Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-01-10T05:32:38.690280+00:00

Kurmancî

Kurmancî

1. Mizgînî
2. Pêşgotina Înstîtûtê
3. Pêşgotina Bona Peymana Nû
4. Bona Alîkirina Xwendevana
5. Lûqa
6. Ferhengok

Mizgînî

Mizgînî

MIZGÎNÎ

PEYMANA NÛ

(ÎNGÎL)

bi Standarta Kurmancîya K’urdêd welatêd Kafkazê

Heger pirs yan pêşnîyarêd we hebin, ji k'erema xwe bi vê navnîşê bişînin: ibt_inform@ibt.org.ru

H’unurmendê şikilêd bi desta çêkirî Horace Knowles e,

Xudanê neşirkirinê

© The British&Foreign Bible Society e

(K’omela K’itêba Pîroze Înglîstanê û Welatder), 1954, 1967, 1972

Serr’astkir û zêdekira van şikila jî Louise Bass e,
xudanê neşirkirinê © The British&Foreign Bible Society e, 1994

© Институт перевода Библии, 2000, 2011

ISBN 978-5-93943-172-9

Pêşgotina Înstîtûtê

Pêşgotina Înstîtûtê

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz r’azîbûna xwe dide wan welger’ û serr’astkirêd vê K’itêba Pîroz, usa jî ewêd mayîne ku li gora karîna xwe alîk’arî dane bona hazirkirina vê k’itêba Mizgînîya Îsa Mesîh, awa gotî Peymana Nû bi zimanê k’urdîya zaravê kurmancî. Em pir’ şa ne, ku çend nivîsk’arêd k’urde ji çend welata jî xwe li welger’andina (t’ercimekirina) Peymana Nû girtine. Ev jî vî h’alê giranda gaveke pêşdaçûyîna zimanê milet e, usa jî xweykirina zimên e. Em bi dilekî şa vê K’itêba Pîroz, Peymana Nû p’êşk’êşî xwendevanêd hêja dikin.

Ew welger’andina destê weda ji ber wê Mizgînîyê hatîye girtinê, ya ku alîyê Înstîtûtêda sala 2000-î hatîye neşirkirinê, niha t’enê bi sivikayî hatîye lênihêr’andin û ser’astkirinê. Pêştirî wê yekê jî, şirovekirin û ferhengok jî hatine zêdekirinê. Înstîtût r’azîbûna xwe dide wan jî, yêd ku pêşnîyarî û k’omeka serr’astkirinê dane.

Standarta k’urdîye kirîlî bi h’erfêd latînî

R’ast e, Mizgînî (Încîl, Peymana Nû) bi h’erfêd latînî li gora standart û r’astnivîsara kurmancîya latînî îdî heye. Meremê wê k’itêba welger’andîye destê weda, ne ew e ku cîyê wê bigire yan dewsa wê bixebite. Me’nî ev e, ku pey Şer’ê H’emdinyayêyî Dudar’a h’eta îro, p’ir’anîya k’urdêd welatêd Kafkazê û Asya Navînda k’itêbêd xwe bi h’erfêd kirîlî û bi standarta zarav û r’êzimanîya xwe dane neşirkirinê. Lê belê van axirîyada, hinek hêdî-hêdî dest bi h’erfêd latînî dikin û merî jî hene ku latînî ji kirîlî r’ih’ettir dixûnin. Ji ber vê yekê me qirar kir, ku bona xatirê wan em vê welger’andinê bikin h’erfêd latînî. Awa, ev welger’andina destê weda xût mîna wê çapa h’erfêd kirîlî ye (ya ku sala 2011-a, ji alîya Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozda, Moskvê hatîya hazirkirinê), eva h’emû qeyde-qanûnêd r’astnivîsara r’êzimanîya standarta kirîlî xwey dike, lê t’enê bi h’erfêd latînî ye. Meremê neşirkirina vê çapbûnê ew e, ku alîkarîya wan k’urda bê kirinê, yêd ku welatêd Kafkazê û R’ûsyayêda dijîn, lê dixwazin vê welger’andinê bi h’erfêd latînî bixûnin.

Welger’andina Peymana Nû bi zimanê k’urdî

Nêzîkî du h’ezar sal pêşda, Peymana Nû bi zimanê yûnanîya kevin hatîye nivîsarê. Ji hingêva h’eta niha ew bi gelek zimanêd dinyayê hatîye welger’andinê. Dinyayêda îro nêzîkî şeş h’ezar h’eysid ziman hene. T’emamîya Peymana Nû niha nêzîkî h’ezar dusid zimanî hatîye welger’andinê. Gelek ji wan miletêd ku bi van zimana xeber didin û Peymana Nû bi zimanê wan welger’andî heye, h’esabê wan gelekî ji h’esabê miletê K’urd hindiktir e.

Eva k’itêba li gora zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazêda (wextekê Sovêtêda) hatîye nivîsarê. Sala 1827-a çend p’arêd K’itêba Pîroz bi kurmancîya Hek’arîyê hatine welger’andinê. Sala 1856 û sala 1857-da pêşîyê Mizgînîya li gora Metta û paşê her çar Mizgînî bi kurmancîya Xarp’ûtê (nêzîkî Elazigê) bi h’erfêd ermenî Stembolêda hatine neşirkirinê. Sala 1872-a t’evayîya Peymana Nû dîsa xût wî zaravîda hatîye neşirkirinê. Ji sala 1900-î h’eta niha çend p’arêd ji Peymana Nû, usa jî t’emamîya Peymana Nû bi çend zaravêd k’urdî hatine neşirkirinê (mesele, kurmancîya T’irkyayê, be’dînî, k’ermanşahî, mûkrî, soranî). Van axirîyada jî çend k’itêbêd welger’andina îroyîn ji alîyê Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozva bi kurmancîya welatêd Kafkazêda r’onayî dîtine: Sala 1993-a k’itêba Mizgînîya Metta derk’etîye û 1996-a jî k’itêba Mizgînîya Lûqa û K’arêd Şandîya. Sala 2000-î t’emamîya Peymana Nû derk’etîye, h’îmê k’îjanê niha serr’astkirî destê weda ye.

Cûr’ê (mêt’oda) xebata vê welger’andinê

[1]Eva k’itêba ji alîyê k’oma Înstîtûtêda hatîye welger’andinê. Kanîya vê k’itêba k’urdîye welger’andî ji k’itêba Peymana Nûye bi zimanê yûnanî ye, awa gotî «The Greek New Testament». Ev têk’sta yûnanî ser destnivîsarêd here kevine qenc h’îmgirtî ye, yêd ku îro hene. Nav destnivîsarêd yûnanîya kevinda çend firqîyêd ku têne ber ç’e’va hene, bona k’îjana jêra r’ûp’elêd k’itêbê hatine şirovekirinê. Lema firqîyêd biç’ûk carna dik’evine nava vê welger’andinê û welger’andinêd zimanêd başqe.

Meremê welger’andinê ev bû, ku hin welger’andin ji têk’sta yûnanî dûr nek’eta û fe’mîna wê jî mîna yûnanî bûya, hin jî ku fe’mîna yûnanî r’ast bibûya stîla kurmancîke xweşe zelal û bedewe îroyîn.

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz

101000 Россия

Москва, Главпочтамт, а/я 36

Институт перевода Библии

Pêşgotina Bona Peymana Nû

Pêşgotina bona Peymana Nû

K’itêba ku we girtîye destê xwe, jêr’a dibêjin «Peymana Nû». Peymana Nûda bîst h’eft k’itêb hene. Evana pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê. Hingê ev ziman zimanekî cime’tî bû, ku p’ir’anîya cime’ta Împêratorîya R’omayê, awa gotî miletêd dor-berêd Be’ra Sipî (Be’ra Navîn) r’ih’et fe’m dikirin û xeber didan.

Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz (awa gotî «Bîblîya»). Nivîsarêd Peymana Kevin û Peymana Nû derheqa wan her du peymanada dibêjin, yêd ku Xwedê t’evî cime’ta Xwe girêdan. Peymana Kevinda nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe Îsraêlê peyman girêda û Qanûn[1] bi destê Mûsa da wan. Peymana Nûda jî nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe, awa gotî civîna h’emû bawermendêd Îsa Mesîhe ji her miletî peymaneke din girêda. Ev peyman pê destê Îsa Mesîh hate girêdanê. Himberî wê peymana Xwedêye ku Wî t’evî cime’ta Îsraêlê girêda, eva «nû» ye (Îbranî 9:11-15).

Her çar k’itêbêd pêşine Peymana Nûr’a bi yûnanî dibêjin: «EUAGGÊLÎON». Xebera «Încîl» ji wê tê û bi kurmancî tê fe’mkirinê «Mizgînî», awa gotî «xebera xêrê». Ev k’itêb derheqa jîyîn û qulixê Îsada dibêjin.

Pey van her çar Mizgînîyar’a k’itêba «K’arêd Şandîya» ye. Eva k’itêba şe’detîya wê yekê dide, çawa pêşîyê bawerîya ser vê Mizgînîyê dinyayêda bela dibû.

Pey vêr’a jî bîst yek ne’me hene, ku ji alîyê şandîya û bawermendêd dine sedsalîya pêşinda hatine nivîsarê. Hinek ji wan ne’ma, berbir’î civînêd cûr’e-cûr’e bajara dibin, hinek jî hema xût berbir’î bawermendêd şexsî dibin (Filîmon, Tîmot’êyo û yêd mayîn). Meremê nivîsk’arêd van ne’ma ew bû, wekî şîreta bidine bawermenda û hînkirina qulixê Îsa wanr’a şirovekin.

Xulese k’itêba bîst h’eftaye paşine Peymana Nûda, k’itêba «E’yantîyê» ye. Eva k’itêba pê dîtinok û xeberêd sur’îye sîmvolî derheqa Xudantîya Îsa Mesîh û serk’etina P’adşatîya Xwedêda dibêje.

Bona Alîkirina Xwendevana

Bona alîkirina xwendevana

Bona alîkirina xwendevana çend tişt hatine hazirkirinê.

- Pêşgotinêd her k’itêbekê:

- Bona her k’itêbeke Peymana Nû pêşgotinek heye. Ev pêşgotin van axirîyada bona xwendevanêd vî zemanî hatine hazirkirinê, wekî zû ser fikir û meremêd her 27 k’itêba vebin.

- Sernivîsarêd p’ara:

- Nava welger’andinêda her p’areke biç’ûk bi sernivîsarekê destpêdibe. Mesele, Metta 1:1 bi sernivîsara «R’ik’inyata Îsa» destpêdibe, Metta 1:18 bi «Bûyîna Îsa» destpêdibe, Metta 2:1 bi «Steyrnasêd r’ohilatê» û yêd mayîn. Ev sernivîsar destnivîsarêd e’sasîda t’unene, lê van axirîyada bona alîk’arîya xwendevana hatine hazirkirinê, wekî xwendevan zanibe, merem yan fikira vê p’arê ser çi ye.

- Nav-nîşanêd r’êzêd heval-fikir:

- Usa jî bona alîk’arîya xwendevana, gava r’êzêd heval-fikir bona p’arekê hene, nav-nîşanêd wan bin sernivîsarada hatine nivîsarê. R’êzêd heval-fikir be’sa wan cîya dikin, k’îderê xût ew serhatî yan fikirêd wan hev digirin. Mesele, bin sernivîsara Metta 1:18 ku derheqa «Bûyîna Îsa»-da dibêje, Lûqa 2:1-7 nava kevanada heye, çimkî li wî cîyî jî derheqa bûyîna Îsada tê gotinê.

- Şirovekirinêd jêrê:

- Nava k’itêbêda li jêra r’ûp’ela şirovekirin hene. Heger nivîsarêda hûn ser xeberê steyrkê «*» bibînin, wî çaxî ser wî r’ûp’elî jêrê şirovekirinê bixûnin.

- H’erfêd te’rî:

- Çend cara nava nivîsarêda h’erfêd te’rî hatine nivîsarê. Eva xebera li gora zimanê yûnanî derbê distînin. Lazim e ku xwendevan xwendina xweda giranî bide wan xebera. (Mesele, bixûnin: Yûh’enna 5:45; Galatî 3:12.)

- Şikil, navnîş û xerîte:

- Nava vê k’itêbêda, îlayî pişta k’itêbêda şikil, navnîş û xerîte hene, ku k’omekê didine xwendevana. Evana ji alîyê zanava li gora kûltûr û t’arîxa zemanê Îsa Mesîhda hatine hazirkirinê.

- Ferhengok:

- Fe’mînêd gelek xeberêd giran û nenas nava ferhengokêda hatine şirovekirinê. Gava r’astî xeberêd ze’met bên, yêd ku li cem wan ev nîşan «» heye, ji k’erema xwe ferhengoka pey k’itêbê binihêr’in.

- Nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke:

- Xilazîya k’itêbêda usa jî nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke hene. Wêda gelek xeberêd k’ilîte sereke mîna «bawerî», «gune», «dua» û yêd mayîn hene. Bin her xeberêda ji Peymana Nû çend cî hatine k’ifşkirinê, wekî xwendevan bikaribe wê xeberêda k’ûr be.

[1] The Greek New Testament – ji alîyê United Bible Societies-da neşirkirî ye, r’êdaktorîya 4-a, 1993, Ştûtgart, Gêrmanya.

[1] Peymana Nûda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

Lûqa

MIZGÎNÎYA LI GORA LÛQA

Pêşgotin

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Lûqa yekî yûnanî doxtor (h’ekîm) û dîrokzan (t’arîxzan) bû. Evî t’evî Pawlos gelekî r’êwîtî kirîye (Filîmon 24; Kolosî 4:14; Tîmot’êyo II 4:11) û nava şixulê şandîtîya Pawlosda jî gelekî alîk’arîya wî kirîye.

Bi fikira gelek zana eva Mizgînîya nêzîkî sala 80-î hatîye nivîsarê, cîkî nee’yan ji Filistînê der.

Destpêbûna k’itêbêda derheqa bûyîna Yûh’ennayê nixumdar, mizgînîya bûyîna Îsa û şikirdayîna çend merivada nivîsar e, k’îjana hatina Îsaye ji Xwedêda didane k’ifşê. Vê Mizgînîyêda bona e’mirê Îsa hê gelekî dibêje, ji bûyîna Yûh’ennayê nixumdar girtî h’eta ji nav mirîya r’abûna Îsa. Lûqa xwestîye derheqa e’mirê Îsada bi hûr-gilî binivîse. Pey mirin-r’abûna wîr’a Lûqa derheqa belabûna Mizgînîyêda k’itêba «K’arêd Şandîya» nivîsîye.

«Mizgînîya li gora Lûqa» e’yan dike ku Îsa çawa Xilazkirê sozdayî bona Îsraêlê ji Xwedêda şandî ye û usa jî Xilazkirê h’emû meriva ye. Eva Mizgînîya bi tiherekî başqe h’izkirina Xwedê dide k’ifşê, îlahî hindava merivêd şkestîda. Geleka navê vê mizgînîyê danîye: «Mizgînîya bona gunek’ara, şkestîya, belengaza, bêxweya, jinebîya û xerîba».

Vê Mizgînîyêda fikira «şabûn û şikirdayînê» jî heye, îlahî serîyêd pêşinda, ku li ser e’lamkirina hatina Îsa dinivîse. Çend k’ulamêd şikirdayînê jî vira hene û xwedênasa gelek qur’nada bi van k’ulama h’ebandina xwe derbaz kirine. Mesele, k’ulama milyak’eta (2:14), ya Meryemê (1:46-55), ya Zekerîya (1:68-79) û ya Şimh’ûn (2:29-32). Xilazîya k’itêbêda jî nêta şabûnê k’ifş dibe, li k’u Îsa diçe e’zmên û yêd li pey Îsa p’aristgehêda dicivin, şikirîya xwe didine Xwedê (24:52-53).

Hinek p’arêd berbiç’e’v jî ew in, ku çend serhatî û mesele t’enê vê mizgînîyêda hene. Awa mesele: K’ulama milyak’eta, dema bûyîna Îsa, hazirîya şivana, Îsayê donzdeh salî p’aristgehêda, mesela «kur’ê undabûyî û birê wî», t’obekirina qaçaxekî ser xaçê û tiştêd mayîn.

Serecema fikira k’itêbê

- Pêşgotina Lûqa (1:1-4)

- Bûyîna Yûh’ennayê nixumdar, bûyîna Îsa û zar’otîya wan (1:5–2:52)

- Qulixê Yûh’ennayê nixumdar (3:1-20)

- Nixumandin û cêr’ibandina Îsa (3:21–4:13)

- Dannasînî û şixulêd Îsaye li Celîlêda (4:14–9:50)

- R’îya Îsaye ji Celîlê h’eta Orşelîmê (9:51–19:27)

- H’eftîya Îsaye xilazîyê li Orşelîmê û dor-berêd wêda (19:28–23:56)

- R’abûna Îsaye ji mirinê, xuyabûna Wî şagirtava û jorhilatina Wî (24:1-53)

1

Pêşgotina Lûqa T’êyofîlor’a

1^1T’êyofîloyê xweyîqedir, niha geleka destpêkirîye serhatîya wan tiştêd nava meda bûyî usa r’êz kin, 2çawa ewêd ku pêşîyê bi ç’e’vê xwe dîtibûn û ev Mizgînî bela dikirin, mer’a gotin. 3Ez jî çawa yekî hê zûva r’ast pey wan h’emû tişta diçûm, min r’ê têr’a dît ku bi hûr-gilî ter’a binivîsim,+
4wekî tu r’astîya wan tiştêd ku hîn bûyî, bizanibî.

Mizgînîya milyak’et bona bûyîna Yûh’ennayê nixumdar

5Çaxê Hêrodes p’adşayê Cihûstanê bû, k’ahînek ji bereka Ebîya hebû, navê wî Zekerîya bû. Jina wî jî ji e’silê Harûn bû, navê wê Êlîzabêt+. 6Evana her du jî li ber Xwedê r’ast bûn û nav h’emû t’emî û qanûnêd Xudanda bêqusûr diçûn+. 7Lê zar’êd wan t’unebûn, çimkî Êlîzabêtê zar’ nedanîn û her duya jî e’mirê xwe derbaz kiribûn+.

8Awa çaxê Zekerîya dora bereka xweda xizmetk’arîya k’ahîntîyê li ber Xwedê dikir,+
9bi e’detê k’ahîntîyêda p’eşk wîr’a k’et, ku her’e p’aristgeha Xudan, bixûrê bişewitîne+. 10Û dema şewitandina bixûrê, t’emamîya cime’tê derva dua dikir+. 11Hingê milyak’etê Xudan wîva xuya bû û alîyê r’astêva k’êleka gorîgeha bixûrê sekinî+. 12Çaxê Zekerîya dît, t’evîhev bû û saw k’ete ser wî. 13Lê milyak’et wîr’a got: «Zekerîya, netirse! Dua te hate bihîstinê, k’ulfeta te Êlîzabêtê ter’a kur’ekî bîne û tê navê wî Yûh’enna daynî+.

14Ewê ter’a bibe eşq û şayî
û gelekê bi bûyîna wî şa bin.

15Çimkî ewê li ber Xudan mezin be.

T’u car gerekê şerav-araqê venexwe[*] .

Û hê zikê dîya xweda, wê bi R’uh’ê Pîroz t’ijî be+.

16Wê ji zar’êd Îsraêlê geleka berbi Xudan Xwedêyê wan veger’îne.

17Ewê bi r’uh’ û qewata Êlyas p’êxember pêşîya Xudanva her’e[*] ,
wê dilê bava ser zar’ada û neêlima berbi fe’mdarîya r’asta veger’îne,
wekî cime’tekê bona Xudan hazir ke»+.

18Zekerîya milyak’etr’a got: «Ezê vê yekê çawa bizanibim? Ez kal im û k’ulfeta min jî e’mirê xwe îdî derbaz kirîye»[*]+ .

19Milyak’et lê veger’and û gotê:

«Ez Cibrayîl im, ku li ber Xwedê disekinim.

Û ez hatime şandinê,
ku ter’a bêjim û vê mizgînîyê bidime te[*]+ .

20Va tê lal bî û nikaribî xeber dî,
h’eta wê r’oja ku ev tişt bêne sêrî,
çimkî te ew gotinêd min bawer nekirin,
ku wê wextê xweda bêne sêrî».

21H’eta hingê cime’t hîvîya Zekerîya bû û e’cêbmayî diman, ku ew p’aristgehêda derengî dik’et. 22Û çaxê ew derk’ete derva, îdî nikaribû wanar’a xeber da. Wana şik bir, ku p’aristgehêda tişt hatîye li ber ç’e’va. Û ewî bi nîşana wanar’a xeber dida û lal ma. 23Gava r’ojêd xizmetkirina wî xilaz bûn, çû mala xwe. 24Pey wan r’ojar’a, k’ulfeta wî, Êlîzabêt h’emle derk’et, pênc meha ewê xwe vedişart û digot: 25«Ev çi yek bû van r’ojada Xudan bona min kir, h’alê minda nihêr’î û qara min ji nav meriva da hildanê»+.

Mizgînîya milyak’et bona bûyîna Îsa

26Meha şeşada Xwedê milyak’et Cibrayîl şande bajarekî Celîlê ku navê wî Nisret bû,+
27cem qîzeke bik’ir, ya ku merivekî bi navê Ûsivê mala Dawidr’a nîşankirî bû. Navê qîzikê Meryem bû. 28Milyak’et wêva xuya bû û gotê: «Silav li te qîzika k’erem lê bûyîyê, Xudan t’evî te ye[*] »+. 29Ewa ser gotina wî t’evîhev bû û fikirî: «Gelo ev çi silav e?» 30Û milyak’et jêr’a got: «Meryem, netirse! Çimkî te k’erem ji Xwedê stand. 31Va tê h’emle derêyî Kur’ekî bînî û navê Wî Îsa daynî+.

32Ewê mezin be û Kur’ê Yê Herî Jorin wê bê gotinê.

Û Xudan Xwedê wê t’extê bavê Wî Dawid bide Wî+.

33Ewê h’eta-h’etayê p’adşatîyê ser mala Aqûb bike
û xilazîya P’adşatîya Wî wê t’unebe»+.

34Meryemê milyak’etr’a got: «Ev yekê çawa bibe, çimkî ez hela hê qîz im?» 35Milyak’et lê veger’and û got: «R’uh’ê Pîroz wê bê ser te û qewata Yê Herî Jorin wê ser te bike sî. Bona vê yekê ew Pîrozê ku wê ji te bibe, ew Kur’ê Xwedê wê bê gotinê+. 36Va ye omida te Êlîzabêt jî, ya ku bêzur’et dihate gotinê, wê mezinayîya xweda eva meha şeşa ye kur’ekîda h’emle ye. 37Çimkî cem Xwedê tiştekî nebûyînê t’une»+. 38Wî çaxî Meryemê got: «Ez carîya Xudan im. Bira anegorî gotina te bona min bibe». Û milyak’et ji cem wê çû.

Meryem serîkî Êlîzabêtê dixe

39Wan r’ojada Meryem r’abû lez çû alîyê ç’îya, bajarekî Cihûda. 40Ew k’ete mala Zekerîya û silav da Êlîzabêtê. 41Gava Êlîzabêtê silava Meryemê bihîst, zar’ok zikê wêda livîya. Êlîzabêt R’uh’ê Pîrozva t’ijî bû 42û bi dengekî bilind kire gazî got: «Tu nav k’ulfetada bimbarek î û berê zikê teda jî bimbarek e. 43Ev çi bextewarîk e ku dîya Xudanê min ser minda hat? 44Gava dengê silava te k’ete guhê min, zar’ok zikê minda ji şabûna lîst. 45Xwezî li wê, ku gotina Xudan bawer dike, ku çi jêr’a hatîye gotinê, wê bê sêrî». 46Meryemê got[*] :

«Nefsa min pesinê Xudan dide+

47û r’uh’ê min bi Xwedê Xilazkirê min şa dibe,+

48çimkî Ewî berê Xwe milûktîya carîya Xweda kir.

Va ji vir şûnda h’emû nisilê xwezîya xwe li min bînin,+

49çimkî Xwedêyê Zor bona min tiştêd p’ir’ mezin kirin.

Navê Wî pîroz e+.

50R’e’ma Wî qir’ne-qir’ne li ser wan e,
yêd ku ji Wî ditirsin+.

51Qewata destê Xwe Ewî da k’ifşê
û yêd ku dilê xweda k’ubar-babax in bela-belayî kirin+.

52Yêd qewat ji k’ursîya anîn xwarê
û yêd milûk bilind kirin[*]+ .
53Yêd bir’çî bi tiştêd qenc t’êr kirin
û yêd dewletî destvala ver’êkirin+.
54R’e’ma Xwe anî bîra Xwe,
alî xulamê Xwe, Îsraêl kir,+

55çawa kal-bavêd me, Birahîm û zur’eta wîr’a bona h’eta-h’etayê sozê Xwe dabû»[*] .

56Meryem weke sê meha cem Êlîzabêtê ma, paşê veger’îya mala xwe.

Bûyîna Yûh’ennayê nixumdar

57Awa dema welidandina Êlîzabêtê pêr’a gihîşt, kur’ek jêr’a bû. 58Heval-hogirêd wê bihîstin ku Xudan r’e’ma xweye mezin bona wê kirîye, t’evî wê şa dibûn.

59R’oja h’eyştada hatin ku kur’ik sinet kin û navê bavê wî Zekerîya lê kin+. 60Lê dîya wî got: «Na, navê wî gerekê Yûh’enna be». 61Wêr’a gotin: «Nava merivêd teda bi wî navî kesek t’une». 62Hingê wana bi nîşana ji bavê wî pirsîn ku çi navî dixwaze wî ke. 63Ewî jî t’extek xwest û li ser nivîsî: «Navê wî Yûh’enna ye». H’emû e’cêbmayî man. 64Destxweda zar-zimanê wî vebû, xeber da, şikirî da Xwedê. 65Tirsê h’emû cînarêd wan girt û t’emamîya ç’îyayêd Cihûstanêda bona vê yekê dihate gotinê. 66H’emûyêd ku dibihîstin, bîra xweda xwey dikirin, digotin: «Gelo ev kur’ikê bibe çi?» Çimkî destê Xudan pêr’a bû.

P’êxembertîya Zekerîya

67Bavê wî Zekerîya bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bû, p’êxembertî kir û got:

68«Şikir ji Xudan Xwedêyê Îsraêlêr’a
ku serîk da cime’ta Xwe û azayî jêr’a anî[*]+ .

69Ji mala xulamê Xwe Dawid
bona me Xilazkirekî zor[*] r’akir,+

70çawa Ewî hê berêda bi devê p’êxemberêd Xweye pîroz gotîye,

71ku em ji dijminêd xwe
û destê h’emû xêrnexwaza xilaz bin[*] ,+
72r’e’mê kal-bavêd me bike,
peymana Xweye pîroz+

73û wê sonda ku bavê me Birahîmr’a xwar bîr bîne[*] ,+

74wekî ji destê dijmina azabûyî,
em bikaribin bê tirs û xof,
75h’emû r’ojêd e’mirê xweda,
r’ast û h’elal Wî bih’ebînin.

76Tu, lo kur’iko, tê p’êxemberê Yê Herî Jorin bêyî gotinê,
tê pêşîya Xudanva her’î, wekî r’îya Wî hazir kî[*]+

77û zanebûna azayîyê bidî cime’ta Wî
bi baxşandina gunêd wan+.
78Ji r’e’m û h’uba Xwedêyê me
çawa jorda r’o ku dertê, usa wê serîkî bide me,+

79wekî yêd ku te’rîstanîyê û bin sîya mirinêda dimînin r’onayî ke
û nigêd me dayne ser r’îya e’dilayîyê»[*]+ .

80Kur’ik mezin dibû û bi r’uh’ qewat digirt û h’eta r’oja Îsraêlêva xuya bû jî li ber’îyê dima+.

2

Bûyîna Îsa

(Metta 1:18-25)

2^1•Wan r’ojada ji Awgûstoyê Qeyser e’mir derk’et, ku h’emû merivêd Împêratorîya R’omayê bêne navnivîsarê+. 2Ev navnivîsara pêşin hêna Kûrênyoyê welîyê Sûryayêda hate kirinê. 3H’emû diçûne bajarê xwe, ku her kes navê xwe bide nivîsarê. 4Ûsiv jî ji bajarê Nisreta Celîlê r’abû hevraz çû Cihûstanê, bajarê bûyîna Dawid, ku jêr’a Beytleh’m digotin, çimkî ew ji mal û qebîla Dawid bû+. 5Ew çû ku t’evî Meryema dergîstîya xwe bik’eve navnivîsarê. Meryem jî h’emle bû. 6Çaxê ewana li Beytleh’mê bûn, r’oja welidandina wê pêr’a gihîşt 7û kur’ê xweyî Nixurî anî, Ew p’êç’ekêda p’êç’a û afir’da danî, çimkî mêvanxanêda bona wan cî t’unebû.

Milyak’et û şivan

8Li wir çolê şivan hebûn, ku wê şevê xweyîtîya kerîyê pezêd xwe dikirin. 9Milyak’etê Xudan wanva xuya bû û r’ûmeta Xudan dora wan şewq da, ew gelekî tirsîyan+. 10Lê milyak’et wanar’a got: «Netirsin! Va ye ez Mizgînîya şabûneke mezin didime we, ku wê bona t’emamîya milet be. 11Îro wer’a bajarê Dawidda Xilazkirek bû, ew Mesîh Xudan e+. 12Eva wer’a bibe nîşan: Hûnê zar’okekê p’êç’ekêda p’êç’ayî afir’da bibînin»+. 13Nişkêva t’evî wî ordîke milyak’etêd e’zmanaye mezin k’ifş bû, pesinê Xwedê didan û digotin:+

14«Şikir Xwedêyê Herî Jorinr’a,
e’dilayî ser dinê wan merivar’a,
ji k’îjana Xwedê r’azî ye[*] »+.

15Gava milyak’et ji wan dûr k’etin hilatine e’zmên, şivana hevr’a got: «De werin em her’ine Beytleh’mê, ev tiştê bûyî, ku Xudan em pê h’esandin, bibînin».

16Û bi lez hatin, Meryem, Ûsiv û Zar’a afir’da r’azayî dîtin. 17Gava Ew dîtin, çi ku bona Kur’ik wanr’a hatibû e’lamkirinê, gotin. 18Her kesê ku ji şivana ev tişt dibihîstin, zendegirtî diman. 19Lê Meryemê ev h’emû tişt dilê xweda xwey dikirin û li ser wan difikirî+. 20Şivan veger’îyan, bona tiştêd bihîstî û dîtî pesin û şikirî didane Xwedê. Ev h’emû usa bûn çawa wanar’a hatibû gotinê.

Navdanîna Îsa

21R’oja h’eyşta gava kur’ik sinet kirin, navê Wî Îsa danîn, çawa ku hê berî h’emlebûna dê, milyak’et bona vê yekê gotibû+.

Îsa dibine p’aristgehê, ku p’êşk’êşî Xwedê kin

22Çaxê anegorî Qanûna Mûsa r’ojêd paqijbûna wan t’emam bûn, kur’ik birine Orşelîmê, ku Wî p’êşk’êşî Xudan kin[*] ,+
23çawa ku Qanûna Xudanda nivîsar e: «Her nixurîkî nêrîn ku bet’inê vedike, nedirê Xudan be»[*]+
24û li gora gotina Qanûna Xudan: «Cotek fatimok yan jî du cûcûkêd kevotka»[*]
h’edî bê dayînê+.

25Hingê merivek Orşelîmêda hebû, navê wî Şimh’ûn bû. Ew merivekî r’ast, xwedêxof û li hîvîya berdilîya[*]
Îsraêlê bû. R’uh’ê Pîroz jî li ser wî bû+
26û wîr’a gotibû: «H’eta ku tu Mesîhê Xudan nebînî, namirî». 27Hingê ew bi r’êberîya R’uh’ hate p’aristgehê. Çaxê dê û bavêva Îsayê biç’ûk anîn ku li gora e’detê Qanûnê bona Wî bikin, 28Şimh’ûn Kur’ik hilda da h’emêza xwe, şikirî da Xwedê û got:

29«Ya Xweyî, niha li gora sozê Xwe
bi xêr û silamet berdestîyê Xwe ber’de.
30Çimkî ç’e’vê min azakirina Te dît,+

31ya ku Te ber ç’e’vê h’emû mileta hazir kirîye[*] ,

32ku bibe r’onayîya ber ç’e’vê necihûya
û qedir-hurmet cime’ta Te Îsraêlr’a»[*] .

33Dê û bavê Wî ser tiştêd ku Şimh’ûn bona Wî digotin, zendegirtî mabûn. 34Şimh’ûn dua wan kir û dîya Wî Meryemêr’a got: «Bibihên, Eva ewî k’ifşkirî ye, Yê ku wê Îsraêlêda bibe sebebê k’etin-r’abûna geleka, usa jî bibe nîşanek, ku gelekê miqabilî Wî r’abin 35û bi vî awayî fikirêd gelek dila wê e’yan bin. Û dilê ter’a jî mîna tîrekê wê derbaz be»+.

36Li wir ji r’ik’inyata Aşêr, qîzeke Fanowêle p’êxember hebû, navê wê Hana. Ewê gelek e’mir derbaz kiribû, pey qîztîya xwer’a h’eft sala cem mêrê xwe mabû. 37Ew jinebîke h’eyştê çar salî bû[*] û ji p’aristgehê dûr nedik’et, şev û r’oj bi dua û r’ojîya Xwedê dih’eband+. 38Eva jî wê demê hat, şikirî da Xwedê û t’evî h’emûyêd ku ç’e’vnihêr’îya azabûna Orşelîmê bûn, derheqa kur’ikda xeber da.

Meryem, Ûsiv û Îsayê biç’ûk vediger’ine Nisretê

39Gava Ûsiv û Meryemê her tişt li gora Qanûna Xudan kirin, veger’îyane Celîlê, bajarê xwe Nisretê+
40Kur’ik mezin û qewat dibû, bi serwaxtîyê t’ijî dibû, k’erema Xwedê jî bi Wîr’a bû.

Îsayê donzdeh salî p’aristgehêda

41Dê û bavê Wî her sal Cejina Derbazbûnêda diçûne Orşelîmê+. 42Çaxê Ew bû donzdeh salî, li gora e’det ewana hevraz çûne cejinê. 43Gava r’ojêd cejinê xilaz bûn û paşda vediger’îyane mala xwe, Îsayê xişîm li Orşelîmê ma. Lê dê û bavê Wî haş ji Wî t’unebûn,+
44wana t’irê t’evî r’êwîya ye. R’îya r’ojekê hatin, nav heval-hogirêd xweda li Wî ger’îyan. 45Gava Ew nedîtin, paşda veger’îyane Orşelîmê, li Wî ger’îyan. 46R’oja sisîya wana Ew p’aristgehêda dît. Ew t’evî dersdara r’ûniştibû, guhdarîya wan dikir û pirs didane wan. 47H’emûyêd ku xeberdana Wî dibihîstin, ser zanebûn û cabêd Wî zendegirtî diman. 48Gava dê û bavê Wî ew dîtin, h’eyîrîn û dîya Wî jêr’a got: «Lawo! Te çima usa serê me kir? Ez û bavê te k’el-bîn li Te diger’îyan». 49Ewî wanr’a got: «Hûn çima li Min diger’îyan? We nizanibû gerekê Ez mala Bavê Xweda bim?» 50Lê wana fe’m nekir Ewî çi got+. 51Ew t’evî wan veger’îya hate Nisretê û gur’a wanda bû. Lê dîya Wî ev h’emû tişt dilê xweda xwey dikirin+. 52Û Îsa bi serwaxtîyê û bejinêda pêşda diçû û li Xwedê û meriva xweş dihat+.

3

Dannasînîya Yûh’ennayê nixumdar

(Metta 3:1-12; Marqos 1:1-8; Yûh’enna 1:19-28)

3^1•Panzdeh salîya p’adşatîya Tîberyoyê Qeyserda, Pîlatoyê Pontîyo welîyê Cihûstanê bû, Hêrodes serwêrê Celîlê bû, Fîlîpoyê birê wî serwêrê qeza Îtûryayê û Traxonîdayê bû û Lûsanyas serwêrê Avêlînyayê bû,+
2Henan û Qeyafa jî serekk’ahîn bûn. Hingê xebera Xwedê ber’îyêda Yûh’ennayê kur’ê Zekerîyar’a hat+
3û Yûh’enna hate h’emû dor-berêd ç’emê Ûrdunê dannasîn dikir, ku cime’t ji gunekirinê veger’e û bi avê bê nixumandinê, wekî Xwedê wan bibaxşîne. 4Çawa k’itêba Îşaya p’êxemberda nivîsar e ku dibêje:

«Dengê ber’îyêda dike gazî:

‹R’îya Xudan hazir bikin
û şiver’îyêd Wî r’ast bikin.

5H’emû gelî bira t’ijî bin,
ç’îya-banî nimiz bin,
r’îyêd xaro-maro r’ast bin
û ç’e’l-ç’ûl dûz bin.

6Û her kesê azayîya Xwedê bibîne›»[*]+ .

7Gelek dihatine cem Yûh’enna, ku ji wî bêne nixumandinê. Ewî wanr’a digot: «Ç’êjikêd me’ra! K’ê wer’a got, ku hûn ji xezeba tê bir’evin+? 8De bi kirêd qenc bidine k’ifşê, ku hûn ji gunekirinê veger’îyane. Û r’anebin nebêjin: ‹Birahîm bavê me ye›. Ez wer’a dibêjim, ku Xwedê ji van kevira jî dikare zar’a Birahîmr’a derxe+. 9Va ye bivir li ser r’awê darê ye. Her dara ku berê qenc neyne, wê bê bir’înê û avîtinê nava êgir»+. 10E’laletê ji wî pirsî û got: «Lê em çi bikin?»+
11Ewî li wan veger’and û got: «Du dest k’incê k’ê hene, bira yekî bide wî, yê k’ê ku t’une û xurekê k’ê heye, bira dîsa usa bike»+. 12Xercgir jî hatin ku bêne nixumandinê û wîr’a gotin: «Dersdar, em çi bikin?» 13Ewî wanr’a got: «Çiqas ji we tê xwestinê ji wî zêdetir nestînin». 14Eskera jî ji wî pirsî: «Lê em çi bikin?» Ewî wanr’a got: «Kesekî neşêlînin, bêbextîyê li xelqê nekin û bi heqê xwe r’azî bin»+.

15H’emû hîvîyê bûn û bona Yûh’enna dilê xweda digotin: «Gelo ev e Mesîh?»+
16Yûh’enna li h’emûya veger’and û got: «Ez we bi avê dinixumînim, lê Yekî ji min qewattir wê bê. Ez ne hêja me benê çarixêd Wî jî vekim. Ewê we pê R’uh’ê Pîroz û êgir binixumîne+. 17Melh’eba Wî destê Wîda ye. Ewê bêdera Xwe paqij ke, genim bike e’mbara Xwe, lê kayê wê bi agirê ku natemire bişewitîne»+.

18Awa Yûh’enna bi gelek tiştêd din jî xelq şîret dikir û Mizgînî dida. 19Lê gava Yûh’enna li Hêrodesê serwêr jî hilat bona Hêrodîya jina birê wî û h’emû xirabîyêd ku wî dikirin, 20hingê Hêrodes ser van kirinada ev neheqî jî kir, ku Yûh’enna avîte kelê+.

Îsa tê nixumandinê

(Metta 3:13-17; Marqos 1:9-11)

21•Gava h’emû cime’t dihate nixumandinê, Îsa jî hate nixumandinê. Wê demê ku dua dikir, e’zman vebû+
22û R’uh’ê Pîroz bi bedenî mîna kevotkekê ser Wî danî û dengek ji e’zmên hat û got: «Tu kur’ê Minî delal î, ku Ez ji Te r’azî me»+.

