtîya birê xwe jê bistanda (Destpêbûn 25:34; Îbranî 12:16). Anegorî Qanûna Mûsa, her nixurîyê nêrînî ji mêriv yan h’eywên, ew p’ara Xudan bû (Qanûna K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:12-13). Bona vê yekê, p’êşk’êşî Xwedê dikirin (awa gotî Xwedêr’a nedir dikirin) û didane P’aristgehê (dê û bav kur’ê xweyî nixurî paşda dik’ir’în (Jimar 18:15, 3:40-51, Derk’etin 13:1 [2], 12 [13])). Xwedê h’emû milet xuliqandin, lê Îsraêl bijart wekî bibe miletê Wîyî e’zîz, awa gotî t’eybetî, lema jêr’a dibêje «kur’ê nixurî» (Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9 ) usa jî «berê deremeta pêşin» (Yêremîya 2:3 ). Dawid p’adşa û warê wî Mesîh, ew her du jî nixurîyê Xwedê têne gotinê. Qewat û h’ukumê wan t’eybetî bûn (Zebûr 89:27 [28 îbranî]). Peymana Nûda, Mesîhr’a dibêjin «Nixurî» çimkî h’ukum, serwêrtî û k’ursîya Wî ser h’emûyar’a ye (Îbranî 1:6; Kolosî 1:15) û Ew pêşin ji nava mirîya r’abû (Kolosî 1:18; E’yantî 1:5). Kolosî 1:15-da ev yek tê gotinê ku Mesîh Nixurîyê h’emû e’firîna ye, awa gotî, Nixurîyê Xwedêyî li ser h’emû e’firînar’a ye. H’ukumê Mesîh ser h’emû e’firîna heye û Ew Xwexa berî wê yekê hebû (bixûne Kolosî 1:16-17, usa jî Fîlîpî 2:6 û Yûh’enna 17:5). Bawermendêd Îsa Mesîh jî «nixurî» têne gotinê (Îbranî 12:23), çimkî ew merivêd Xwedêye t’aybetî ne, war û milk’ê Wî ne, ku gerekê e’mirê pîroz, buhurtî-jibare bijîn. Çawa ku Mesîh nixurîyê ji nava mirîya ye, ev yek gumanê dide bawermenda ku ew jî t’evî wê r’ûmeta r’abûna ji mirîya bin.

Orşelîm

Mizgînî

Ferhengok

– îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-29; R’omayî 3:25; 5:9-10; Efesî 1:7; Îbranî 9:11-14; Yûh’enna I 1:6-7; E’yantî 7:14-17.

Petrûs

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

Peymana Kevin

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Kevin. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin», çimkî wanda bona peymana Xwedê t’evî cime’ta Îsraêlê tê gotinê. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Peymana Nû

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Nû. Wan k’itêbêd pîrozr’a dibêjin Peymana Nû, k’îjanada derheqa Îsa Mesîh û civîna Wîda nivîsar in, çimkî nava wanda derheqa peymana Xwedêye nûda tê gotinê, ya ku t’evî meriva girêda. Eva peymana pê xûna Îsa Mesîh bona baxşandina gunêd h’emû meriva hatîye girêdanê (Marqos 14:24; Korint’î I 11:25; Efesî 5:2; Îbranî 7:26-28). Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Pîlato

Mizgînî

Ferhengok

– ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana

Mizgînî

Ferhengok

– bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | şe’detîya wan cîya
pol | lepton | Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2
qur’ûş | kodrantês | Metta 5:26; Marqos 12:42.
diravê çarqur’ûşê | assarîon | Metta 10:29; Lûqa 12:6.
zîv* | dînarîon | Metta 18:28
yan draxme | Metta 17:24
nalê duzîvê | didraxmon | Metta 17:24
nalê çarzîvê | statêr | Metta 17:27
zêr’ | mna | Lûqa 19:13
telant** | talanton | Metta 18:24; 25:15

* Zîvek qasî r’ojxebateke p’alekî bû.