R’ik’inyata Îsa

(Metta 1:1-17)

23•Îsa nêzîkî sî salî bû, gava Ewî dest bi k’arê Xwe kir û wan t’irê Ew kur’ê Ûsiv bû, Ûsivê Elî,+
24Elîyê Metat, Metatê Lêwî, Lêwîyê Melk’ê, Melk’êyê Yannay, Yannayê Ûsiv, 25Ûsivê Metîtîya, Metîtîyayê Amos, Amosê Nehûm, Nehûmê Heslî, Heslîyê Necay, 26Necayê Mehat, Mehatê Metîtîya, Metîtîyayê Şêmeyîn, Şêmeyînê Yûsêx, Yûsêxê Yoda, 27Yodayê Yûhenan, Yûhenanê R’êşa, R’êşayê Zerûbabel, Zerûbabelê Şaltîyêl, Şaltîyêlê Nerî,+
28Nerîyê Melk’ê, Melk’êyê Êdî, Êdîyê Qosam, Qosamê Êlmedam, Êlmedamê Er, 29Erê Yêşû, Yêşûyê Êlîyazêr, Êlîyazêrê Yorîm, Yorîmê Metat, Metatê Lêwî, 30Lêwîyê Şimh’ûn, Şimh’ûnê Cihûda, Cihûdayê Ûsiv, Ûsivê Yonam, Yonamê Êlyaqîm, 31Êlyaqîmê Melyo, Melyoyê Mena, Menayê Metîtîya, Metîtîyayê Nat’an, Nat’anê Dawid,+
32Dawidê Yêşa, Yêşayê Ovêd, Ovêdê Bowaz, Bowazê Selmon, Selmonê Nehşon,+
33Nehşonê Amînadav, Amînadavê Admîn, Admînê Aram, Aramê Hesrûn, Hesrûnê Pêrês, Pêrêsê Cihûda,+
34Cihûdayê Aqûb, Aqûbê Îshaq, Îshaqê Birahîm, Birahîmê Têrah, Têrahê Nehor,+
35Nehorê Serûx, Serûxê R’êwo, R’êwoyê Pêlêg, Pêlêgê Eber, Eberê Şelah, 36Şelahê Qênan, Qênanê Arpexşad, Arpexşadê Sam, Samê Nuh, Nuhê Lamex, 37Lamexê Metûşela, Metûşelayê Henox, Henoxê Yarêd, Yarêdê Mahalalêl, Mahalalêlê Qênan, 38Qênanê Enoş, Enoşê Sêt’, Sêt’ê Adem û Ademê Xwedê+.

4

Cêr’ibandina Îsa

(Metta 4:1-11; Marqos 1:12-13)

4^1•Îsa bi R’uh’ê Pîrozva t’ijî ji Ûrdunê veger’îya, R’uh’ ber’îyêda r’êberîya Wî dikir, 2çil r’ojî ji mîrêcin hate cêr’ibandinê. Ewî wan r’ojada tiştek nexwar û gava ew r’oj derbaz bûn, bir’çî bû+.

3Hingê mîrêcin Wîr’a got: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, vî kevirîr’a bêje ku bibe nan». 4Îsa lê veger’and û got: «Nivîsar e: ‹Însan t’enê bi nên najî›[*]
[*] »+.

5Hingê mîrêcin Ew r’akire ser cîkî bilind, deqêda h’emû p’adşatîyêd dinyayê nîşanî Wî dan 6û gote Wî: «Ezê r’ewş û serwêrtîya van h’emûya bidime destê Te, çimkî minr’a hatîye dayînê û k’êr’a ku bixwazim ezê bidimê+. 7Heger niha Tu serê xwe li ber min daynî, ev h’emû wê p’ara Te bin». 8Îsa lê veger’and û got: «Nivîsar e: ‹Serê xwe li ber Xudan Xwedêyê xwe dayne û t’enê Wî bih’ebîne!›[*] »+

9Paşê mîrêcin Îsa bire Orşelîmê, Ew ser bilindcîya banê p’aristgehê da sekinandinê û gote Wî: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, de Xwe ji vir bavêje xwarê. 10Çimkî nivîsar e: ‹Xwedê wê t’emîya Te bide milyak’etêd Xwe, ku Te xwey kin›+
11û: ‹Ewê Te ser destê xwe bigirin, wekî nigê Te kevir nek’eve›[*] ». 12Îsa lê veger’and û got: «Hatîye gotinê ku: ‹Xudan Xwedêyê xwe necêr’ibîne!›[*] »+
13Û gava mîrêcin h’emû cêr’ibandin xilaz kirin, demekê ji Wî dûr k’et.

Îsa qeza Celîlêda dest bi k’arê Xwe dike

(Metta 4:12-17; Marqos 1:14-15)

14•Îsa bi qewata R’uh’ veger’îya Celîlê û nav-dengê Wî h’emû alîyêd wî welatîda bela bû. 15Ewî k’inîştêd wanda hîn dikir û h’emûya pesinê Wî didan+.

Bajarê Nisretê, li k’u Îsa mezin bibû, Wî qebûl nake

(Metta 13:53-58; Marqos 6:1-6)

16Ew hate Nisretê, wî cîyê ku Ew lê mezin bibû, mîna e’detê Xwe r’oja şemîyê Ew k’ete k’inîştê û r’abû ku bixûne+. 17K’itêba Îşaya p’êxember dane Wî û gava k’itêba gulomatkkirî vekir, ew cî dît ku aha nivîsar bû:

18«R’uh’ê Xudan li ser Min e,
çimkî Ewî Ez bi r’ûnkirinê k’ifş kirim,
wekî Mizgînîyê bidime feqîra,
û Ez şandime hêsîrar’a boy serbestîyê
û korar’a boy dîtinê dannasîn kim,
azayîyê bidime bindesta+

19û sala Xudane r’e’mê[*] jî bidime naskirinê»[*] .

20Û k’itêb gulomatk kir da berdestî r’ûnişt û k’inîştêda h’emû zûr’ bibûn li Wî dinihêr’în. 21Ewî destpêkir wanar’a got: «Eva nivîsara îro hate sêrî, gava we bihîst». 22H’emûya jî bona Wî qenc xeber didan û ser xeberdana Wîye me’rîfet zendegirtî mabûn û digotin: «Eva ne kur’ê Ûsiv e?» 23Ewî wanr’a got: «Hûnê r’ast vê gotinê ser Min bêjin: ‹H’ekîmo! De h’ekîmtîyê li xwe bike. Û ew tiştêd me bihîstin ku Te Kefernahûmêda kirin, li vir cî-misk’enê xweda jî bike›»+. 24Û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, p’êxember cî-misk’enê xweda bêqedir e+. 25Ez r’astîyê wer’a dibêjim, gelek jinebî Îsraêlêda hêna Êlyasda hebûn, çaxê sê sal û şeş meha e’zman hate girtinê û t’emamîya welêtda bû xelayîke giran+. 26Lê Êlyas kesekîr’a nehate şandinê, pêştirî jinebîya ji bajarê Serepta Saydêr’a[*]+ . 27Û gelek k’otî jî Îsraêlêda hêna Êlîşa p’êxemberda hebûn û ji wan t’u kes paqij nebû, pêştirî Ne’manê ji Sûryayê»[*]+ . 28Gava h’emûyêd k’inîştêda ev yek bihîstin, hêrs k’etin. 29R’abûn Ew ji bajêr derxistin, birin ser wî ç’îyayê li k’u bajarê wan hatibû çêkirinê, wekî Wî ji kendêlda bavêjin. 30Lê Ew nav wanr’a derbaz bû çû+.

Îsa r’uh’ê h’eram derdixe

(Marqos 1:21-28)

31•Îsa berjêr bû hate bajarê Kefernahûma Celîlê û r’oja şemîyê ew hîn dikirin+. 32Ew li ser hînkirina Wî zendegirtî mabûn, çimkî xeberdana Wî bi h’ukum bû+. 33Û k’inîştêda merivek hebû, ku r’uh’ê cinayî h’eram pêr’a hebû. Ewî bi dengekî bilind kire qîr’în: 34«Weyê! Tu çi ji me dixwazî Îsayê Nisretê? Tu hatîyî qir’a me bînî? Ez zanim Tu k’î yî. Tu Pîrozê Xwedê yî!»+
35Îsa lê hilat û got: «Ker’ be û jê derk’eve!» Cin ew ber wan li e’rdê xist û bê zirardayîn ji wî derk’et+. 36H’emû zendegirtî man, hevr’a digotin: «Ev çi gotin e? Ew bi h’ukum û qewatê e’mirî li r’uh’êd h’eram dike û derdik’evin?» 37Û be’sa Wî h’emû dor-bera bela dibû.

Îsa gelek nexweşa qenc dike

(Metta 8:14-17; Marqos 1:29-34)

38•Ew ji k’inîştê derk’et çû mala Şimh’ûn. Xwesîya Şimh’ûn te’l t’ayêda dine’lîya û bona wê ji Wî hîvî kirin+. 39Îsa ser wêr’a sekinî, li t’ayê hilat û t’ayê jê ber’da. Destxweda r’abû ser xwe, berdestî wanr’a kir. 40Gava r’o diçû ava, h’emûyêd ku cûr’e-cûr’e nexweşîyêd wan hebûn anîne cem Wî. Ewî destê Xwe danî ser wan her yekî û ew qenc kirin. 41Ji geleka jî cin derdik’etin, dikirine qîr’în û digotin: «Tu Kur’ê Xwedê yî!» Lê Îsa li wan hilat û nedihişt ew xeber din, çimkî zanibûn ku Ew Mesîh e+.

Dannasînîya t’emamîya Cihûstanê

42•Sibeh ku zelal bû, Îsa r’abû çû cîkî xewle. E’lalet li Wî diger’îyan û h’eta cem Wî hatin, nedihiştin ku Ew dest ji wan bik’işîne+. 43Lê Ewî wanr’a got: «Gerekê Ez bajarêd dinda jî Mizgînîya P’adşatîya Xwedê bidim, çimkî Ez bona wê yekê hatime şandinê»+. 44Û k’inîştêd Cihûstanêda[*] dannasîn dikir.

5

Îsa gazî şagirtêd Xweye pêşin dike

(Metta 4:18-22; Marqos 1:16-20)

5^1•Carekê Îsa li ber gola Cênîsartê sekinîbû û e’laletê dora Wî girt, ku xebera Xwedê bibihê+. 2Û Ewî du qeyik devê golê dîtin, me’sîgir ji wan derk’etibûn û t’or’êd xwe dişûştin. 3Îsa k’ete qeyikeke ji wan, ku ya Şimh’ûn bû, hîvî ji wî kir, ku qeyikê hinekî ji bejê dûr xe. Û Ew r’ûnişt, ji qeyikê e’lalet hîn kir. 4Çaxê Ewî xeberdana Xwe xilaz kir, Şimh’ûnr’a got: «Qeyikê bibe cîyê k’ûr û t’or’êd xwe bavêjine nêç’îrê»+. 5Şimh’ûn lê veger’and û got: «Mamosta, me t’emamîya şevê kir-nekir tiştek negirt, lê bona xatirê Te ezê t’or’a bavêjimê». 6Û gava usa kirin, haqas me’sî k’etinê, ku t’or’êd wan diqetîyan. 7Û bi nîşana gazî hevalêd xweye qeyika dinda dikirin, ku bên alî wan bikin. Û ewana hatin her du qeyik jî t’ijî kirin, hindik mabû nuq bûna. 8Gava Şimh’ûn-Petrûs ev yek dît, xwe avîte çokê Îsa û got: «Xudan, dûrî min her’e, ez yekî gunek’ar im»+. 9Çimkî bona wan me’sîyêd girtî xofê wî û h’emûyêd pêr’a girtibû, 10usa jî Aqûb û Yûh’ennayê kur’êd Zebedî, ku hevalêd Şimh’ûn bûn. Û Îsa Şimh’ûnr’a got: «Netirse! Ji vir şûnda tê meriva mîna me’sîya bigirî»+. 11Û qeyik derxistine bejê, her tişt hiştin pey Wî çûn.

Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike

(Metta 8:1-4; Marqos 1:40-45)

12•Gava Îsa bajarekîda bû, li wir merivekî serdapêda k’otî hebû. Çaxê ewî Îsa dît, xwe dever’ûya avît jê lava kir û got: «Xudan! Heger bixwazî, Tu dikarî min paqij kî»+. 13Û Îsa destê Xwe dirêj kirê, lê k’et û got: «Ez dixwazim. Paqij be!» Û destxweda k’otîbûn jê çû. 14Îsa t’emî da wî, ku vê yekê kesîr’a nebêje, lê got: «Her’e xwe nîşanî k’ahîn ke û çawa Mûsa t’emî daye, h’edîya paqijbûna xwe bide, wekî h’emûyar’a bibe şe’detî, ku tu paqij bûyî»+. 15Nav û dengê Îsa hê bela dibû û p’ir’ e’lalet dicivîya ku guhdarîya Wî bikin û ji nexweşîyêd xwe qenc bin. 16Lê Ewî Xwe li cîyê xewle digirt û dua dikir+.

Îsa şilûşe’tekî qenc dike û gunêd wî dibaxşîne

(Metta 9:1-8; Marqos 2:1-12)

17•R’ojekê çaxê Ewî hîn dikir, fêrisî û dersdarêd Qanûnê jî r’ûniştibûn, ku ji h’emû gundêd Celîlê, Cihûstanê û ji Orşelîmê hatibûn. Qewata Xudan hazir bû, wekî Îsa nexweşêd wan qenc bike+. 18Wê demê çend merîya yekî şilûşe’t nivînêva anîn û dixwestin ew bibirana hindur’ û li ber Îsa danîna. 19Û gava wana ji dest e’laleta giran t’u r’ê nedîtin ku wî bînine hindur’, r’abûne ser xênî, k’ermîd vekirin, nivînêva daxistine nava malê, li ber Îsa. 20Gava Ewî bawerîya wan dît, gote yê şilûşe’t: «E’vdo, gunêd te hatine baxşandinê»+. 21Qanûnzan û fêrisîya destpêkir fikirîn û hevr’a gotin: «Ev k’î ye aha Xwedê bêhurmet dike? Pêştirî Xwedê k’î dikare guna bibaxşîne?»+
22Fikirêd wan Îsava e’yan bûn û li wan veger’and got: «Hûn çi dilê xweda difikirin? 23K’îjan r’ih’et tê gotinê: ‹Gunêd te hatine baxşandinê›, yan: ‹R’abe û biger’e?› 24Lê wekî hûn bizanibin ku h’ukumê Kur’ê Mêriv heye li ser dinê guna bibaxşîne», gote yê şilûşe’t: «Ez ter’a dibêjim, r’abe nivîna xwe hilde her’e mala xwe». 25Ew jî ber ç’e’vê wan pêr’a-pêr’a r’abû û nivîna ku li ser p’aldayî bû hilda çû mala xwe û şikirî dida Xwedê. 26H’emû h’eyr-h’ujmek’ar man û şikirî didane Xwedê, bi xofa mezin digotin: «Îro me tiştêd nebûyî dîtin».

Îsa gazî Lêwî dike

(Metta 9:9-13; Marqos 2:13-17)

27•Pey wê yekêr’a Îsa derk’et, li cîyê xerchildanê xercgirekî r’ûniştî dît ku navê wî Lêwî bû û gotê: «Pey Min were». 28Ewî jî her tişt hişt, r’abû pey Wî çû. 29Lêwî mala xweda hurmeteke mezin jêr’a kir. T’evî wan gelek xercgir û hinekêd mayîn jî li ser sifrê r’ûniştibûn+. 30Fêrisîya û qanûnzanêd wan bîna xwe teng kirin û şagirtêd Wîr’a gotin: «Çima hûn t’evî xercgir û gunek’ara dixwin û vedixwin?»+
31Îsa li wan veger’and û got: «Saxlem ne h’ewcê h’ekîm in, lê nexweş. 32Ez nehatime gazî yêd r’ast kim, lê gazî gunek’ara bona t’obeyîyê»+.

Pirsa r’ojîgirtinê

(Metta 9:14-17; Marqos 2:18-22)

33•Wana ji Îsa pirsî: «Çima şagirtêd Yûh’enna û usa jî yêd fêrisîya t’imê r’ojî digirin û dua dikin, lê şagirtêd Te dixwin û vedixwin?»+
34Ewî jî gote wan: «Hûn dikarin bêjine xwendîyêd de’watê: ‹R’ojî bigirin›, h’eta ku ze’va t’evî wan e+? 35Lê r’ojê bên, gava ze’va ji wan bê hildanê, hingê wan r’ojada wê r’ojî bigirin»+.

36Ewî meselek jî wanr’a got: «Kesek ji p’arç’ê nû nabir’e û k’inca kevin p’îne nake. Heger usa bike, hin p’arç’ê nû diqelêşe, hin jî kevin û nû li hev nakin. 37Û ne jî kesek şerava nû dike meşkêd kevin. Heger usa bike, şerava nû wê meşka bit’eqîne û bir’ije, meşkê jî xirab bin. 38Lê gerekê şerava nû bikine meşkêd nû[*] . 39Û kesek pey şerava kevinr’a naxwaze ya nû vexwe, çimkî ya kevin hê lê xweş tê».

6

Pirsa r’oja şemîyê

(Metta 12:1-8; Marqos 2:23-28)

6^1•R’ojeke şemîyê Îsa nava zevîyar’a derbaz dibû, şagirtêd Wî simbilêd genim diçinîn, destêd xweda difirikandin û dixwarin+. 2Lê ji fêrisîya hineka got: «Çima hûn tiştê necayîzî r’oja şemîyê dikin?»+
3Îsa li wan veger’and û got: «We nexwendîye ku Dawid çi kir, gava ew û yêd pêr’a bir’çî bûn+? 4Ne ew k’ete Xana Xwedê û nanê Xwedêr’a dayî hilda, hin xwexa xwar, hin jî da yêd t’evî xwe, wekî t’u kesîr’a ne cayîz bû bixwara, pêştirî k’ahîna?»[*]+
5Û veger’îya wanr’a got: «Kur’ê Mêriv Xudanê şemîyê ye jî».

Îsa r’oja şemîyê merivê ku destê wî k’işîyabû qenc dike

(Metta 12:9-14; Marqos 3:1-6)

6Û r’oja şemîke din Îsa çû k’inîştê, ku hîn bike. Merivek li wir hebû, ku destê wîyî r’astê k’işîyabû+. 7Ç’e’vê qanûnzan û fêrisîya li ser Wî bûn, gelo wê r’oja şemîyê nexweşa qenc ke yan na, wekî me’nîke wan hebe, ku xeyba Wî bikin+. 8Lê fikirêd wan Îsava e’yan bûn û wî merivê destk’işîyayîr’a got: «R’abe vê govekê bisekine». Ew jî r’abû sekinî. 9Hingê Îsa wanr’a got: «Ezê pirsekê ji we bikim. R’oja şemîyê çi cayîz e bikin: Qencî yan xirabî, r’uh’ekî xilaz kin yan unda kin?»+
10Û Îsa li h’emûyêd dora Xwe nihêr’î, wî merivîr’a got: «Destê xwe dirêj ke». Ewî jî usa kir û destê wî dîsa qenc bû+. 11Hingê wana ji hêrsa xwe dixwar, nav hevda dişêwirîn, ku çi bînine serê Îsa.

Bijartina her donzdeh şandîya

(Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19)

12•Wan r’ojada Îsa çû serê ç’îyê, ku dua bike û t’emamîya şevê ber Xwedê bi dua derbaz kir. 13Çaxê sibeh zelal bû, Ewî gazî şagirtêd Xwe kirin û donzdeh meriv ji nav wan bijartin, ku navêd wan jî «şandî» danî: 14Şimh’ûnê ku navê wî danî Petrûs û birê wî Endrawis, Aqûb û Yûh’enna, Fîlîpo û Bertolomeyo,+
15Metta û T’ûma, Aqûbê Halfawo û Şimh’ûnê ku welatp’arist dihate gotinê+. 16Cihûdayê Aqûb û Cihûdayê Îsxeryotî, ku nemamîya Wî kir+.

Îsa dannasîn dike, hîn dike û qenc dike

(Metta 4:23-25)

17•Ew bi t’evî wan berjêr bû hat, r’astekê sekinî. Li wê derê k’omeke şagirtaye mezin û cime’teke giran ji t’emamîya Cihûstanê, Orşelîmê û ji devê be’ra Sûrê û Saydê civîyayî bûn. 18Ewana hatibûn, wekî guhdarîya Wî bikin û ji nexweşîyêd xwe qenc bin. Û yêd ji r’uh’êd h’eram cefa dik’işandin jî qenc dibûn. 19Û t’emamîya e’laletê jî dice’dand, wekî destê xwe bidana Wî, çimkî qewat ji Wî derdik’et û her kes ji wan qenc dibû+.

Yêd xwezilî û ne xwezilî

(Metta 5:1-12)

20Îsa berê Xwe da şagirtêd Xwe û got:

«Xwezî li we feqîra,
çimkî P’adşatîya Xwedê ya we ye+.

21Xwezî li we, ku hûn niha bir’çî ne,
çimkî hûnê t’êr bin.

Xwezî li we, ku hûn niha digirîn,
çimkî hûnê bik’enin+.

22Xwezî li we, gava hûn bona Kur’ê Mêriv ber ç’e’vê merîya r’eş bin,
gava we qebûl nekin, we bêhurmet kin
û navê xirab ser we derxin+.

23Wê r’ojê eşq bin û ji şabûna bira nigêd we e’rd negire, çimkî va heqê we li e’zmên gelek e, çimkî kal-bavêd wan jî serê p’êxembera usa dikirin+.

24Lê wey li we dewletîya,
çimkî hûn gihîştine meremê xwe+.

25Wey li we, ku hûn niha t’êr in,
çimkî hûnê bir’çî bin.

Wey li we, ku hûn niha dik’enin,
çimkî hûnê bigirîn û şînê bikin+.

26Wey li we, ku h’emû meriv bona we qenc xeber didin,
çimkî kal-bavêd wan jî p’êxemberêd derewr’a usa dikirin+.

Dijminêd xwe h’iz bikin

(Metta 5:38-48; 7:12a)

27•Lê Ez wer’a, yêd ku dibihên dibêjim, dijminêd xwe h’iz bikin, xêrnexwazêd xwer’a qencîyê bikin. 28Nifir’kirêd xwe bimbarek kin û bona yêd xirabîyê we dikin, dua bikin+. 29Heger yek r’ûyê te xe, yê din jî bide ber û yê ku p’otê te ji te bistîne, kirasê xwe jî jêr’a bihêle+. 30Bide wî, k’î ji te dixwaze û k’î ji te distîne paşda nexwaze+. 31Û çawa hûn dixwazin meriv bona we bikin, hûn jî usa wanr’a bikin+. 32Heger hûn wan h’iz bikin, k’îjan ku we h’iz dikin, çi feyde? Ne gunek’ar jî wan h’iz dikin, k’îjan ku wan h’iz dikin? 33Û heger hûn qencîkirêd xwer’a qencîyê bikin, çi feyde? Ne gunek’ar jî usa dikin? 34Û heger hûn deyn didine yêd usa, ji k’îjana gumana we heye paşda bistînin, çi feyde? Ne gunek’ar jî deyn didine gunek’ara, ku dîsa haqasî paşda bistînin? 35Lê hûn dijminêd xwe h’iz bikin, qencîyê bikin, deyn bidin û hîvîya veger’andinê nemînin. Heqê weyê gelek be û hûnê bibine zar’êd Yê Herî Jorin. Çimkî Ew bona bêşêkira jî, ner’asta jî qenc e+. 36Dilr’e’m bin, çawa Bavê we dilr’e’m e+.

Hînkirina derheqa lomekirinêda

(Metta 7:1-5)

37•Loma nekin û lomeyê li we nebin, neheqîyê nekin, neheqî wê li we nebe, bibaxşînin wer’a wê bê baxşandinê+. 38Bidin, wer’a wê bê dayînê, bi pîvaneke t’ijî h’ejandî, dewisandî, serî qûç’ wê bikine p’êşa we. Çimkî bi çi çapê hûn bipîvin, bi wê jî wer’a wê bê pîvanê»+. 39Ewî meselek jî wanr’a got: «Gelo kor dikare r’êberîyê kora bike? Ne her duyê jî bik’evine ç’e’lê+? 40Şagirt ji dersdarê xwe ne mestir e, lê ewê ku xwendina xwe r’ind pêk tîne, dikare mîna dersdarê xwe be+. 41Tu çima qirşikê ç’e’vê birê xweda dibînî, lê k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? 42Yan jî çawa tu dikarî bêjî birê xwe: ‹Bira, bihêle ku ez qirşik ji ç’e’vê te derxim›, lê tu k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? Dur’û! Pêşîyê k’êranê ç’e’vê xwe derxe. Paşê tê qenc bibînî ku çawa qirşik ji ç’e’vê birê xwe derxî.

Dar û berê wê

(Metta 7:17-20; 12:34b, 35)

43•Dara qenc berê xirab nade, ne jî dara xirab berê qenc. 44Her dar ji berê xwe tê naskirinê, kesek ji stirîya hêjîra naçine û ne jî ji dir’îyê tirîya. 45Merivê qenc, ji xizna dilê xweyî qenc, qencîyê dertîne, lê merivê xirab, ji xizna dilê xweyî xirab xirabîyê dertîne. Çimkî dilê wî çiva t’ijî ye zar jî ewê dibêje+.

H’îmêd du mala

(Metta 7:24-27)

46•Hûn çima Minr’a ‹Xudan! Xudan!› dibêjin û wan tiştêd ku Ez wer’a dibêjim nakin+? 47Her kesê ku tê cem Min gotinêd Min dibihê û diqedîne, Ez wer’a bêjim mîna k’ê ye. 48Ew mîna merivekî ye, yê ku malê çêdike, e’rdê dik’ole k’ûr dike, h’îmê wê li ser kêvir datîne. Û gava lêyî r’adibe, ç’em li wê malê dixe, ew nah’eje, çimkî r’ind hatibû çêkirinê+. 49Lê ewê xeberêd Min dibihê û naqedîne, mîna merivekî ye, yê ku ser xwelîyê bê h’îm malê xwer’a çêdike. Gava ç’em lê dixe, destxweda hildişê, wêran dibe, li ber mîrat’ê diçe».

7

Îsa xulamê sersedekî qenc dike

(Metta 8:5-13; Yûh’enna 4:43-54)

7^1•Gava Îsa ew gotinêd ku wê guhdarar’a bigota xilaz kirin, çû Kefernahûmê. 2Û xulamê sersedekî, ku bona wî yekî hêja bû, nexweş ber mirinê bû. 3Gava ewî bona Îsa bihîst, r’ûspîyêd cihûya şandine cem Wî û jê hîvî kir, ku bê xulamê wî xilaz ke. 4Ewana hatine cem Îsa, gelekî hîvî jê kirin û gotin: «Ew hêja ye ku Tu evê qencîyê jêr’a bikî,+
5çimkî ew miletê me h’iz dike û k’inîşt jî bona me çêkirîye». 6Hingê Îsa t’evî wan çû. Gava nêzîkî malê bû, sersed çend dostêd xwe şandine pêşîya Wî, Wîr’a got: «Xudan, ze’metê nebîne, çimkî ez ne hêja me ku Tu bêyî mala min. 7Bona vê yekê min xwe layîqî Te negirt, ku bihatama pey Te jî. T’enê xeberekê bêje û xulamê minê qenc be+. 8Çimkî ez xwexa jî merivekî bin h’ukumda me û bin destê minda jî esker hene. Ez yekîr’a dibêjim: ‹Her’e›, diçe, yekî dinr’a dibêjim: ‹Were›, tê û ji xulamê xwer’a dibêjim: ‹Evî tiştî bike›, dike». 9Gava Îsa ev yek bihîst, ser wî zendegirtî ma û veger’îya ser wê cime’ta ku pey Wî diçû, got: «Ez wer’a dibêjim, Min Îsraêlêda jî bawerîke aha yekîda nedîtîye». 10Û ewêd şandî veger’îyane mal, dîtin ku wê ew xulam qenc bûye.

Saxbûna kur’ê jinebîyê

11R’ojeke din Îsa çû bajarekî, ku navê wî Nayîn bû û şagirtêd Wî jî t’evî e’laleteke giran Wîr’a diçûn. 12Gava nêzîkî dergehê bajêr bû, va mirîk derdixistin. Ew kur’ê jinebîke tayê t’enê bû û gelek hewarî jî ji bajêr pêr’a diçûn. 13Gava Xudan dê dît, gunê Wî lê hat û wêr’a got: «Negirî»+. 14Ew nêzîkî darbestê bû girt û ewêd ku dibirin sekinîn, Îsa got: «Xorto! Ez ter’a dibêjim, r’abe!»+
15Mirî r’abû r’ûnişt, destpêkir xeber da û Îsa ew da dîya wî+. 16Û saw k’ete ser h’emûya, şikirî didane Xwedê û digotin: «P’êxemberekî mezin nava meda derk’etîye!» û: «Xwedê serîk daye miletê Xwe!»+
17Nav û dengê Wî t’emamîya Cihûstanê û dor-berê wê bela bû.

Îsa caba pirsa Yûh’ennayê nixumdar dide

(Metta 11:1-19)

18•Şagirtêd Yûh’enna Yûh’ennar’a bona van h’emû tişta gotin. Yûh’enna jî gazî du şagirtêd xwe kir 19û ew şandine cem Xudan, wekî jê bipirsin: «Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?»+
20Ew merî hatine cem Îsa û gotin: «Yûh’ennayê nixumdar em şandine cem Te, ku ji Te bipirsin, Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?» 21Û wê demê Îsa gelek ji nexweşîya, derba, ji r’uh’êd xirab qenc kirin û ç’e’vêd gelek kora vekirin. 22Îsa li wan veger’and û got: «Her’in, çi ku we dît û bihîst Yûh’ennar’a bêjin: Kor dibînin, seqet diger’in, k’otî paqij dibin, ker’ dibihên, mirî r’adibin û feqîrar’a jî Mizgînî tê dayînê+. 23Û xwezî li wî, ku ji Min p’işk nabe»+.

24Gava ewêd ku Yûh’enna şandibûn çûn, Îsa bona Yûh’enna e’laletêr’a destpêkir got: «Hûn derk’etine ber’îyê çi bibînin? Qamîşekî ku ji bayê dih’eje+? 25Yan derk’etin çi bibînin? Merivekî k’incê nazik li xwe kirî? Ne ewêd ku k’incê nazik xwe dikin û e’mirê r’ind derbaz dikin, ew malêd p’adşada ne? 26Yan hûn derk’etin çi bibînin? P’êxemberekî? Belê, Ez wer’a dibêjim, ji p’êxemberekî jî mestir e+. 27Eva ew e, bona k’îjanî nivîsar e: ‹Va ye Ezê qasidê Xwe pêşîya Teva bişînim. Ewê r’îya Te pêşîya Teva hazir ke›[*]+ . 28Ez wer’a dibêjim, ji nava ewêd ku ji k’ulfeta dinê k’etine, t’u kes ji Yûh’enna mestir nebûye, lê P’adşatîya Xwedêda yê herî biç’ûk ji wî mestir e»+. 29Gava t’emamîya cime’tê, usa jî xercgira ev yek bihîst, t’ivdîra Xwedê r’ast h’esab kirin, çimkî bi nixumandina Yûh’enna hatibûne nixumandinê+. 30Lê fêrisî û qanûnzana bona xwe t’ivdîra Xwedê t’exsîr kirin, çimkî wana nexwest ku ji Yûh’enna bêne nixumandinê.

31Îsa serda zêde kir got: «Ez merivêd vî nisilî mîna çi bişibînim? Yan ew mîna çi ne? 32Ew mîna wan zar’a ne, yêd ku bazarêda r’ûniştî ne, gazî hevdu dikin û dibêjin: ‹Me bona we zur’nê xist, hûn ner’eqisîn û bona we beyt’ got, hûn negirîyan›. 33Yûh’ennayê nixumdar hat, ne nan dixwar, ne jî şerav vedixwar[*] , we digot: ‹Cin wîda heye›+. 34Kur’ê Mêriv hat, dixwe û vedixwe, hûn bona Wî dibêjin: ‹Va Ew yekî pey xwarin û vexwarinê k’etî ye, dostê xercgir û gunek’ara ye›+. 35Lê h’emûyêd ku pey serwaxtîyê diçin ew k’ifş dikin ku serwaxtî r’ast e[*] ».

Îsa mala Şimh’ûnda k’ulfeta gunek’ar dibaxşîne

36•Yekî fêrisî hîvî ji Îsa kir, ku t’evî wî xwarinê bixwe. Ew jî çû mala wî fêrisîyî, ser sifrê r’ûnişt. 37Û wî bajarîda k’ulfeteke ç’e’vder hebû. Gava wê bihîst ku Ew mala fêrisîda ser sifrê r’ûniştîye, derdaneke alabastirêyî r’ûnê bînxweş anî, 38piştêva ber nigêd Wî sekinî girîya, bi hêsirêd xwe nigêd Wî şil kirin û bi p’or’ê serê xwe jî ziha kirin. Paşê nigêd Wî r’amûsan, bi r’ûnê bînxweş jî r’ûn kirin. 39Gava wî fêrisîyê ku ew t’eglîf kiribû ev yek dît, dilê xweda got: «Heger Eva p’êxember bûya, wê bizanibûya ku k’î ye û yeke çawa ye destê xwe daye Wî», çimkî yeke ç’e’vder bû+. 40Îsa wîr’a got: «Şimh’ûn, Ez dixwazim tiştekî ter’a bêjim». Ewî jî got: «K’erem ke bêje, dersdar». Îsa got: 41«Du deyndarêd yekî hebûn, yek pênsid zîvî deyndarê wî bû, yek jî pêncî+. 42Lê çimkî tiştekî wan t’unebû ku deynê xwe bidana, ewî baxşande her duya jî. Niha ji wan her duya k’îjanê gelekî wî h’iz bike?»+
43Şimh’ûn lê veger’and û gotê: «T’exmîna min ewê ku gelek jêr’a hate baxşandinê». Îsa wîr’a got: «Te r’ast tê derxist». 44Û ser k’ulfetêda veger’îya, Şimh’ûnr’a got: «Vê k’ulfetê tu dibînî? Ez hatime mala te, bona nigêd Min te av neda, lê evê bi hêsirêd xwe nigêd Min şil kirin û bi p’or’ê serê xwe jî ziha kirin. 45Te r’amûsanek neda Min, lê ji hingêva ku Ez hatime vir, evê dest ji r’amûsana nigêd Min nek’işandîye. 46Te serê Min r’ûn nekir, lê evê bi r’ûnê bînxweş nigêd Min r’ûn kirin+. 47Bona vê yekê Ez ter’a dibêjim, gunêd vê ku gelek bûn hatine baxşandinê, lema evê gelek h’iz kir. Çimkî k’êr’a gelek têne baxşandinê, gelek jî h’iz dike. Lê k’êr’a hindik têne baxşandinê, ew hindikî h’iz dike». 48Û wêr’a got: «Gunêd te hatine baxşandinê»+. 49Hingê ewêd ku t’evî Wî ser sifrê r’ûniştibûn nav xweda digotin: «Eva k’î ye, h’eta ku guna jî dibaxşîne?» 50Û Îsa wê k’ulfetêr’a got: «Bawerîya te tu xilaz kirî. Bi xêr û silamet her’e»+.

8

K’ulfetêd ku pey Îsa diçûn

8^1Pey vê yekêr’a Îsa gund û bajara diger’îya, dannasîn dikir, Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dida û her donzdeh şagirt jî Pêr’a bûn,+
2usa jî çend k’ulfetêd ku ji r’uh’êd xirab û nexweşîya qenc bibûn: Meryema ku jêr’a Mejdelanî digotin, ya ku h’eft cin jê derk’etibûn+
3û Yohana, jina Xûzayê wek’îlxercê mala Hêrodes, Sosin û gelekêd mayîn, ku wana bi hebûka xweva wanr’a berdestî dikirin+.

Mesela t’oximr’eş

(Metta 13:1-9; Marqos 4:1-9)

4•Û gava e’laleteke giran ji gelek bajara cem Îsa civîya, Ewî meselek got: 5«T’oximr’eş r’abû çû ku t’oxim bir’eşîne. Gava dir’eşand, hinek k’etine devê r’ê hatine p’êpeskirinê û teyredêd e’zmên hatin ew xwarin. 6Û hinek jî k’etine cîyê kevirî, gava şîn bûn, ji dest kêmasîya şilayê h’işk bûn. 7Û hinek jî k’etine nava stirîya, stirî jî pêr’a şîn bûn û ew xeniqandin+. 8Hinekêd din jî k’etine nava e’rdê qenc û şîn bûn, sed car ber dan». Gava ev yek got, kire gazî: «Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê!»+

Îsa çima bi mesela xeber dide

(Metta 13:10-17; Marqos 4:10-12)

9•Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Me’na evê meselê çi ye?» 10Ewî got: «Wer’a hatîye dayînê, ku hûn sur’êd P’adşatîya Xwedê bizanibin, lê yêd mayînr’a bi mesela tê xeberdanê ku: ‹Binihêr’in û nebînin, bibihên û fe’m nekin›[*]+ .

Şirovekirina mesela t’oximr’eş

(Metta 13:18-23; Marqos 4:13-20)

11Ev e me’na vê meselê: T’oxim xebera Xwedê ye+. 12T’oximêd ku k’etine devê r’ê ew in, yêd ku xeberê dibihên, lê mîrêcin tê xeberê ji dilê wan derdixe, ku nebe bawer bikin û xilaz bin. 13T’oximêd ku k’etine cîyê kevirî ew in, yêd ku gava xeberê dibihên, bi eşq û şa qebûl dikin. Lê çimkî r’awêd wan t’unene, demeke kin bawer dikin û wextê cêr’ibandinê dik’evin+. 14T’oximêd ku k’etine nava stirîya ew in, yêd ku xeberê dibihên, xemêd dinêva, dewlet û şabûna vî e’mirîva mijûl dibin, dixeniqin û berêd wan nagihîjin+. 15Û t’oximêd k’etine nav e’rdê qenc ew in, yêd ku bi dilê sax û qenc xeberê dibihên, dilê xweda xwey dikin û bi sebir berê xwe didin+.

Ç’ira ser p’êç’irê

(Marqos 4:21-25)

16T’u kes ç’ira vêxistî nake bin firaqê, ne jî dike bin cî-nivînê, lê datîne ser p’êç’irê, wekî ewêd ku dik’evine hindur’, r’onayê bibînin+. 17Çimkî tiştekî veşartî t’une ku derneyê û ne jî tiştekî dizîva, ku xuya nebe û neyê ber r’onayê+. 18Awa dîna xwe bidinê ku hûn çawa dibihên, çimkî k’êr’a ku heye, wê hê lê zêde be û k’êr’a ku t’une, ewê ku wî t’irê heye jî, wê jê bê standinê»+.

Dê û birayêd Îsa

(Metta 12:46-50; Marqos 3:31-35)

19•Hingê dê û birayêd Wî hatine cem Wî, lê ji dest ze’fbûna e’laletê nikaribûn nêzîkî Wî bûna+. 20Cab dane Wî ku: «Dîya Te û birayêd Te derva sekinî ne û dixwazin Te bibînin». 21Ewî jî li wan veger’and û got: «Dê û birayêd Min ew in, yêd ku xebera Xwedê dibihên û diqedînin»+.