** Telantek 44 kîlogram zîv bû û qîmetê wê heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

P’ere, hebûk, mal û milk’

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

peyman

Mizgînî

Ferhengok

– (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

pol

Mizgînî

Ferhengok

– p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

pûng

Mizgînî

Ferhengok

– ne’ne.

p’aristgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

p’eredang

Mizgînî

Ferhengok

– sindoqa (qut’îya) h’edî-dîyarî û xêra. Xelqê xêr û xêratêd xwe dikirine wir.

p’eyn

Mizgînî

Ferhengok

– sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

p’êç’ira

Mizgînî

Ferhengok

– r’efik, malç’ira, p’eltika ç’irê.

p’êşe

Mizgînî

Ferhengok

– sine’t, hostatî.

p’êşk’êş

Mizgînî

Ferhengok

– dîyarî, h’edîya.

p’êşk’êşkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (dîyarîkirin) ber kesekî xelatek danîn (p’êşk’êş danê). Li gora Qanûna Mûsa zar’ok p’êşk’êşî Xwedê dikirin, wekî Xwedê ew pîroz (berek’et) bikirana.

p’êxember

Mizgînî

Ferhengok

– (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

p’êxembertî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

p’işkbûn

Mizgînî

Ferhengok

– dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

p’işkkirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji r’ê derxistin. Yek tiştekî dike, ku li yê din xweş nayê û ew ji wî diçe.

p’îgar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

p’ûtp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem».

Artemîsa xanim xwedê,
p’ûta bajarê Efesê
(K’arêd Şandîya 19:24 35)

Qanûna Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

Qayîn

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Korint’î I 9:14; Galatî 6:6; T’êsalonîkî I 5:12-13; Tîmot’êyo I 5:17-22; Îbranî 13:7; 13:17.

Qeyser

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

Qorax

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

qamîş

Mizgînî

Ferhengok

– çît, meyî.

qanûnzan

Mizgînî

Ferhengok

– (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

qar’qar’

Mizgînî

Ferhengok

– qir’ik, qaj.

qav

Mizgînî

Ferhengok

– qehb, forq.

qebîlêd Îsraêlê

Mizgînî

Ferhengok

– (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

qedir-hurmet

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûmet.

qerf

Mizgînî

Ferhengok

– tinaz.

qulixî

Mizgînî

Ferhengok

– xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

qurban

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 9:13; Marqos 12:33; R’omayî 12:1; Îbranî 9:7; 10:18.

R'êwîtîya Pawlose duda

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose sisîya

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

R’exab

Mizgînî

Ferhengok

– jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

R’êvêka

Mizgînî

Ferhengok

– jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

R’oja Axretê

Mizgînî

Ferhengok

– R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

R’oja K’ewandinê

Mizgînî

Ferhengok

– bona cime’ta Îsraêlê r’oja here e’zîz û pîroz bû (YOM KIPPÛR bi îbranî). Salê carekê p’aristgehêda Serekk’ahîn dewsa (berdêlîya) gunêd cime’tê û xweva bona paqijbûna p’aristgeh û gorîgehê xûna h’eywana p’êşk’êş dikir û dik’ete Cîyê Herî Pîroz (Derk’etin 30:10; Qanûna K’ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7). Peymana Nûda jî Îsa Mesîh Xwe ji ber însanva kire qurban, gava ser xaç xûna Xwe r’êt, hate kuştinê. Ew k’ete Cîyê E’zmanayî Herî Pîroz, cem Bavê Xwe û xwequrbankirina Wî bona h’eta-h’etayê ye (Îbranî 9; 10:12). H’erçî bawerîya xwe Wî tînin, ew li ber baxşa xûna Îsa dik’evin û ji gunêd xwe xilaz dibin. R’omayî 3:25-26; Îbranî 2:17.

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)

Mizgînî

Ferhengok

– Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

R’oja R’abûnê

Mizgînî

Ferhengok

– (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

R’oja R’ojîya

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

R’oja Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

R’oma

Mizgînî

Ferhengok

– îro p’ayt’extê welatê Îtalyayê ye. Hêna Îsa Mesîhda cime’ta R’omayê gelek welat bindest kiribûn, usa jî Îsraêl. Gelek cime’ta Îsraêlê dijenîyane P’adşayê R’omê (Qeyser) û h’ukumetîya wî.

R’uh’ê Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:19; Marqos 1:9-11; 3:28-30; Lûqa 1:35; 3:16; 4:1; 11:13; 12:12; Yûh’enna 1:32-34; 3:5-8; 7:37-39; 14:15-17; 14:26; 15:26; 16:7-15; 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:4-5; 1:8; 2:1-18; 2:38-39; 4:31; 5:3-5; 8:14-17; 10:44-48; 13:2-4; 15:28; 16:7-10; 19:1-7; R’omayî 5:5; 8:9-16; 8:26-27; Korint’î I 2:4; 2:9-16; 3:16; 6:11; 6:19; 12:1-13; Korint’î II 1:21-22; 5:5; 13:13; Galatî 3:2-5; 4:6; 5:16-18; 5:22-25; Efesî 1:13-14; 1:17; 3:16; 4:3-4; 4:30; 5:18-20; 6:17-18; T’êsalonîkî I 1:5-6; 5:19; T’êsalonîkî II 2:13; Tîto 3:5-6; Îbranî 2:4; 9:14; Petrûs I 1:2; 1:11; Petrûs II 1:20-21; Yûh’enna I 2:20; 3:24; 4:13; 5:6-8.

r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Nivîsarêd pîrozda xebera «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî. Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Peymana Kevinda jî tê fe’mkirinê, ku merîyê r’ast ew e, yê ku gunêd wî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, li gora sozê Xwe wî xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

r’aw

Mizgînî

Ferhengok

– r’a, r’ayê darê.

r’aw-r’izim

Mizgînî

Ferhengok

– e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

r’ez

Mizgînî

Ferhengok

– 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

r’ik’inyata Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

r’oja şemîyê

Mizgînî

Ferhengok

– (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

r’oja t’ivdarekkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

r’ojî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:16-18; Marqos 2:18-20; K’arêd Şandîya 13:1-3; 14:23.

r’uh’êd h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

r’uşetkirin

Mizgînî

Ferhengok

– bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

r’ûnkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

r’ûspî

Mizgînî

Ferhengok

– bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

Samerya

Mizgînî

Ferhengok

– hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

Samûêl

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

Serekk’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-11; 6:13; Lûqa 22:31-32; Yûh’enna 17:14-19; R’omayî 8:31-39; 12:12; 16:19-20; Korint’î I 10:12-13; 16:13; Korint’î II 12:7-10; Efesî 3:20-21; 6:10-18; Fîlîpî 4:13; T’êsalonîkî I 3:5-8; T’êsalonîkî II 3:3; Tîmot’êyo II 1:7-8; Îbranî 2:18; 4:14-16; 12:1-2; Aqûb 4:7; Petrûs I 1:5; 5:8-11; Yûh’enna I 4:4; 5:3-5; E’yantî 12:7-12.

Serwêrêd civînê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xeysetêd wan û çawa têne k’ifşkirinê (şivan, berpirsîyar, malxê)

K’arêd Şandîya 6:1-6; 14:23; Tîmot’êyo I 3:1-13; Tîto 1:5-9.

Hînkirina bona serwêrêd
civînê

Metta 28:18-20; Lûqa 22:24-27; K’arêd Şandîya 20:17-35; T’êsalonîkî I 2:1-12; Tîmot’êyo I 4:1-16; Tîmot’êyo II 2:1-26; 3:10-17; 4:1-5; Tîto 2:7-8; Petrûs I 5:1-4.