Îsa firtonê diseqir’îne

(Metta 8:23-27; Marqos 4:35-41)

22•R’ojekê Îsa şagirtêd Xweva k’ete qeyikê û gote wan: «Em derbazî wî berî golê bin». Û r’êk’etin+. 23Gava qeyikêda diçûn, Ew xewr’a çû. Û firtonek li golê r’abû, qeyik t’ijî av dibû, ew qezîyêda bûn. 24Hingê şagirt nêzîkî Wî bûn, Ew h’işyar kirin û gotinê: «Mamosta, Mamosta! Em unda dibin!» Ew r’abû, li bayê û pêlêd avê hilat, ew sekinîn û seqir’în+. 25Hingê Ewî wanr’a got: «Bawerîya we k’anê ye?» Û wana bi xof, e’cêbmayî hevr’a gotin: «Gelo ev k’î ye, ku e’mirî ser bê û avê jî dike û êlimî Wî dibin?»

Îsa yekî cinak’etî qenc dike

(Metta 8:28-34; Marqos 5:1-20)

26•Ewana bi qeyikê çûne t’opraxêd Girasînê, pêşberî Celîlê. 27Gava Ew derk’ete bejê, ji wî bajarî merivek derk’ete pêşîya Wî, ku cin nav wîda bûn. Ewî zûva ne k’inc li xwe dikirin û ne jî malda disekinî, nava gor’istanada dima. 28Gava ewî Îsa dît, kire qîr’în k’ete ber Wî û bi dengekî bilind got: «Tu çi ji min dixwazî Îsayê Kur’ê Xwedêyê Herî Jorin? Ez r’eca ji Te dikim, min nede cefê!»+
29Çimkî Îsa e’mirî ser r’uh’ê h’eram kiribû, ku ji wî merivî derk’eve. Ew gelek cara cina dik’et, gava bi qeyd û zincîra jî girêdidan, ewî dîsa qeyd diqetandin û cina ew çola dixist. 30Hingê Îsa ji wî pirsî û gotê: «Navê te çi ye?» Ewî got: «K’omesker[*] », çimkî gelek cin k’etibûne nava wî. 31Û cina lava Wî dikir, ku e’mir neke ew her’ine gelîyê hey-wayê. 32Li wî cîyî sûrîkî berazayî mezin hebû, ku serê ç’îyê diç’êrîya. Cina r’eca jê dikir, ku îzinê bide wan, ew her’in bik’evine nava beraza. Ewî îzin da. 33Û cin ji nav wî merivî derk’etin, çûn k’etine nava beraza û ew sûrî jorda r’evî, xwe ji kendêlda avîtine golê xeniqîn. 34Gava berazvana ev yek dît, r’evîn çûne bajar û gunda, ev yek gilî kirin. 35Meriv r’abûn çûn, ku tiştê bûyî bibînin. Gava hatine cem Îsa, dîna xwe danê, wê ew merivê ku cin jê derk’etibûn, k’incê wî lê, ser h’işê xweda hatî, li ber nigêd Îsa r’ûniştî ye. Hingê ew tirsîyan+. 36Ewêd ku ev yek dîtibûn, yêd mayînr’a gotin, ku çawa ewî cinak’etî qenc bû. 37Hingê h’emû binelîyêd dor-berêd Girasînê hîvî ji Îsa kirin, ku ji wan dûr k’eve, çimkî saweke mezin ew girtibûn. Ew jî k’ete qeyikê û paşda veger’îya+. 38Lê ew merivê ku cin jê derk’etibûn lava Wî kir, ku ew jî t’evî Wî her’e. Lê Îsa ew ver’êkir û got: 39«Veger’e mala xwe û çi ku Xwedê bona te kir gilî ke». Û ew çû, çi ku Îsa bona wî kiribû t’emamîya bajêrda digot û dikire dengî+.

Qîza mirî û k’ulfeta nexweş

(Metta 9:18-26; Marqos 5:21-43)

40•Û çaxê Îsa veger’îya, e’laletê Ew qebûl kir, çimkî h’emû jî hîvîya Wî bûn. 41Hingê merivekî navê wî Yayîro, serwêrê k’inîştê, hat xwe avîte nigêd Îsa û hîvî jê kir, ku her’e mala wî+. 42Çimkî t’enê qîzeke wîye donzdeh salî hebû û ew jî ber mirinê bû. Gava Îsa diçû, e’laletê ze’met dida Wî. 43Wir k’ulfetek jî hebû, ku donzdeh salê wê bûn[*] , ser xûnê vebibû. Ewê h’emû hebûka xwe dabû h’ekîma, lê t’u kesî ç’are lê nekiribû+. 44Eva piştêva hat li r’îşîyêd k’incê Wî k’et û destxweda xûn jê ç’ikîya+. 45Îsa got: «Ew k’î bû ku li Min k’et?» Gava h’emûya înk’ar kir, Petrûs[*] got: «Mamosta, e’lalet Te de’f dide, tengasîyê dide Te[*] ». 46Lê Îsa got: «Yek li Min k’et, çimkî Ez pê h’esîyam ku ji Min qewat derk’et»+. 47Û gava k’ulfetê dît ku nehate veşartinê, lerizî, hat xwe avîte ber Wî û li ber t’emamîya cime’tê Wîr’a got, ku bona çi li Wî k’et û çawa pêr’a-pêr’a qenc bû. 48Ewî wêr’a got: «E’vdê![*] Bawerîya te tu qenc kirî. Bi xêr û silamet her’e»+. 49Ewî hê xeber dida, ji mala serwêrê k’inîştê yekî hat û got: «Qîza te mir, îdî ze’metê nede dersdar». 50Gava Îsa ev yek bihîst, wîr’a got: «Netirse, t’enê bawer bike û wê qenc be». 51Gava Ew çû mal, nehişt kesek her’e hindur’, pêştirî Petrûs, Yûh’enna, Aqûb û dê û bavê qîzikê+. 52H’emû digirîyan û şîna wê dikirin, lê Îsa got: «Negirîn. Ew nemirîye, lê hênijîye»+. 53Wana qerfê xwe Pê dikir, çimkî zanibûn ku ewa mirîye. 54[*] Û Îsa destê wê girt, deng da wê û got: «Qîzik, r’abe!»+
55Û r’uh’ê wê lê veger’îya, pêr’a-pêr’a r’abû ser xwe. Îsa e’mir kir, ku xurek bidine wê. 56Dê û bavê wê zendegirtî man. Lê Ewî t’emî li wan kir, ku vê yekê kesîr’a nebêjin+.

9

Şandina her donzdeha

(Metta 10:5-15; Marqos 6:7-13)

9^1•Îsa gazî her donzdeh şagirtêd Xwe kir, qewat û h’ukum da wan, ku h’emû cina derxin û ji nexweşîya qenc kin+. 2Ew şandin, ku P’adşatîya Xwedê dannasîn kin û nexweşa qenc kin 3û wanar’a got: «Bona r’ê tiştekî hilnedin, ne şivdar, ne tûrik, ne nan, ne p’ere, ne jî du dest kiras. 4Çi mala ku hûn her’inê, wir bimînin û ji wir r’êk’evin. 5Û ew dera ku we qebûl nekin, gava ji wî bajarî dertên, t’oza nigêd xwe dawşînin, wekî wanar’a bibe şe’detî»+. 6Û şagirt r’abûn, gund-gund ger’îyan û her dera Mizgînî dan, nexweş qenc kirin+.

Şaşîya Hêrodes

(Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29)

7•Awa Hêrodesê serwêr bona h’emû kirinêd Îsa bihîst û t’evîhev bû, çimkî hineka digot: «Eva Yûh’enna ye, ji nav mirîya r’abûye»+
8û hineka jî digot: «Êlyas e k’ifş bûye» û hinekêd mayîn jî digotin: «Eva yek ji p’êxemberêd berê ye sax bûye»+. 9Hêrodes got: «Min serê Yûh’enna da lêxistinê, lê Eva k’î ye ku ez derheqa Wîda van tişta dibihêm?» Û wî dixwest Îsa bidîta+.

Îsa pênc h’ezara t’êr dike

(Metta 14:13-21; Marqos 6:30-44; Yûh’enna 6:1-14)

10•Gava şandî veger’îyan, çi ku wan kiribû Îsar’a gilî kirin. Ewî t’enê şandîyêd Xwe t’evî Xwe hildan û çûne berbi bajarê Beytsaydayê+. 11Gava e’lalet pê h’esîya, pey Wî çû. Îsa ew qebûl kirin û t’evî wan bona P’adşatîya Xwedê xeber dida û ewêd ku h’ewcê qencbûnê bûn qenc kirin. 12Berê êvarê her donzdeh hatine cem Wî û jêr’a gotin: «E’laletê ber’de, ku her’in gund û bergêd dor-bera cî-war bin û xwer’a xurek dest xin, çimkî em li cîkî xikî-xwelî ne». 13Lê Îsa wanr’a got: «Hûn xurek bidine wan». Wana jî lê veger’and û gotin: «Pêştirî pênc nan û du me’sîya wekî mayîn tiştekî me t’une, heger em neçin t’emamîya cime’têr’a xurek nek’ir’in?»+
14Çimkî weke pênc h’ezar mêrî bûn. Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Cime’tê pêncî-pêncî bidine r’ûniştandinê». 15Û usa kirin, h’emû jî dane r’ûniştandinê. 16Ewî ew pênc nan û her du me’sî hildan, berê Xwe e’zmênda kir şikirî da, kerkir û da şagirta, ku belayî e’laletê kin. 17H’emûya jî xwar t’êr bûn û donzdeh sele jî hûrikêd bermayî berev kirin.

Petrûs şe’detîyê li ser Îsa dide

(Metta 16:13-19; Marqos 8:27-29)

18•Carekê Îsa bi t’enê t’evî şagirtêd Xwe dua dikir, ji wan pirsî: «Bi t’exmîna cime’tê Ez k’î me?» 19Wana lê veger’and û gotin: «Hinek dibêjin ‹Yûh’ennayê nixumdar e›, hinekêd din dibêjin ‹Êlyas e›, hinekêd mayîn jî dibêjin ‹yek ji p’êxemberêd berê ye sax bûye›»+. 20Ewî ji wan pirsî: «Lê hûn çi dibêjin? Bi t’exmîna we Ez k’î me?» Petrûs lê veger’and û got: «Tu Mesîhê Xwedê yî»+.

Îsa derheqa cefa û mirina Xweda dibêje

(Metta 16:20-28; Marqos 8:30–9:1)

21•Hingê Îsa h’işk t’emî da wan, ku wê yekê kesîr’a nebêjin. 22Û ewî got: «Kur’ê Mêriv gerekê gelekî cefa bik’işîne, ji alîyê r’ûspîya, serekêd k’ahîna û qanûnzanada bê t’exsîrkirin û kuştinê, lê r’oja sisîya wê ji mirinê r’abe»+.

Xaçê xwe hilde û li pey min were

23Û Îsa h’emûyar’a got: «Heger yek dixwaze li pey Min bê, bira xwe înk’ar ke û her r’oj xaçê xwe hilde û li pey Min bê+. 24Çimkî k’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, ewê unda ke û k’î ku e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê xilaz ke. 25Çi feyde, heger meriv t’emamîya dinyayê qazinc ke, lê e’mirê xwe unda ke yan zirarê xe+? 26Û k’î Min û xeberêd Min şerm h’esab ke, Kur’ê Mêriv jî wê wî şerm h’esab ke, gava Ew bi r’ûmeta Xwe, r’ûmeta Bavê û milyak’etêd pîrozva bê+. 27Ez r’ast wer’a dibêjim, hinekêd li vir sekinî wê mirinê nebînin, h’eta ku P’adşatîya Xwedê bibînin»+.

Şagirt Îsa nava nûr û r’ûmetêda dibînin

(Metta 17:1-8; Marqos 9:2-8)

28•Pey vê xeberdanêr’a weke h’eftêkê şûnda, Îsa Petrûs, Yûh’enna û Aqûb hildan çûne serê ç’îyê ku dua bikin+. 29Gava Îsa dua dikir, r’engê r’ûyê Wî hate guhastinê, k’incêd Wî çîl-qerqaş bûn, biriqîn+. 30Û va du meriva t’evî Wî xeber didan, yek Mûsa bû, yek jî Êlyas+. 31Ewana bi r’ûmet k’ifş bûn û bona mirina Wî xeber didan, ku Orşelîmêda wê bibûya. 32Ç’e’vêd Petrûs û ewêd t’evî wî ji xewê giran bibûn, lê gava h’işyar bûn, r’ûmeta Wî û her du merivêd cem Wî sekinî dîtin. 33Çaxê ewana ji Wî dûr k’etin, Petrûs Îsar’a got: «Mamosta, çawa r’ind e ku em vir in! De emê sê h’olika çêkin, yekê Ter’a, yekê Mûsar’a û yekê jî Êlyasr’a». Çimkî ewî nizanibû ew çi dibêje. 34Gava ewî hê xeber dida, e’wrek hat û ser wan kire sî. Û çaxê k’etine bin wî e’wrî, ewana tirsîyan. 35Û ji wî e’wrî dengek hat û got: «Ev e Kur’ê Min, Bijartîyê Min[*] ! Guhdarîya Wî bikin!»+
36Gava ew deng hat, Îsa t’enê ma. Û wana dengê xwe bir’î, wan r’ojada çi ku dîtibûn kesîr’a negotin.

Îsa kur’ikekî cinak’etî qenc dike

(Metta 17:14-18; Marqos 9:14-27)

37•R’oja dinê, gava ewana ji ç’îyê hatine xwarê, e’laleteke giran pêşîya Wîda hat. 38Hingê ji nav e’laletê merivekî gazî kir û got: «Dersdar, ez hîvî ji Te dikim, bi ç’e’vê r’e’mê li kur’ê min binihêr’e. Ew tayê minî t’enê ye. 39R’uh’ekî xirab wî digire û nişkêva dike qîr’în vediç’ir’ike, k’ef ser dik’eve hûrdexweşî dibe û bi zorekê ji wî dûr dik’eve. 40Min lava ji şagirtêd Te kir, ku cin jê derxin, lê wana nikaribû». 41Îsa got: «Nisilê nebawer û xalifî! H’eta k’engê Ezê t’evî we bim û li we sebir kim? Kur’ê xwe bîne vir». 42Gava hê dihat, cin ew e’rdê xist û veç’ir’ikî. Îsa li r’uh’ê h’eram hilat, kur’ik qenc kir û da bavê wî+. 43•T’emamîya cime’tê ser mezinayîya Xwedê zendegirtî mabû.

Îsa dîsa derheqa mirina Xweda dibêje

(Metta 17:22-23; Marqos 9:30-32)

Û çaxê h’emû ser her tiştêd ku Îsa dikirin e’cêbmayî mabûn, Ewî şagirtêd Xwer’a got: 44«Hûn van xebera bîra xweda xwey kin: Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê meriva»+. 45Lê wana ev yek fe’m nekir, çimkî ev ji wan veşartî bû ku fe’m nekin û turuş nedikirin jî bona wê yekê ji Wî bipirsîyana+.

K’î ye yê herî mezin?

(Metta 18:1-5; Marqos 9:33-37)

46•Nav şagirtada pirs pêşda hat, ku nava wanda k’î ye yê herî mezin. 47Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn, zar’okek anî cem Xwe da sekinandinê 48û wanr’a got: «K’î ku evê zar’okê bi navê Min qebûl ke, ew Min qebûl dike. Û k’î ku Min qebûl ke, Yê ku Ez şandime qebûl dike. Awa ewî nava we h’emûyada yê herî biç’ûk e, ew e yê herî mezin»+.

Yê ne miqabilî we ye, ew alîyê we ye

(Marqos 9:38-40)

49Yûh’enna r’abû û got: «Mamosta, me merivek dît ku bi navê Te cin derdixistin, lê me kir ku em nehêlin, çimkî ew pey me nayê»+. 50Lê Îsa wîr’a got: «Pêşîyê li wî negirin, çimkî ewê ku ne miqabilî we ye, ew pişta we ye»+.

Gundekî samerîya Îsa qebûl nake

51Û çaxê ew r’ojêd ku Îsayê bihata hildanê nêzîk bûn, Ewî berê Xwe da Orşelîmê, ku her’e wir+. 52Û pêşîya Xwe merî şandin, ewana çûne gundekî Sameryayê ku bona Wî hazirîyê bibînin+. 53Lê samerîya Ew li wir qebûl nekir, çimkî berê Wî k’etibû Orşelîmê. 54Gava şagirtêd Wî Aqûb û Yûh’enna ev yek dît, gotin: «Xudan, Tu dixwazî em ji e’zmên agir bixwazin ku bibare û qir’a van bîne?[*] »[*]+
55Lê Ew veger’îya, li wan hilat[*] . 56Û çûne gundekî din.

Cabdarîya yêd ku pey Îsa diçin

(Metta 8:19-22)

57•Û çaxê ewana r’êda bûn, yekî Wîr’a got: «Tu k’uda jî her’î ezê pey Te bêm». 58Îsa gote wî: «R’ûvîyar’a qul hene, teyredêd e’zmênr’a jî hêlîn, lê bona Kur’ê Mêriv cîk t’une ku serê Xwe lê dayne». 59Îsa yekî dinr’a got: «Pey min were». Ewî jî got: «Xudan! Îzinê bide min, ku ez pêşîyê her’im bavê xwe defin kim». 60Lê Îsa wîr’a got: «Bira mirî mirîyê xwe defin kin. Tu her’e P’adşatîya Xwedê dannasîn ke». 61Yekî din jî got: «Ezê pey te bêm Xudan, lê t’enê îzinê bide min, ku ez pêşîyê xatirê xwe ji neferêd mala xwe bixwazim»+. 62Îsa got: «K’î ku destê xwe datîne ser k’otanê û li pişt xweva dinihêr’e, ew ne hêjayî P’adşatîya Xwedê ye».

10

Şandina h’eftê du şagirta

10^1•Pey vê yekêr’a Xudan h’eftê du[*]
şagirtêd din jî k’ifş kirin û ewana dudu-dudu pêşîya Xweva şandine wan cî û bajara, k’îderê Xwexa wê biçûyayê 2û wanar’a got: «Nandirûn gelek e, lê p’ale hindik in. Awa hîvî ji Xweyê nandirûnê bikin, wekî p’ala nandirûna Xwer’a bişîne+. 3Her’in, Ez va we mîna berxa dişînime nava gura+. 4Xwer’a ne k’îsik hildin, ne tûrik, ne jî çarixa. Û r’êva silavê[*] nedine t’u kesî,+
5çi mala ku hûn her’inê, pêşîyê bêjin: ‹E’dilayî vê malêr’a›. 6Û heger li wir merivekî hêjayî e’dilayîyê hebe, e’dilayîya weyê li ser wî bimîne. Lê heger t’unebe, wê li we veger’e. 7Û wê malêda bimînin, çi xwarinê jî bidine we, ewê jî bixwin û vexwin, çimkî p’ale hêjayî heqê xwe ye. Û mal bi mal neger’in+. 8K’îjan bajarê ku hûn her’inê û we qebûl kin, çi daynine ber we, bixwin+. 9Nexweşêd navda qenc kin û wanr’a bêjin: ‹P’adşatîya Xwedê nêzîkî we bûye›+. 10Lê ew bajarê ku hûn her’inê û we qebûl nekin, derêne meydana û bêjin: 11‹Em wê t’oza ku ji bajarê we nigêd meva girtîye jî li ser weda dawdişînin. Lê vê yekê bizanibin ku P’adşatîya Xwedê nêzîkî we bûye›+. 12Ez ji wer’a dibêjim, R’oja Axretê h’alê Sodomê wê ji ya wî bajarî çêtir be[*]+ .

Bajarêd nebawer

(Metta 11:20-24)

13•Wey li te Xorazîn! Wey li te Beytsayda! Heger ew k’eremetêd ku nava weda bûn, Sûr û Saydayêda[*] bibûna, ewanayê zûva bi k’urx nav k’ozîyêda r’ûniştî t’obe bikirana+. 14Lê R’oja Axretê h’alê Sûr û Saydayê wê ji h’alê we çêtir be+. 15Û tu Kefernahûm, te t’irê tê h’eta e’zmên bilind bî? Lê tê h’eta dîyarê mirîya her’î xwarê!+

16Ewê guhdarîya we dike, guhdarîya Min dike û ewê we t’exsîr dike, Min t’exsîr dike, lê ewê Min t’exsîr dike, yê ku Ez şandime t’exsîr dike»+.

Veger’andina h’eftê duda

17Ew h’eftê du şagirt bi eşq û şa veger’îyan û gotin: «Xudan, cin jî saya navê Te êlimî me dibûn»+. 18Ewî wanar’a got: «Min mîrêcin dît, çawa birûska ji e’zmên jorda k’etî+. 19Awa Min h’ukum daye we, ku hûn me’r û dûp’işka û t’emamîya qewata dijmin p’êpeskin û qet t’u tiştê zirarê nede we+. 20Lê bi wê yekê şa nebin ku cin êlimî we dibin, lê şa bin, ku navêd we li e’zmana nivîsar e»+.

Şabûna Îsa

(Metta 11:25-27; 13:16-17)

21•Wî çaxî Ew bi R’uh’ê Pîroz şa bû û got: «Şikir navê Te be Bavo, Xudanê e’rd û e’zman, ku Te ev tişt ji zana û bîlana veşartin û li ber zar’a vekir. Belê Bavo, çimkî aha li Te xweş hat+. 22Her tişt ji Bavê Min Minr’a hatîye dayînê. Kesek nizane Kur’ k’î ye, pêştirî Bavê û kesek nizane Bav k’î ye, pêştirî Kur’ û yêd ku Kur’ bixwaze wanva Bavê bide naskirinê»+. 23Û wê gavê ser şagirtêd Xweda veger’îya û wanar’a başqe got: «Xwezî li wan ç’e’va, çi ku hûn dibînin ew jî dibînin+. 24Çimkî Ez wer’a dibêjim, ku gelek p’êxember û p’adşa xwestin ew tiştêd ku hûn dibînin bidîtana, lê nedîtin û ew tiştêd ku hûn dibihên bibihîstana, lê nebihîstin»+.

Mesela samerîyê qenc

25Hingê qanûnzanek r’abû Ew cêr’iband û got: «Dersdar, ez çi bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê bistînim?»+
26Ewî jî wîr’a got: «Qanûnêda çi nivîsar e? Tu çawa dixûnî?» 27Ewî lê veger’and û got: «‹Xudan Xwedêyê xwe h’iz bike, bi t’emamîya dilê xwe, bi t’emamîya canîya xwe, bi t’emamîya qewata xwe û bi t’emamîya h’işê xwe›[*] , ‹hevalê xwe jî weke xwe h’iz bike›[*] »+. 28Û Îsa wîr’a got: «Te r’ast got. Usa bike û tê bijîyî»+. 29Lê ewî xwest xwe r’ast derxe, Îsar’a got: «Hevalê min k’î ye?» 30Îsa lê veger’and û got: «Merivek hebû, ew ji Orşelîmê berjêrî Erîhayê dibû. Ew k’ete destê qaçaxa û wana ew te’zî kir, k’utan û nîvkuştî hiştin çûn. 31Usa qewimî ku k’ahînek wê r’êda dihat. Gava ew dît, berr’a derbaz bû çû. 32Usa jî yekî lêwî hat, gihîşte wî cîyî, li wî nihêr’î, berr’a derbaz bû çû+. 33Paşê r’êwîkî samerî hat. Gava ew dît, gunê wî lê hat+. 34Ew nêzîkî wî bû, bizir û şerav li birînêd wî xistin, p’êç’a û ew danî ser k’erk’edanê xwe bire mêvanxanê û bona wî xem kir+. 35R’oja dinê du zîv derxistin dane xweyê mêvanxanê û got: ‹Xweyîtîyê li vî bike, tu çi jî ser wî zêde xerc kî, gava ez veger’îyam, ezê li te veger’înim›.

36Niha t’exmîna te, ji wan hersêka k’îjan bû hevalê wî merivê ku k’ete destê qaçaxa?» 37Ewî jî got: «Ewê ku gune lê anî». Îsa wîr’a got: «Her’e tu jî usa bike».

Îsa mala Mert’a û Meryemêda

38Çaxê r’êk’etin çûn, Îsa k’ete gundekî. K’ulfetek ku navê wê Mert’a bû Ew bire mala xwe+. 39Xûşkeke wê jî hebû, navê wê Meryem. Ewa ber nigêd Xudan r’ûniştibû û guhdarîya xeberêd Wî dikir+. 40Mert’a jî ku gelek t’ivdarekdîtinêva gîro bû, hat sekinî û Îsar’a got: «Xudan, qet xema Te nîne ku xûşka min nava vê t’ivdarekdîtinêda ez t’enê hiştime? Bêje wê ku alî min bike». 41Xudan lê veger’and û gotê: «Mert’a, Mert’a, tu bona gelek tişta xema dikî û t’evîhev dibî+. 42Lê t’enê tiştek lazim e, ew p’ara qenc jî Meryemê xwer’a bijart û ji wê nayê standinê»+.

11

Hînkirina bona duakirinê

(Metta 6:9-13; 7:7-11)

11^1•Carekê Îsa cîkî dua dikir, gava xilaz kir, ji şagirtêd Wî yekî jêr’a got: «Xudan, me hînî duakirinê ke, çawa Yûh’enna şagirtêd xwe hîn kirin»+. 2Ewî wanar’a got: «Gava hûn dua dikin, aha bêjin:

Bavo[*] ,

Navê Te pîroz be.

P’adşatîya Te bê[*] .

3Nanê meyî r’ojê r’oj bi r’oj bide me+.

4Û gunêd me bibaxşîne,
çimkî em jî dibaxşînine h’emû deyndarêd xwe
û me nebe cêr’ibandinê[*] »+.

5Û wanar’a got: «Ji we k’îjan e ku dostekî wî hebe û nîvê şevê her’e mala wî jêr’a bêje: ‹Dosto, sê nana deynî bide min. 6Çimkî pismamekî min ji r’ê dager’îyaye hatîye mala min, tiştekî minî xwarinê t’une, ku daynime ber wî›. 7Û ew jî hindur’da lê veger’îne û bêje: ‹Derî îdî dada ye, ez û zar’êd xweva jî nava cî-nivînada ne, ze’metê nede min, ez nikarim r’abim bidime te›. 8Ez wer’a dibêjim, heger ew bona dostîyê jî r’anebe nên nede wî, lê bona bêarzîya wî wê r’abe çiqas jêr’a lazim be bide wî. 9Ez wer’a dibêjim, bixwazin hûnê bistînin, biger’in hûnê bibînin, derî xin wê ber we vebe. 10Çimkî k’î ku dixwaze distîne, k’î ku diger’e dibîne û k’î ku derî dixe ber wî vedibe+.

11Ji we k’îjan e ew bav, ku kur’ê wî me’sî bixwaze, dewsa me’sî me’r bidê[*] , 12yan jî hêkê bixwaze, dûp’işkê bidê? 13Hûn ku xirab in, zanin tiştêd qenc bidine zar’êd xwe, lê Bavê e’zmana wê çiqas zêde R’uh’ê Pîroz bide ewêd ku ji Wî dixwazin»+.

Îsa û Belzebûl

(Metta 12:22-30; Marqos 3:20-27)

14•Carekê Îsa cinê lal ji yekî derdixist, çaxê ku cin derk’et, ewî lal xeber da û e’lalet zendegirtî ma. 15Lê ji wan hineka got: «Ew bi h’ukumê Belzebûlê serwêrê cina cina derdixe»+. 16Hineka jî Ew dicêr’iband, nîşanêd e’zmên ji Wî dixwestin+. 17Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn û wanar’a got: «Her p’adşatîya ku nava wêda t’ifaq t’unebe wê wêran be û mala ku bêt’ifaqî bik’evê, ew mal namîne. 18Hûn dibêjin, ku Ez bi h’ukumê Belzebûl cina derdixim. Lê heger mîrêcin nava xweda bêt’ifaq be, p’adşatîya wî wê çawa bimîne? 19Û heger Ez bi Belzebûl cina derdixim, lê yêd ku pey we tên[*] bi çi derdixin? Heger usa be, ewê we lomek’ar kin+. 20Lê heger Ez bi t’ilîya Xwedê cina derdixim, wekî usa ye P’adşatîya Xwedê gihîştîye we. 21Çaxê yekî qewat bi ç’ek xweyîtîyê mala xwe dike, t’u tiştê wî zirar lê nabe. 22Lê gava yekî ji wî qewattir bê û wî bigire, wê ew ç’ekê ku wî gumana xwe dabû ser jê bistîne, hebûka wî jî bela ke+. 23K’î ku ne t’evî Min e, miqabilî Min e û k’î ku t’evî Min t’op nake, bela dike+.

Veger’andina r’uh’ê h’eram

(Metta 12:43-45)

24Çaxê r’uh’ê h’eram ji mêriv dertê, cîyê bê av diger’e, ku r’ih’etîyê bibîne û gava nabîne, dibêje: ‹Ez veger’ime wê mala xweye ku jê derk’etime›. 25Û gava tê, paqijkirî û hevdayî dibîne. 26Hingê diçe h’eft cinêd dine ji xwe xirabtir jî tîne, dik’evine wir dijîn. Û axirîya wî merivî ji pêşîyê xirabtir dibe»+.

Xwezilîya r’ast

27Çaxê Îsa hê xeber dida, ji nava e’laletê k’ulfetekê dengê xwe bilind kir û Wîr’a got: «Xwezî li wî bet’inî, ku Tu xweda xweykirî û wan bistana, ku şîr dane Te»+. 28Lê Ewî got: «Hê xwezî li wan, yêd ku xebera Xwedê dibihên û pêk tînin»+.

K’eremetekê çawa nîşan dixwazin

(Metta 12:38-42; Marqos 8:12)

29•Çaxê e’lalet ser Wî dicivîya, Îsa destpêkir û got: «Eva nisila xirab e, nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê pêştirî nîşana Ûnis p’êxember. 30Çawa Ûnis bona Nînewaya bû nîşan, usa jî Kur’ê Mêriv wê vî nisilîr’a bibe nîşan[*] . 31P’adşa Başûrê wê R’oja Axretê t’evî merivêd vî nisilî r’abe û wan neheq ke, çimkî ewa ji serê dinê hat, ku serwaxtîya Silêman bibihê û va ye Yekî ji Silêman mestir li vir heye[*]+ . 32Merivêd Nînewayê R’oja Axretê wê t’evî vî nisilî r’abin û wan neheq kin, çimkî ewana bi dannasînîya Ûnis ji gunekirinê veger’îyan. Va ye Yekî ji Ûnis mestir li vir heye+.

Ç’ira bedenê

(Metta 5:15; 6:22-23)

33•Kesek ç’irê vênaxe û danayne cîyê xewle, ne jî dike binê firaqê, lê datîne ser p’êç’irê, wekî ewê ku dik’evine hindur’, r’onayê bibînin+. 34Ç’ira bedena te ç’e’vê te ye. Heger ç’e’vê te p’ak e, t’emamîya bedena teyê r’onayî be. Lê heger ç’e’vê te xirab e, bedena teyê jî te’rî be. 35Awa haş ji xwe hebe, dibe ku ew r’onaya nava teda te’rî ye. 36Heger t’emamîya bedena te r’onayî ye û p’areke te’rî t’une, h’emûyê jî r’onayî be, çawa ç’ira bi şewqa xwe te r’onayî dike».

Îsa fêrisî û qanûnzana neheq dike

(Metta 23:1-36; Marqos 12:38-40; Lûqa 20:45-47)

37•Gava xeberdana Xwe xilaz kir, yekî fêrisî hîvî jê kir ku her’e t’evî wî nan bixwe. Ew jî çû, li ser sifrê r’ûnişt. 38Gava fêrisî dît ku Ewî pêşîya nanxwarinê li gora e’detê dîn destêd Xwe neşûştin, zendegirtî ma+. 39Lê Xudan wîr’a got: «Awa hûn fêrisîya t’as û fîncana r’ûyê dervava paqij dikin, lê dilê we hindur’va bi timayê û xirabîyava t’ijî ye. 40Bêfe’mno! Ewê ku derva çêkir, hindur’ çênekir? 41Awa bi çiva t’as û fîncanêd we t’ijî ne, bi wan xwer’a xêra bikin û her tiştê wer’a h’elal be. 42Lê wey li we fêrisîya! Hûn dehekê pûngê, ce’t’rîyê û h’emû p’incar’a didin, lê heqîyê û h’izkirina Xwedê davêjine pişt guhê xwe. We gerekê ev yek bikirana û dest ji yêd mayîn nek’işanda+. 43Wey li we fêrisîya, ku hûn k’inîştada k’ursîyêd pêşin h’iz dikin, bazarada jî silava+. 44Wey li we! Hûn mîna t’irbêd bê nav-nîşan in, ku meriv ser wan diger’in û nizanin»+. 45Ji qanûnzana yekî lê veger’and û got: «Dersdar, Tu bi van xebera me jî bêhurmet dikî». 46Ewî got: «Wey li we qanûnzana jî, çimkî hûn barêd giran didine ser milê meriva, lê t’ilîke xwe jî nadine wan bara. 47Wey li we, ku hûn t’irbêd wan p’êxembera çêdikin, yêd ku kal-bavêd we ew kuştine. 48Bi wê yekê hûn şe’detîya xwe didin, ku hûn havijîya xwe kirinêd kal-bavêd xwe tînin. Ewana p’êxember dikuştin û hûn t’irbêd wan çêdikin+. 49Lema jî serwaxtîya Xwedê got: ‹Ezê p’êxember û şandîya bişînime cem wan, ji wan hineka wê bikujin, hineka jî bizêrînin›+. 50Bona vê yekê xûna h’emû p’êxembera, ku ji wextê e’firandina dinyayêda hatîye r’êtinê, ji vî nisilî wê bê xwestinê,+
51ji xûna Habîl h’eta xûna Zekerîya, ya ku nav gorîgehê û p’aristgehêda hate r’êtinê. Ez r’ast wer’a dibêjim, ji vî nisilî wê bê xwestinê. 52Wey li we qanûnzana, ku we k’ilîta zanebûnê hildaye. Ne hûn k’etinê û ne jî we hiştîye yêd ku dixwazin bik’evinê». 53Û gava Ew r’abû ku her’e, qanûnzan û fêrisî qilqilîn, bona gelek tişta Wîr’a k’etine de’wê. 54Û ber devê Wî sekinî bûn, wekî bi xeberekê bikaribin Wî bigirin û gunek’ar kin+.

12

Hînkirina derheqa dur’ûtîyêda

12^1Wî çaxî, gava bi h’ezara merî civîyan, usa ku ser hevr’a derbaz dibûn, Ewî pêşîyê destpêkir şagirtêd Xwer’a got: «H’evza xwe ji hevîrtir’şkê fêrisîya bikin, Ez tînime ser dur’ûtîya wan+. 2Tiştekî dizîva t’une ku derneyê û ne jî veşartî ku k’ifş nebe+. 3We çi te’rîyêda gotîye, ewê r’onayêda bê bihîstinê û we çi li malê guhada xeber daye, ewê ser bana bibe dengî.

Bizanibin ku tirsa we ji k’ê hebe

(Metta 10:28-31)

4•Ez we pismamêd Xwer’a dibêjim, ji wana netirsin, yêd ku bedenê dikujin, ji wê pêştir tiştekî din nikarin bikin+. 5Lê Ezê wer’a bêjim, ku hûn ji k’ê bitirsin. Ji Wî bitirsin, Yê ku pey kuştinêr’a jî h’ukumê Wî heye bavêje ce’nimê. Belê, Ez wer’a dibêjim ji Wî bitirsin!+
6Ne pênc ç’ivîk bi du diravêd çarqur’ûşê têne firotanê? Lê Xwedê ji wan yekî jî bîr nake. 7Usa jî her t’êlekî p’or’êd serê we jimartî ye. Netirsin, hûn ji gelek ç’ivîka qîmettir in+.

Îqrar û înk’arkirina Îsa

(Metta 10:32-33; 12:32; 10:19-20)

8Ez wer’a dibêjim, k’î ku ber meriva Min îqrar ke, Kur’ê Mêriv jî wê wî ber milyak’etêd Xwedê îqrar ke+. 9Û k’î ku Min ber meriva înk’ar ke, ewê jî ber milyak’etêd Xwedê bê înk’arkirinê+. 10Û k’î ku tiştekî miqabilî Kur’ê Mêriv bêje, wê bê baxşandinê. Lê k’î ku gotineke xirab miqabilî R’uh’ê Pîroz bêje, li wî nayê baxşandinê+. 11Û gava we bibine k’inîşta yan ber h’akim yan serwêrêd h’ukumetê, hûn xem nekin ku hûnê çawa caba xwe bidin yan çi bêjin. 12Çimkî R’uh’ê Pîroz ewê demê wê we hîn ke, çi lazim e ku hûn bêjin»+.

Dewletîyê bêfe’m

13•Ji nava e’laletê yekî Wîr’a got: «Dersdar, bêje birê min, bira mîrat’a bavê min minr’a p’areveke». 14Ewî wîr’a got: «Heval, k’ê Ez ser we h’akim yan jî p’arkir k’ifş kirime?» 15Û gote wan: «Haş ji xwe hebin û h’evza xwe ji her cûr’e timayê bikin, çimkî e’mirê însên zêdebûna hebûka wîva girêdayî nîne»+. 16Ewî meselek jî wanr’a got: «Zevîya merivekî dewletî gelek ber da. 17Û ewî dilê xweda got: ‹Ez çawa bikim? Cî jî t’une ku deremeta xwe têkimê›. 18Û got: ‹Ezê aha bikim, e’mbarêd xwe hilşînim û hê yêd mezin çêkim, h’emû deremet û hebûka xwe jî bikime wir. 19Û xwexa xwer’a bêjim: E’vdo! Te bona xwe t’êra gelek sala, gelek hebûk daye ser hev, r’ûnê bixwe, vexwe û şa be›+. 20Lê Xwedê gote wî: ‹Bêfe’mo! Îşev r’uh’ê teyê ji te bê standinê. Ev hebûka te berev kirîye wê k’êr’a bimîne?›+
21Usa jî wê bê serê her kesî, yê ku bona xwe xiznê t’op dike û pê Xwedê dewletî nabe»+.

Hînkirina derheqa xemkirinêda

(Metta 6:25-34)

22Hingê Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Lema Ez wer’a dibêjim, bona e’mirê xwe xema nekin, ku hûnê çi bixwin, ne jî bona bedena xwe, ku hûnê çi li xwe kin+. 23Çimkî e’mir ji xwarinê qîmettir e û beden jî ji k’inca. 24Dîna xwe bidine qar’qar’a, ne dir’eşînin, ne didirûn û ne jî e’mbar yan k’îlerêd wan hene, lê Xwedê r’isqê wan digihîne. Hûn çiqasî ji teyreda qîmettir in!+
25Îdî ji we k’î dikare bi xemêd xwe deqekê ser e’mirê xweda zêde ke[*] ? 26Heger hûn wî tiştê herî biç’ûk nikarin bikin, îdî çima bona tiştêd mayîn xem dikin? 27Dîna xwe bidine sosina, çawa şîn dibin, ne dixebitin û ne dir’êsin. Ez wer’a dibêjim, ku Silêman jî nava t’emamîya wê xêr-xizna xweda mîna ji wan yekê xwe nekir+. 28Heger gîhayê çolê, ku îro heye û sibê davêjine nava êgir, Xwedê usa dixemilîne, lê çiqas zêde wê li we ke, kêmbawerno+? 29Li van tişta neger’in, ku hûnê çi bixwin yan çi vexwin. Ber xwe nek’evin. 30Çimkî p’ûtp’aristêd dinyayê li pey wan h’emû tişta dik’evin, lê Bavê we zane ku hûn h’ewcê wan tişta ne. 31Lê ber wêva hûn li P’adşatîya Wî biger’in û ewê wer’a bêne dayînê+.

Xizna e’zmana

(Metta 6:19-21)

32Netirse, kerîyê pêzî biç’ûk! Çimkî li Bavê we xweş hat, ku p’adşatîyê bide we+. 33Hebûka xwe bifiroşin û xwer’a xêra bikin. Xwer’a k’îsikê ku nar’ize û xizna e’zmanaye ku kêm nabe qazinc kin. Li wê derê ne dizê nêzîk bê û ne jî wê bizûzê bixwe+. 34Çimkî xizna we k’îderê be, dilê weyê jî li wê derê be.