Silêman

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)

Mizgînî

Ferhengok

– qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

Sînay (Ç’îyayê Sînayê)

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

Sîyon

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

Sodom û Gomora

Mizgînî

Ferhengok

– dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

sadûqî

Mizgînî

Ferhengok

– ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

samerî

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

serbestî

Mizgînî

Ferhengok

– azadî, aza.

serh’ezar

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

sersed

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

serwaxtî

Mizgînî

Ferhengok

– şe’rezayî.

sêrbazî

Mizgînî

Ferhengok

– k’oç’ektî.

sêwî

Mizgînî

Ferhengok

– êt’îm.

sifet

Mizgînî

Ferhengok

– sûret, şikil.

silsilet

Mizgînî

Ferhengok

– bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

sinet

Mizgînî

Ferhengok

– Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

sirgûnçûyîna Babîlonê

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê Nebûkedneser p’adşê k’ildanîya bû, wî cime’ta Îsraêlê ajot û sirgûnî Babîlonê kir û cime’ta Îsraêlê 70 salî li wê derê ma.

sirke

Mizgînî

Ferhengok

– şerava kevin û tirş.

sixir

Mizgînî

Ferhengok

– qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

spartin (bispêre)

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlkirin.

stoyxî

Mizgînî

Ferhengok

– li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

Şerav-araq

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 13:13; Korint’î I 5:11; 6:9-11; Galatî 5:19-21; Efesî 5:18; Tîmot’êyo I 3:1-3; Tîto 1:7; Petrûs I 4:3-5.

Şikirdarî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 17:11-19; Yûh’enna 6:11; R’omayî 1:21; Efesî 5:20; Fîlîpî 4:4-7; Kolosî 2:7; 3:17; 4:2; T’êsalonîkî I 5:18; Tîmot’êyo I 2:1; 4:4-5.

Şikîyat û ber dîwanê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:25-26; 5:38-42; 18:15-17; R’omayî 12:14-21; Korint’î I 6:1-8.

Şimh’ûn

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

Şimşon

Mizgînî

Ferhengok

– mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

Şîva Xudan

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-20; Korint’î I 10:14-22; 11:17-34.

Şkestî û milûktî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:3-12; 18:1-5; Lûqa 14:7-11; 18:9-14; Efesî 4:2; Fîlîpî 2:3-11; Kolosî 3:12-13; Aqûb 4:5-10; Petrûs I 5:5-7.

şagirt

Mizgînî

Ferhengok

– yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

şandî

Mizgînî

Ferhengok

– (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

şih’itî

Mizgînî

Ferhengok

– r’ê derk’etî.

şikîyatkirin

Mizgînî

Ferhengok

– gilîkirin, sûcdarkirin, gazinkirin.

şiver’ê

Mizgînî

Ferhengok

– r’êç’ik, r’îya p’êga merivekî yan r’îya teng.

şîrk

Mizgînî

Ferhengok

– K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

T’ewrat

Mizgînî

Ferhengok

– Qanûna Mûsa ye, awa gotî her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin in.

T’ifaqa xwedênasa

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 18:19-20; K’arêd Şandîya 2:41-47; R’omayî 12:4-8; Efesî 1:22-23; 4:11-16; Kolosî 3:15-17; Tîmot’êyo I 4:13; Îbranî 10:24-25.

tengasî

Mizgînî

Ferhengok

– tengayî.

tîş

Mizgînî

Ferhengok

– p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

t’agêr

Mizgînî

Ferhengok

– firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

t’erbetdar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

t’exsîrkirin

Mizgînî

Ferhengok

– r’edkirin.

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)

Mizgînî

Ferhengok

– yekbûn, yektî.

t’irê, (ji) kesî t’irê

Mizgînî

Ferhengok

– ji kesî we ye.

t’obekirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

t’oximr’eş

Mizgînî

Ferhengok

– t’ovr’eş.

t’ucaretî

Mizgînî

Ferhengok

– k’ir’în-firotan, alvêrî.

Ûnis

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

Ûsiv

Mizgînî

Ferhengok

– Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40, 47 (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

ûd

Mizgînî

Ferhengok

– şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)

Mizgînî

Ferhengok

– (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

wek’îlxerc

Mizgînî

Ferhengok

– malkir, k’edkir.

welatp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

welî

Mizgînî

Ferhengok

– (walî) serwêrê qezake welêt.

wesîyet

Mizgînî

Ferhengok

– k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

Xana Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Xeysetê mesîhîyê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 13:34-35; 14:27; R’omayî 12:9-13; Galatî 5:22-26; Kolosî 3:12-17; T’êsalonîkî I 5:16-18.

Xilazkirina meriva

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 3:16-17; K’arêd Şandîya 2:37-39; 4:11-12; R’omayî 5:1-11; 10:9-13; Efesî 2:1-10; Tîmot’êyo I 1:15-16; 2:3-7; Petrûs I 1:3-5.

Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

xaç

Mizgînî

Ferhengok

– E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

xalifî

Mizgînî

Ferhengok

– şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

xercgir

Mizgînî

Ferhengok

– (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

xerdal

Mizgînî

Ferhengok

– p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6.

Xerdal

xeyal

Mizgînî

Ferhengok

– heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

xêrnexwaz

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

xêrûb

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

xilazbûn (xilazkirin)

Mizgînî

Ferhengok

– azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

xilazkir

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

xirnûf

Mizgînî

Ferhengok

– xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

Yêfta

Mizgînî

Ferhengok

– eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

Yêremîya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

Yêşa

Mizgînî

Ferhengok

– bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

Yêşûyê Nûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, usa jî pey mirina Mûsar’a serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Ewî r’êberîya cime’ta Îsraêlê kir, h’eta welatê Kenanê, k’îjan ku Xwedê bi sozdayîna Xwe da wan. Wana t’evî miletê ku li wir diman şer’ dikirin û serk’etin. Peyr’a Yêşû ew welat p’arevekir û her qebîleke Îsraêlêr’a (pêştirî qebîla Lêwî ku k’ahîn bûn) p’arek da. Ew serwêrekî k’ifş bû û dixwest ku cime’t bi dilekî pey Xwedê biçûya. Li ser kirinêd wî k’itêb jî heye. Derk’etin 17:8-13; Jimar 13:1-17; Yêşû 1-24; K’arêd Şandîya 7:45; Îbranî 4:8.

Yûh’enna

Mizgînî

Ferhengok

– Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

Yûnanistan

Mizgînî

Ferhengok

– welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

Yûnanî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

yançîye

Mizgînî

Ferhengok

– guva, gelo, ku, awa gotî.

yûnan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

Zar’êd Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 1:12-13; R’omayî 8:14-17; Galatî 4:6-7; Îbranî 12:5-11; Yûh’enna I 3:1-3.

Zews

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

Zêrandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:10-12; Marqos 13:9-13; Lûqa 12:4-9; Yûh’enna 15:18-21; 16:1-4; K’arêd Şandîya 5:41; R’omayî 8:35-37; 12:12-14; 12:17-21; Korint’î I 4:11-13; Korint’î II 4:8-11; 12:10; Fîlîpî 1:28-29; T’êsalonîkî II 1:4-8; 3:2-4; Tîmot’êyo II 3:10-13; Îbranî 10:32-39; 12:3-4; Petrûs I 3:13-17; 4:12-19; E’yantî 2:10.

Zinêk’arî û qavî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:27-30; Yûh’enna 8:2-11; R’omayî 13:8-10; Korint’î I 5:9-11; 6:9-20; Galatî 5:19; Efesî 5:3; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî I 4:1-8; Îbranî 13:4; Cihûda 7.

zanebêj

Mizgînî

Ferhengok

– zimênda serxwe.

zar

Mizgînî

Ferhengok

– dev.

zendegirtî man

Mizgînî

Ferhengok

– e’cêbmayî man, met’elmayî man.

zewal

Mizgînî

Ferhengok

– neheqî, nexweşî, zîyan.

zimir

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39).