Xulamê h’işyar

(Metta 24:45-51)

35•Bira pişta we girêdayî û ç’irêd we vêxistî bin. 36Hûn mîna wan meriva bin, yêd ku hîvîya axayê xwe ne, ku ewê k’engê ji de’watê veger’e, ku çaxê bê dêrî xe, pêr’a-pêr’a r’abin dêrî vekin+. 37Xwezî li wan xulama, ku çaxê axayê wan bê, wan h’işyar bibîne. Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê pişta xwe girêde, wan ser sifrê bide r’ûniştandinê û berdestîyê wanr’a bike. 38Û heger axayê wan nîvê şevê yan jî berbanga sibehê bê û wan usa bibîne, ew xulamana xwezilî ne. 39Lê hûn vê yekê bizanibin, heger xweyê malê bizanibûya ku dizê k’îjan sih’etê bihata, wê nehişta ku mala wî derevekira+. 40Awa hûn jî hazir bin, çimkî ew sih’eta ku dilê wer’a derbaz nabe, Kur’ê Mêriv wê bê».

Xulamê amin û xulamê bêamin

41Petrûs got: «Xudan, eva mesela te t’enê bona me got yan bona h’emûya?» 42Xudan got: «K’î ye ew wek’îlxercê amin û serwaxt, ku axayê wî, wê wî ser xulamêd xwe serwêr k’ifş ke, ku wextda xwarina wan bide wan. 43Xwezî li wî xulamî, ku çaxê axayê wî bê, ewî usa bibîne+. 44Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê wî bike serwêrê t’emamîya hebûka xwe. 45Lê heger ew xulam dilê xweda bêje: ‹Axayê min hatina xwe derengî dêxe› û destpêke li xulam û carîya xe, bixwe, vexwe û serxweş be,+
46axayê wî xulamî wê r’ojeke usa bê, ku ew ne hîvîyê ye û sih’eteke usa, ku ew nizane. Wê wî qet-qetî ke û p’ara wî t’evî p’ara bêamina ke. 47Û ew xulamê ku xwestina axayê xwe zane û k’arê xwe nake, ne jî li gora xwestina wî dike, wê gelekî bê k’utanê. 48Lê ewê ku ji nezanîya xwe tiştekî hêjayî k’utanê dike, wê hindikî bê k’utanê. K’êr’a gelek hatîye dayînê, gelek jî wê jê bê xwestinê û k’êr’a gelek hatîye spartinê, cabdarîya wî jî wê gelek be+.

Îsa dibe sebebê cudebûnê

(Metta 10:34-36)

49•Ez hatim, wekî êgir bavêjime ser dinê û Min çawa dixwest wekî îdî alav bida. 50Lê nixumandineke Min heye, ku Ez gerekê pê bême nixumandinê û dilê Min qet ne r’ih’et e h’eta ku ew bê sêrî+. 51We t’irê Ez hatim e’dilayîyê bidime dinê? Ez wer’a dibêjim na, lê bona cudebûnê+. 52Ji vir şûnda malekêda pênc merivê ji hev cude bin, sisê wê miqabilî duda bin, dudu miqabilî sisîya. 53Bavê r’abe miqabilî kur’, kur’ jî bavê, dê qîzê, qîz jî dê, xwesî bûkê û bûk jî xwesîyê»+.

Nîşanêd zemên

(Metta 16:2-3; 5:25-26)

54•Û Ewî e’laletêr’a jî got: «Çaxê ji r’oavayê e’wr dertê, hûn destxweda dibêjin: ‹Baranê bibare› û usa jî dibe. 55Û gava bayê başûrê tê, hûn dibêjin: ‹Hewayê germ be› û usa dibe. 56Dur’ûno! Hûn r’ûyê e’zmên e’nene dikin hewayê çawa be, lê çawa vî zemanî e’nene nakin?

57Hûn çima xwexa nadine li ber h’esaba, ku k’îjan e r’ast? 58Çaxê neyarê te te k’aşî cem h’akim dike, usa bike, ku r’êva t’evî wî li hev bêyî. Nebe ew te bide destê h’akim, h’akim jî te bide destê seresker û ew jî te bavêje kelê+. 59Ez ter’a dibêjim, tu ji wir t’u car dernak’evî h’eta polê paşin nedî».

13

Ji gunekirinê veger’in, ku unda nebin

13^1Wî çaxî hinek hatin bona wan celîlîya Îsar’a gotin, xûna k’îjana Pîlato t’evî xûna qurbanêd wan kiribû+. 2Îsa li wan veger’and û got: «We t’irê ew celîlîyêd ku ev yek hate serê wan, ji h’emû celîlîyêd mayîn gunek’artir bûn+? 3Ez wer’a dibêjim, na! Lê belê heger hûn ji gunekirinê veneger’in, hûn h’emûyê jî r’oja wanda her’in. 4Yan jî ew h’îjdeh merivêd ku kela Sîlwamê ser wanda k’et mirin, we t’irê ewana ji h’emû binelîyêd Orşelîmê gunek’artir bûn+? 5Na! Ez wer’a dibêjim, heger hûn ji gunekirinê veneger’in, hûn h’emûyê jî r’oja wanda her’in».

Mesela dara hêjîrêye bê ber

6Ewî eva mesela jî got: «Merivek hebû, nava r’ezê tirîyê wîda dareke hêjîrêye nikandî hebû. R’ojekê ew hat, ku ser wê ber biger’e, lê nedît+. 7Wî çaxî r’ezvanr’a got: ‹Eva muxdarê sê sala ye ez têm, berê vê dara hêjîrê diger’im, lê nabînim. Evê bibir’e! Badîhewa çima cî girtîye?›+
8R’ezvan lê veger’and û got: ‹Axa, îsal jî wê sebir ke. Ezê dora wê vedim û p’eyn bikimê. 9Heger saleke din ber bide, qenc e, lê heger nede, paşê bibir’e›».

R’oja şemîyê qenckirina k’ulfeta qoncikî

10R’ojeke şemîyê Îsa k’inîştekêda hîn dikir+. 11Li wir k’ulfeteke qoncikî hebû, ku h’îjdeh salêd wê bû, r’uh’ê nexweşîyê pêr’a bû. Ewê qet nikaribû xwe r’ast kira. 12Gava Îsa ew dît, gazî wê kir û gotê: «E’vdê! Tu ji nexweşîya xwe aza yî!» 13Û Ewî destêd Xwe danîn ser wê, ew pêr’a-pêr’a r’ast bû û şikirî dida Xwedê+. 14Lê serwêrê k’inîştê hêrs k’et, ku Îsa r’oja şemîyê nexweş qenc kir û e’laletêr’a got: «Şeş r’oj bona şixulkirinê hene, hûn nava wan r’ojada dikarin bên qenc bin, ne ku r’oja şemîyê»+. 15Xudan lê veger’and û gotê: «Dur’ûno! Ji we k’îjan r’oja şemîyê gayê xwe yan k’era xwe ji afir’ venake û nabe ser avê+? 16Ne eva jî qîza Birahîm e, ku eva muxdarê h’îjdeh salêd wê bûn, mîrêcin ew girêdabû. Ne lazim bû ku ew r’oja şemîyê ji wê qeydê vebûya?» 17Û gava ev yek got, h’emûyêd ku miqabilî Wî bûn şermî man. Û t’emamîya e’laletê bona wan k’eremetêd Wîye r’ûmetî ku Wî dikirin şa dibû+.

Du meselêd li ser P’adşatîya Xwedê

(Metta 13:31-33; Marqos 4:30-32)

18•Peyr’a Îsa got: «P’adşatîya Xwedê mîna çi ye? Û Ez wê himberî çi kim? 19Ew mîna h’ebeke t’oximê xerdalê ye, ku merivekî hilda baxçê xweda çand. Û gava ew mezin bû, bû dar, teyredêd e’zmên hêlînêd xwe ser ç’iqilêd wê çêkirin»+.

20Ewî dîsa got: «Ez P’adşatîya Xwedê himberî çi kim? 21Ew mîna hevîrtir’şk e, ku k’ulfetekê hilda nava sê kod[*] arda stira, h’eta ku h’emû hilat»+.

Derê teng

(Metta 7:13-14, 21-23)

22•Îsa gund û bajarar’a derbaz dibû, hîn dikir û berbi Orşelîmê diçû. 23Yekî Wîr’a got: «Xudan, gelo hindik in, ewêd ku wê xilaz bin?» Ewî wanr’a got: 24«Bice’dînin, ku hûn derê tengr’a bik’evine hindur’, çimkî Ez wer’a dibêjim, gelekê bixwazin bik’evinê û wê nikaribin. 25Û peyr’a, ku xweyê malê r’abe derî bigire, hingê hûnê derva bimînin û derî xin bêjin: ‹Em xulam, derî li me veke›. Ewê li we veger’îne û bêje: ‹Ez nizanim hûn ji k’u ne›+. 26Hingê hûnê bêjin: ‹Me t’evî Te xwar, vexwar û Te k’ûçêd meda hîn dikir›. 27Lê Ewê bêje: ‹Ez wer’a dibêjim, Ez nizanim ku hûn ji k’u ne. Ji Min dûr k’evin, hûn h’emûyêd ku neheqîyê dikin!›+
28Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana, gava hûn Birahîm, Îshaq, Aqûb û h’emû p’êxembera P’adşatîya Xwedêda bibînin, xwe jî derva avîtî+. 29Û wê ji r’ohilat-r’oavayê û bakur-başûrê bên, P’adşatîya Xwedêda ser sifrê r’ûnên+. 30Awa bizanibin ku hinekêd paş wê bibine pêş û hinekêd pêş wê bibine paş»+.

Îsa li ser Orşelîmê dilovîne

(Metta 23:37-39)

31•Wê demê çend fêrisî hatin û Wîr’a gotin: «R’abe ji vir her’e, çimkî Hêrodes dixwaze Te bikuje»+. 32Û Ewî wanr’a got: «Her’in wî r’ûvîyîr’a bêjin: ‹Va Ez îro, sibê cina derdixim, nexweşa qenc dikim û r’oja sisîya Ezê bigihîjime meremê Xwe›. 33Lê gerekê Ez îro, sibê, dusibe r’îya Xweda her’im, çimkî nabe ku p’êxemberek ji Orşelîmê der unda be. 34Orşelîm! Orşelîm! Tu ku p’êxembera dikujî û şandîyêd cem xwe didî ber kevira. Çend cara Min xwest ku zar’êd te usa bicivanda, çawa mirîşk cûcûkêd xwe bin baskêd xweda dicivîne, lê te nexwest!+
35Va mala te wê xirabe bimîne. Ez wer’a dibêjim, îdî hûn Min t’u car nabînin, h’eta ku hûn bêjin: ‹Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê›[*] »+.

14

Îsa li mala fêrisîda nexweşekî qenc dike

14^1R’ojeke şemîyê Îsa bona nanxwarinê çû mala serwêrekî fêrisîya. Wana ç’e’vê xwe ji ser Wî nedibir’î+. 2Li wir pêşberî Wî merivekî bi nexweşîya avzê hebû. 3Îsa ji qanûnzan û fêrisîya pirsî û got: «R’oja şemîyê qenckirin cayîz e yan na?»+
4Wana dengê xwe nekir. Hingê Ewî nexweş girt, qenc kir û ver’êkir. 5Paşê Ewî wanr’a got: «Ji we k’îjan e, heger kur’ê[*] wî yan gayê wî bik’eve bîrê, r’oja şemîyê pêr’a-pêr’a dest nevêjê dernexe?»+
6Nikaribûn caba vê pirsa Wî bidana.

Hînkirina derheqa yêd ku li navê xwe diger’in

7Û gava Ewî dît, wekî merivêd t’eglîfkirî çawa xwe cîyê jorin digirtin, meselek wanr’a got:+
8«Gava yek te gazî de’watê dike, cîyê jorin r’ûnenî, nebe ku yekî ji te qedirtir jî alîyê wîda t’eglîfkirî be,+
9û xweyê de’watê, awa gotî t’eglîfkirîyê we her duya, bê ter’a bêje: ‹K’erema xwe cî bide filan kesê›. Hingê tê ji şerma xwe r’abî cîyê jêrin r’ûnêyî. 10Lê çaxê te t’eglîf dikin, her’e cîyê jêrin r’ûnê, ku çaxê xweyê de’watê bê ter’a bêje: ‹Pismam, k’erem ke, derbazî jorê be!› Hingê qedirê teyê ber ç’e’vê h’emû r’ûniştîya bilind be. 11Awa her kesê ku xwe bilind ke, wê nimiz be û k’î ku xwe nimiz ke, wê bilind be»+.

12Û Îsa t’eglîfkirîyê Xwer’a got: «Çaxê tu firavînê yan şîvê datînî, gazî heval-hogir, bira-pismam yan jî der-cînarêd xweye dewletî neke, nebe ew jî te t’eglîf kin û qencîya te li te veger’înin. 13Lê gava tu xwarinekê datînî, gazî feqîr, seqet, yêd dikulin û kora ke. 14Hingê tê xwezilî bî, çimkî ewana nikarin qencîya te li te veger’înin, lê belê R’oja R’abûna r’astaye ji mirinê wê li te bê veger’andinê»+.

Mesela şayîya giran

(Metta 22:1-10)

15•Gava ji hazira yekî ev yek bihîst, Wîr’a got: «Xwezî li wî, ku P’adşatîya Xwedêda nên bixwe»+. 16Lê Îsa wîr’a got: «Merivekî şayîke giran hazir kir û gelek merî t’eglîf kirin. 17Gava wextê şayîyê pêr’a gihîşt, ewî xulamê xwe şand, ku h’emû t’eglîfkirîyar’a bêje: ‹Her tişt îdî hazir e, k’erem kin werin›. 18Lê her yekî destpêkir me’nî girt. Yê pêşin wîr’a got: ‹Min xwer’a e’rd k’ir’îye, ez e’seyî gerekê her’im bibînim. Ez hîvî ji te dikim, min bibaxşîne›. 19Û yê din got: ‹Min pênc cot ga k’ir’îne, ez diçim ku wan bicêr’ibînim. Ez hîvî ji te dikim, min bibaxşîne›. 20Yê sisîya jî got: ‹Ez zewicîme, lema nikarim bêm›+. 21Û ew xulam veger’îya hat, ev h’emû axayê xwer’a gilî kirin. Hingê axa hêrs k’et, xulamê xwer’a got: ‹Zû her’e meydan û k’ûçêd bajêr, feqîra, qopa, seqeta û kora t’op ke bîne vir›. 22Peyr’a xulêm gotê: ‹Axayê min, te çawa e’mir kir, min usa jî kir, lê dîsa cî heye›. 23Û axê xulêmr’a got: ‹Derk’eve serê r’ê û dirba, zorê li her kesî bike bîne vir, ku mala min t’ijî be. 24Ez wer’a dibêjim, ku ji wan merivêd t’eglîfkirî t’u kes ji şayîya min wê tiştekî te’m neke›».

Çawa bibine şagirtê Îsa

(Metta 10:37-38)

25•Pey vê yekêr’a e’laleteke giran t’evî Îsa diçû û Ew ser wanda veger’îya û got: 26«Heger yek pey Min bê û Min ji dê û bavê xwe, ji jin û zar’êd xwe, ji xûşk û birayêd xwe û usa jî ji xwe ze’ftir h’iz neke, nikare bibe şagirtê Min+. 27Û k’î ku xaçê xwe hilnede pey Min neyê, ew nikare bibe şagirtê Min+. 28Ji we k’îjan e, ku bixwaze bilindcîke nobedara çêke, pêşîyê r’ûnenî nede ber h’esêb, gelo qewata wîyê bigihîjê bîne sêrî yan na? 29Nebe ku h’îmê wê dayne û nikaribe bîne sêrî, yêd ku bibînin lê bik’enin 30û bêjin: ‹Evî merivî destpêkir çêke û nikaribû banîya sêrî›. 31Yan jî k’îjan p’adşa p’adşakîr’a derê şêr’, pêşîyê r’ûnenî neşêwire, gelo wê bikaribe bi dehe h’ezara ber yekî ku bi bîst h’ezarî tê ser wî bike şer’? 32Heger ew pê nikare, gava hê dûr e wê qasidê xwe bişîne, bona lihevhatinê hîvî jê bike. 33Awa ji we her kes, k’î ku destê xwe ji t’emamîya hebûna xwe nek’işîne, ew nikare bibe şagirtê Min.

Xwêya bê te’m

(Metta 5:13; Marqos 9:50)

34Xwê tiştekî qenc e. Lê heger ew te’ma xwe unda ke, paşê ewê bi çi te’mê bistîne+? 35Ne wê dewsa xwelîyê bigire û ne jî dewsa p’eyn. Wê bavêjine wêda. Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê»+.

15

Peza undabûyî

(Metta 18:12-14)

15^1•Awa h’emû xercgir û gunek’ar nêzîkî Wî dibûn, ku guhê xwe bidana ser gotinêd Wî. 2Lê fêrisî û qanûnzana bîna xwe teng dikir û digotin: «Eva gunek’ara qebûl dike û t’evî wan nan dixwe»+. 3Û Îsa eva mesela wanr’a got: 4«Ji we k’î ye ew merî, ku sed pezêd wî hebin û gava yekî ji wan unda ke, nod neha çol û besta nehêle û pey ya undabûyî nek’eve, h’eta ku wê bibîne+? 5Û gava bibîne, wê ji şabûna dayne ser milê xwe, 6veger’e malê, gazî der û cînara ke û wanr’a bêje: ‹T’evî min şa bin! Min peza xweye undabûyî dît›+. 7Ez wer’a dibêjim, usa jî li e’zmên bona gunek’arekî ku t’obe dike, hê wê bibe şabûneke mezin, ne ku bona nod nehêd r’ast, k’îjanar’a t’obekirin ne h’ewce ye+.

Zîvê undabûyî

8Yan k’îjan e ew k’ulfeta ku dehe zîvêd wê hebin û gava yekî ji wan unda ke, wê ç’irê vênexe, malê gêzî neke û qenc lê nager’e, h’eta ku zîvê xwe bibîne? 9Û çaxê ew bibîne, wê gazî der û cînara ke û wanr’a bêje: ‹T’evî min şa bin! Min zîvê xweyî undakirî dît›. 10Ez wer’a dibêjim, usa jî milyak’etêd Xwedê bona gunek’arekî ku t’obe dike, şa dibin».

Kur’ê undabûyî û birê wî

11Û Îsa got: «Du kur’êd merivekî hebûn. 12Yê biç’ûk gote bavê xwe: ‹Bavo, ji hebûka xwe çi ku p’ara min dik’eve, bide min›. Û ewî wanar’a hebûk p’arevekir+. 13Pey çend r’ojar’a kur’ê biç’ûk her tiştê xwe t’op kir çû welatekî dûr. Li wir ewî e’mirê toltîyê derbaz kir, h’emû hebûka xwe p’ûç’ kir. 14Û gava tiştek dêstda nema, wî welatîda jî bû xelayîke mezin û ew k’ete h’alekî giran. 15Çû xwe li bajarvanekî wî welatî girt û ewî ew şande k’ewşên ber beraza. 16Ew h’ewce bû ku zikê xwe bi wan xirnûfêd ku beraza dixwar t’êr bikira, lê kesekî ew jî nedida wî. 17Lê gava ew ser h’işê xweda hat, got: ‹Çiqas p’ale mala bavê minda hene, ku nan dixwin û ber wan dimîne, lê ez vira bir’çîna dimirim. 18Ez r’abim her’ime cem bavê xwe û wîr’a bêjim: Bavo, min ber te û e’zmên gune kir+. 19Ez îdî ne hêjayî kur’tîya te me. T’enê mîna p’alekî xwe min qebûl ke›. 20Û r’abû hate cem bavê xwe. Lê gava hê dûrva bavê ew dît, dilê wî ser şewitî, berbi wî bezî, ew h’emêz kir û r’amûsa. 21Kur’ jêr’a got: ‹Bavo, min ber te û e’zmên gune kir. Ez îdî ne hêjayî kur’tîya te me›. 22Lê bavê xulamêd xwer’a got: ‹Zû bikin, çuxê lapî r’ind bînin lê kin, gustîlê têkine t’ilîyê û sola jî bikine niga+. 23Canegayê dermalîkirî bînin, serjêkin, em bixwin û şa bin. 24Çimkî ev kur’ê min mirî bû, sax bû, undabûyî bû, hate dîtinê›. Û dest bi şayîyê kirin+.

25Wî çaxî kur’ê wîyî mezin li k’ewşên bû. Gava hat nêzîkî malê bû, dengê stiran û r’eqasê bihîst. 26Ewî gazî ji xulama yekî kir û jê pirsî: ‹Ev çi h’ewal e?› 27Xulêm wîr’a got: ‹Birê te hatîye, bavê te canegayê dermalîkirî serjêkirîye, çimkî ew sax û silamet veger’îyaye›. 28Bira hêrs k’et û nexwest ku her’e hindur’. Bav derk’ete derva, lava wî kir. 29Ewî li bavê xwe veger’and û got: ‹Eva muxdarê çend sala ne ku ez ter’a xulamtîyê dikim û ji gur’a te qet dernek’etime, te qet karek jî nedaye min ku min t’evî heval-hogirêd xwe k’êf bikira. 30Lê gava ew kur’ê teyî ku hebûka te bir, t’evî qava p’ûç’ kir hat, te bona wî canegayê dermalîkirî serjêkir›+. 31Bavê jêr’a got: ‹Lawo, tu her gav t’evî min î û h’emû hebûka min ya te ye. 32Gerekê em eşq û şa bûna, çimkî ev birê te mirî bû, sax bû û undabûyî bû, hate dîtinê›».

16

Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt

16^1Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Merivekî dewletî hebû, wek’îlxercekî wî hebû. R’ojekê gilî gihîşte wî, yançîye wek’îlxercê wî hebûka wî p’ûç’ dike. 2Ewî jî gazî wî kir û gotê: ‹Ev çi yek e ku ez bona te dibihêm? Heq-h’esabê wek’îlxerctîya xwe bide, çimkî îdî tu nikarî wek’îlxerctîyê bikî›. 3Wek’îlxerc dilê xweda got: ‹Ez çi bikim? Axayê min ji wek’îlxerctîyê min derdixe, e’rdk’olan li min nabe, ji p’arskirinê jî şerm dikim. 4Ez zanim ezê niha çi bikim, ku malêd xweda min qebûl kin, gava ez ji wek’îlxerctîyê derk’evim›. 5Ewî yek-yek gazî deyndarêd axayê xwe kir û yê pêşinr’a got: ‹Tu çiqasî deyndarê axayê min î?› 6Ewî got: ‹Sed k’ûp[*] bizirê zeyt’ûnê› û wîr’a got: ‹Han nivîsara xwe hilde û zû r’ûnê binivîse pêncî›. 7Paşê yê dinr’a got: ‹Tu çiqasî deyndar î?› Ewî jî got: ‹Sed ç’e’l[*] genim› û wîr’a got: ‹Han nivîsara xwe hilde û binivîse h’eyştê›. 8Û axa pesinê wek’îlxercê bêamin da, wekî ewî bi aqilî kir. Awa merivêd vê dinê hindava xweda ji merivêd r’onayê serwaxttir in+. 9Ez wer’a dibêjim, hûn bi hebûka vê dinê hevala xwer’a dest xin û gava hebûk kêm be, we bin konêd h’eta-h’etayêda qebûl kin. 10Ewê ku nava tiştêd hindikîda amin e, nava tiştêd gelekîda jî amin e, lê ewê ku nava tiştêd hindikîda bêamin e, nava tiştêd gelekîda jî bêamin e+. 11Heger hûn nava hebûka vê dinêda bêamin bûn, k’ê wê hebûka r’ast bide we+? 12Heger hûn nav tiştê yê xerîbda amin nîbin, ya we k’ê wê bide we? 13Xulamek nikare du axar’a xulamtîyê bike, çimkî yan wê h’îlê wî ji yekî her’e û yê dinê h’iz bike, yan jî wê qedirê yekî bigire û yê dinê bêhurmet ke. Hûn nikarin hin Xwedêr’a, hin jî hebûkêr’a xulamtîyê bikin»+.

Qanûn û P’adşatîya Xwedê

(Metta 11:12-13; 5:31-32; Marqos 10:11-12)

14•Gava fêrisîya ev h’emû tişt bihîstin, qerfê xwe li Îsa dikirin, çimkî p’ereh’iz bûn+. 15Îsa wanr’a got: «Hûn ew in yêd ku xwe ber meriva r’ast didine k’ifşê, lê Xwedê dilê we zane. Bizanibin ku ew tiştê nav merivada xweyîqedir e, ew li ber Xwedê h’eram e+. 16Zemanê Qanûn û p’êxembera h’eta Yûh’enna k’işand, ji wir şûnda P’adşatîya Xwedê tê dannasînkirinê û her kes dice’dîne bi qewatê bik’eve wir+. 17Lê e’rd û e’zmanê hê r’ih’et derbaz bin, ne ku ji Qanûnê noktek unda be+. 18K’î ku jina xwe ber’de û yeke din bistîne, zinêk’arîyê dike. Û k’î ku ya mêrber’dayî distîne, zinêk’arîyê dike+.

Merivê dewletî û Lazarê feqîr

19Merivekî dewletî hebû, ku k’incê r’ewş û nazik[*] li xwe dikir û her r’oj bi eşq-şa k’êf dikir. 20Merivekî feqîr jî hebû, navê wî Lazar. Ew nava p’izikêd p’îsda ber derê yê dewletî k’etî bû. 21Û ç’e’vê wî bermayîyê sifra dewletîda dima, ku dixwest kurmê xwe pê bişkênanda. Se jî dihatin, birînêd wî dalastin. 22R’oj hat feqîr mir, milyak’eta ew birine cem Birahîm. Yê dewletî jî mir, defin kirin+. 23Gava yê dewletî dîyarê mirîyada cefa dik’işand, serê xwe bilind kir, ji dûrva Birahîm dît û Lazar h’emêzêda+. 24Ewî deng dayê û gotê: ‹Bavê Birahîm, li min were r’e’mê. Lazar bişîne, ku serê t’ilîya xwe avêda ke bîne zarê min şil ke, çimkî ez k’ûra vî agirîda dişewitim›+. 25Lê Birahîm gotê: ‹Lawo! Bîne bîra xwe, ku te qencîyêd p’ara xwe nav zemanê e’mirê xweda standine, lê Lazar zelûlî k’işandîye. Niha jî dilê wî li vir r’ih’et e, lê tu nava cefada yî. 26Û pêştirî vê yekê jî, gelîkî bêbinî nava me û weda heye. Ne yê vir dikarin derbazî cem we bin, ne jî yê wir dikarin derbazî cem me bin›. 27Hingê ewî gotê: ‹Bavo, wekî usa ye, ez hîvî ji te dikim, tu ewî bişîne mala bavê min, 28çimkî pênc birayêd min jî hene, bira her’e t’emîyê bide wan, wekî ew jî neyêne vî cîyê cefa›. 29Lê Birahîm gotê: ‹Mûsa û p’êxemberêd wan hene. Bira guhdarîya wan bikin›+. 30Ewî jî got: ‹Na, bavê Birahîm, heger ji mirîya yek her’e cem wan, wê ji gunekirinê veger’in›. 31Hingê Birahîm wîr’a got: ‹Heger guhdarîya Mûsa û p’êxembera nakin, yek ji mirîya r’abe jî, dîsa ewana bawer nakin›»+.

17

Çend gotinêd Îsa derheqa gunekirinê, baxşandinê, bawerkirinê û borcdayînêda

(Metta 18:6-7, 21-22; Marqos 9:42)

17^1•Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Nabe ku sebebîya jir’êk’etinê t’unebe, lê wey li wî, ku bibe sebebê vê yekê+. 2Wîr’a hê qenc e, ku beraşek stûyê wîva bê girêdan û avîtinê nava be’rê, ne ku ji vanêd biç’ûk yekî ji r’ê derxe+. 3Haş ji xwe hebin! Heger birê te guna bike, lê hilê, heger ser kirina xwe p’oşman be, wî bibaxşîne+. 4Û heger nava r’ojêda h’eft cara neheqîyê li te bike û veger’e, ter’a bêje: ‹Ez t’obe dikim›, wî bibaxşîne»+.

5Şandîya Xudanr’a got: «Bawerîya me zêde ke»+. 6Xudan got: «Heger bawerîya we weke h’ebeke t’oximê xerdalê hebe û vê dara t’ûtêr’a bêjin: ‹Ji vir r’abe û be’rêda daç’ike›, ewê ya we bike+.

7Ji we k’îjan e, ewê ku xulamekî wîyî cotk’ar yan şivan hebe, gava ew ji k’ewşên bê, wîr’a bêje: ‹Bilezîne k’erem ke ser sifrê›? 8Wê pêşîyê jêr’a nebêje: ‹Şîva min hazir ke, pişta xwe girêde û berdestîyê minr’a bike. Ez bixwim û vexwim, paşê jî tu bixwe û vexwe›? 9Gelo bona ew tiştêd ku xulêmr’a hatine e’mirkirinê û wî kirine, axayê wî wê jêr’a bêje: ‹Ze’f r’azî me›? 10Usa jî hûn, gava ew h’emû tiştêd ku wer’a hatine e’mirkirinê bikin, bêjin: ‹Em xulamêd bêkêr in. Çi ku li me dik’et, me ew kir›».

Qenckirina dehe k’otîya

11Gava Îsa berbi Orşelîmê diçû, nava Sameryayê û Celîlêr’a derbaz dibû. 12Çaxê Ew dik’ete gundekî, dehe merivêd k’otî r’astî Wî hatin dûr sekinîn+
13û bi dengê bilind gotinê: «Îsayê mamosta, li me were r’e’mê». 14Û gava Îsa ew dîtin, wanr’a got: «Her’in xwe nîşanî k’ahîna kin». Û çaxê ew hê diçûn, paqij bûn+. 15Lê gava ji wan yekî dît ku ew paqij bûye, paşda veger’îya, bi dengekî bilind şikirî dida Xwedê. 16Ewî xwe dever’û avîte ber nigêd Îsa û r’azîbûn dida Wî. Ew samerî bû+. 17Hingê Îsa got: «Ne her dehe jî paqij bûn, lê k’anê ne her nehêd din? 18Çima pêştirî evî merivê xerîb kesek ji wan veneger’îya, ku bihata şikirî bida Xwedê?» 19Û wîr’a got: «R’abe her’e. Bawerîya te tu qenc kirî»+.

Hatina P’adşatîya Xwedê

(Metta 24:23-28, 37-41)

20•Gava fêrisîya ji Îsa pirsî, P’adşatîya Xwedê wê k’engê bê, Ewî li wan veger’and û got: «P’adşatîya Xwedê aşkere nayê+. 21Ne jî wê bêjin: ‹Va ye vir e!› yan jî: ‹Wê dera han e!› Çimkî P’adşatîya Xwedê nava weda ye». 22Û şagirtêd Xwer’a got: «Wê r’ojê bên, ku hûnê h’izreta r’ojeke Kur’ê Mêriv bin, lê nabînin+. 23Û heger wer’a bêjin: ‹Va ye vir e!› yan: ‹Dera han e!› pey nek’evin neçin+. 24Çimkî çawa birûsk ji alîkî e’zmên birq dide û t’emamîya e’zmên r’onayî dike, Kur’ê Mêriv jî wê r’oja xweda usa be. 25Lê pêşîyê gerekê Ew gelekî cefa bik’işîne û ji vî miletî bê t’exsîrkirinê+. 26Çawa r’ojêd Nuhda diqewimîn, usa jî wê r’ojêd Kur’ê Mêrivda biqewimin+. 27Hingê dixwarin, vedixwarin, dizewicîn û mêr dikirin, h’eta wê r’oja ku Nuh k’ete gemîyê, lêyî r’abû qir’a h’emûya anî[*]+ . 28Û usa jî çawa r’ojêd Lûtda bûn, dixwarin, vedixwarin, dik’ir’în, difirotin, dir’eşandin û çêdikirin. 29Lê ew r’oja ku Lût ji Sodomê derk’et, agir û k’irk’ût ji e’zmên barî, qir’a h’emûya anî[*]+ . 30Ew r’ojê jî wê usa be, gava Kur’ê Mêriv k’ifş be.

31Wê r’ojê k’î ser xênî ye û hebûka wî jî malda ye, bira jorda neyê, ku tiştekî hilde û ewê li k’ewşên e, bira paşda veneger’e+. 32Jina Lût bînine bîra xwe[*]+ . 33K’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, wê unda ke, lê k’î ku e’mirê xwe unda ke, wê xilaz ke+. 34Ez wer’a dibêjim, wê şevê heger du merî nivînekêda bin, yekê bê hildanê, yekê bê hiştinê. 35Û heger du k’ulfet ser destar’ekî bin, yekê bê hildanê û ya din bê hiştinê»[*] . 37Wana lê veger’and û gotin: «Xudan, evê li k’îderê bibe?» Ewî ji wanr’a got: «Beret’e li k’u hebe, teyrê jî li wir bicivin».

18

Mesela jinebîyê û h’akim

18^1Îsa meselek bona wê yekê şagirtar’a got, wekî her gav dua bikin û aciz nebin+
2û got: «Bajarekîda h’akimek hebû, ew ne ji Xwedê ditirsîya û ne jî minet ji mêriv dikir. 3Wî bajarîda jinebîk jî hebû, her gav dihate cem wî û digot: ‹Heqîyê bike, min ji destê neyarê min xilaz ke›. 4H’akim gelek wext guh nedida wê, lê paşê xwexa xwer’a got: ‹Ez ji Xwedê natirsim û ji mêriv jî minetê nakim, 5lê bona xatirê wê yekê, ku eva jinebîya tê ze’metê dide min, ezê heqîyê jêr’a bikim, ku her gav neyê min aciz neke›». 6Û Xudan got: «Bibihên ku h’akimê ner’ast çi got. 7Gelo Xwedê jî bijartîyêd Xwer’a wê heqîyê neke, yêd ku şev û r’oj hewara xwe Wî datînin? Yan Ewê caba wan derengî bêxe+? 8Ez wer’a dibêjim, wê destxweda heqîyê bike. Lê gava Kur’ê Mêriv bê, gelo ser dinê wê bawerîyê bibîne?»+

Mesela fêrisî û xercgir

9Ev mesele jî wanr’a got, yêd ku xwexa xweda guman bûn, yançîye ewe r’ast in û h’emûyêd mayîn ber tiştekî h’esab nedikirin+. 10«Du merî hilk’işîyane p’aristgehê, ku dua bikin. Yek fêrisî bû, yek jî xercgir+. 11Ewê fêrisî t’enê sekinîbû xweda guman bi vî cûr’eyî dua dikir: ‹Xwedêyê min, şikirdar im, ku ez ne mîna wan meriva me, yêd ku t’alanîyê, neheqîyê, zinêk’arîyê dikin û ne jî mîna vî xercgirî me+. 12Lê ez h’eftîyê du cara r’ojî digirim û dehekê ji h’emû k’ara xwe jî didim›+. 13Lê ewî xercgir dûr sekinîbû, r’ûyê wî nedigirt li e’zmên jî binihêr’îya, sîngê xwe dixist û digot: ‹Xwedê, li min gunek’arî were r’e’mê›+. 14Ez wer’a dibêjim, ku ev xercgira r’asth’esabbûyî çû mala xwe, ne ku yê din. Awa her kesê ku xwe bilind ke, wê nimiz be, lê k’î ku xwe nimiz ke, wê bilind be»+.

Îsa dua zar’oka dike

(Metta 19:13-15; Marqos 10:13-16)

15•T’ifal jî anîne cem Îsa, ku destê Xwe dayne ser wan. Gava şagirta ev yek dît, li yêd danîn hilatin. 16Lê Îsa gazî zar’oka kir û got: «Bira ew zar’ok bêne cem Min, pêşîya wan negirin, çimkî P’adşatîya Xwedê p’ara yêd aha ye. 17Ez wer’a r’ast dibêjim, k’î P’adşatîya Xwedê mîna zar’okekê qebûl neke, ew t’u car nak’eve nava wê»+.

Serwêrekî cihûyayî dewletî li jîyîna h’eta-h’etayê diger’e

(Metta 19:16-30; Marqos 10:17-31)

18•Serwêrekî ji Wî pirsî û got: «Dersdarê qenc, ez çi bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê war bim?»+
19Îsa wîr’a got: «Tu çima Minr’a dibêjî qenc? Qenc t’enê Xwedê ye, pêştirî Wî kesekî din t’une+. 20Tu t’emîya zanî: ‹Zinêk’arîyê neke, nekuje, nedize, şe’detîya derew nede, qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] »+. 21Ewî jî got: «Ev h’emû jî min ji cahiltîya xweda xwey kirine»+. 22Gava Îsa ev yek bihîst, wîr’a got: «Tiştekî te hê kêm e, her tiştê xwe bifiroşe, belayî feqîra ke, hingê xizna te wê li e’zmana hebe. Û pey Min were»+. 23Gava ewî ev yek bihîst, eşqa wî şkest, çimkî gelekî dewletî bû. 24Îsa dît ku beşera wî nexweş e, got: «Çiqasî ze’met e bona yêd xweyîhebûk ku bik’evine P’adşatîya Xwedê+. 25Deve wê qula derzîyêr’a hê r’ih’et derbaz be, ne ku dewletî bik’eve P’adşatîya Xwedê». 26Ewêd ku dibihîstin, gotin: «Îdî k’î dikare xilaz be?» 27Û Îsa got: «Ew tiştê ku ji destê mêriv nayê, Xwedê dikare bike»+. 28Petrûs got: «Awa me her tiştêd xwe hiştine û pey Te hatine»+. 29Ewî wanr’a got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, her kesê ku bona P’adşatîya Xwedê mal, yan jin û zar’, yan xûşk û bira, yan dê û bav hiştibe,+
30wê vê dinê hê zêde bistîne û dinya dinda jî jîyîna h’eta-h’etayê».

Îsa cara sisîya derheqa mirina xweda dibêje

(Metta 20:17-19; Marqos 10:32-34)

31•Ewî her donzdeh dane alîkî û wanr’a got: «Bibihên! Em hevraz diçine Orşelîmê û h’emû tiştêd ku bi destê p’êxembera bona Kur’ê Mêriv hatine nivîsarê, wê bêne sêrî. 32Ewê bik’eve destê necihûya, wê qerfê xwe lê bikin, bêhurmet kin, t’ûkinê, 33bidine ber qamçîya, Wî bikujin. Û r’oja sisîya wê ji mirinê r’abe»+. 34Şagirta t’u tişt ji van xebera fe’m nekirin. Ev yek ji wan veşartî bû û ev gotin serê wanda r’ûnedinişt+.

Îsa p’arskirekî kor bajarê Erîhayêda qenc dike

(Metta 20:29-34; Marqos 10:46-52)

35•Gava Ew nêzîkî Erîhayê bû, yekî kor li ser r’ê r’ûniştî p’ars dikir+. 36Û gava bihîst ku e’lalet ber wîr’a derbaz dibe, pirsî: «Ev çi h’ewal e?» 37Wîr’a gotin: «Îsayê Nisretê derbaz dibe». 38Hingê ewî kire qîr’în û got: «Îsa, Kur’ê Dawid, li min were r’e’mê!»+
39Û yê ku pêşîyê diçûn, li wî hilatin, ku dengê xwe bibir’e, lê ewî hê dikire qîr’în: «Kur’ê Dawid, li min were r’e’mê!» 40Îsa cîda sekinî û e’mir kir, ku ewî bînine cem Wî. Û gava kor nêzîkî Wî bû, ji wî pirsî û got: 41«Tu çi ji Min dixwazî ku Ez bona te bikim?» Ewî got: «Xudan, dixwazim ç’e’vêd min bibînin». 42Û Îsa wîr’a got: «Bira bibînin, bawerîya te tu qenc kirî!»+
43Û destxweda ç’e’vêd wî dîtin, da pey Îsa çû û şikirî dida Xwedê. T’emamîya wê cime’tê ku ev yek dît, pesinê Xwedê didan.