Zimir

zîv

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

zîya

Mizgînî

Ferhengok

– (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

zox

Mizgînî

Ferhengok

– (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19.

Zoxa hûsopê

Table of Contents

Kurmancî
Mizgînî
Pêşgotina Înstîtûtê
Pêşgotina Bona Peymana Nû
Bona Alîkirina Xwendevana

Metta

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Ferhengok

Abba
Adem
Alfa û Omêga
Aqûb
Artemîs
Arxêlayo
Aryopago
Axaya
afû (afûkirin, afûbûn)
amîn
anîne sêrî
anîso
aramî
avzê (nexweşîya avzê)
Babîlon
Bae’l
Bajarê Dawid
Baraq
Barnabas
Bav (Bavê E’zmana)
Baxşandin
Belzebûl
Beytleh’m
Bêt’-Êl
Bijartî (Yê Bijartî)
Bilam
Binyamîn
Birahîm
badîhewa
bajarvanêd R’omayê
bakur
bap’êş
başûr
bawerî
bej
belg
berdilî
beret’e
berê deremeta pêşin
berzeqî
ber’î
betavebûn
beyt’
bêolîtî
biharet
bihê
bik’ir
binelî
bivir
bixûr
bîlan
buhişt
Cefadîtin
Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)
Cejina H’olikçêkirinê
Cejina Nanê Şkeva
Cejina Pîrozkirina P’aristgehê
Celîle
Cihûda
Cihûstan
Civîna Îsa Mesîh
ce’nime (doje)
ce’t’rî
cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê
cihû
cin
cinak’etî
civîn
civîna giregira (ya cihûya)
çeng
ç’e’vder
ç’êjik
ç’îyayê Zeyt’ûnê
Dawid
Dua
darçîn
definkirin
dehek
derdan
dersdar
dil
dîtindar
dîyarê mirîya
dîyarîya t’evayîşewatê
doje
dur’
Egrîpa
Esaw
E’firandina dinyayê
E’zman
e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)
Êlîşa
Êlyas
êlekzirih’
êlimî wî bûn
êpîkûrî
Firewin
fatimok
fêrisî
firtone
fitilokêd ajotinê
Gîdeyon
Gune
Gur’a Xwedê bikin
gelîyê hey-wayê
gemîvan
gemîwargeh
girav
gorî
gorîgeh
gune, gunek’ar
gur’a filankesê kirin
Habîl
Hacer
Harûn
Hermês
Hêrodes
H’ESABÊD DIRÊJAYÊ
H’ESABÊD PÎVANÊ
H’izkirin
H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê
halêlûya
hebûk
herem
hevîrtir’şk
hêşî
hilatin (li yekî hilatin)
hîndar
hîvk’etî
hosanna
h’edî
h’elal û h’eram
h’eram
Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda
Îsa
Îsa Mesîh
Îshaq
Îsraêl
Îşaya
îbranî
îlahî
înk’ar
îqrarkirin
îsaf
îtoyîn
Ji gunekirinê veger’in
Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Jîyîna malêda
jîyîna h’eta-h’etayê
Kenan
Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)
Kur’ê Dawid
Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)
Kur’ê Xwedê
K’EREMETÊD ÎSA MESÎH
K’itêba Pîroz
K’itêba Zebûra
K’omekdayîn
K’urdî
kela
kenanî
kulî
k’ahîn
k’atib
k’efen
k’efîl (standin)
k’erem
k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)
k’êlek
k’êmûn
k’inîşt
k’irk’ût
k’ofî
k’otî (k’otîbûn)
k’ozî
k’ulfet
k’umr’eşîya Xwedê
k’urx
Lêwî
Lût
leck’ar
lêyî
lîl
lomekirin
lûfika be’rê
MESELÊD ÎSA MESÎH
Melk’î-Sadiq
Meryem
Mesîh
Mirin
Misir
Mizgînî
Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)
Mîrêcin
Mûsa
mala Aqûb
mana
meriv
mesîhî
milyak’et
mirarî
mizgîndar
mîrat’
NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA
Nexweşî û qenckirin
Ne’man
Ne’meyêd Kelê
Nivîsarêd pîroz
Nixumandina avê
Nînewa
Nuh
nandirûn
nanê Xwedêr’a dayî
nard
nazik
necihû (miletêd mayîn)
nedir
nemamî
nemêr
nezîr
nisil
nisretî
nivîsar (nivîsarêd pîroz)
nixumandin
nixumdar
nixurî
Orşelîm
Paqijkirina guna pê mirina Mesîh
Petrûs
Peymana Kevin
Peymana Nû
Pîlato
P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana
P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA
P’ere, hebûk, mal û milk’
P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî
peyman
pîroz
pol
pûng
p’aristgeh
p’eredang
p’eyn
p’êç’ira
p’êşe
p’êşk’êş
p’êşk’êşkirin
p’êxember
p’êxembertî
p’işkbûn
p’işkkirin
p’îgar
p’ûtp’arist
Qanûna Mûsa
Qayîn
Qedirê serwêrêd civînê bigirin
Qeyser
Qorax
qamîş
qanûnzan
qar’qar’
qav
qebîlêd Îsraêlê
qedir-hurmet
qerf
qulixî
qurban
R'êwîtîya Pawlose duda
R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê
R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas
R'êwîtîya Pawlose sisîya
R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)
R’exab
R’êvêka
R’oja Axretê
R’oja K’ewandinê
R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)
R’oja R’abûnê
R’oja R’ojîya
R’oja Xudan
R’oma
R’uh’ê Pîroz
r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê
r’aw
r’aw-r’izim
r’ez
r’ik’inyata Dawid
r’oja şemîyê
r’oja t’ivdarekkirinê
r’ojî
r’uh’êd h’eram
r’uşetkirin
r’ûnkirin
r’ûspî
Samerya
Samûêl
Serekk’ahîn