19

Îsa û xercgir

19^1Îsa k’ete Erîhayê û wêr’a derbaz dibû+. 2Li wir merivekî dewletî hebû, serwêrê xercgira, navê wî Zexayo. 3Ewî dikir ku Îsa bidîta k’a Ew k’î ye, lê dest e’laletê nikaribû bidîta, çimkî bejinêda kin bû. 4Ew pêşda bezî r’abû ser dareke hêjîrêye stirîn, wekî Îsa bibîne, çimkî Ewê hema li wirr’a derbaz bibûya. 5Û çaxê Îsa hate wî cîyî, li jor nihêr’î û gote wî: «Zexayo! Zû bike ji wir were xwarê, çimkî Ez gerekê îro mala teda bimînim». 6Zexayo lezand jorda hate xwarê û bi eşq-şa Ew qebûl kir. 7H’emûyêd ku ev yek dîtin, bîna xwe teng dikirin û digotin: «Ew bû mêvanê merivekî gunek’ar»+. 8Lê Zexayo pêş h’emûyava sekinî û gote Xudan: «Xudan, ez va nîvê hebûka xwe didime feqîra û min neheqî k’ê jî kiribe, ezê çar car lê veger’înim»+. 9Îsa wîr’a got: «Îro ev mal xilaz bû, çimkî eva jî zar’a Birahîm e+. 10Bona vê yekê Kur’ê Mêriv hat, wekî li yêd undabûyî biger’e û xilaz ke».

Mesela dehe zêr’a

(Metta 25:14-30)

11•Û wana hê ev tişt dibihîstin, Îsa meseleke din jî anî ser wê yekê, ku Ew nêzîkî Orşelîmê dibû û wana t’irê P’adşatîya Xwedê wê zûtirekê k’ifş be+. 12Ewî got: «Merivekî e’silzade çû welatekî dûr, ku p’adşatîya xwe bistîne û veger’e. 13Gazî dehe xulamêd xwe kir, dehe zêr’ dane wan û got: ‹Van bidine xebatê, h’eta ku ez veger’im›. 14Lê bajarvana k’îna wî girtibû, qasid li pey wî şandin û gotin: ‹Em naxwazin ew p’adşatîyê li ser me bike›+. 15Û gava ewî p’adşatîya xwe stand veger’îya, gazî wan xulama kir, k’îjanêd ku ewî p’ere dabûne wan, wekî bizanibe k’a her yekî çiqas kirîye k’ar. 16Yê pêşin hat û gotê: ‹Ez xulam, zêr’ekî te dehe zêr’ kire k’ar›. 17Axayê wî jêr’a got: ‹E’ferim, xulamê qenc! Tu nava wî tiştê hindikîda amin mayî, serwêrtîyê dehe bajara bike›+. 18Yê duda jî hat û got: ‹Ez xulam, zêr’ekî te pênc zêr’ kire k’ar›. 19Axayê wî jêr’a got: ‹Tu jî ser pênc bajara be›. 20Paşê yekî din hat û got: ‹Ez xulam, va ye zêr’ê te, min destmalêda p’êç’ayî hildabû. 21Çimkî ez ji te ditirsîyam, min zanibû tu merivekî h’işk î, çi ku te danenîye, hildidî û çi ku te neçandîye, didirûyî›. 22Û wî jêr’a got: ‹Ezê hema bi devê te dîwana te bikim, xulamê xirab! Heger te zanibû ku ez merivekî h’işk im, çi ku min danenîye, hildidim û çi ku neçandîye, didirûm,+
23te çima p’erê min neda k’arkira, ku ez bihatama min bi selef bistanda?› 24Û hazirar’a got: ‹Wî zêr’î ji wî bistînin û bidine ewê ku dehe zêr’êd wî hene›. 25Wîr’a gotin: ‹Xudan, dehe zêr’êd wî hene›. 26Ewî got: ‹Ez wer’a dibêjim, yê k’ê ku heye, wîr’a wê bê dayînê, lê yê k’ê ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê+. 27Lê belê wan neyarêd min jî, k’îjana nedixwest ez p’adşatîyê li ser wan bikim, bînine vir, ber ç’e’vê min wan bikujin›»+.

Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê

(Metta 21:1-11; Marqos 11:1-11; Yûh’enna 12:12-19)

28•Îsa pey vê xeberdanêr’a pêşda çû, wekî hevraz her’e Orşelîmê. 29Û gava nêzîkî gundêd Beytfacê û Beytanyayê bû, wî cîyê ku jêr’a digotin ç’îyayê Zeyt’ûnê, hingê du şagirtêd Xwe şandin+
30û got: «Her’ine wî gundê pêşberî xwe, gava hûn bik’evinê, hûnê ce’şikeke girêdayî bibînin ku hê kesek lê sîyar nebûye. Ewê vekin û bînin. 31Heger yek ji we bipirse: ‹Hûn çima wê vedikin?› bêjin, ku Xudanr’a lazim e». 32Ewêd şandî çûn, çawa ku wanr’a hatibû gotinê, usa jî dîtin. 33Û wana hê ce’şik vedikir, xweyêd wê wanr’a gotin: «Hûn çima vê ce’şikê vedikin?» 34Şagirta got: «Xudanr’a lazim e». 35Û ew anîne cem Îsa, k’incêd xwe avîtine ser wê û Îsa lê sîyar kirin. 36Gava diçû, cime’tê k’incêd xwe ser r’ê r’adixistin+. 37Û gava Ew nêzîkî p’êberjêrê ç’îyayê Zeyt’ûnê bû, t’emamîya k’oma şagirta destpêkirin şa dibûn û bi dengê bilind bona h’emû k’eremetêd ku dîtibûn şikirî didane Xwedê
38û digotin: «Bimbarek e ew P’adşayê ku bi navê Xudan tê![*] E’dilayî li e’zmên û şikirî li Yê Herî Jorin[*] !»+
39Lê ji nav e’laletê çend fêrisîya Îsar’a got: «Dersdar, li şagirtêd Xwe hilê»+. 40Ewî li wan veger’and û got: «Ez wer’a dibêjim, heger evana dengê xwe bibir’in, kevirê bikine qîr’în»+.

Îsa bona Orşelîmê digirî

41Û gava nêzîkî Orşelîmê bû, li bajêr nihêr’î, serda girîya+
42û got: «Xwezî te hema îro bizanibûya e’dilayîya te çiva girêdayî ye! Lê niha ji ber ç’e’vê te hate veşartinê+. 43Wê r’oj ser teda bên, ku dijminêd teyê dora te çeper’ê girêdin û ji her alîyava h’icûmî ser te kin+. 44Wê te û zar’êd te nava teda bikin ax-xwelî û kevir li ser kevir nahêlin. Çimkî wextê ku Xwedê serîk da te, tu xwe neh’esîyayî»+.

Îsa p’aristgehêda

(Metta 21:12-17; Marqos 11:15-19; Yûh’enna 2:13-22)

45•Û k’ete p’aristgehê, destpêkir yêd ku difirotin derxistin 46û wanr’a got: «Nivîsar e: ‹Mala Min wê mala dua be›[*] . Lê we ew kirîye ‹şkefta qaçaxa›[*] »+. 47Û her r’oj p’aristgehêda hîn dikir, lê serekêd k’ahîna, qanûnzan û giregirêd cime’tê pey k’etibûn, ku çawa Wî bikujin. 48Lê nikaribûn tiştek bikirana, çimkî t’emamîya cime’tê Wîva girêdayî bû û guhdarîya Wî dikir.

20

Pirsa derheqa h’ukumê Îsada

(Metta 21:23-27; Marqos 11:27-33)

20^1•Û r’ojeke ji wan r’ojada, gava Ewî p’aristgehêda xelq hîn dikir û Mizgînî dida, serekêd k’ahîna û qanûnzan t’evî r’ûspîya hatine cem Wî 2û gotin: «Bêje me, Tu bi çi h’ukumî van kira dikî? K’ê ev h’ukum daye Te?»+
3Ewî li wan veger’and û got: «Ez jî tiştekî ji we bipirsim û hûn Minr’a bêjin: 4H’ukumê nixumandina Yûh’enna ji e’zmên bû yan ji meriva?»+
5Ewana nav hevda şêwirîn û gotin: «Heger em bêjin: ‹Ji e’zmên bû›, Ewê bêje: ‹Lê we çima ew bawer nekir?›+
6Lê heger em bêjin: ‹Ji meriva bû›, t’emamîya cime’tê wê me bide ber kevira, çimkî ew e’seyî bawer dikin, ku Yûh’enna p’êxember bû»+. 7Wana caba Wî da û gotin: «Em nizanin ji k’u bû». 8Îsa wanr’a got: «Ez jî wer’a nabêjim, ku bi çi h’ukumî van kira dikim».

Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana

(Metta 21:33-46; Marqos 12:1-12)

9•Û Îsa destpêkir ev mesele cime’têr’a got: «Merivekî r’ezê tirîya danî û ew bi k’irê da r’ezvana, wextekî dirêj çû welatekî din+. 10Û wextda xulamek şande cem r’ezvana, wekî ji wî r’ezî berê p’ara wî wîr’a bişînin, lê r’ezvana xulamê wî k’uta û destvala ver’êkirin. 11Axê xulamekî din jî şand, wana ew jî k’uta, ew r’obet kirin û destvala ver’êkirin. 12Yê sisîya jî şand, vana eva jî birîndar kir û ji r’ez derxistin+. 13Xweyê r’ez got: ‹Ez çi bikim? Kur’ê xweyî delal bişînim, hilbet wê ji wî şerm bikin›+. 14Lê gava r’ezvan ç’e’v wî k’etin, li hev şêwirîn û gotin: ‹Ev warê wî ye! Werin em wî bikujin, ku mîrat’a wî mer’a bimîne›+. 15Û ew ji r’ez derxistine der û kuştin. Awa xweyê r’ez wê çi bîne serê wan+? 16Ne ewê bê qir’a wan r’ezvana bîne û r’ez bide hinekêd din». Gava ev yek bihîstin, gotin: «Xwedê neke»+. 17Û Îsa li wan nihêr’î û got: «Lê ew çi ye, ku nivîsar e?

‹Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir,
ew bû serê e’nîşkê›[*]+ .

18Her kesê ku bik’eve ser wî kevirî, wê hûrdexweşî be û ew kevir bik’eve ser k’ê, wê wî bih’incir’îne»+. 19•Serekêd k’ahîna û qanûnzana wê demê kirin ku Wî bigirin, çimkî fe’m kirin, ku Ewî ev mesele anî ser wan, lê ji cime’tê tirsîyan.

Pirsa xercdayîn û nedayînê

(Metta 22:15-22; Marqos 12:13-17)

20Û ç’e’vêd wan li Îsa bûn, çend merivêd ce’sûs şandin, ku bi dur’ûtî xwe dewsa r’asta danîbûn, wekî Wî bi xebera bigirin û bidine destê h’ukumetê û dîwana welî+. 21Wana ji Wî pirsî û gotinê: «Dersdar, em zanin ku Tu r’ast xeber didî û hîn dikî, nav merivada firqîyê jî danaynî, lê r’îya Xwedê r’ast hîn dikî. 22Gelo r’ast e ku em xerc bidine Qeyser yan na?»+
23Ewî ku fêlbazîya wan zanibû wanar’a got[*] :+
24«Zîvekî nîşanî Min kin. Ev navê nivîsar û sifet yê k’ê ye ser?» 25Wana got: «Yêd Qeyser in». Ewî wanr’a got: «Wekî usa ye, çi ku yêd Qeyser in, bidine Qeyser û çi yêd Xwedê ne bidine Xwedê»+. 26Û nikaribûn ber cime’tê nava xebera Wîda Ew bigirtana, ser cabdayîna Wî zendegirtî dengê xwe bir’în.

Pirsa r’abûna mirîya

(Metta 22:23-33; Marqos 12:18-27)

27•Sadûqî, ku dibêjin r’abûna mirîya t’une, hineke ji wan hatine cem Wî ji Wî pirsîn û gotin:+
28«Dersdar, Mûsa mer’a nivîsîye: ‹Heger birê yekî bizewice û bêzur’et bimire, bira birê wî jina wî bistîne û warê birê xwe şîn ke›[*]+ . 29Awa h’eft bira hebûn. Birê mezin jinek stand, bêzur’et mir. 30Peyr’a yê duda 31û paşê yê sisîya ew jin stand, heyneser wan her h’efta jî ew jin stand û zar’ pey wan nek’etin, mirin. 32Pey gişkar’a ew k’ulfeta jî mir. 33De îjar wê R’oja R’abûna mirîya ew k’ulfetê bibe jina k’îjanî? Çimkî her h’efta jî ew standibû». 34Îsa li wan veger’and û got: «Merivê vê dinê dizewicin û mêr dikin. 35Lê ewêd ku hêjayî wê dinê bin û bigihîjine r’abûna mirîya, ne wê bizewicin û ne jî mêr kin+. 36Ewê îdî nikaribin bimirin, ew weke milyak’eta ne. Ew zar’êd Xwedê ne, çimkî p’ara r’abûna mirîya ne. 37Lê bona r’abûna mirîya, Mûsa jî daye k’ifşê. Ew serhatîya dara dir’îyêda bona Xudan dibêje: ‹Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq, Xwedêyê Aqûb›[*]+ . 38Awa Xwedê ne Xwedêyê mirîya ye, lê yê zêndîya ye, çimkî bona Wî h’emû jî sax in». 39Ji qanûnzana hineka lê veger’and û gotinê: «Dersdar, Te qenc got». 40Û îdî kesekî newêribû ku tiştekî jî ji Wî bipirse+.

Mesîh kur’ê k’ê ye?

(Metta 22:41-46; Marqos 12:35-37)

41•Û Îsa wanar’a got: «Çawa dibêjin ku Mesîh kur’ê Dawid e+? 42Dawid xwexa k’itêba Zebûrada dibêje:

‹Xudan gote Xudanê min:

Li milê Minî r’astê r’ûnê,+

43h’eta ku dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*] .

44Awa heger Dawid Wî ‹Xudan› h’esab dike, îdî Ew çawa dibe kur’ê Dawid?»

H’evza xwe ji qanûnzana bikin

(Metta 23:1-36; Marqos 12:38-40; Lûqa 11:37-54)

45Hê t’emamîya cime’tê guhdarî dikir, Ewî şagirtêd Xwer’a got: 46«H’evza xwe ji wan qanûnzana bikin, yêd ku h’iz dikin bi çuxêd dirêj biger’in, bazarada silavê bidine wan, k’inîştada k’ursîyêd pêşin bigirin û şayîyada jî herema jorin r’ûnên+. 47Evana alîkîva malêd jinebîya h’ûfî xwe dikin, alîyê dinva jî bona xwek’ifşkirinê duayê xwe dirêj dikin. Dîwana wanê hê giran be».

21

Dîyarîya jinebîya belengaz

(Marqos 12:41-44)

21^1•Îsa dîna Xwe dayê û dît ku dewletîya h’edîyêd xwe davîtine p’eredanga p’aristgehê+. 2Ewî belengazeke jinebî jî dît ku du pol avîte wir 3û Îsa got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku evê jinebîya belengaz ji van h’emûya ze’ftir avîtê. 4Çimkî wan h’emûya ji bermayîyêd xwe avîtine nava h’edîya, lê evê vê belengazîya xweda h’emû tiştê ku wê pê e’bûrê xwe bikira avîtê»+.

Îsa pêşda derheqa wêranbûna p’aristgehêda dibêje

(Metta 24:1-2; Marqos 13:1-2)

5•Û çaxê hineka bona p’aristgehê digotin, ku bi kevirê bedew û p’êşk’êşa hatîye xemilandinê, Ewî got: 6«Van h’emû tiştêd ku hûn dibînin, r’ojê bên kevirê li ser kevir nemîne, h’emûyê jî wêran bin!»+

Tengasî û zêrandin

(Metta 24:3-14; Marqos 13:3-13)

7Û ji Wî pirsîn gotinê: «Dersdar, ev tişt wê k’engê biqewimin? Û çi nîşanê bibe, gava ev yek biqewimin?» 8Ewî got: «Haş ji xwe hebin, ku hûn neyêne xapandinê, çimkî gelek wê pê navê Min bên û bêjin: ‹Ez im Mesîh› û: ‹Ew wext nêzîk e›, pey wan neçin+. 9Gava hûn bona şer’ û de’wa bibihên, netirsin, çimkî gerekê pêşîyê ev tişt biqewimin, lê axirîya dinê ne hingê ye». 10Hingê wanr’a got: «Miletê r’abe li ser milet, p’adşatî li ser p’adşatîya,+
11cî-cîya e’rdh’ejêd mezin, xelayî-celayê û mîna nexweşîya h’al wê bibin, li e’zmên jî tiştêd xof û tirs û nîşanêd mezin wê biqewimin+. 12Lê berî van h’emû tişta, wê dest bavêjine we, we bizêrînin, bibine ber dîwana k’inîşta û bikine kela. Bona navê Min wê we bibine ber p’adşa û welîya+. 13Evê wer’a bibe me’nî, ku hûn bona Min şe’detîyê bidin. 14Û awa vê yekê bikine bîra xwe, ku pêşda xem nekin hûnê çi caba xwe bidin. 15Çimkî Ezê zar-ziman û serwaxtîyê bidime we, ku dijminêd weyê nikaribin li ber we xeber din yan bisekinin+. 16Dê û bavêd we, bira-pismam û dostêd we wê we bidine girtinê û ji we hineka jî wê bikujin. 17Bona navê Min hûnê ber ç’e’vê h’emûya r’eş bin. 18Lê t’u mûkê ji serê we kêm nebe+. 19Bi sebira xwe hûnê r’uh’ê xwe xilaz kin.

Îsa derheqa wêranbûna Orşelîmêda xeber dide

(Metta 24:15-21; Marqos 13:14-19)

20•Lê gava hûn bibînin ku ordîya dora Orşelîmê girtîye, hingê bizanibin ku wêranbûna wê nêzîk e. 21Hingê ewêd ku Cihûstanêda ne, bira bir’evine ç’îya û ewêd ku Orşelîmêda ne, bira derên, ewêd k’ewşênda ne, bira nek’evine bajêr. 22Çimkî ew r’oj, r’ojêd h’eyfhildanê ne, wekî her çi ku hatîye nivîsarê bê sêrî. 23Lê wey li h’emla û destdergûşa wan r’ojada, çimkî tengasîke mezin wê bê serê dinê û xezeb evê cime’têr’a+. 24Ewê bi devê şûr bik’evin û nav h’emû miletada hêsîr bêne birinê. Orşelîmê jî ber p’îyêd miletêd p’ûtp’arist her’e, h’eta ku wextê wan mileta xilaz be+.

Hatina Kur’ê Mêriv

(Metta 24:29-31; Marqos 13:24-27)

25•Û ser r’oyê, hîvê û steyrka nîşanê bibin. Li ser dinê jî miletê ji dest dengê xuşînîya pêlêd be’rê bibizdin û xwe unda kin. 26Dilê meriva jî ji tirsa wê bisekine, bona ew tiştêd ku wê bêne serê t’emamîya dinê, çimkî t’opêd e’zmana wê ji r’îyêd xwe derên[*] . 27Û hingê wê bibînin ku ‹Kur’ê Mêriv e’wrava bi qewat û r’ûmeta mezin tê›[*]+ . 28Gava ev tişt destpêbibin, hûn r’abin serê xwe bilind kin, çimkî azabûna we îdî nêzîk e».

Dersa dara hêjîrê

(Metta 24:32-35; Marqos 13:28-31)

29•Û meselek wanr’a got: «Hûn dîna xwe bidine dara hêjîrê û h’emû dara. 30Gava dibişkivin, hûn bi wê yekê zanin ku havîn nêzîk e. 31Usa jî gava hûn bibînin ku ev yek diqewimin, bizanibin ku P’adşatîya Xwedê nêzîk e. 32Ez r’ast wer’a dibêjim, ku eva nisila derbaz nabe, h’eta ku ev h’emû tişt neqewimin+. 33E’rd û e’zmanê derbaz bin, lê gotinêd Min t’u car derbaz nabin+.

R’anezên

34Miqatî xwe bin, nebe ku dilê we p’ir’xurîyê, serxweşîyê û xemêd vê dinyayêva girêdayî be, nişkêva ew R’oj ser weda bê+. 35Çimkî ew r’ojê mîna t’elê bê serê h’emû merivêd li ser dinê. 36H’işyar bimînin û her gav dua bikin, wekî hûn bikaribin ji wan h’emû tiştêd ku wê biqewimin bir’evin-xilaz bin û li ber Kur’ê Mêriv r’ûspî bisekinin»+. 37Îsa r’ojê p’aristgehêda hîn dikir, lê şevê diçû serê wî ç’îyayî dima, ku jêr’a digotin ç’îyayê Zeyt’ûnê+. 38Û t’emamîya cime’tê sibehê zû diçû p’aristgehê cem Wî, ku xeberêd Wî bibihên.

22

Girtin, xaçkirin û r’abûna Îsa

Şêwira kuştina Îsa

(Metta 26:1-5, 14, 16; Marqos 14:1-2, 10-11; Yûh’enna 11:45-53)

22^1•Cejina Nanê Şkeva nêzîk bû, ya ku jêr’a Cejina Derbazbûnê dibêjin+. 2Serekêd k’ahîna û qanûnzana mecalekê diger’îyan ku Wî bikujin, çimkî ji cime’tê ditirsîyan. 3Hingê mîrêcin k’ete qelpê dilê Cihûdayê ku Îsxeryotî dihate gotinê, ew yek ji wan her donzdeha bû+. 4Eva r’abû çû t’evî serekêd k’ahîna û serwêrêd nobedarêd p’aristgehê, wanr’a xeber da, wekî Îsa bide destê wan. 5Evana şa bûn û wîr’a qayl bûn, ku p’era bidine wî. 6Cihûda r’azî bû û hilda ser xwe, ku mecalê bibîne Ewî bi dizî cime’têva bide destê wan+.

T’ivdarekdîtina şîva Cejina Derbazbûnê

(Metta 26:17-25; Marqos 14:12-21; Yûh’enna 13:21-30)

7•R’oja Cejina Nanê Şkeva hat, ku e’det bû berxê qurbana Cejina Derbazbûnê bihata serjêkirinê+. 8Îsa Petrûs û Yûh’enna şandin û got: «Her’in Şîva Cejina Derbazbûnê mer’a hazir kin, wekî em bixwin». 9Wana jê pirsî: «Tu li k’u dixwazî ku em hazir kin?» 10Ewî jî wanar’a got: «Gava ku hûn bik’evine bajêr, va merivekê r’astî we bê, cêr’ê avê li ser mila. Pey wî her’ine wê mala ku ew diçê, 11û xweyê malêr’a bêjin: ‹Dersdar ter’a dibêje: K’anê ew oda mêvana, ya ku Ezê têda t’evî şagirtêd Xwe şîva Cejina Derbazbûnê bixwim?› 12Hingê ewê li qatê jorin odeke mezine hevdayî nîşanî we ke û wir jî hûn hazir kin». 13Ewana çûn, çawa ku wanar’a gotibû usa jî dîtin û şîva Cejina Derbazbûnê hazir kirin.

Şîva Xudan

(Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Korint’î I 11:23-25)

14•Û gava wext pêr’a gihîşt, Ew bi t’evî şandîya li ser sifrê r’ûnişt 15û wanr’a got: «Ez gelekî h’izreta vê Şîva Cejina Derbazbûnê bûm, ku Min t’evî we berî cefê Xwe bixwara. 16Çimkî Ez wer’a dibêjim, Ez îdî ji vê t’u car naxwim, h’eta ku P’adşatîya Xwedêda bibe»+. 17Û k’as hilda, şikirîya Xwe ji Xwedê anî û got: «Hildin evê û nav xweda bela kin. 18Ez wer’a dibêjim, wekî Ez îdî t’u car ji meya tirîyê venaxwim, h’eta ku P’adşatîya Xwedê bê». 19Û nan hilda şikirî da, kerkir da wan û got: «Eva bedena Min e, ku bona we tê dayînê. Vê yekê bona bîranîna Min bikin»+.

20Usa jî k’as pey şîvêr’a hilda û got: «Eva k’asa peymana nû ye, pê xûna Min girêdayî, ku bona we tê r’êtinê+. 21Lê va destê yê ku nemamîya Min bike, li ser vê sifrê t’evî Min e+. 22R’ast Kur’ê Mêriv wê usa her’e, çawa ku bona Wî nivîsar e, lê wey li wî merivî, ku wê nemamîya Kur’ê Mêriv bike»+. 23Û wana destpêkir nav hevda ji hev pirsîn: «Gelo k’î ye ewî nav meda, ku vê yekê wê bike?»

De’wa bona mezinayîyê

24•Û nav wanda de’w pêşda hat, ku ji nav wanda k’îjan wê yê herî mezin bê h’esabê. 25Îsa wanr’a got: «P’adşayêd mileta cime’ta xwe bindest dikin û ewêd ser wan h’ukum dikin xêrxwazêd wan têne gotinê. 26Lê hûn usa nebin, yê nav wedayî herî mezin, bira bibe mîna yê herî biç’ûk û bira yê serwêrtîyê dike jî bibe mîna yê xulamtîyê dike+. 27Niha k’î ye mezin, yê li sifrê r’ûniştî yan berdestî? Ne yê li sifrê r’ûniştî? Û Ez nava weda mîna berdestîkî me+.

28Hûn in, yêd ku nava cêr’ibandinêd Minda h’eta niha t’evî Min mane+. 29Û Ezê P’adşatîyê bidime we, çawa Bavê Min ew da Min,+
30wekî hûn P’adşatîya Minda ji sifra Min bixwin û vexwin û ser k’ursîya r’ûnên, dîwana donzdeh qebîlêd Îsraêlê bikin+.

Îsa derheqa înk’arîya Şimh’ûn-Petrûsda dibêje

(Metta 26:31-35; Marqos 14:27-31; Yûh’enna 13:36-38)

31•Şimh’ûn! Şimh’ûn! Va ye mîrêcin xwest wekî we mîna genim bêjingê xe+. 32Lê Min bona te dua kir, wekî bawerîya te kêm nebe û gava tu veger’î, dil bidî ber birayêd xwe»+. 33Û Petrûs Wîr’a got: «Xudan, ez hazir im t’evî Te bême girtinê û kuştinê jî»+. 34Îsa wîr’a got: «Petrûs! Ez ter’a dibêjim, îro hê berî bangdana dîk, tê sê cara bêjî, wekî tu Min nas nakî».

Derheqa tengasîya mezinda

35Û Îsa wanr’a got: «Gava Min hûn bê k’îsik, tûrik û çarix şandin, hûn h’ewcê tiştekî bûn?» Wana got: «Na»+. 36Hingê got: «Lê niha k’îsikê k’ê heye bira hilde û usa jî tûrik. Û yê ku bê şûr e, bira k’incê xwe bifiroşe û xwer’a şûrekî bik’ir’e. 37Lê Ez wer’a dibêjim, ku gerekê eva nivîsara ser Min bê sêrî, ku: ‹Ew t’evî ner’asta hate h’esabê›[*] . Û çi ku bona Min nivîsar e, ser qewimandinê ye»+. 38Şagirta Wîr’a got: «Xudan, va ne vira du şûr hene». Ewî wanr’a got: «Bes e».

Îsa serê ç’îyayê Zeyt’ûnê dua dike

(Metta 26:36-46; Marqos 14:32-42)

39•Û Îsa li gora e’detê Xwe r’abû çû ç’îyayê Zeyt’ûnê, şagirtêd Wî jî li pey çûn. 40Û gava gihîşte cî, wanr’a got: «Dua bikin, ku hûn nek’evine nava cêr’ibandinê»+. 41Û Xwexa qasî keviravîtinekê ji wan dûr k’et, çok da dua kir 42û got: «Bavo, heger e’mirê Te ye, evê k’asê ji Min dûr xe. Lê bira xwestina Te be, ne ku ya Min»+. 43Û ji e’zmên milyak’etek Wîva xuya bû û Ew qewat kir+. 44Ewî nava cefê giranda, hê bi dilê k’el dua dikir. Xûdana Wî mîna dilopêd xûnêye gir dir’ijîyane e’rdê.[*]
45Û ji dua r’abû, hate cem şagirtêd Xwe, ewana k’erba k’ederê r’azayî dîtin. 46Û wanr’a got: «Hûn çima r’adizên? R’abin dua bikin, ku nek’evine nava cêr’ibandinê».

Girtina Îsa

(Metta 26:47-56; Marqos 14:43-50; Yûh’enna 18:3-11)

47•Ewî hê xeber dida, nişkêva e’laletekê ser Wîda girt û yekî ji her donzdeha, navê wî Cihûda, pêşîya wan k’etibû û nêzîkî Wî bû ku Wî r’amûse+. 48Îsa wîr’a got: «Cihûda! Tu bi r’amûsanê Kur’ê Mêriv didî destê wan?» 49Gava ewêd t’evî Wî dîtin ku wê çi biqewime, Wîr’a gotin: «Xudan, em bi şûr li wan xin?»+
50Û ji wan yekî bi şûr li xulamê serekk’ahîn xist û guhê wîyî r’astê pekand. 51Hingê Îsa got: «Bes e, bihêlin». Û dest da guhê wî, qenc kir. 52Paşê Îsa gote serekêd k’ahîna, serwêrêd nobedarêd p’aristgehê û r’ûspîyêd ku hatibûne ser Wî: «Tê bêjî hûn bi şûr û dara hatine pêşîya qaçaxekî? 53Ne Ez her gav t’evî we p’aristgehêda bûm, we destê xwe ne dida Min. Lê niha wextê we ye û h’ukumê te’rîstanîyê ye»+.

Petrûs Îsa înk’ar dike

(Metta 26:57-58, 67-75; Marqos 14:53-54, 66-72; Yûh’enna 18:12-18, 25-27)

54•Û Ew girtin, birin kirine mala serekk’ahîn. Petrûs jî dûrva p’ê-p’ê li pey Wî diçû. 55Gava wana goveka h’ewşêda agir vêxist û dorê r’ûniştin, Petrûs jî li wir t’evî wan r’ûnişt. 56Û carîkê ew li ber agir r’ûniştî dît, li wî nihêr’î û got: «Eva jî t’evî Wî bû». 57Lê Petrûs înk’ar kir û gotê: «Ez Wî nas nakim, e’vdê!» 58Xêlekê şûnda yekî din ew dît û got: «Tu jî ji wan î». Petrûs wîr’a got: «Pismam, ez ne ji wan im». 59Û weke sih’etekê jî derbaz bû, yekî din jî dida zora xwe û digotê: «Hebe-t’unebe eva meriva t’evî Wî bû, çimkî ji Celîlê ye». 60Lê Petrûs got: «Filan kes! Ez nizanim tu çi dibêjî». Û xeber hê dêvda bû, destxweda dîk bang da. 61Xudan ser Petrûsda veger’îya li wî nihêr’î, hingê Petrûs gotina Xudan anî bîra xwe, ku wîr’a gotibû: «Îro hê berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî»+. 62Û Petrûs derk’ete derva k’ele-k’el girîya.

Îsa dibe pêk’enî û tê k’utanê

63•Û ewêd ku nobedarî li Îsa dikirin, qerfê xwe li Wî dikirin, dik’utan+. 64Ç’e’vêd Wî girêdan û ji Wî dipirsîn, digotin: «De p’êxembertîyê bike, k’a k’î bû ku Te xist?» 65Û bi gelek gotinêd mayîn jî Ew bêhurmet dikirin.

Îsa li ber civîna giregira

(Metta 26:59-66; Marqos 14:55-64; Yûh’enna 18:19-24)

66•Û gava sibeh zelal bû, k’oma r’ûspîyêd cime’tê, serekêd k’ahîna û qanûnzana civîyan. Îsa k’aşî dîwanxana xwe kirin 67û gotinê: «Heger Tu yî Mesîh, mer’a bêje?» Îsa wanr’a got: «Heger Ez wer’a bêjim jî, yek e hûn dîsa bawer nakin. 68Û heger pirsekê jî bidime we, hûnê dîsa caba Min nadin. 69Ji vir şûnda Kur’ê Mêriv wê li k’êleka Xwedêyê Herî Zor, li milê Wîyî r’astê r’ûnê»[*]+ . 70Û h’emûya bi hevr’a got: «Wekî usa ye Tu Kur’ê Xwedê yî?» Ewî wanr’a got: «Hûn xwexa dibêjin ku Ez Ew im». 71Û wana got: «Îdî şe’de çî mer’a ne? Me xwexa ji devê Wî bihîst»+.

23

Îsa li ber Pîlato

(Metta 27:1-2, 11-14; Marqos 15:1-5; Yûh’enna 18:28-38)

23^1•Û t’emamîya e’laleta wan r’abû, Îsa birine cem Pîlato+. 2Û dest bi xeybê kirin gotin: «Me Ev meriva dît ku miletê me dixalifîne û ne jî dihêle ku xerc bidine Qeyser. Bona Xwe jî dibêje: ‹Ez Mesîh P’adşa me›»+. 3Pîlato ji Wî pirsî û gotê: «Tu yî p’adşê cihûya?» Ewî lê veger’and û gotê: «Te bi devê xwe got»+. 4Pîlato serekêd k’ahîna û e’laletêr’a got: «Ez t’u neheqîyê Vî merivîda nabînim»+. 5Lê ewana ser ya xwe man û gotin: «Evî merivî nava t’emamîya Cihûstanê, ji Celîlê destpêkirî h’eta vira, cime’t bi hînkirina Xweva t’evîhev kirîye».

Îsa li ber Hêrodes

6Gava Pîlato bona Celîlê bihîst, pirsî: «Ev meriva ji Celîlê ye?» 7Gava pê h’esîya, ku Ew bin h’ukumê Hêrodesda ye, Ew şande cem Hêrodes, ku ew jî wan r’ojada hatibû Orşelîmê+. 8Gava Hêrodes ç’e’v Îsa k’et, gelekî şa bû. Ewî hê zûva dixwest ku Ew bidîta, çimkî ewî gelek tişt bona Wî bihîstibûn û h’izreta Wî bû, ku k’eremetekê bi destê Wî bibîne+. 9Hêrodes gelek pirs dane Wî, lê Îsa caba t’u pirsê neda. 10Serekêd k’ahîna û qanûnzana jî sekinîbûn û gelekî davîtine Wî. 11Hêrodes jî bi eskerêd xweva Ew bêqedir kir, pê k’enîyan, paşê k’incê r’ewş da lê kirinê, dîsa paşda şande cem Pîlato. 12Wê r’ojê Pîlato û Hêrodes li hev hatin, çimkî pêşîyê nava wanda dijminatî hebû.

Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin

(Metta 27:15-26; Marqos 15:6-15; Yûh’enna 18:39–19:16)

13•Pîlato gazî serekêd k’ahîna, serwêra û cime’tê kir, 14wanr’a got: «We Ev meriva anî cem min, çawa Yekî cime’tê dixalifîne. Awa min li ber we her tişt ji Wî pirsî, lê ji wan xirabîyêd ku hûn gilî dikin, min t’u tişt li ser Vî merivî nedît. 15Û ne jî Hêrodes dît, lema jî wî Ew li ser meda veger’and. Evî tiştekî usa nekirîye ku bê kuştinê. 16Ezê Wî bidime ber qamçîya û ber’dim»[*] . 18Lê t’emamîya e’laletê bi hevr’a kire qîr’în û got: «Wî li r’ûbarî dinê nehêle! Barabas bona me ber’de!» 19Barabas yekî bona serhildanê û mêrkuştina bajêrda bûyî hatibû girtinê. 20Pîlato dîsa destpêkir xeber da, çimkî wî dixwest ku Îsa bida ber’danê. 21Lê wana hê dikire qîr’în û digot: «Xaç ke! Ewî xaç ke!» 22Ewî cara sisîya wanr’a got: «Evî çi xirabî kirîye? Min li ser Vî neheqî nedît ku Ew bê kuştinê. Ez Wî bidime ber qamçîya û ber’dim». 23Lê ewana bi dengê bilind ser ya xwe bûn û dixwestin ku Ew bê xaçkirinê. Sewta wan serk’et. 24Pîlato qirara xwe da, ku bi xwestina wan be. 25Anegorî xwestina wan, yê ku bona serhildanê û mêrkuştinê kelêda bû, ber’da. Lê Îsa hişte ser xwestina dilê wan.

Xaçkirina Îsa

(Metta 27:31-44; Marqos 15:21-32; Yûh’enna 19:17-27)

26•Û gava eskera Ew dane pêşîya xwe birin, yekî kûrênî navê wî Şimh’ûn, ku ji k’ewşên dihat, ew girtin û xaç danîne ser milê wî, ku li pey Îsa bibe. 27Û e’laleteke cime’têye giran li pey Wî diçû, usa jî k’ulfetêd ku şîna Wî dikirin û digirîyan. 28Îsa li ser wanda veger’îya û got: «Qîzêd Orşelîmê! Ser Minda negirîn, lê ser xwe û zar’êd xweda bigirîn. 29Çimkî va wê r’ojê bên ku wê bêjin: ‹Xwezî li wan k’ulfetêd bêzur’et, ku zar’ neanîne û nemêjandine›[*]+ . 30Hingê merivê destpêkin bêjin: ‹Ç’îyano! Li ser meda bik’evin. Girno! Me veşêrin›[*]+ . 31Heger serê dara Ter’ aha dikin, lê h’alê dara h’işk wê çawa be?»+

32Du merivêd neheq jî anîn, ku Pêr’a bêne kuştinê. 33Û gava gihîştine wî cîyê ku Qaf tê gotin, li wir Ew xaç kirin. Û ewêd neheq jî yek li milê r’astê xaç kirin û yek jî li milê ç’epê. 34Hingê Îsa got: «Bavo, bibaxşîne van, çimkî nizanin çi dikin». Ser k’incêd Wî p’eşk avîtin wekî nava xweda bela kin[*]+ . 35Û cime’t sekinîbû dinihêr’î. Serwêra jî qerfê xwe li Wî dikirin û digotin: «Xelq xilaz kirin, de bira Xwe jî xilaz ke, heger Ew e Mesîh, bijartîyê Xwedê»+. 36Esker jî li Wî dik’enîyan, pêşda dihatin, sirke didanê 37û digotin: «Heger Tu yî p’adşayê cihûya, de Xwexa Xwe xilaz ke». 38Û fêza serê Wî jî nivîsar bû[*] , ku: «EVA P’ADŞAYÊ CIHÛYA YE».

39Ji wan neheqêd dardakirî, yekî Îsa bêhurmet dikir û digotê: «Tu ne Mesîh î? De me xilaz ke, Xwe jî pêr’a». 40Lê hevalê wî lê hilat û got: «Tu ji Xwedê natirsî? Ne tu jî xût wî cezayîda yî? 41Ev heqê me ye, ku ez û tu anegorî e’melêd xwe dik’işînin, lê Evî t’u xirabî nekirîye»+. 42Û Îsar’a got: «Îsa, min bîr bînî, gava P’adşatîya Xweva bêyî[*] ». 43Îsa wîr’a got: «Ez r’ast ter’a dibêjim, îro tê t’evî Min buhiştêda bî».