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Serwêrêd civînê
Silêman
Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)
Sînay (Ç’îyayê Sînayê)
Sîyon
Sodom û Gomora
sadûqî
samerî
serbestî
serh’ezar
sersed
serwaxtî
sêrbazî
sêwî
sifet
silsilet
sinet
sirgûnçûyîna Babîlonê
sirke
sixir
spartin (bispêre)
stoyxî
Şerav-araq
Şikirdarî
Şikîyat û ber dîwanê
Şimh’ûn
Şimşon
Şîva Xudan
Şkestî û milûktî
şagirt
şandî
şih’itî
şikîyatkirin
şiver’ê
şîrk
T’ewrat
T’ifaqa xwedênasa
tengasî
tîş
t’agêr
t’erbetdar
t’exsîrkirin
t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)
t’irê, (ji) kesî t’irê
t’obekirin
t’oximr’eş
t’ucaretî
Ûnis
Ûsiv
ûd
veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)
Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda
wek’îlxerc
welatp’arist
welî
wesîyet
Xana Xwedê
Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte
Xeysetê mesîhîyê
Xilazkirina meriva
Xudan
Xwedê
xaç
xalifî
xercgir
xerdal
xeyal
xêrnexwaz
xêrûb
xilazbûn (xilazkirin)
xilazkir
xirnûf
Yêfta
Yêremîya
Yêşa
Yêşûyê Nûn
Yûh’enna
Yûnanistan
Yûnanî
yançîye
yûnan
Zar’êd Xwedê
Zews
Zêrandin
Zinêk’arî û qavî
zanebêj
zar
zendegirtî man
zewal
zimir
zîv
zîya
zox