Mirina Îsa

(Metta 27:45-56; Marqos 15:33-41; Yûh’enna 19:28-30)

44•Gava nîvro sih’et nêzîkî donzdeha bû, t’emamîya e’rdê h’eta sih’eta sisîya bû te’rî+
45û r’ûyê r’oyê hate girtinê. P’er’da p’aristgehê nîvîda bû du tîşa+. 46Û Îsa bi dengê bilind kire gazî û got: «Bavo, r’uh’ê Xwe didime destê Te»[*] . Û gava ev yek got, r’uh’ê Xwe da+. 47Sersed ev tiştê bûyî ku dît, şikirî da Xwedê û got: «R’astî Eva merivekî r’ast bû». 48Û t’emamîya e’laletê, ku li wir bona t’emaşê civîyayî bû, ev yeka dît, sîngêd xwe dixistin, paşda vediger’îyane malêd xwe+. 49H’emû nasêd Wî jî û ew k’ulfetêd ku ji Celîlê hatibûn, dûr sekinî bûn û ev tişt didîtin+.

Definkirina Îsa

(Metta 27:57-61; Marqos 15:42-47; Yûh’enna 19:38-42)

50•Merivekî qencî şîrh’elal û endemê civîna giregira cihûya hebû, navê wî Ûsiv. 51Eva ji bajarê Arîmetya Cihûstanê bû û xwexa jî hîvîya P’adşatîya Xwedê bû. Ew t’evî şêwir û kirina civîna wan nebibû. 52Ew r’abû çû cem Pîlato û cinyazê Îsa ji wî xwest. 53Cinyaz ji xaçê anî xwarê, qedekê k’itanîda k’efen kir û danî nav t’irba qeyêda k’olayî, ku t’u car wêda kesek nehatibû danînê+. 54Û ew r’oja t’ivdarekkirinêda bû û êvara şemîyê destpêdikir. 55Û ew k’ulfetêd ku ji Celîlê t’evî Îsa hatibûn, ew jî pey wî çûn û ew t’irba ku çawa cinyazê Wî têda hate danînê, dîtin. 56Û paşda veger’îyan, biharet û r’ûnê bînxweş hazir kirin û anegorî t’emîya Qanûnê r’oja şemîyê r’ih’et bûn+.

24

Îsa ji mirinê r’adibe

(Metta 28:1-10; Marqos 16:1-8; Yûh’enna 20:1-10)

24^1•R’oja yekşemê sibehê zû, wan k’ulfeta biharetêd hazirkirî hildan çûne ser t’irbê. 2Lê wana kevir ji ber t’irbê holkirî dît. 3Gava k’etine hindur’, cinyazê Xudan Îsa nedîtin. 4Gava ewana hê bona vê yekê met’elmayî mabûn, nişkêva du merî bi k’incê nûranî li ber wan sekinîn+. 5Û gava k’ulfet ji tirsa k’etine ser r’ûyê xwe, wan meriva wanr’a got: «Hûn çima li Yê sax nava mirîyada diger’in? 6Ew ne li vir e, Ew ji mirinê r’abûye. Bînine bîra xwe, ku çaxê hê Celîlêda bû, çi wer’a got: 7‹Gerekê Kur’ê Mêriv bik’eve destê merivêd ner’ast, bê xaçkirinê û r’oja sisîya ji mirinê r’abe›»+. 8Û wana gotina Îsa bîr anîn+
9û ji t’irbê veger’îyan, eva yeka her yanzdeha û h’emûyêd mayînr’a gotin. 10Yêd ku şandîyar’a gotin, evana bûn: Meryema Mejdelanî, Yohana û Meryema dîya Aqûb, bi t’evî hinekêd mayîn+. 11Şandîyava çawa gotineke p’ûç’ xuya bû û wana k’ulfet bawer nekirin+. 12Lê Petrûs r’abû berbi t’irbê bezî, qûz bû nihêr’î, t’enê k’efenê Wî wir bû û met’elmayî çû, difikirî gelo çawa bû.

Li ser R’îya Emwasê

(Marqos 16:12-13)

13•Wê r’ojê du şagirt diçûne gundekî, ku ji Orşelîmê donzdeh kîlomêtirî dûr bû, navê wî Emwas bû. 14Wana bi hevr’a bona her tiştê qewimî xeber didan. 15Û gava ewana nav hevda xeber didan û dişêwirîn, Îsa Xwexa jî nêzîkî wan bû, t’evî wan çû. 16Lê ç’e’vêd wan girtî bûn, ku Wî nas nekin+. 17Îsa wanr’a got: «Hûn vê r’êyêda çi hevr’a xeber didin?» Ewana me’dekirî sekinîn[*]. 18Yekî ji wan, ku navê wî Klêpas bû, lê veger’and û got: «Ew çawa ji Orşelîmê t’enê Te nebihîstîye ku van r’ojêd paşinda wir çi qewimîye?»+
19Ewî ji wan pirsî û got: «Çi bûye?» Wana lê veger’and gotê: «Bona Îsayê Nisretê, ku Ew bi e’mel û xeberêd Xwe li ber Xwedê û t’emamîya milet p’êxemberekî zor bû 20û çawa serekêd k’ahîna û serwêrêd me nemamîya kuştina Wî kirin, xaç kirin+. 21Em wê gumanê bûn ku Ewî wê Îsraêlê aza bikira. Wekî din jî eva r’oja sisîya ye, ku ev tişt bûne. 22Lê çend k’ulfetêd nav meda jî em e’cêbmayî kirin. Ewana sibehê zû çûbûne ser t’irbê 23û cinyazê Wî li wir nedîtibûn, veger’îyan hatin mer’a gotin, ku: ‹Me milyak’et dîtin, mer’a gotin, ku Ew sax e›. 24Û ji me hinek jî çûne ser t’irbê, çawa ku wan k’ulfeta gotibû, usa bû, lê Ew nedîtin». 25Hingê Ewî wanr’a got: «Hey însanêd bê fikir, hûn çiqasî giran h’emû gotinêd p’êxembera bawer dikin? 26Ne gerekê Mesîh cefa bik’işanda û bik’eta r’ûmeta Xwe?»+
27Û Wî destpêkir ji Mûsa û h’emû p’êxembera, çi ku wan k’itêbada bona Wî nivîsar bûn, wanar’a şirovekirin+.

28Gava nêzîkî wî gundê ku diçûnê bûn, Ewî usa da k’ifşê, yançîye Ew diçe cîkî dûr. 29Lê wana zor li Wî kir û got: «Îşev li cem me bimîne, çimkî êvar e, r’o çûye ava». Û Ew çû hindur’, ku li cem wan bimîne. 30Lê gava Ew t’evî wan ser sifrê r’ûnişt, nan hilda, şikirîya Xwe ji Xwedê anî, kerkir da wan+. 31Hingê ç’e’vêd wan vebûn, Ew nas kirin û Ew ber ç’e’vê wan betavebû. 32Wana hevr’a got: «Lema, gava Ewî r’êda mer’a xeber dida û nivîsar mer’a şirovedikirin, agir dilê me dik’et». 33Ew wê gavê r’abûn veger’îyane Orşelîmê û her yanzdeh t’evî yêd mayîn civîyayî dîtin, 34gotin: «R’astî Xudan sax bûye û Şimh’ûnva xuya bûye!»+
35Paşê wan her duya gilî kir, ku çawa r’êda r’astî Wî hatin û çaxê Wî nan kerkir, Ew nas kirin.

Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike

(Metta 28:16-20; Marqos 16:14-18; Yûh’enna 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:6-8)

36•Wana hê bona vê yekê xeber dida, Îsa nava wanda sekinî û wanr’a got: «E’dilayî wer’a». 37Ewana ji tirsa bizdîyan û wan t’irê xeyalekî dibînin+. 38Lê Ewî wanr’a got: «Hûn çima şaşmayî mane û dudilî ne? 39Awa li dest û p’îyêd Min binihêr’in, ku Ez Xwexa me. Û destê xwe bidine Min û bibînin, çimkî goşt û hestûyêd r’uh’ t’unene, çawa ku hûn dibînin yêd Min hene»+. 40Gava ev yek got, dest û p’îyêd Xwe nîşanî wan kirin. 41Û hê ji şabûna bawer nedikirin, h’eyr-h’ujmek’ar mabûn, Ewî wanr’a got: «Qet tiştekî xwarinê li cem we heye?»+
42Wana çîtî me’sîyê pijandî da Wî[*] . 43Ewî hilda li ber ç’e’vê wan xwar 44û wanar’a got: «Ev bûn ew gotinêd ku gava Ez t’evî we bûm, Min wer’a gotibûn: ‹Gerekê her tiştêd ku bona Min Qanûna Mûsa, nivîsarêd p’êxembera û Zebûrada nivîsar bûn bihatana sêrî›». 45Hingê fe’mê wan vekir, ku nivîsara fe’m bikin+. 46Û wanr’a got: «Awa nivîsar e, ku Mesîh gerekê cefa bik’işîne û r’oja sisîya ji mirinê r’abe+
47û ji Orşelîmê girtî bi navê Wî t’obeyî û baxşandina guna nav h’emû miletada wê bê dannasînkirinê. 48Û hûn in şe’dêd van h’emû tişta+. 49Û va Ezê sozê Bavê Xwe wer’a bişînim. Orşelîmêda bimînin, h’eta hûn qewatê ji jor bistînin»+.

Jorhilatina Îsa

(Marqos 16:19-20; K’arêd Şandîya 1:9-11)

50•Û ew h’eta Beytanyayê birin, destê Xwe bilind kir, dua wan kir+. 51Û hê dua dikir, ji wan qetîya, berbi e’zmên hate hilatinê. 52Şagirta jî serê xwe ber Wî danî, bi eşq û şa veger’îyane Orşelîmê+. 53Û her gav p’aristgehêda bûn, pesinê Xwedê didan+.

* 1:15 Eva zar’a, awa gotî Yûh’ennayê nixumdar yekî «nezîr» dihate h’esabê. Bona cûr’e-cûr’e qeyde-qanûnêd nezîr Jimar 6:1-21-da bixûnin.

* 1:17 Malaxî 4:5-6.

* 1:18 Destpêbûn 18:11.

* 1:19 Danîyêl 8:16; 9:21.

* 1:28 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Tu nav k’ulfetada bimbarek î».

* 1:46-55 P’adşatî I 2:1-10.

* 1:52 Îbo 12:19; 5:11.

* 1:55 Mîxa 7:20; Destpêbûn 17:7.

* 1:68 Zebûr 41:13; 111:9.

* 1:69 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Stirûkî xilazkirinê». Stirû gelek cara çawa nîşana qewatê ye.

* 1:71 Zebûr 106:10.

* 1:73 Zebûr 106:45-46; Zebûr 105:8-9; Destpêbûn 17:7.

* 1:76 Îşaya 40:3; Malaxî 3:1.

* 1:79 Malaxî 4:2; Îşaya 9:2; 58:8; 60:1-2.

* 2:14 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Li ser dinê e’dilayî, nav merivada xweşîtî».

* 2:22 Qanûna K’ahîntîyê 12:3, 6.

* 2:23 Derk’etin 13:2, 12, 15.

* 2:24 Qanûna K’ahîntîyê 12:8.

* 2:25 Bi gotineke din: «Baristanîya Îsraêlê, bona xilazkirin yan azabûna Îsraêlê».

* 2:31 Îşaya 40:5; 52:10.

* 2:32 Îşaya 42:6; 49:6; 52:10.

* 2:37 Aha tê fe’mkirinê, yan: «E’mirê wê h’eyştê çar salî bû» yan jî: «H’eyştêçar sala jinebî mabû».

* 3:6 Îşaya 40:3-5.

* 4:4 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ne ku t’enê însan bi nên dijî, lê bi her xebereke Xwedê».

* 4:4# Qanûna Ducarî 8:3.

* 4:8 Qanûna Ducarî 6:13.

* 4:11 Zebûr 91:11-12.

* 4:12 Qanûna Ducarî 6:16.

* 4:19 Aha jî tê fe’mkirinê: «Sala qebûlkirina Xudan».

* 4:18-19# Îşaya 61:1-2.

* 4:25-26 P’adşatî III 17:8-16.

* 4:27 P’adşatî IV 5:1-14.

* 4:44 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Celîlêda».

* 5:38 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ku her du jî bêne xweykirinê».

* 6:4 Qanûna K’ahîntîyê 24:9; P’adşatî I 21:1-6.

* 7:27 Malaxî 3:1.

* 7:33 Yûh’ennayê nixumdar yekî «nezîr» dihate h’esabê.

* 7:35 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Serwaxtî ji h’emû zar’êd xwe r’ast k’ifş dibe». Hinek jî aha fe’m dikin: «Serwaxtî ji h’emû e’melêd xwe k’ifş dibe ku ew r’ast e».

* 8:10 Îşaya 6:9.

* 8:30 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Lêgêyon», awa gotî «k’omeke cinaye bêh’esab».

* 8:43 Anegorî Qanûna Mûsa k’ulfeta ser xûnê vebûyî h’er’imî dihate h’esabê. Her kesê ku wê dik’et dih’er’imî (nepaqij dihate h’esabê). Îzina wê t’unebû ku nêzîkî tiştekî pîroz bûye. Bixûnin: Qanûna K’ahîntîyê 15:19-31.

* 8:45 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û yêd pêr’a».

* 8:45# Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û Tu dibêjî, k’î bû, li Min k’et?»

* 8:48 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Serxwe be!»

* 8:54 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Îsa h’emû derxistine derva...»

* 9:35 Nav hinek destnivîsarada dewsa «bijartî» «delalî» heye. Li gora Îşaya 42:1 Mesîh bijartîyê Xwedê ye.

* 9:54 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Çawa Êlyas kir».

* 9:54# P’adşatî IV 1:9-16.

* 9:55 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û got: ‹Hûn nizanin xweyê çi r’uh’î ne. Çimkî Kur’ê Mêriv nehat, ku r’uh’ê meriva unda ke, lê xilaz ke›».

* 10:1 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «H’eftê».

* 10:4 Aha tê fe’mkirinê: «R’êva nesekinin, wekî bi silavdayînê wextê xwe unda nekin».

* 10:12 Destpêbûn 19.

* 10:13 Xorazîn û Beytsayda bajarêd cihûya bûn, lê Sûr û Sayda ew bajarêd necihûya bûn, awa gotî p’ûtp’arist bûn.

* 10:27 Qanûna Ducarî 6:5.

* 10:27# Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

* 11:2 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bavê meyî e’zmana».

* 11:2# Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «E’mirê Te be, çawa li e’zmên usa jî li ser e’rdê».

* 11:4 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Lê me ji yê xirab xilaz ke».

* 11:11 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Kur’ê wî nan jê bixwaze, kevir bidê?»

* 11:19 Aha jî tê fe’mkirinê: «Zar’êd we».

* 11:30 Ûnis 3.

* 11:31 P’adşatî III 10:1-13.

* 12:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bihustekê li ser bejina xwe dirêj ke».

* 13:21 Sê kodêd cihûya dikir qasî 25 kîlograma.

* 13:35 Zebûr 118:26.

* 14:5 Nav hinek destnivîsarada dewsa «kur’» «k’er» heye.

* 16:6 K’ûpekî cihûya qasî 35 lîtir av hildida.

* 16:7 Ç’e’leke cihûya qasî h’ewzekî 390 lîtirî bû.

* 16:19 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «K’incê şîrk û k’itanê xas», ku hingê gelekî biha bûn.

* 17:27 Destpêbûn 6-8.

* 17:29 Destpêbûn 19.

* 17:32 Destpêbûn 19:23-26.

* 17:35 Nav hinek destnivîsarada r’êza 36-a jî heye: «Û heger du meriv li k’ewşên bin, yekê bê hildanê û yê dinê bê hiştinê».

* 18:20 Derk’etin 20:12-16; Qanûna Ducarî 5:16-20.

* 19:38 Zebûr 118:26.

* 19:38# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Şikirî bilindayîyêda». «Bilindayî» be’sa cîyê Xwedê dike.

* 19:46 Îşaya 56:7.

* 19:46# Yêremîya 7:11.

* 20:17 Zebûr 118:22.

* 20:23 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Hûn çima Min dicêr’ibînin?»

* 20:28 Qanûna Ducarî 25:5.

* 20:37 Derk’etin 3:6.

* 20:43 Zebûr 110:1.

* 21:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qewatêd e’zmana wê bih’ejin».

* 21:27 Danîyêl 7:13. (Bixûnin: E’yantî 1:7.)

* 22:37 Îşaya 53:12.

* 22:43-44 Nav hinek destnivîsarada ji r’êza 43-a h’eta ya 44-a t’uneye.

* 22:69 Zebûr 110:1.

* 23:16 Nav hinek destnivîsarada r’êza 17-a jî heye: «Awa e’seyî lazim bû Pîlato cejinêda girtîk wanr’a ber’da».

* 23:29 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwezî li wan k’ulfetêd bêzur’et û wan bet’ina ku zar’ neanîne û wan bistana ku nemêjandine».

* 23:30 Hosêya 10:8.

* 23:34 Zebûr 22:18.

* 23:38 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û fêza serê Wî bi yûnanî, latînî û îbranî nivîsar bû».

* 23:42 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Gava Tu bigihîjî P’adşatîya Xwe».

* 23:46 Zebûr 31:5.

* 24:17 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Hûn vê r’êyêda çi hevr’a xeber didin û me’dekirî ne?»

* 24:42 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û mirt’oxa hingiv».

+ 1:3 K’arêd Şandîya 1:1

+ 1:5 Metta 2:1, Dîrok I 24:10, Derk’etin 28:1

+ 1:6 Fîlîpî 3:6
+ 1:7 P’adşatî I 1:2
+ 1:8 Dîrok I 24:19
+ 1:9 Derk’etin 30:7-8
+ 1:10 Zebûr 141:2
+ 1:11 Derk’etin 30:1-10
+ 1:13 K’arêd Şandîya 10:4

+ 1:15 Lûqa 7:28, Jimar 6:2-3, Lûqa 7:33, Îşaya 49:1, Yêremîya 1:4-5, Galatî 1:15

+ 1:17 Malaxî 4:5, Metta 11:14, Metta 17:12-13, Malaxî 4:6, Malaxî 3:1, Marqos 1:2

+ 1:18 Destpêbûn 15:8, H’akimtî 6:17
+ 1:19 Danîyêl 8:16, Danîyêl 9:21
+ 1:25 Destpêbûn 30:23

+ 1:26 Danîyêl 8:16, Danîyêl 9:21, Metta 2:23, Yûh’enna 1:45, Metta 1:16

+ 1:28 H’akimtî 13:3

+ 1:31 Îşaya 49:1, Metta 1:20

+ 1:32 P’adşatî II 7:13, Zebûr 89:3, Îşaya 9:7, Marqos 11:10

+ 1:33 Danîyêl 7:14, Danîyêl 7:27, Obadîya 1:21, Zekerîya 14:9, Korint’î I 15:24, E’yantî 11:15

+ 1:35 Metta 18:20, Zebûr 2:7, Metta 14:33

+ 1:37 Destpêbûn 18:14, Îbo 42:2, Yêremîya 32:17, Marqos 10:27

+ 1:46 P’adşatî I 2:1-10
+ 1:47 Zebûr 35:9, Îşaya 61:10, Hebaqûq 3:18
+ 1:48 P’adşatî I 1:11, Lûqa 11:27
+ 1:49 Zebûr 99:3, Zebûr 111:9
+ 1:50 Q. Ducarî 5:10, Q. Ducarî 7:9
+ 1:51 Îşaya 51:9
+ 1:52 Îbo 5:11, Zebûr 147:6, Hezeqêl 21:26
+ 1:53 Zebûr 107:9

+ 1:54 Destpêbûn 17:19, R’omayî 4:13, Galatî 3:16, Îbranî 2:16

+ 1:59 Destpêbûn 17:12, Q. K’ahîntîyê 12:3

+ 1:68 Zebûr 111:9, Zebûr 130:8

+ 1:69 K’arêd Şandîya 3:21, R’omayî 1:2, Tîto 1:1-2

+ 1:71 Zebûr 106:10

+ 1:72 Q. K’ahîntîyê 26:42, Zebûr 105:8

+ 1:73 Destpêbûn 22:16-18, Destpêbûn 26:3, Îbranî 6:13, Sêfanîya 3:15

+ 1:76 Lûqa 7:26, Lûqa 20:6, Malaxî 3:1, Metta 3:3, Marqos 1:2-3

+ 1:77 Lûqa 3:3

+ 1:78 Zebûr 84:11, Malaxî 4:2

+ 1:79 Zebûr 107:10, Îşaya 9:2, Îşaya 42:7, Îşaya 49:9, Metta 4:16

+ 1:80 Lûqa 3:2

• 2:1 Metta 1:18-25

+ 2:1 Jimar 1:2, Dîrok I 21:1, K’arêd Şandîya 5:37

+ 2:4 Lûqa 1:26-27, P’adşatî I 17:58
+ 2:9 K’arêd Şandîya 12:7
+ 2:11 Metta 1:21, Îşaya 9:6
+ 2:12 P’adşatî I 2:34, P’adşatî IV 19:29
+ 2:13 E’yantî 5:11
+ 2:14 Zebûr 148:1, Lûqa 19:38
+ 2:19 Danîyêl 7:28, Lûqa 2:51
+ 2:21 Destpêbûn 17:12-13, Q. K’ahîntîyê 12:3
+ 2:22 Q. K’ahîntîyê 12:4
+ 2:23 Derk’etin 13:2
+ 2:24 Q. K’ahîntîyê 12:8
+ 2:25 Îşaya 40:1, Îşaya 57:18
+ 2:30 Îşaya 42:6, Îşaya 49:6, Yûh’enna 8:12
+ 2:35 Yûh’enna 19:25

+ 2:37 K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 14:23

+ 2:39 Metta 2:23, Lûqa 1:26-27
+ 2:41 Q. Ducarî 16:1
+ 2:43 Q. K’ahîntîyê 23:8
+ 2:50 Lûqa 9:45, Lûqa 18:34
+ 2:51 Danîyêl 7:28, Lûqa 2:19
+ 2:52 P’adşatî I 2:26

• 3:1 Metta 3:1-12, Marqos 1:1-8, Yûh’enna 1:19-28

+ 3:1 Lûqa 13:1, Lûqa 23:1, Lûqa 9:7

+ 3:2 Metta 26:3, Yûh’enna 11:49, Lûqa 1:63, Lûqa 1:80, Yûh’enna 1:6-7

+ 3:6 Îşaya 40:3-5, Îşaya 52:10
+ 3:7 Metta 12:34, Metta 23:33
+ 3:8 Lûqa 16:24, Yûh’enna 8:33
+ 3:9 Lûqa 13:9, Metta 7:19

+ 3:10 K’arêd Şandîya 2:37, K’arêd Şandîya 16:30

+ 3:11 Îşaya 58:7, Metta 25:35, Aqûb 2:15-16
+ 3:14 Lûqa 19:8
+ 3:15 Yûh’enna 1:19-20
+ 3:16 Yoêl 2:28
+ 3:17 Îşaya 30:24, Malaxî 4:1, Metta 13:30

+ 3:20 Metta 11:2, Metta 14:1-12, Marqos 6:17-18, Yûh’enna 3:24

• 3:21 Metta 3:13-17, Marqos 1:9-11

+ 3:21 K’arêd Şandîya 7:56

+ 3:22 Îşaya 11:2, Yûh’enna 1:32-33, Marqos 9:7, Yûh’enna 12:28, Îşaya 42:1, Lûqa 9:35, Petrûs II 1:17

• 3:23 Metta 1:1-17
+ 3:23 Jimar 4:3
+ 3:27 Dîrok I 3:17-19, Ezra 3:2, Hagay 1:1
+ 3:31 P’adşatî II 5:14

+ 3:32 P’adşatî I 17:12, Îşaya 11:1, Rʼûtʼ 4:18-22

+ 3:33 Destpêbûn 38, Jimar 26:21
+ 3:34 Dîrok I 1:17-27
+ 3:38 Destpêbûn 5
• 4:1 Metta 4:1-11, Marqos 1:12-13

+ 4:2 Dîrok I 21:1, T’êsalonîkî I 3:5, Q. Ducarî 9:9, P’adşatî III 19:8, Metta 21:18

+ 4:4 Q. Ducarî 8:3
+ 4:6 Yûh’enna I 5:19, E’yantî 13:2
+ 4:8 Q. Ducarî 6:13
+ 4:10 Zebûr 91:11-12
+ 4:12 Q. Ducarî 6:16
• 4:14 Metta 13:53-58, Marqos 6:1-6
+ 4:15 Marqos 1:21
+ 4:16 Metta 2:23, Lûqa 2:39

+ 4:18 Îşaya 11:2, Îşaya 58:6, Q. K’ahîntîyê 25:10, Îşaya 61:1-2

+ 4:23 Metta 11:23, Marqos 2:1-12, Yûh’enna 4:46-53

+ 4:24 Yûh’enna 4:44

+ 4:25 P’adşatî III 17:1, P’adşatî III 18:2, Aqûb 5:17

+ 4:26 P’adşatî III 17:9

+ 4:27 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, Dîrok II 26:20, P’adşatî IV 5:1-14

+ 4:30 Yûh’enna 8:59, Yûh’enna 10:39
• 4:31 Marqos 1:21-28
+ 4:31 Metta 4:13
+ 4:32 Metta 7:28-29

+ 4:34 Metta 8:29, Marqos 1:23-24, Lûqa 8:28, K’arêd Şandîya 19:15

+ 4:35 Lûqa 9:42, K’arêd Şandîya 8:7
• 4:38 Metta 8:14-17, Marqos 1:29-34
+ 4:38 Korint’î I 9:5
+ 4:41 Zebûr 2:7, Metta 12:16, Marqos 3:12
• 4:42 Marqos 1:35-39
+ 4:42 Lûqa 5:16
+ 4:43 Îşaya 61:1
• 5:1 Metta 4:18-22, Marqos 1:16-20
+ 5:1 Jimar 34:11, Metta 14:34, Marqos 6:53
+ 5:4 Yûh’enna 21:6
+ 5:8 Îşaya 6:5
+ 5:10 Metta 13:47
• 5:12 Metta 8:1-4, Marqos 1:40-45

+ 5:12 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, P’adşatî IV 5:1, Dîrok II 26:20, Marqos 9:22

+ 5:14 Metta 9:30, Metta 17:9, Marqos 1:34, Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Lûqa 17:14

+ 5:16 Metta 14:23, Lûqa 4:42
• 5:17 Metta 9:1-8, Marqos 2:1-12
+ 5:17 Lûqa 6:19, Lûqa 8:46
+ 5:20 Metta 8:10, Marqos 10:52, Lûqa 7:48
+ 5:21 Metta 26:65, Zebûr 32:5, Îşaya 43:25
• 5:27 Metta 9:9-17, Marqos 2:13-22
+ 5:29 Lûqa 19:6
+ 5:30 Lûqa 15:2
+ 5:32 Lûqa 15:7, Tîmot’êyo I 1:15
• 5:33 Metta 9:14-17, Marqos 2:18-22

+ 5:33 Metta 11:2, Lûqa 11:1, Yûh’enna 1:35, Lûqa 18:12

+ 5:34 Metta 25:1-13, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 5:35 Marqos 14:7, Lûqa 17:22
• 6:1 Metta 12:1-14, Marqos 2:23
+ 6:1 Q. Ducarî 23:25
+ 6:2 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36
+ 6:3 P’adşatî I 21:6
+ 6:4 Derk’etin 25:30, Q. K’ahîntîyê 24:5-9
+ 6:6 Marqos 1:21
+ 6:7 Lûqa 14:1, Lûqa 20:20
+ 6:9 Lûqa 14:3
+ 6:10 P’adşatî III 13:6
• 6:12 Metta 10:1-4, Marqos 3:13-19
+ 6:14 Metta 16:18, Yûh’enna 1:42
+ 6:15 Metta 9:9
+ 6:16 Lûqa 22:47
• 6:17 Metta 4:23
+ 6:19 Lûqa 5:17, Lûqa 8:46
+ 6:20 Sêfanîya 3:12

+ 6:21 Zebûr 42:1, Îşaya 55:1, Yûh’enna 7:37, Zanebêj 7:3, Korint’î II 7:10

+ 6:22 Petrûs I 4:14

+ 6:23 K’arêd Şandîya 5:41, Aqûb 1:2, Korint’î II 12:10

+ 6:24 Amos 6:1, Metta 6:2, Aqûb 5:1
+ 6:25 Îşaya 65:13, Mesele 14:13, Îşaya 65:14
+ 6:26 Îşaya 30:10, Mîxa 2:11
• 6:27 Metta 5:38-48

+ 6:28 Lûqa 23:34, K’arêd Şandîya 7:60, Petrûs I 3:9

+ 6:29 Lûrînêd Yêremîya 3:30, Petrûs I 2:23, Korint’î I 6:7

+ 6:30 Q. Ducarî 15:7-8, Mesele 21:26
+ 6:31 Metta 7:12
+ 6:35 Zebûr 37:26
+ 6:36 Metta 5:7
• 6:37 Metta 7:1-5

+ 6:37 R’omayî 14:10, Korint’î I 4:5, R’omayî 2:1, R’omayî 14:10, Aqûb 2:13

+ 6:38 Korint’î II 9:6, Marqos 4:24, R’omayî 2:1

+ 6:39 Metta 15:14
+ 6:40 Metta 10:24, Yûh’enna 13:16
• 6:43 Metta 7:17-20, Metta 12:33-35
+ 6:45 Mesele 12:5, Metta 15:18, Aqûb 3:6
• 6:46 Metta 7:24-27

+ 6:46 Hosêya 8:2, Metta 7:22, Metta 25:11, Yûh’enna 13:13

+ 6:48 Mesele 10:25, Mesele 12:3
• 7:1 Metta 8:5-13
+ 7:4 K’arêd Şandîya 10:2
+ 7:7 Zebûr 107:20
+ 7:13 Metta 20:34
+ 7:14 Lûqa 8:54
+ 7:15 P’adşatî III 17:23, P’adşatî IV 4:36
+ 7:16 Q. Ducarî 18:15, Metta 21:11
• 7:18 Metta 11:2-19

+ 7:19 Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 6:14, Yûh’enna 11:27

+ 7:22 Îşaya 35:5, Îşaya 61:1
+ 7:23 Yûh’enna 6:61, Yûh’enna 16:1
+ 7:24 Lûqa 3:2
+ 7:26 Metta 14:5, Metta 21:26

+ 7:27 Derk’etin 23:20, Malaxî 3:1, Marqos 1:2

+ 7:28 Lûqa 1:15
+ 7:29 Lûqa 3:12
+ 7:33 Metta 3:4, Lûqa 1:15
+ 7:34 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 12:2, Lûqa 5:30

• 7:36 Metta 26:6-13, Marqos 14:3-9, Yûh’enna 12:1-8

+ 7:39 Lûqa 15:2

+ 7:41 Metta 18:28

+ 7:42 Metta 6:14, Marqos 11:25-26, Efesî 4:32, Kolosî 3:13

+ 7:46 Zebûr 23:5

+ 7:48 Lûqa 5:20

+ 7:50 Lûqa 8:48, Lûqa 17:19, Lûqa 18:42, Efesî 2:8

+ 8:1 Lûqa 4:43

+ 8:2 Lûqa 23:49, Metta 27:56, Marqos 16:9, Lûqa 24:10, Yûh’enna 19:25

+ 8:3 Lûqa 24:10
• 8:4 Metta 13:1-9, Marqos 4:1-9
+ 8:7 Yêremîya 4:3
+ 8:8 Metta 11:15, E’yantî 2:7
• 8:9 Metta 13:10-23, Marqos 4:10-25

+ 8:10 Metta 19:11, Îşaya 6:9, Îşaya 42:20, Yêremîya 5:21

+ 8:11 Îşaya 55:10-11, K’arêd Şandîya 8:4

+ 8:13 Galatî 1:6, Îbranî 6:4

+ 8:14 Metta 6:25, Marqos 10:23, Tîmot’êyo I 6:10

+ 8:15 Yûh’enna 15:5
+ 8:16 Metta 5:15, Lûqa 11:33
+ 8:17 Metta 10:26, Lûqa 12:2
+ 8:18 Mesele 9:9
• 8:19 Metta 12:46-50, Marqos 3:31-35

+ 8:19 Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 8:21 Yûh’enna 15:14, Îbranî 2:11
• 8:22 Metta 8:23-27, Marqos 4:35-41
+ 8:22 Metta 8:18, Marqos 4:35
+ 8:24 Zebûr 65:7, Zebûr 89:9, Zebûr 104:7
• 8:26 Metta 8:28-34, Marqos 5:1-20
+ 8:28 Lûqa 4:34
+ 8:35 Lûqa 10:39
+ 8:37 Lûqa 5:8, K’arêd Şandîya 16:39
+ 8:39 Zebûr 66:16
• 8:40 Metta 9:18-26, Marqos 5:21-43

+ 8:41 Lûqa 13:14, K’arêd Şandîya 13:15, K’arêd Şandîya 18:8

+ 8:43 Q. K’ahîntîyê 15:25
+ 8:44 Marqos 3:10
+ 8:46 Lûqa 5:17, Lûqa 6:19
+ 8:48 Lûqa 7:50, Efesî 2:8
+ 8:51 Marqos 14:33, Lûqa 9:28
+ 8:52 Yûh’enna 11:11

+ 8:54 Marqos 1:31, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41, Lûqa 7:14

+ 8:56 Marqos 1:44, Marqos 9:9
• 9:1 Metta 10:5-15, Marqos 6:7-13
+ 9:1 Lûqa 6:12-16
+ 9:5 K’arêd Şandîya 13:51
+ 9:6 Marqos 1:15
• 9:7 Metta 14:1-12, Marqos 6:14-29
+ 9:7 Lûqa 3:1, Lûqa 9:19
+ 9:8 P’adşatî III 17:1, Malaxî 4:5
+ 9:9 Lûqa 3:19-20, Lûqa 23:8

• 9:10 Metta 14:13-21, Marqos 6:30-44, Yûh’enna 6:1-14

+ 9:10 Lûqa 9:2
+ 9:13 P’adşatî IV 4:42-44
• 9:18 Metta 16:13-19, Marqos 8:27-29

+ 9:19 Lûqa 9:7, P’adşatî III 17:1, Malaxî 4:5

+ 9:20 Lûqa 22:67, Yûh’enna 11:27

• 9:21 Metta 16:20-28, Marqos 8:30

+ 9:22 Lûqa 17:25, Lûqa 18:33, Lûqa 24:7, Yûh’enna 2:19

+ 9:23 Metta 10:38-39, Lûqa 14:27

+ 9:25 Lûqa 12:20

+ 9:26 R’omayî 1:16, Tîmot’êyo II 1:8, Q. Ducarî 33:2, Danîyêl 7:13, Zekerîya 14:5

+ 9:27 Lûqa 21:32, Yûh’enna 21:22
• 9:28 Metta 17:1-8, Marqos 9:2-8
+ 9:28 Marqos 14:33, Lûqa 8:51
+ 9:29 Danîyêl 7:9
+ 9:30 Malaxî 4:5

+ 9:35 Îşaya 42:1, Lûqa 23:35, Q. Ducarî 18:15, Petrûs II 1:17

• 9:37 Metta 17:14-18, Marqos 9:14-27
+ 9:42 Lûqa 4:35
• 9:43 Metta 17:22-23, Marqos 9:30-32
+ 9:44 Lûqa 9:22, Lûqa 18:32-33
+ 9:45 Lûqa 2:50, Lûqa 18:34
• 9:46 Metta 18:1-5, Marqos 9:33-40

+ 9:48 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20

+ 9:49 Metta 7:22, Metta 12:27, K’arêd Şandîya 19:13, Jimar 11:28

+ 9:50 Lûqa 11:23
+ 9:51 Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9
+ 9:52 Metta 10:5
+ 9:54 P’adşatî IV 1:10, E’yantî 13:13
• 9:57 Metta 8:19-22
+ 9:61 P’adşatî III 19:20
• 10:1 Metta 10:7-16
+ 10:2 Metta 9:37-38, Yûh’enna 4:35
+ 10:3 Metta 10:16
+ 10:4 P’adşatî IV 4:29
+ 10:7 Galatî 6:6, Tîmot’êyo I 5:18
+ 10:8 Korint’î I 10:27
+ 10:9 Marqos 1:15
+ 10:11 K’arêd Şandîya 13:51

+ 10:12 Destpêbûn 18:20, Destpêbûn 19:24, Yêremîya 23:14, Hezeqêl 16:48

• 10:13 Metta 11:20-24

+ 10:13 Marqos 6:45, Marqos 8:21, Marqos 3:7

+ 10:14 Îşaya 23:1, Yêremîya 47:4, Hezeqêl 26:2, Yoêl 3:4, Amos 1:9, Zekerîya 9:2

+ 10:15 Îşaya 14:13, Îşaya 14:15

+ 10:16 Metta 10:40, Metta 25:45, Yûh’enna 13:20, Galatî 4:14

+ 10:17 Marqos 16:17, K’arêd Şandîya 5:16, K’arêd Şandîya 8:7, K’arêd Şandîya 16:18, K’arêd Şandîya 19:12

+ 10:18 Îşaya 14:12, E’yantî 9:1, E’yantî 12:8-9

+ 10:19 Zebûr 91:13, Marqos 16:18, K’arêd Şandîya 28:3-5

+ 10:20 Derk’etin 32:32, Zebûr 69:28, Îbranî 12:23, E’yantî 3:5

• 10:21 Metta 11:25-27, Metta 13:16-17

+ 10:21 Îbo 37:24, Îşaya 29:14

+ 10:22 Yûh’enna 6:46, Yûh’enna 7:29, Yûh’enna 8:19, Yûh’enna 10:15

+ 10:23 Metta 13:16-17
+ 10:24 Îbranî 11:13, Petrûs I 1:10-12
+ 10:25 Lûqa 18:18

+ 10:27 Q. Ducarî 6:5, Q. Ducarî 11:13, Yêşû 22:5, Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 22:37, Marqos 12:30

+ 10:28 Q. K’ahîntîyê 18:5, R’omayî 10:5, Galatî 3:12

+ 10:32 Jimar 8:19

+ 10:33 P’adşatî IV 17:34, Yûh’enna 4:9, Yûh’enna 8:48

+ 10:34 Îşaya 1:6
+ 10:38 Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 12:2
+ 10:39 Lûqa 8:35
+ 10:41 Lûqa 12:25
+ 10:42 Zebûr 16:5
• 11:1 Metta 6:9-15, Metta 7:7-11
+ 11:1 Metta 11:2, Marqos 2:18, Yûh’enna 1:35
+ 11:3 Mesele 30:8
+ 11:4 Metta 26:41

+ 11:10 Mesele 8:17, Metta 18:19, Metta 21:22, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:13-14, Yûh’enna I 3:22, Yûh’enna I 5:14

+ 11:13 Destpêbûn 6:5, Metta 12:34, K’arêd Şandîya 2:38

• 11:14 Metta 12:22-30, Metta 12:43-45, Marqos 3:20-27

+ 11:15 P’adşatî IV 1:2, Metta 9:34, Metta 10:25

+ 11:16 Marqos 8:11, Korint’î I 1:22
+ 11:19 Lûqa 9:49, K’arêd Şandîya 19:13
+ 11:22 Îşaya 49:24-25
+ 11:23 Lûqa 9:50
+ 11:26 Petrûs II 2:20
+ 11:27 Lûqa 1:48

+ 11:28 Yûh’enna 13:17, Aqûb 1:22, R’omayî 2:13

• 11:29 Metta 12:38-42, Metta 16:1-4, Marqos 8:11-13

+ 11:31 P’adşatî III 10:1-13, Metta 12:6
+ 11:32 Ûnis 3:5
• 11:33 Metta 6:22-23
+ 11:33 Metta 5:15, Marqos 4:21, Lûqa 8:16

• 11:37 Metta 23:1-36, Marqos 12:38-40, Lûqa 20:45-47

+ 11:38 Marqos 7:3-5
+ 11:42 Lûqa 18:12
+ 11:43 Lûqa 14:7, Lûqa 20:46
+ 11:44 Mesele 26:23
+ 11:48 K’arêd Şandîya 7:51-52
+ 11:49 Metta 21:35

+ 11:50 Nehemîya 9:26, E’yantî 18:24, Destpêbûn 4:8, Yûh’enna I 3:12, Îbranî 11:4, Dîrok II 24:21

+ 11:54 Lûqa 20:20

+ 12:1 Metta 16:6, Marqos 8:15, Korint’î I 5:7-8

+ 12:2 Metta 10:26, Marqos 4:22, Lûqa 8:17

• 12:4 Metta 10:17-20, Metta 10:28-33

+ 12:4 Zebûr 56:4, Zebûr 118:6, Mesele 29:25, Îşaya 51:7, Îşaya 51:12

+ 12:5 Îbranî 10:31
+ 12:7 Metta 6:26, Metta 12:12
+ 12:8 R’omayî 10:9, E’yantî 3:5

+ 12:9 Metta 25:12, Yûh’enna I 2:23, Tîmot’êyo II 2:12

+ 12:10 Metta 12:31-32, Marqos 3:29
+ 12:12 Mesele 16:1
• 12:13 Metta 6:19-21, Metta 6:25-34

+ 12:15 Tîmot’êyo I 6:6-10, Derk’etin 20:17, Zebûr 62:10

+ 12:19 Îşaya 22:13
+ 12:20 Zebûr 39:6, Zanebêj 2:18, Zanebêj 6:2
+ 12:21 Tîmot’êyo I 6:18
+ 12:22 Fîlîpî 4:6, Petrûs I 5:7
+ 12:24 Metta 10:31, Metta 12:12
+ 12:27 P’adşatî III 10:4-7
+ 12:28 Metta 8:26, Metta 14:31, Metta 16:8
+ 12:31 Zebûr 37:4

+ 12:32 Îşaya 40:11, Yûh’enna 10:16, Lûqa 22:29

+ 12:33 Metta 19:21, Lûqa 18:22
• 12:35 Metta 24:45-51
+ 12:36 E’yantî 3:20
+ 12:39 Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2
+ 12:43 Metta 25:21, Yûh’enna 13:17
+ 12:45 Metta 25:5
+ 12:48 Q. K’ahîntîyê 5:17
• 12:49 Metta 10:34-36
+ 12:50 Marqos 10:38
+ 12:51 K’arêd Şandîya 14:4
+ 12:53 Mîxa 7:6
• 12:54 Metta 5:25-26, Metta 16:2-3
+ 12:58 Mesele 25:8
+ 13:1 Lûqa 3:1, Lûqa 23:1
+ 13:2 Îbo 4:7
+ 13:4 Îşaya 8:6, Yûh’enna 9:7, Yûh’enna 9:11
+ 13:6 Îşaya 5:2, Metta 21:19, Marqos 11:13
+ 13:7 Metta 7:19, Lûqa 3:9
+ 13:10 Metta 4:23, Marqos 6:2
+ 13:13 Zebûr 145:14, Zebûr 146:8

+ 13:14 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 13:15, K’arêd Şandîya 18:8, Derk’etin 20:9

+ 13:15 Lûqa 14:5
+ 13:17 Petrûs I 3:16
• 13:18 Metta 13:31-33, Marqos 4:30-32

+ 13:19 Metta 17:20, Lûqa 17:6, Hezeqêl 17:23, Hezeqêl 31:6, Danîyêl 4:12

+ 13:21 Korint’î I 5:6, Galatî 5:9
• 13:22 Metta 7:13-14, Metta 7:21-23
+ 13:25 Metta 25:11-12
+ 13:27 Zebûr 6:8
+ 13:28 Metta 8:12
+ 13:29 Metta 8:11, Efesî 3:6

+ 13:30 Metta 19:30, Metta 20:16, Marqos 10:31

• 13:31 Metta 23:37-39

+ 13:31 Lûqa 3:1, Lûqa 9:7

+ 13:34 Dîrok II 24:21, Nehemîya 9:26, K’arêd Şandîya 7:52, Q. Ducarî 32:11-12, Rʼûtʼ 2:12, Zebûr 147:2

+ 13:35 Zebûr 118:26, Lûqa 19:38
+ 14:1 Lûqa 6:7, Lûqa 20:20
+ 14:3 Metta 12:10, Marqos 3:4
+ 14:5 Lûqa 13:15
+ 14:7 Lûqa 11:43
+ 14:8 Mesele 25:6-7
+ 14:11 Metta 23:12, Lûqa 18:14
+ 14:14 Korint’î I 15:23, T’êsalonîkî I 4:16
• 14:15 Metta 22:1-10
+ 14:15 E’yantî 19:9
+ 14:20 Q. Ducarî 24:5
• 14:25 Metta 10:37-38
+ 14:26 Yûh’enna 12:25
+ 14:27 Metta 16:24, Lûqa 9:23
+ 14:34 Metta 5:13, Marqos 9:50
+ 14:35 Metta 11:15, Lûqa 8:8, E’yantî 2:7
• 15:1 Metta 18:12-14
+ 15:2 Lûqa 5:30, Lûqa 19:7
+ 15:4 Hezeqêl 34:6, Hezeqêl 34:11
+ 15:6 Petrûs I 2:25
+ 15:7 Lûqa 5:31-32
+ 15:12 Q. Ducarî 21:17
+ 15:18 Derk’etin 10:16
+ 15:22 Zekerîya 3:4

+ 15:24 R’omayî 11:15, Efesî 2:1, Efesî 2:5, Kolosî 2:13

+ 15:30 Mesele 29:3
+ 16:8 Yûh’enna 12:36, T’êsalonîkî I 5:5
+ 16:10 Metta 25:21, Lûqa 19:17
+ 16:11 Mesele 24:4
+ 16:13 Metta 6:24
• 16:14 Metta 11:12-13
+ 16:14 Tîmot’êyo I 6:10

+ 16:15 P’adşatî I 16:7, P’adşatî III 8:39, Mesele 21:2, Yêremîya 11:20

+ 16:16 Metta 3:2, Lûqa 4:43, Metta 11:12-13
+ 16:17 Metta 5:18
+ 16:18 Malaxî 2:16, Metta 5:32, Metta 19:19
+ 16:22 Metta 18:10, K’arêd Şandîya 12:15
+ 16:23 Metta 11:23, Metta 8:11
+ 16:24 Lûqa 3:8

+ 16:29 K’arêd Şandîya 26:22, K’arêd Şandîya 28:23

+ 16:31 Metta 28:11-15, Yûh’enna 12:10-11
• 17:1 Metta 18:6-7, Metta 18:21-22
+ 17:1 Lûqa 22:22
+ 17:2 Marqos 9:42
+ 17:3 Q. K’ahîntîyê 19:17, Metta 18:15
+ 17:4 Metta 6:14
+ 17:5 Marqos 9:24
+ 17:6 Metta 17:20, Lûqa 13:19

+ 17:12 Q. K’ahîntîyê 13:3, Lûqa 5:11, Q. K’ahîntîyê 13:46

+ 17:14 Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Metta 8:4, Marqos 1:44, Lûqa 5:14

+ 17:16 Lûqa 5:12, P’adşatî IV 17:34, Yûh’enna 4:9

+ 17:19 Marqos 10:52, Lûqa 7:50, Efesî 2:8
• 17:20 Metta 24:23-28, Metta 24:37-41
+ 17:20 Lûqa 19:11, K’arêd Şandîya 1:6
+ 17:22 Lûqa 5:35, Yûh’enna 8:56
+ 17:23 Marqos 13:21, Lûqa 21:28
+ 17:25 Lûqa 9:22
+ 17:26 Destpêbûn 6:5
+ 17:27 Destpêbûn 6:14, Destpêbûn 7:21

+ 17:29 Destpêbûn 19:16, Destpêbûn 19:24, Petrûs II 2:6-8

+ 17:31 Marqos 13:15
+ 17:32 Destpêbûn 19:26
+ 17:33 Metta 10:39

+ 18:1 Lûqa 21:36, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17

+ 18:7 Zebûr 22:2, Zebûr 88:1, E’yantî 6:10, Marqos 13:20, R’omayî 8:33, Kolosî 3:12, Tîto 1:1

+ 18:8 Îbranî 10:37
+ 18:9 Lûqa 16:15
+ 18:10 K’arêd Şandîya 3:1
+ 18:11 Metta 6:5
+ 18:12 Lûqa 5:33, Lûqa 11:42
+ 18:13 Zebûr 79:9, Danîyêl 9:19
+ 18:14 Metta 23:12, Lûqa 14:11
• 18:15 Metta 19:13-15, Marqos 10:13-16
+ 18:17 Metta 18:3
• 18:18 Metta 19:16-30, Marqos 10:17-31
+ 18:18 Lûqa 10:25
+ 18:19 Zebûr 106:1, Zebûr 119:68
+ 18:20 Derk’etin 20:12-16
+ 18:21 Fîlîpî 3:6
+ 18:22 Lûqa 12:33
+ 18:24 Zebûr 49:6-7

+ 18:27 Destpêbûn 18:14, Îbo 42:2, Yêremîya 32:17, Marqos 14:36

+ 18:28 Lûqa 5:11
+ 18:29 Lûqa 14:26
• 18:31 Metta 20:17-19, Marqos 10:32-34
+ 18:33 Lûqa 9:22, Lûqa 24:7, Yûh’enna 2:19
+ 18:34 Lûqa 2:50, Lûqa 9:45
• 18:35 Metta 20:29-34, Marqos 10:46-52
+ 18:35 Yêşû 6:2, P’adşatî III 16:34

+ 18:38 P’adşatî II 7:12-16, Metta 22:42, Lûqa 1:32

+ 18:42 Lûqa 7:50, Efesî 2:8
+ 19:1 Yêşû 6:2, P’adşatî III 16:34
+ 19:7 Lûqa 5:30, Lûqa 15:2

+ 19:8 Derk’etin 22:1, P’adşatî II 12:6, Lûqa 3:14

+ 19:9 Lûqa 3:8, Yûh’enna 8:33, Yûh’enna 8:39
• 19:11 Metta 25:14-30
+ 19:11 Lûqa 17:20, K’arêd Şandîya 1:6
+ 19:14 Yûh’enna 15:8
+ 19:17 Lûqa 16:10

+ 19:22 Îbo 9:20, Îbo 15:6, P’adşatî III 20:40

+ 19:26 Metta 13:12

+ 19:27 Metta 22:7, Lûqa 20:16

• 19:28 Metta 21:1-11, Marqos 11:1-11, Yûh’enna 12:12-19

+ 19:29 P’adşatî II 15:30, Zekerîya 14:4, K’arêd Şandîya 1:12

+ 19:36 P’adşatî IV 9:13
+ 19:38 Zebûr 118:25-26, Zebûr 148:1
+ 19:39 Metta 21:15-16
+ 19:40 Hebaqûq 2:11
+ 19:41 Yûh’enna 11:35
+ 19:42 Zebûr 81:13, Îşaya 48:18

+ 19:43 Îşaya 29:3, Yêremîya 6:6, Hezeqêl 4:2, Hezeqêl 26:8

+ 19:44 Zebûr 137:9, Lûqa 21:6

• 19:45 Metta 21:12-17, Marqos 11:15-19, Yûh’enna 2:13-22

+ 19:46 Îşaya 56:7, Yêremîya 7:11
• 20:1 Metta 21:23-27, Marqos 11:27-33
+ 20:2 K’arêd Şandîya 4:7
+ 20:4 Lûqa 3:3
+ 20:5 Lûqa 7:30
+ 20:6 Lûqa 7:26, Lûqa 9:8
• 20:9 Metta 21:33-46, Marqos 12:1-12

+ 20:9 Zebûr 80:8, Îşaya 5:1, Stiranêd Silêmane evîntîyê 8:11, Marqos 13:34

+ 20:12 Lûqa 11:48-49
+ 20:13 Metta 3:17, Îbranî 1:1
+ 20:14 Îbranî 1:2
+ 20:15 Îbranî 13:12
+ 20:16 K’arêd Şandîya 13:46
+ 20:17 Zebûr 118:22
+ 20:18 Îşaya 8:14-15, Îşaya 28:16
• 20:19 Metta 22:15-22, Marqos 12:13-17
+ 20:20 Lûqa 6:7, Lûqa 14:1, Lûqa 11:54
+ 20:22 Metta 17:24-25
+ 20:23 Marqos 7:6, Lûqa 12:1
+ 20:25 R’omayî 13:7
• 20:27 Metta 22:23-33, Marqos 12:18-27
+ 20:27 K’arêd Şandîya 23:8
+ 20:28 Q. Ducarî 25:5
+ 20:35 T’êsalonîkî II 1:5
+ 20:37 Derk’etin 3:2, Derk’etin 3:6
+ 20:40 Metta 22:46
• 20:41 Metta 22:41-46, Marqos 12:35-40

+ 20:41 P’adşatî II 7:12-16, Lûqa 1:32, Lûqa 18:38

+ 20:42 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 2:34-35
+ 20:46 Lûqa 11:43
• 21:1 Marqos 12:41-44

+ 21:1 P’adşatî IV 12:9, Metta 27:6, Yûh’enna 8:20

+ 21:4 Korint’î II 8:1-3, Korint’î II 8:12
• 21:5 Metta 24:1-14, Marqos 13:1-13
+ 21:6 Lûqa 19:44

+ 21:8 Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3, Yêremîya 14:14

+ 21:10 Dîrok II 15:6, E’yantî 6:4

+ 21:11 K’arêd Şandîya 11:28, E’yantî 6:8, E’yantî 6:12

+ 21:12 K’arêd Şandîya 4:3, K’arêd Şandîya 17:6, K’arêd Şandîya 18:12, K’arêd Şandîya 24:1, K’arêd Şandîya 25:6

+ 21:15 K’arêd Şandîya 6:10

+ 21:18 P’adşatî I 14:45, P’adşatî II 14:11, K’arêd Şandîya 27:34

• 21:20 Metta 24:15-21, Marqos 13:14-19
+ 21:23 Metta 27:25, T’êsalonîkî I 2:16
+ 21:24 E’yantî 11:2
• 21:25 Metta 24:29-31, Marqos 13:24-27
+ 21:27 Danîyêl 7:13
• 21:29 Metta 24:32-35, Marqos 13:28-31
+ 21:32 Lûqa 9:27

+ 21:33 Zebûr 102:25-26, Îşaya 51:6, Petrûs II 3:10

+ 21:34 Îşaya 24:17

+ 21:36 Metta 25:13, T’êsalonîkî I 5:6, Lûqa 18:1, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17

+ 21:37 Metta 21:23, Metta 26:55

• 22:1 Metta 26:1-5, Metta 26:14-16, Marqos 14:1-2, Marqos 14:10-11, Yûh’enna 11:45-53

+ 22:1 Derk’etin 12:1-30
+ 22:3 Yûh’enna 13:2
+ 22:6 K’arêd Şandîya 1:16

• 22:7 Metta 26:17-25, Marqos 14:12-21, Yûh’enna 13:21-30

+ 22:7 Derk’etin 12:6, Korint’î I 5:7

• 22:14 Metta 26:26-30, Marqos 14:22-26, Korint’î I 11:23-25

+ 22:16 E’yantî 19:9

+ 22:19 Yûh’enna 6:51, Korint’î I 10:16, Korint’î I 11:24

+ 22:20 Derk’etin 24:8, Yêremîya 31:31
+ 22:21 Zebûr 41:9, Yûh’enna 13:18
+ 22:22 K’arêd Şandîya 2:23

• 22:24 Metta 18:1-5, Marqos 9:33-37, Lûqa 9:46-50

+ 22:26 Metta 20:26, Marqos 10:43-44
+ 22:27 Metta 20:28, Yûh’enna 13:4-5
+ 22:28 Îbranî 2:18
+ 22:29 Lûqa 12:32
+ 22:30 Metta 19:28, E’yantî 3:21

• 22:31 Metta 26:31-35, Marqos 14:27-31, Yûh’enna 13:36-38

+ 22:31 Îbo 1:6-12, Amos 9:9
+ 22:32 Yûh’enna 17:9
+ 22:33 Yûh’enna 21:19, K’arêd Şandîya 12:4
+ 22:35 Lûqa 9:3, Lûqa 10:4
+ 22:37 Îşaya 53:12
• 22:39 Metta 26:36-46, Marqos 14:32-42
+ 22:40 Metta 6:13

+ 22:42 Marqos 10:38, Yûh’enna 18:11, Îbranî 5:7, Metta 6:10

+ 22:43 Metta 4:11, Marqos 1:13

• 22:47 Metta 26:47-56, Marqos 14:43-50, Yûh’enna 18:3-11

+ 22:47 K’arêd Şandîya 1:16
+ 22:49 Lûqa 22:38
+ 22:53 Lûqa 20:1, Efesî 6:12

• 22:54 Metta 26:57-58, Metta 26:69-75, Marqos 14:53-54, Marqos 14:66-72, Yûh’enna 18:12-18, Yûh’enna 18:25-27

+ 22:61 Lûqa 22:34
• 22:63 Metta 26:67-68, Marqos 14:65
+ 22:63 Îşaya 50:6

• 22:66 Metta 26:59-66, Marqos 14:55-64, Yûh’enna 18:19-24

+ 22:69 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:56, Îbranî 1:3

+ 22:71 Metta 9:3, Yûh’enna 10:36

• 23:1 Metta 27:1-2, Metta 27:11-14, Marqos 15:1-5, Yûh’enna 18:28-30

+ 23:1 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, K’arêd Şandîya 4:27, Tîmot’êyo I 6:13

+ 23:2 K’arêd Şandîya 17:7, Lûqa 20:25

+ 23:3 Metta 2:2

+ 23:4 Yûh’enna 18:38, Yûh’enna 19:4, Îbranî 4:15

+ 23:7 Lûqa 3:1, Lûqa 9:7

+ 23:8 Lûqa 9:9

• 23:13 Metta 27:15-26, Marqos 15:6-15, Yûh’enna 18:39

• 23:26 Metta 27:32-44, Marqos 15:21-32, Yûh’enna 19:17-27

+ 23:29 Marqos 13:17, Lûqa 21:23
+ 23:30 Hosêya 10:8, E’yantî 6:16
+ 23:31 Hezeqêl 20:47
+ 23:34 K’arêd Şandîya 7:60, Zebûr 22:18
+ 23:35 Îşaya 42:1, Lûqa 9:35, Yûh’enna 10:18
+ 23:41 Lûqa 23:4, Îbranî 4:15

• 23:44 Metta 27:45-56, Marqos 15:33-41, Yûh’enna 19:28-30

+ 23:44 Amos 8:9
+ 23:45 Derk’etin 26:33, Q. K’ahîntîyê 16:2
+ 23:46 Zebûr 31:5, K’arêd Şandîya 7:59
+ 23:48 Lûqa 18:13
+ 23:49 Lûqa 8:2

• 23:50 Metta 27:57-61, Marqos 15:42-47, Yûh’enna 19:38-42

+ 23:53 Îşaya 53:9

+ 23:56 Derk’etin 20:10, Q. Ducarî 5:14

• 24:1 Metta 28:1-10, Marqos 16:1-8, Yûh’enna 20:1-10

+ 24:4 Yûh’enna 20:12
+ 24:7 Lûqa 9:22, Lûqa 18:33, Yûh’enna 2:19
+ 24:8 Yûh’enna 2:22
+ 24:10 Marqos 15:40, Lûqa 8:2-3
+ 24:11 Marqos 16:11
• 24:13 Marqos 16:12-13
+ 24:16 Yûh’enna 20:14
+ 24:18 Yûh’enna 19:25
+ 24:20 K’arêd Şandîya 2:23
+ 24:26 Petrûs I 1:11

+ 24:27 Destpêbûn 3:15, Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 22:8, Jimar 21:9, Jimar 24:17, Q. Ducarî 18:15, P’adşatî II 7:12-14, Zebûr 16:10, Îşaya 7:14, Îşaya 9:2, Îşaya 11:1, Îşaya 50:6, Îşaya 53, Yêremîya 23:5-6, Danîyêl 7:13, Danîyêl 9:24-27, Mîxa 5:2, Zekerîya 9:9, Zekerîya 12:10, Zekerîya 13:7, K’arêd Şandîya 8:35

+ 24:30 Lûqa 9:16

+ 24:34 Korint’î I 15:5

• 24:36 Metta 28:16-20, Marqos 16:14-18, Yûh’enna 20:19-23, K’arêd Şandîya 1:6-8

+ 24:37 Metta 14:26, Marqos 6:49
+ 24:39 Yûh’enna I 1:1
+ 24:41 Yûh’enna 21:5
+ 24:45 K’arêd Şandîya 16:14
+ 24:46 Lûqa 24:27
+ 24:48 K’arêd Şandîya 1:8

+ 24:49 Yûh’enna 14:26, K’arêd Şandîya 1:8, K’arêd Şandîya 1:4, K’arêd Şandîya 2:4

• 24:50 Marqos 16:19-20, K’arêd Şandîya 1:9-11

+ 24:50 Metta 21:17, Lûqa 19:29, Yûh’enna 11:18, K’arêd Şandîya 1:9

+ 24:52 Metta 28:9

+ 24:53 K’arêd Şandîya 2:46, K’arêd Şandîya 3:1, K’arêd Şandîya 5:21

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/KKD/KKDL/Kurmancî__Tran.azw3

Ferhengok

Ferhengok

1. A
2. B
3. C
4. Ç
5. D
6. E
7. Ê
8. F
9. G
10. H
11. Î
12. J
13. K
14. L
15. M
16. N
17. O
18. P
19. Q
20. R
21. S
22. Ş
23. T
24. Û
25. V
26. W
27. X
28. Y
29. Z

Abba

Mizgînî

Ferhengok

– bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

Adem

Mizgînî

Ferhengok

– însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

Alfa û Omêga

Mizgînî

Ferhengok

– Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

Artemîs

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

Arxêlayo

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

Aryopago

Mizgînî

Ferhengok

– girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

Axaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke mezine welatê Yûnanistanê bû. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan, hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê.

afû (afûkirin, afûbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– baxşandin.

amîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

anîne sêrî

Mizgînî

Ferhengok

– anîne cî, mîyaserkirin, t’emamkirin.

anîso

Mizgînî

Ferhengok

– (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

aramî

Mizgînî

Ferhengok

– zimanê aramî nêzîkî zimanê îbranî ye. Ji sala 600-î berî bûyîna Îsa ew nava sîyasetê û k’ir’în-firotana Asya R’oavayêda zimanekî navmiletîyêyî mezinî bû. Hêna Îsa Mesîhda aramî zimanê cihûyêd Filistînêyî her dem bû, usa jî îbranî û yûnanî dihatine xeberdanê. Peymana Nûda çend cî hene, wekî nivîsk’arêd Mizgînîyê xeberêd Îsa bi zimanê aramî nivîsîne û paşê welger’andine yûnanî. Metta 23:7; Marqos 5:41; 7:34; 15:22; K’arêd Şandîya 4:36; Galatî 1:18.

avzê (nexweşîya avzê)

Mizgînî

Ferhengok

– ava zer jê diçe.

Babîlon

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

Bae’l

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

Bajarê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

Baraq

Mizgînî

Ferhengok

– yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

Barnabas

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

Bav (Bavê E’zmana)

Mizgînî

Ferhengok

– ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

Baxşandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê gunêd me dibaxşîne

Metta 26:28; Marqos 11:25-26; K’arêd Şandîya 5:31; 10:43; 26:18; Efesî 1:7; Kolosî 1:13-14; 2:13-14; Îbranî 10:17-18; Yûh’enna I 1:8–2:2.

Gerekê em jî gunêd yêd din bibaxşînin

Metta 6:12-15; 18:21-35; Marqos 11:25; Lûqa 6:37; 17:3-4; Korint’î II 2:5-11; Efesî 4:31-32; Kolosî 3:13.

Belzebûl

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

Beytleh’m

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

Bêt’-Êl

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê p’adşatîya Îsraêlêyî bakurê bû. Sêsid salî ew cîkî gelekî e’yan bû bona h’ebandinê. P’adşatî III 12:28-30; P’adşatî IV 23:15.

Bijartî (Yê Bijartî)

Mizgînî

Ferhengok

– bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

Bilam

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

Binyamîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

Birahîm

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

badîhewa

Mizgînî

Ferhengok

– vala, p’ûç’.

bajarvanêd R’omayê

Mizgînî

Ferhengok

– ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

bakur

Mizgînî

Ferhengok

– mifriq, şimal.

bap’êş

Mizgînî

Ferhengok

– (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

başûr

Mizgînî

Ferhengok

– mişriq, ce’nûb.

bawerî

Mizgînî

Ferhengok

– «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona xilazbûnê

Yûh’enna 1:12; 3:15-18; 3:36; 6:47; 14:6; 20:31; K’arêd Şandîya 4:12; 16:30-31; R’omayî 3:20-22; 10:9-10; Galatî 2:16; Efesî 2:8-9.

bona jîyîna mesîhîyê

Marqos 11:22-25; Lûqa 17:5-6; Yûh’enna 14:1; R’omayî 5:1-2; 14:22-23; Korint’î I 13:13; Korint’î II 5:6-7; Galatî 5:6; Îbranî 11; Aqûb 1:2-8; 2:14-26; Petrûs I 1:3-9.

bej

Mizgînî

Ferhengok

– zihayî, e’rd.

belg

Mizgînî

Ferhengok

– p’elê darê.

berdilî

Mizgînî

Ferhengok

– baristanî.

beret’e

Mizgînî

Ferhengok

– laşê mirîya yan h’eywên.

berê deremeta pêşin

Mizgînî

Ferhengok

– Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

berzeqî

Mizgînî

Ferhengok

– turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

ber’î

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

betavebûn

Mizgînî

Ferhengok

– undabûn.

beyt’

Mizgînî

Ferhengok

– qewl, hizingirt.

bêolîtî

Mizgînî

Ferhengok

– bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

biharet

Mizgînî

Ferhengok

– pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

bihê

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

bik’ir

Mizgînî

Ferhengok

– keç’ik, qîza mêrnekirî.

binelî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

bivir

Mizgînî

Ferhengok

– balt’e.

bixûr

Mizgînî

Ferhengok

– şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11).

Bixûrê e’rebî

bîlan

Mizgînî

Ferhengok

– zanebûnêda serxwe.

buhişt

Mizgînî

Ferhengok

– cinet.

Cefadîtin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 8:18-25; 8:28; Korint’î II 1:4; 4:16-18; Aqûb 1:2-4; Petrûs I 1:6-9; 2:19-21; 5:8-10.

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

Cejina H’olikçêkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– her sal payîzê ji 15-a h’eta 21-ê meha Tişrîyê ye (weke yekê meha 10-a, awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r’ezêd xwe, h’olik çêdikirin û wanda h’eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa P’êxember miletê Îsraêlê ji Misirê derxist û ew çil salî konada man. Yûh’enna 7:2; Qanûna K’ahîntîyê 23:33-36, 39-42; Qanûna Ducarî 16:13-15; Nehemîya 8:13-18.

Cejina Nanê Şkeva

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê

Mizgînî

Ferhengok

– Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22; 1 Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

Celîle

Mizgînî

Ferhengok

– qezake bakura Îsraêlê ye. Bajarê Nisretê wira ye. Îsa li wir mezin bû û dannasîn kir.

Cihûda

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

Cihûstan

Mizgînî

Ferhengok

– qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

Civîna Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 16:13-20; K’arêd Şandîya 2:41-42; R’omayî 12:4-8; Korint’î I 12:12-30; Efesî 1:22-23; 2:19-22; 4:1-16; Kolosî 1:18; Îbranî 10:24-25; Petrûs I 2:4-10; E’yantî 19:5-10.

ce’nime (doje)

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî GEENNA ye, bi îbranî GEHINNOM e. Ew xwexa cîyê cefê h’eta-h’etayê ye, bona ewêd ku wê R’oja Axretê dîwana wan bibe. Doje ew hema xût ce’nime ye, her du xeber vê k’itêbêda hatine xebitandinê. Ce’nime: Metta 5:29-30; 10:28; 23:15; Marqos 9:43, 45, 47; Lûqa 12:5. Doje: Metta 5:22; 18:9; 23:33; Aqûb 3:6.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 10:28; 13:41-42; 13:47-50; 25:41-46; Lûqa 16:23-26; T’êsalonîkî II 1:9; E’yantî 20:10-15; 21:8.

ce’t’rî

Mizgînî

Ferhengok

– tûzik.

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

cihû

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

cin

Mizgînî

Ferhengok

– hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

cinak’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

civîn

Mizgînî

Ferhengok

– 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18, 24), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

civîna giregira (ya cihûya)

Mizgînî

Ferhengok

– ew civînek (miclîsek) bû, ku têda giregirêd cihûya li hev dicivîyan. 200 salî berî Îsa Mesîh girtî h’eta 200 salî pey Îsa Mesîhr’a ew dîwana cihûya bû. Civata giregirêd cihûya weke h’eftê meriva bû, ew k’ahîn, r’ûspî û qanûnzane bûn. Ew li hev r’ûdiniştin û bi hev dişêwirîn. Serekk’ahîn xwexa jî serekê Civîna Giregira bû. Civîna Giregira berpirsîyarê miletê Îsraêlê bû. Ew cezayêd ku ne yêd mirinê bû şixulê wan bû. Lê cezayêd mirinê danîne ber dîwana serwêrêd r’omayîya. Lema Civîna Giregira Îsa şandine cem welîyê R’omayî, Pîlato. Yûh’enna 11:47; 18:31; Lûqa 22:52, 66-71, 66. K’arêd Şandîya 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1 û yêd mayîn.

Civîna giregirêd cihûya

çeng

Mizgînî

Ferhengok

– hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10).

Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

ç’e’vder

Mizgînî

Ferhengok

– forq, qav, ner’êda.

ç’êjik

Mizgînî

Ferhengok

– ç’êlik.

ç’îyayê Zeyt’ûnê

Mizgînî

Ferhengok

– ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

Dua

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Hînkirin bona dua

Metta 6:5-13; 7:7-11; 18:19-20; Marqos 11:24-25; Lûqa 11:1-13; 18:1-8; 21:36; Yûh’enna 14:13-14; 15:7; 16:23-26; R’omayî 8:26-27; 12:12; Efesî 2:18; 6:18; Fîlîpî 4:6-7; Kolosî 4:2; T’êsalonîkî I 5:17; Tîmot’êyo I 2:1-4; 2:8; 4:4-5; Îbranî 4:16; 10:19-22; Aqûb 1:5-8; 4:2-3; 5:13-18; Petrûs I 4:7; Yûh’enna I 3:21-22; 5:14-15.

Meselêd duakirinê

Metta 11:25-26; 14:23; 19:13-15; Marqos 1:35; Lûqa 5:16; 6:12; 22:32; 22:39-46; Yûh’enna 11:41-42; 17:1-26; K’arêd Şandîya 4:24-31; 16:25; 20:36; 21:5; R’omayî 1:9-10; 10:1-2; 15:30-33; Korint’î II 12:7-10; Efesî 1:15-20; 3:14-21; 6:19-20; Fîlîpî 1:3-5; 1:9-11; Kolosî 1:9-12; 4:3-4; T’êsalonîkî I 3:9-13; T’êsalonîkî II 1:11-12; 3:1-5; Îbranî 5:7; 7:25.

Xemkirina Xwedê

Metta 6:25-34; 10:29-31; K’arêd Şandîya 14:15-17; R’omayî 8:28; 11:36; Kolosî 1:17; Îbranî 1:3; Aqûb 4:13-16.

darçîn

Mizgînî

Ferhengok

– bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

definkirin

Mizgînî

Ferhengok

– veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

dehek

Mizgînî

Ferhengok

– Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

derdan

Mizgînî

Ferhengok

– firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

dersdar

Mizgînî

Ferhengok

– (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

dil

Mizgînî

Ferhengok

– bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

dîtindar

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29, 31).

dîyarê mirîya

Mizgînî

Ferhengok

– (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

dîyarîya t’evayîşewatê

Mizgînî

Ferhengok

– Dîyarî û qurbanêd cûr’e-cûr’e hebûn. Dîyarîyêd t’evayîşewatê bizin, berx û canega bûn. Ew r’ojê du cara bi hevr’a ser gorîgeha p’aristgehêda dihatine şewitandinê. Lê qurbanêd din t’enê p’arç’êd wan dihatine şewitandinê. Qanûna K’ahîntîyê 1:3-9; Îbranî 13:11.

doje

Mizgînî

Ferhengok

– ce’nime. Ji k’erema xwe bin xebera «ce’nime»-da bixûnin.

dur’

Mizgînî

Ferhengok

– kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6).

T’or’ê dur’a

Egrîpa

Mizgînî

Ferhengok

– Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

Esaw

Mizgînî

Ferhengok

– Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

E’firandina dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:4; Yûh’enna 1:3; K’arêd Şandîya 14:15; 17:24-26; Korint’î I 8:6; Kolosî 1:15-16; Îbranî 1:2; 11:3; E’yantî 4:11.

E’zman

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 12:32-34; Yûh’enna 14:1-3; Korint’î II 5:1-8; Fîlîpî 1:23; Kolosî 3:1; Petrûs I 1:4-5; E’yantî 4:1-11; 21:1-4; 21:22–22:5; 22:14-15.

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

Êlîşa

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

Êlyas

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

êlekzirih’

Mizgînî

Ferhengok

– k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

êlimî wî bûn

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlî wî bûn, ber ta bûn, guhdarîya wî kirin.

êpîkûrî

Mizgînî

Ferhengok

– şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

Firewin

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

fatimok

Mizgînî

Ferhengok

– cûr’ekî kevotka ye.

fêrisî

Mizgînî

Ferhengok

– nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

firtone

Mizgînî

Ferhengok

– bahoz, bobelîsk.

fitilokêd ajotinê

Mizgînî

Ferhengok

– zivir’ok.

Gîdeyon

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

Gune

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Gune çi ye?

R’omayî 1:18-32; 8:5-8; Galatî 5:19-21; Efesî 2:1-3; 5:3-5; Kolosî 3:5-10; Aqûb 4:17; Petrûs I 4:3; Yûh’enna I 3:4-5.

H’emû meriva gune kirîye

Yûh’enna 8:7-9; R’omayî 3:9-20; 3:23; 5:12; Galatî 3:22; Yûh’enna I 1:8-10.

H’ewce ye ku meriv ji cezayê guna xilaz bin

Metta 10:28; 13:41-42; Yûh’enna 3:18-20; 3:36; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 1:18-19; 6:23; Galatî 6:7-8; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî II 1:7-9; Îbranî 9:27; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; Cihûda 7; E’yantî 20:11-15.

Gur’a Xwedê bikin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 14:15, 21, 23-24; 15:10-17; R’omayî 13:8-10; Petrûs I 1:14-16; Yûh’enna I 2:3-8; 3:22-24; Yûh’enna II 5-6.

gelîyê hey-wayê

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

gemîvan

Mizgînî

Ferhengok

– (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

gemîwargeh

Mizgînî

Ferhengok

– lîman, bender.

girav

Mizgînî

Ferhengok

– (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

gorî

Mizgînî

Ferhengok

– qurban, nedir.

gorîgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51.

Gorîgeh

Gorîgeha bixûrê

gune, gunek’ar

Mizgînî

Ferhengok

– t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

gur’a filankesê kirin

Mizgînî

Ferhengok

– bi ya filankesê kirin, bi gotina filankesê bû, guhdarîya filankesê kirin.

Habîl

Mizgînî

Ferhengok

– Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

Hacer

Mizgînî

Ferhengok

– carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

Harûn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

Hermês

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

Hêrodes

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd dirêjayîyê | şe’detîya wan cîya
zend | pîxus | 45 santî yan weke nîv mêtir (ji serê t’ilîyê h’eta e’nîşkê) | E’yantî 21:17
mîl | milyon (r’omayî) | 1.5 kîlomêtir | Metta 5:41

H’ESABÊD PÎVANÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd pîvanê | şe’detîya wan cîya
kod | saton (aramî) | derdaneke qasî 13 lîtir av hildida | Metta 13:33; Lûqa 13:21
k’ûp | batos (îbranî) | derdaneke qasî 35 lîtir av hildida | Lûqa 16:6
ç’e’l | koros (îbranî) | derdaneke qasî 390 lîtir av hildida | Lûqa 16:7

H’izkirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê me h’iz dike

Yûh’enna 3:16; R’omayî 5:8; Efesî 2:4-5; Yûh’enna I 4:9-10.

Gerekê em Xwedê h’iz bikin

Metta 22:37-38; Marqos 12:28-30; Yûh’enna 14:21; Petrûs I 1:8; Yûh’enna I 5:3.

Gerekê em hevdu h’iz bikin

Metta 5:43-48; 22:39; Yûh’enna 13:34-35; 15:12-17; R’omayî 12:9-10; 13:8-10; Korint’î I 13:1-13; 16:14; Galatî 5:13-14; T’êsalonîkî I 4:9-10; Petrûs I 4:8; Yûh’enna I 2:9-11; 3:11-18; 4:7-21.

H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 22:15-22; K’arêd Şandîya 5:27-29; R’omayî 13:1-7; Tîmot’êyo I 2:1-4; Tîto 3:1; Petrûs I 2:13-17.

halêlûya

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

hebûk

Mizgînî

Ferhengok

– malê dinê, dewlemendtî, p’ere.

herem

Mizgînî

Ferhengok

– dîwanxane, cîyê herî jorin.

hevîrtir’şk

Mizgînî

Ferhengok

– (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

hêşî

Mizgînî

Ferhengok

– devê be’rê, k’ewşen.

hilatin (li yekî hilatin)

Mizgînî

Ferhengok

– dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

hîndar

Mizgînî

Ferhengok

– merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

hîvk’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

hosanna

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

h’edî

Mizgînî

Ferhengok

– h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

h’elal û h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– 1. bona cihûya ev fe’mîn bi xwarin-vexwarinê, şûştin-veşûştinê û r’abûn-r’ûniştina e’mirê merivava girêdayî bûye. Li gora Qanûna Mûsa cûr’e-cûr’e h’eywan h’eram dihatine h’esabê: Mesele çend cûr’e teyrede, beraz, çend h’eywanêd be’rêda û h’emû me’regîsk usa jî cinyazê mirîya, merivêd k’otî û yêd bi nexweşîyêd ç’erm (Qanûna K’ahîntîyê 11; Qanûna Ducarî 14:3-21). Heger yekî destê xwe bida merivekî k’otî yan cinyazekî bik’eta, ew îdî dih’er’imî, h’eram dibû û ne cayîz bû, wekî ew meriv têk’eta nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz. Kin gotî, gava yekî tiştek ji qanûna cihûya der bikira, ew h’eram dihate h’esabê. Cûr’e-cûr’e e’det bona h’elalbûna yekî h’eram hebûn. Mesele, gerekê qurban bida û bi avê bihata şûştinê. Bona çend cûr’eyêd h’elalbûnê gerekê k’ahîn jî li merivê h’elalbûyî binihêr’îya û bigota ku ew îdî h’elal bûye yan na (Qanûna K’ahîntîyê 13). Îsa guh neda e’detêd kal-bava hindava vê pirsêda û çend tişt miqabilî fikirêd qanûnzan û fêrisîya digot (Marqos 7:1-24). Usa jî Îsa destê Xwe da merivêd k’otî (ku h’eram dihatine h’esabê) û ew hin qenc dikirin, hin jî paqij dikirin (Metta 8:1-4). Û qewata Wî ser r’uh’êd h’eram jî hebû, cin ji cinak’etîya (ku h’eram dihatine h’esabê) derdixistin û qenc dikirin (Lûqa 4:30-36).

2. H’elal fire tê fe’mkirinê, çawa kirinêd pîroz, bê qelpî, bê dizî, bê h’ilek’arî, bi k’eda h’elal, usa jî jin-mêr h’elalê hev tên gotinê heger ew hindava hevda h’elal in, ne ç’e’vder in. H’eramî jî çawa ek’sê h’elalîyê ye.

h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Îsa

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye

Metta 11:27-30; 16:13-17; Lûqa 1:35; Yûh’enna 1:1-18; 5:19-29; 6:35-40; 8:58; 11:25-27; 14:5-11; 17:1-5; 20:26-31; K’arêd Şandîya 3:13-16; 4:10-12; R’omayî 1:3-4; Korint’î I 1:9; Korint’î II 4:4-6; 5:21; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:5-11; Kolosî 1:15-20; 2:9-10; Îbranî 1:1-14; 7:26-28; Yûh’enna I 2:1-2; 5:20; E’yantî 1:12-18; 19:11-16.

Kur’ê Xwedê çawa meriv hate dinê

Yûh’enna 1:14; Lûqa 1:26-38; Metta 1:18-25; Lûqa 2:1-20; Metta 2:1-23; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:6-7; Îbranî 2:14-18.

Îsa meriv hîn dikirin û yêd nexweş qenc dikirin

Metta 4:23-25; 7:28-29; 9:35-36; 11:1-6; Lûqa 4:14-44; Yûh’enna 20:30-31; K’arêd Şandîya 10:36-38.

Îsa gelek k’eremet dikirin

Ji k’erema xwe li Navnîşa K’eremetêd Îsa Mesîh binihêr’in.

Serwêra Îsa girtin û cezayê mirinê dane wî

Metta 26:47-68; 27:1-2; 27:11-31; Marqos 14:43-65; 15:1-20; Lûqa 22:47-53; 22:63-71; 23:1-25; Yûh’enna 18:1-14; 18:19-24; 18:28–19:16.

Îsa hate xaçkirinê

Metta 27:32-56; Marqos 15:21-41; Lûqa 23:26-49; Yûh’enna 19:17-37.

Îsa hate definkirinê

Metta 27:57-66; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42.

Îsa ji mirinê r’abû û xwe gelekava e’yan kir

Metta 28:1-20; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-49; Yûh’enna 20:1–21:14; K’arêd Şandîya 1:3-8; 2:24-32; 3:15; 4:10; 4:33; 10:39-43; 13:29-39; 17:2-3; 17:30-31; R’omayî 1:4; 4:24-25; Korint’î I 15:3-8; 15:12-21; E’yantî 1:18.

Îsa çû e’zmên

Lûqa 24:50-51; K’arêd Şandîya 1:9-11; 2:32-36; 5:30-31; R’omayî 8:34; Efesî 1:20-23; Fîlîpî 2:9-11; Îbranî 1:3-11; 2:9; 4:14-16; 7:25-26; 10:12-14; Petrûs I 3:22.

Îsa wê dîsa veger’e

Metta 24:29-44; Yûh’enna 14:1-3; K’arêd Şandîya 1:10-11; 3:19-21; Fîlîpî 3:20-21; Kolosî 3:4; T’êsalonîkî I 1:9-10; 3:13; 4:13–5:11; T’êsalonîkî II 1:6-10; 2:1-4; Tîmot’êyo I 6:13-15; Tîmot’êyo II 4:8; Îbranî 9:28; Petrûs II 3:1-18; Yûh’enna I 3:1-3; E’yantî 1:7; 22:12-13.

Dîwana Xwedê bi destê Îsa Mesîh e

Metta 7:21-23; 16:24-27; 25:31-46; Yûh’enna 3:18-21; 5:24-29; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 2:1-11; 14:10-12; Korint’î I 3:10-15; 4:5; Korint’î II 5:9-10; T’êsalonîkî II 1:5-10; Îbranî 9:27-28; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; E’yantî 20:11-15.

Îshaq

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

Îsraêl

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

Îşaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

îbranî

Mizgînî

Ferhengok

– navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

îlahî

Mizgînî

Ferhengok

– hê bona wê yekê, hê zêde.

înk’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

îqrarkirin

Mizgînî

Ferhengok

– erêyîkirin, şêkirandin.

îsaf

Mizgînî

Ferhengok

– wicdan.

îtoyîn

Mizgînî

Ferhengok

– r’obet, sosret.

Ji gunekirinê veger’in

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:31-32; 19:3-9; Lûqa 16:18; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:10-16.

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

Jîyîna malêda

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona jin û mêra

Metta 19:4-6; Korint’î I 7:1-16; Efesî 5:21-33; Kolosî 3:18-19; Tîto 2:3-5; Îbranî 13:4; Petrûs I 3:1-7.

bona zar’a

Metta 15:3-6; Lûqa 2:51; Efesî 6:1-3; Kolosî 3:20; Tîmot’êyo I 5:4, 8; Îbranî 12:7-11.

bona dê û bava

Efesî 6:4; Kolosî 3:21; Tîmot’êyo I 3:4-5.

bona jinebîya

K’arêd Şandîya 6:1; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:39-40; Tîmot’êyo I 5:3-16; Aqûb 1:27.

jîyîna h’eta-h’etayê

Mizgînî

Ferhengok

– e’mirê h’eta-h’etayê, jîyîna herheyê, h’eyata ebedî.

Kenan

Mizgînî

Ferhengok

– navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5).

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Kur’ê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)

Mizgînî

Ferhengok

– Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

Kur’ê Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
1. *K’eremeta de’wata Qanayêda | – | – | – | 2:1-11
2. Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike | – | – | – | 4:46-54
3. Îsa r’uh’ê h’eram derdixe | – | 1:23-26 | 4:33-35 | –
4. Qenckirina xwesîya Petrûs û nexweşêd din | 8:14-16 | 1:30-34 | 4:38-41 | –
5. *Girtina me’sîya | – | – | 5:4-11 | –
6. Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike | 8:2-4 | 1:40-42 | 5:12-13 | –
7. Îsa şilûşe’t dibaxşîne û qenc dike | 9:2-7 | 2:3-12 | 5:18-25 | –
8. Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe | – | – | – | 5:1-9
9. Qenckirina merivê destk’işîyayî | 12:10-13 | 3:1-5 | 6:6-10 | –
10. Îsa xulamê sersedekî qenc dike | 8:5-13 | – | 7:1-10 | –
11. **Saxbûna kur’ê jinebîya Nayînê | – | – | 7:11-15 | –
12. Qenckirina yê kor û lal | 12:22 | – | 11:14 | –
13. *Îsa firtonê diseqir’îne | 8:23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 | –
14. Qenckirina du cinak’etîyê Gerdarînê | 8:28-34 | 5:1-20 | 8:26-39 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
15. **Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş | 9:18-26 | 5:21-43 | 8:40-56 | –
16. Îsa du kora qenc dike | 9:27-31 | – | – | –
17. Îsa yê lal qenc dike | 9:32-33 | – | – | –
18. *Îsa pênc h’ezara t’êr dike | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
19. *Îsa p’îya li ser avêr’a diçe | 14:25-33 | 6:45-51 | – | 6:19-21
20. Bawerîya k’ulfeta kenanî | 15:21-28 | 7:24-30 | – | –
21. Qenckirina geleka | 15:29-31 | – | – | –
22. Qenckirina yê lal | – | 7:31-37 | – | –
23. *Îsa çar h’ezara t’êr dike | 15:32-38 | 8:1-9 | – | –
24. Qenckirina korê Beytsaydayê | – | 8:22-26 | – | –
25. Qenckirina yê cinak’etî | 17:14-18 | 9:17-29 | 9:38-43 | –
26. *Xercê p’aristgehê zikê me’sîda | 17:24-27 | – | – | –
27. Vekirina ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor | – | – | – | 9:1-7
28. Qenckirina k’ulfeta qoncikî | – | – | 13:10-13 | –
29. Qenckirina merivê avzê | – | – | 14:1-4 | –
30. Qenckirina dehe k’otîya | – | – | 17:11-19 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
31. **Îsa Lazarê mirî sax dike | – | – | – | 11:1-44
32. Qenckirina du korê Erîhayê | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 | –
33. *Dara hêjîrêye h’işkbûyî | 21:18-22 | 11:12-14, 20-25 | – | –
34. Îsa guhê xulamê serekk’ahîn pêva dike | – | – | 22:50-51 | –
35. *Girtina me’sîyaye bi k’eremet | – | – | – | 21:1-11

R’êzêd bê steyrk cîyêd k’eremetêd qenckirina meriva didine k’ifşê.

R’êzêd yek steyrk (*) cîyêd wan k’eremeta didine k’ifşê, li k’u h’ukumê Îsa ser t’ebîyetê xuya bûye.

R’êzêd du steyrk (**) cîyêd k’eremetêd saxkirina mirîya didine k’ifşê.

K’itêba Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– hin Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz, awa gotî «Bîblîya» ku tê welger’andinê «K’itêba ser k’itêbar’a».

K’itêba Zebûra

Mizgînî

Ferhengok

– k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

K’omekdayîn

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:1-4; 7:12; 25:31-46; Lûqa 3:10-11; 6:38; K’arêd Şandîya 11:27-30; Korint’î I 10:24; Korint’î II 8:1-15; 9:1-15; Galatî 6:9-10; Fîlîpî 4:14-19; Îbranî 10:24; 13:1-3; 13:16; Aqûb 1:27; 2:15-16; Yûh’enna I 3:16-18.

K’urdî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

2 pol | qur’ûşek
4 qur’ûş | diravekî çarqur’ûşê
64 qur’ûş | zîvek
4 zîv | nalekî çarzîvê
100 zîv | zêr’ek
6000 zîv | telantekî zîv
180 000 zîv | telantekî* zêr’

* T’arîxêda çend cûr’e telant hebûn, ew qur’nava girêdayî bûn. Telantêd zêr’în jî hebûn ku ji 180 000 zîva qîmettir bûn.

kela

Mizgînî

Ferhengok

– h’ebs, zindan, girtîgeh.

kenanî

Mizgînî

Ferhengok

– miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

kulî

Mizgînî

Ferhengok

– hespê gîhê, sîyarê bûkê.

Kulî

k’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

k’atib

Mizgînî

Ferhengok

– nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

k’efen

Mizgînî

Ferhengok

– ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

k’efîl (standin)

Mizgînî

Ferhengok

– (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

k’erem

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)

Mizgînî

Ferhengok

– r’esîtkirina guna, baxşandina guna. «K’ew» tê fe’mkirinê çawa şewitandin, r’esîtkirin.

k’êlek

Mizgînî

Ferhengok

– tenişt.

k’êmûn

Mizgînî

Ferhengok

– (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

k’inîşt

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin.

K’inîşt

k’irk’ût

Mizgînî

Ferhengok

– (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

k’ofî

Mizgînî

Ferhengok

– Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4, 10 û yêd mayîn.

K’ofî

k’otî (k’otîbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

k’ozî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

k’ulfet

Mizgînî

Ferhengok

– jin, pîrek.

k’umr’eşîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

k’urx

Mizgînî

Ferhengok

– k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

Lêwî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin.

Lêwî û k’ahîn

Lût

Mizgînî

Ferhengok

– birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

leck’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

lêyî

Mizgînî

Ferhengok

– tofan.

lîl

Mizgînî

Ferhengok

– xîzge, qûm, çemûr’.

lomekirin

Mizgînî

Ferhengok

– neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

lûfika be’rê

Mizgînî

Ferhengok

– lîfika (kulavê) be’rê.

MESELÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
1. Xwêya bê te’m | 5:13 | 9:50 | 14:34-35
2. Ç’ira ser p’êç’irê | 5:14-16 | 4:21-22 | 8:16-17, 11:33
3. Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m | 7:24-27 | – | 6:47-49
4. Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake | 9:16 | 2:21 | 5:36
5. Şerava nû nakine meşkêd kevin | 9:17 | 2:22 | 5:37-39
6. Mesela t’oximr’eş | 13:3-8, 18-23 | 4:3-8, 14-20 | 8:5-8, 11-15
7. Mesela genim û zîwanê | 13:24-30, 36-43 | – | –
8. Mesela du deyndara | – | – | 7:41-43
9. T’oximê ku digihîje | – | 4:26-29 | –
10. H’eba t’oximê xerdalê | 13:31-32 | 4:30-32 | 13:18-19
11. Hevîrtir’şk | 13:33 | – | 13:20-21
12. Xizna veşartî | 13:44 | – | –
13. Dur’ê qîmet | 13:45-46 | – | –
14. T’or’a avîtî | 13:47-50 | – | –
15. R’astîyêd kevin û nû | 13:52 | – | –
16. Xulamê ku nabaxşîne | 18:23-35 | – | –
17. Mesela samerîyê qenc | – | – | 10:30-37
18. Mêvanê nîvê şevê û sê nan | – | – | 11:5-8
19. Dewletîyê bê fe’m | – | – | 12:16-21
20. Xulamê h’işyar | – | 13:35-37 | 12:35-40
Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
21. Xulamê amin û xulamê bêamin | 24:45-51 | – | 12:42-48
22. Mesela dara hêjîrêye bê ber | – | – | 13:6-9
23. Yêd ku li navê xwe diger’in | – | – | 14:7-14
24. Mesela şayîya giran | – | – | 14:16-24
25. Çawa bibine şagirtê Îsa | – | – | 14:25-33
26. Peza undabûyî | 18:12-14 | – | 15:3-7
27. Zîvê undabûyî | – | – | 15:8-10
28. Kur’ê undabûyî û birê wî | – | – | 15:11-32
29. Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt | – | – | 16:1-13
30. Merivê dewletî û Lazarê feqîr | – | – | 16:19-31
31. Borcdarîya xulamê amin | – | – | 17:7-10
32. Mesela jinebîyê û h’akim | – | – | 18:1-8
33. Mesela fêrisî û xercgir | – | – | 18:9-14
34. Mesela dehe zêr’a | (25:14-30) | – | 19:11-27
35. P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan | 20:1-16 | – | –
36. Mesela du kur’a | 21:28-32 | – | –
37. Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana | 21:33-44 | 12:1-11 | 20:9-18
38. Mesela de’watê | 22:1-14 | – | –
39. Dersa dara hêjîrê | 24:32-35 | 13:28-31 | 21:29-33
40. R’oj û sih’et ne e’yan e | – | 13:33-37 | –
41. Mesela dehe qîzêd bik’ir | 25:1-13 | – | –
42. Mesela sê xulama | 25:14-30 | – | (19:11-27)
43. Pez û bizin | 25:31-46 | – | –

Melk’î-Sadiq

Mizgînî

Ferhengok

– P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

Meryem

Mizgînî

Ferhengok

– Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

Mesîh

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

Mirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 6:39-40; 11:17-27; 14:1-4; R’omayî 6:10-11; 8:38-39; 14:7-9; Korint’î I 15:12-58; Korint’î II 5:1-10; Fîlîpî 1:20-24; T’êsalonîkî I 4:13-18; Îbranî 2:14-15; E’yantî 14:13; 21:1-4; 22:1-5.

Misir

Mizgînî

Ferhengok

– welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

Mizgînî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 24:14; K’arêd Şandîya 16:10; 20:24; R’omayî 1:2-4; 16-17; Korint’î I 1:17-25; 15:1-7; Galatî 1:6-12; Efesî 1:13; Fîlîpî 1:27; Kolosî 1:5-6; T’êsalonîkî I 1:5; T’êsalonîkî II 2:14; Tîmot’êyo II 1:8-11; 2:8-10.

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)

Mizgînî

Ferhengok

– «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

Mîrêcin

Mizgînî

Ferhengok

– (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 13:19; 25:41; Lûqa 4:1-13; 22:3-4; Yûh’enna 8:42-44; Korint’î II 2:10-11; 4:4; 11:13-15; Efesî 2:2; T’êsalonîkî I 2:18; T’êsalonîkî II 2:9-12; Petrûs I 5:8-9; Yûh’enna I 3:8-10; E’yantî 12:7-12; 20:1-3; 20:10.

Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5, 16 û yêd mayîn.

mala Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

mana

Mizgînî

Ferhengok

– Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

meriv

Mizgînî

Ferhengok

– mirov, însan.

mesîhî

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

milyak’et

Mizgînî

Ferhengok

– Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19, 26).

mirarî

Mizgînî

Ferhengok

– (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

mizgîndar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

mîrat’

Mizgînî

Ferhengok

– hebûka bavê, war, wêris.

NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

K’urdî

Yûnanî

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ

Nexweşî û qenckirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:23-25; 9:35; 11:2-5; K’arêd Şandîya 3:1-6; 8:4-8; 19:11-16; 28:8-9; Korint’î I 12:9; 12:29-30; Korint’î II 12:7-10; Tîmot’êyo I 5:23; Tîmot’êyo II 4:20; Aqûb 5:14-15.

Ne’man

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

Ne’meyêd Kelê

Mizgînî

Ferhengok

– Efesî, Fîlîpî, Kolosî û Filîmon. Ev ne’me wextê Pawlos kelêda bû hatine nivîsarê. Efesî 3:1; 4:1; Fîlîpî 1:7, 13; Kolosî 4:3, 18; Filîmon 1, 10.

Nivîsarêd pîroz

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-4; 5:17-20; 22:29; Yûh’enna 8:31-32; 20:31; K’arêd Şandîya 20:32; R’omayî 15:4; 16:26; Kolosî 3:16; T’êsalonîkî I 2:13; Tîmot’êyo I 4:13; Tîmot’êyo II 3:14-17; Îbranî 4:12; Petrûs I 1:22-25; Petrûs II 1:19-21; Yûh’enna II 9-10; E’yantî 1:3.

Nixumandina avê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:18-20; Yûh’enna 3:22; 4:1-2; K’arêd Şandîya 2:37-42; 8:12; 8:36-38; 10:44-48; 16:14-15; 16:31-33; 19:1-7; 22:12-16; R’omayî 6:1-4; Galatî 3:26-27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:20-22.

Nînewa

Mizgînî

Ferhengok

– navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

Nuh

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

nandirûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’aletî, p’aleyî.

nanê Xwedêr’a dayî

Mizgînî

Ferhengok

– (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

nard

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5.

Nard

nazik

Mizgînî

Ferhengok

– bedew, xweşik.

necihû (miletêd mayîn)

Mizgînî

Ferhengok

– h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

nedir

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

nemamî

Mizgînî

Ferhengok

– xayîntî, bêbextî.

nemêr

Mizgînî

Ferhengok

– ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

nezîr

Mizgînî

Ferhengok

– tê fe’mkirinê «Xwedêr’a dayî», awa gotî yekî ku Xwedêr’a bona xizmetk’arîyê ad-qirar dikir (Jimar 6:1-21). Sê qeydêd h’îmî bona yêd nezîr hebûn:

1. Heger jin bûya yan mêr bûya, gerekê şerav-araq venexwara, ne tirî, ne jî xurekêd ji mêwa tirîyê bixwara.

2. Gerekê meqes yan dûzan p’or’ê sêrî nek’eta h’eta wî wextê adêyî k’ifşkirî xilaz nebûya.

3. Gerekê cinyazê mirîya nek’eta, ne jî nêzîk bûyayê. Wextê adkirinêyî lapî hindik sî r’oj bû, lê meriv jî hebûn bi t’emamîya e’mirê xwe Xwedêr’a ad-qirarkirî bûn, awa gotî nezîr. Peymana Kevinda bona çend merivêd nezîre adkirî nivîsar in, mesele: Samûêl, yê ku dîya wî ew xwexa Xwedêr’a da (P’adşatî I 1:11, 28 ) û Şimşon (H’akimtî 13:2-5 ). Peymana Nûda Yûh’ennayê Nixumdar (Lûqa 1:15; 7:33) nezîrê adkirî bû. Xuya dibe ku Pawlos û çend merivêd mayîn (K’arêd Şandîyada 18:18; 21:23-24, 26) bona demeke kin çawa nezîr adkirî bûn, wan li gora qeyde-qanûnêd nezîrîyê xilazîya wextê adêyî k’ifşkirî p’or’ê xwe kur’ kirin û h’edî dan (Jimar 6:9, 18).

nisil

Mizgînî

Ferhengok

– nifş.

nisretî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

nivîsar (nivîsarêd pîroz)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

nixumandin

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

nixumdar

Mizgînî

Ferhengok

– Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

nixurî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda, kur’ê nixurî li ser h’emû zar’ar’a bû û heqê wî ji heqê h’emûya zêdetir bû. Ji milk’ê bavê dubare p’ara wî dik’et (Qanûna Ducarî 21:15-17, Îşaya 61:7 ), duayê bavêyî herî qenc ewî distand (Destpêbûn 27), usa jî h’ukumê bavê (Destpêbûn 27:29, 37; 37:21-22; P’adşatî IV 2:9 ). Lê kur’ekî din dikaribû heqêd nixurtîya birê xwe jê bistanda (Destpêbûn 25:34; Îbranî 12:16). Anegorî Qanûna Mûsa, her nixurîyê nêrînî ji mêriv yan h’eywên, ew p’ara Xudan bû (Qanûna K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:12-13). Bona vê yekê, p’êşk’êşî Xwedê dikirin (awa gotî Xwedêr’a nedir dikirin) û didane P’aristgehê (dê û bav kur’ê xweyî nixurî paşda dik’ir’în (Jimar 18:15, 3:40-51, Derk’etin 13:1 [2], 12 [13])). Xwedê h’emû milet xuliqandin, lê Îsraêl bijart wekî bibe miletê Wîyî e’zîz, awa gotî t’eybetî, lema jêr’a dibêje «kur’ê nixurî» (Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9 ) usa jî «berê deremeta pêşin» (Yêremîya 2:3 ). Dawid p’adşa û warê wî Mesîh, ew her du jî nixurîyê Xwedê têne gotinê. Qewat û h’ukumê wan t’eybetî bûn (Zebûr 89:27 [28 îbranî]). Peymana Nûda, Mesîhr’a dibêjin «Nixurî» çimkî h’ukum, serwêrtî û k’ursîya Wî ser h’emûyar’a ye (Îbranî 1:6; Kolosî 1:15) û Ew pêşin ji nava mirîya r’abû (Kolosî 1:18; E’yantî 1:5). Kolosî 1:15-da ev yek tê gotinê ku Mesîh Nixurîyê h’emû e’firîna ye, awa gotî, Nixurîyê Xwedêyî li ser h’emû e’firînar’a ye. H’ukumê Mesîh ser h’emû e’firîna heye û Ew Xwexa berî wê yekê hebû (bixûne Kolosî 1:16-17, usa jî Fîlîpî 2:6 û Yûh’enna 17:5). Bawermendêd Îsa Mesîh jî «nixurî» têne gotinê (Îbranî 12:23), çimkî ew merivêd Xwedêye t’aybetî ne, war û milk’ê Wî ne, ku gerekê e’mirê pîroz, buhurtî-jibare bijîn. Çawa ku Mesîh nixurîyê ji nava mirîya ye, ev yek gumanê dide bawermenda ku ew jî t’evî wê r’ûmeta r’abûna ji mirîya bin.

Orşelîm

Mizgînî

Ferhengok

– îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-29; R’omayî 3:25; 5:9-10; Efesî 1:7; Îbranî 9:11-14; Yûh’enna I 1:6-7; E’yantî 7:14-17.

Petrûs

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

Peymana Kevin

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Kevin. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin», çimkî wanda bona peymana Xwedê t’evî cime’ta Îsraêlê tê gotinê. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Peymana Nû

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Nû. Wan k’itêbêd pîrozr’a dibêjin Peymana Nû, k’îjanada derheqa Îsa Mesîh û civîna Wîda nivîsar in, çimkî nava wanda derheqa peymana Xwedêye nûda tê gotinê, ya ku t’evî meriva girêda. Eva peymana pê xûna Îsa Mesîh bona baxşandina gunêd h’emû meriva hatîye girêdanê (Marqos 14:24; Korint’î I 11:25; Efesî 5:2; Îbranî 7:26-28). Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Pîlato

Mizgînî

Ferhengok

– ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana

Mizgînî

Ferhengok

– bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | şe’detîya wan cîya
pol | lepton | Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2
qur’ûş | kodrantês | Metta 5:26; Marqos 12:42.
diravê çarqur’ûşê | assarîon | Metta 10:29; Lûqa 12:6.
zîv* | dînarîon | Metta 18:28
yan draxme | Metta 17:24
nalê duzîvê | didraxmon | Metta 17:24
nalê çarzîvê | statêr | Metta 17:27
zêr’ | mna | Lûqa 19:13
telant** | talanton | Metta 18:24; 25:15

* Zîvek qasî r’ojxebateke p’alekî bû.

** Telantek 44 kîlogram zîv bû û qîmetê wê heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

P’ere, hebûk, mal û milk’

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

peyman

Mizgînî

Ferhengok

– (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

pol

Mizgînî

Ferhengok

– p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

pûng

Mizgînî

Ferhengok

– ne’ne.

p’aristgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

p’eredang

Mizgînî

Ferhengok

– sindoqa (qut’îya) h’edî-dîyarî û xêra. Xelqê xêr û xêratêd xwe dikirine wir.

p’eyn

Mizgînî

Ferhengok

– sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

p’êç’ira

Mizgînî

Ferhengok

– r’efik, malç’ira, p’eltika ç’irê.

p’êşe

Mizgînî

Ferhengok

– sine’t, hostatî.

p’êşk’êş

Mizgînî

Ferhengok

– dîyarî, h’edîya.

p’êşk’êşkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (dîyarîkirin) ber kesekî xelatek danîn (p’êşk’êş danê). Li gora Qanûna Mûsa zar’ok p’êşk’êşî Xwedê dikirin, wekî Xwedê ew pîroz (berek’et) bikirana.

p’êxember

Mizgînî

Ferhengok

– (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

p’êxembertî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

p’işkbûn

Mizgînî

Ferhengok

– dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

p’işkkirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji r’ê derxistin. Yek tiştekî dike, ku li yê din xweş nayê û ew ji wî diçe.

p’îgar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

p’ûtp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem».

Artemîsa xanim xwedê,
p’ûta bajarê Efesê
(K’arêd Şandîya 19:24 35)

Qanûna Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

Qayîn

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Korint’î I 9:14; Galatî 6:6; T’êsalonîkî I 5:12-13; Tîmot’êyo I 5:17-22; Îbranî 13:7; 13:17.

Qeyser

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

Qorax

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

qamîş

Mizgînî

Ferhengok

– çît, meyî.

qanûnzan

Mizgînî

Ferhengok

– (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

qar’qar’

Mizgînî

Ferhengok

– qir’ik, qaj.

qav

Mizgînî

Ferhengok

– qehb, forq.

qebîlêd Îsraêlê

Mizgînî

Ferhengok

– (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

qedir-hurmet

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûmet.

qerf

Mizgînî

Ferhengok

– tinaz.

qulixî

Mizgînî

Ferhengok

– xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

qurban

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 9:13; Marqos 12:33; R’omayî 12:1; Îbranî 9:7; 10:18.

R'êwîtîya Pawlose duda

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose sisîya

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

R’exab

Mizgînî

Ferhengok

– jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

R’êvêka

Mizgînî

Ferhengok

– jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

R’oja Axretê

Mizgînî

Ferhengok

– R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

R’oja K’ewandinê

Mizgînî

Ferhengok

– bona cime’ta Îsraêlê r’oja here e’zîz û pîroz bû (YOM KIPPÛR bi îbranî). Salê carekê p’aristgehêda Serekk’ahîn dewsa (berdêlîya) gunêd cime’tê û xweva bona paqijbûna p’aristgeh û gorîgehê xûna h’eywana p’êşk’êş dikir û dik’ete Cîyê Herî Pîroz (Derk’etin 30:10; Qanûna K’ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7). Peymana Nûda jî Îsa Mesîh Xwe ji ber însanva kire qurban, gava ser xaç xûna Xwe r’êt, hate kuştinê. Ew k’ete Cîyê E’zmanayî Herî Pîroz, cem Bavê Xwe û xwequrbankirina Wî bona h’eta-h’etayê ye (Îbranî 9; 10:12). H’erçî bawerîya xwe Wî tînin, ew li ber baxşa xûna Îsa dik’evin û ji gunêd xwe xilaz dibin. R’omayî 3:25-26; Îbranî 2:17.

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)

Mizgînî

Ferhengok

– Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

R’oja R’abûnê

Mizgînî

Ferhengok

– (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

R’oja R’ojîya

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

R’oja Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

R’oma

Mizgînî

Ferhengok

– îro p’ayt’extê welatê Îtalyayê ye. Hêna Îsa Mesîhda cime’ta R’omayê gelek welat bindest kiribûn, usa jî Îsraêl. Gelek cime’ta Îsraêlê dijenîyane P’adşayê R’omê (Qeyser) û h’ukumetîya wî.

R’uh’ê Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:19; Marqos 1:9-11; 3:28-30; Lûqa 1:35; 3:16; 4:1; 11:13; 12:12; Yûh’enna 1:32-34; 3:5-8; 7:37-39; 14:15-17; 14:26; 15:26; 16:7-15; 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:4-5; 1:8; 2:1-18; 2:38-39; 4:31; 5:3-5; 8:14-17; 10:44-48; 13:2-4; 15:28; 16:7-10; 19:1-7; R’omayî 5:5; 8:9-16; 8:26-27; Korint’î I 2:4; 2:9-16; 3:16; 6:11; 6:19; 12:1-13; Korint’î II 1:21-22; 5:5; 13:13; Galatî 3:2-5; 4:6; 5:16-18; 5:22-25; Efesî 1:13-14; 1:17; 3:16; 4:3-4; 4:30; 5:18-20; 6:17-18; T’êsalonîkî I 1:5-6; 5:19; T’êsalonîkî II 2:13; Tîto 3:5-6; Îbranî 2:4; 9:14; Petrûs I 1:2; 1:11; Petrûs II 1:20-21; Yûh’enna I 2:20; 3:24; 4:13; 5:6-8.

r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Nivîsarêd pîrozda xebera «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî. Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Peymana Kevinda jî tê fe’mkirinê, ku merîyê r’ast ew e, yê ku gunêd wî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, li gora sozê Xwe wî xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

r’aw

Mizgînî

Ferhengok

– r’a, r’ayê darê.

r’aw-r’izim

Mizgînî

Ferhengok

– e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

r’ez

Mizgînî

Ferhengok

– 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

r’ik’inyata Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

r’oja şemîyê

Mizgînî

Ferhengok

– (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

r’oja t’ivdarekkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

r’ojî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:16-18; Marqos 2:18-20; K’arêd Şandîya 13:1-3; 14:23.

r’uh’êd h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

r’uşetkirin

Mizgînî

Ferhengok

– bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

r’ûnkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

r’ûspî

Mizgînî

Ferhengok

– bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

Samerya

Mizgînî

Ferhengok

– hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

Samûêl

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

Serekk’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-11; 6:13; Lûqa 22:31-32; Yûh’enna 17:14-19; R’omayî 8:31-39; 12:12; 16:19-20; Korint’î I 10:12-13; 16:13; Korint’î II 12:7-10; Efesî 3:20-21; 6:10-18; Fîlîpî 4:13; T’êsalonîkî I 3:5-8; T’êsalonîkî II 3:3; Tîmot’êyo II 1:7-8; Îbranî 2:18; 4:14-16; 12:1-2; Aqûb 4:7; Petrûs I 1:5; 5:8-11; Yûh’enna I 4:4; 5:3-5; E’yantî 12:7-12.

Serwêrêd civînê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xeysetêd wan û çawa têne k’ifşkirinê (şivan, berpirsîyar, malxê)

K’arêd Şandîya 6:1-6; 14:23; Tîmot’êyo I 3:1-13; Tîto 1:5-9.

Hînkirina bona serwêrêd
civînê

Metta 28:18-20; Lûqa 22:24-27; K’arêd Şandîya 20:17-35; T’êsalonîkî I 2:1-12; Tîmot’êyo I 4:1-16; Tîmot’êyo II 2:1-26; 3:10-17; 4:1-5; Tîto 2:7-8; Petrûs I 5:1-4.

Silêman

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)

Mizgînî

Ferhengok

– qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

Sînay (Ç’îyayê Sînayê)

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

Sîyon

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

Sodom û Gomora

Mizgînî

Ferhengok

– dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

sadûqî

Mizgînî

Ferhengok

– ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

samerî

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

serbestî

Mizgînî

Ferhengok

– azadî, aza.

serh’ezar

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

sersed

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

serwaxtî

Mizgînî

Ferhengok

– şe’rezayî.

sêrbazî

Mizgînî

Ferhengok

– k’oç’ektî.

sêwî

Mizgînî

Ferhengok

– êt’îm.

sifet

Mizgînî

Ferhengok

– sûret, şikil.

silsilet

Mizgînî

Ferhengok

– bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

sinet

Mizgînî

Ferhengok

– Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

sirgûnçûyîna Babîlonê

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê Nebûkedneser p’adşê k’ildanîya bû, wî cime’ta Îsraêlê ajot û sirgûnî Babîlonê kir û cime’ta Îsraêlê 70 salî li wê derê ma.

sirke

Mizgînî

Ferhengok

– şerava kevin û tirş.

sixir

Mizgînî

Ferhengok

– qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

spartin (bispêre)

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlkirin.

stoyxî

Mizgînî

Ferhengok

– li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

Şerav-araq

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 13:13; Korint’î I 5:11; 6:9-11; Galatî 5:19-21; Efesî 5:18; Tîmot’êyo I 3:1-3; Tîto 1:7; Petrûs I 4:3-5.

Şikirdarî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 17:11-19; Yûh’enna 6:11; R’omayî 1:21; Efesî 5:20; Fîlîpî 4:4-7; Kolosî 2:7; 3:17; 4:2; T’êsalonîkî I 5:18; Tîmot’êyo I 2:1; 4:4-5.

Şikîyat û ber dîwanê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:25-26; 5:38-42; 18:15-17; R’omayî 12:14-21; Korint’î I 6:1-8.

Şimh’ûn

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

Şimşon

Mizgînî

Ferhengok

– mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

Şîva Xudan

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-20; Korint’î I 10:14-22; 11:17-34.

Şkestî û milûktî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:3-12; 18:1-5; Lûqa 14:7-11; 18:9-14; Efesî 4:2; Fîlîpî 2:3-11; Kolosî 3:12-13; Aqûb 4:5-10; Petrûs I 5:5-7.

şagirt

Mizgînî

Ferhengok

– yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

şandî

Mizgînî

Ferhengok

– (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

şih’itî

Mizgînî

Ferhengok

– r’ê derk’etî.

şikîyatkirin

Mizgînî

Ferhengok

– gilîkirin, sûcdarkirin, gazinkirin.

şiver’ê

Mizgînî

Ferhengok

– r’êç’ik, r’îya p’êga merivekî yan r’îya teng.

şîrk

Mizgînî

Ferhengok

– K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

T’ewrat

Mizgînî

Ferhengok

– Qanûna Mûsa ye, awa gotî her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin in.

T’ifaqa xwedênasa

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 18:19-20; K’arêd Şandîya 2:41-47; R’omayî 12:4-8; Efesî 1:22-23; 4:11-16; Kolosî 3:15-17; Tîmot’êyo I 4:13; Îbranî 10:24-25.

tengasî

Mizgînî

Ferhengok

– tengayî.

tîş

Mizgînî

Ferhengok

– p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

t’agêr

Mizgînî

Ferhengok

– firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

t’erbetdar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

t’exsîrkirin

Mizgînî

Ferhengok

– r’edkirin.

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)

Mizgînî

Ferhengok

– yekbûn, yektî.

t’irê, (ji) kesî t’irê

Mizgînî

Ferhengok

– ji kesî we ye.

t’obekirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

t’oximr’eş

Mizgînî

Ferhengok

– t’ovr’eş.

t’ucaretî

Mizgînî

Ferhengok

– k’ir’în-firotan, alvêrî.

Ûnis

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

Ûsiv

Mizgînî

Ferhengok

– Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40, 47 (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

ûd

Mizgînî

Ferhengok

– şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)

Mizgînî

Ferhengok

– (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

wek’îlxerc

Mizgînî

Ferhengok

– malkir, k’edkir.

welatp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

welî

Mizgînî

Ferhengok

– (walî) serwêrê qezake welêt.

wesîyet

Mizgînî

Ferhengok

– k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

Xana Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Xeysetê mesîhîyê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 13:34-35; 14:27; R’omayî 12:9-13; Galatî 5:22-26; Kolosî 3:12-17; T’êsalonîkî I 5:16-18.

Xilazkirina meriva

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 3:16-17; K’arêd Şandîya 2:37-39; 4:11-12; R’omayî 5:1-11; 10:9-13; Efesî 2:1-10; Tîmot’êyo I 1:15-16; 2:3-7; Petrûs I 1:3-5.

Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

xaç

Mizgînî

Ferhengok

– E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

xalifî

Mizgînî

Ferhengok

– şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

xercgir

Mizgînî

Ferhengok

– (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

xerdal

Mizgînî

Ferhengok

– p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6.

Xerdal

xeyal

Mizgînî

Ferhengok

– heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

xêrnexwaz

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

xêrûb

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

xilazbûn (xilazkirin)

Mizgînî

Ferhengok

– azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

xilazkir

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

xirnûf

Mizgînî

Ferhengok

– xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

Yêfta

Mizgînî

Ferhengok

– eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

Yêremîya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

Yêşa

Mizgînî

Ferhengok

– bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

Yêşûyê Nûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, usa jî pey mirina Mûsar’a serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Ewî r’êberîya cime’ta Îsraêlê kir, h’eta welatê Kenanê, k’îjan ku Xwedê bi sozdayîna Xwe da wan. Wana t’evî miletê ku li wir diman şer’ dikirin û serk’etin. Peyr’a Yêşû ew welat p’arevekir û her qebîleke Îsraêlêr’a (pêştirî qebîla Lêwî ku k’ahîn bûn) p’arek da. Ew serwêrekî k’ifş bû û dixwest ku cime’t bi dilekî pey Xwedê biçûya. Li ser kirinêd wî k’itêb jî heye. Derk’etin 17:8-13; Jimar 13:1-17; Yêşû 1-24; K’arêd Şandîya 7:45; Îbranî 4:8.

Yûh’enna

Mizgînî

Ferhengok

– Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

Yûnanistan

Mizgînî

Ferhengok

– welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

Yûnanî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

yançîye

Mizgînî

Ferhengok

– guva, gelo, ku, awa gotî.

yûnan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

Zar’êd Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 1:12-13; R’omayî 8:14-17; Galatî 4:6-7; Îbranî 12:5-11; Yûh’enna I 3:1-3.

Zews

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

Zêrandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:10-12; Marqos 13:9-13; Lûqa 12:4-9; Yûh’enna 15:18-21; 16:1-4; K’arêd Şandîya 5:41; R’omayî 8:35-37; 12:12-14; 12:17-21; Korint’î I 4:11-13; Korint’î II 4:8-11; 12:10; Fîlîpî 1:28-29; T’êsalonîkî II 1:4-8; 3:2-4; Tîmot’êyo II 3:10-13; Îbranî 10:32-39; 12:3-4; Petrûs I 3:13-17; 4:12-19; E’yantî 2:10.

Zinêk’arî û qavî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:27-30; Yûh’enna 8:2-11; R’omayî 13:8-10; Korint’î I 5:9-11; 6:9-20; Galatî 5:19; Efesî 5:3; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî I 4:1-8; Îbranî 13:4; Cihûda 7.

zanebêj

Mizgînî

Ferhengok

– zimênda serxwe.

zar

Mizgînî

Ferhengok

– dev.

zendegirtî man

Mizgînî

Ferhengok

– e’cêbmayî man, met’elmayî man.

zewal

Mizgînî

Ferhengok

– neheqî, nexweşî, zîyan.

zimir

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39).

Zimir

zîv

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

zîya

Mizgînî

Ferhengok

– (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

zox

Mizgînî

Ferhengok

– (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19.

Zoxa hûsopê

Table of Contents

Kurmancî
Mizgînî
Pêşgotina Înstîtûtê
Pêşgotina Bona Peymana Nû
Bona Alîkirina Xwendevana

Lûqa

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Ferhengok

Abba
Adem
Alfa û Omêga
Aqûb
Artemîs
Arxêlayo
Aryopago
Axaya
afû (afûkirin, afûbûn)
amîn
anîne sêrî
anîso
aramî
avzê (nexweşîya avzê)
Babîlon
Bae’l
Bajarê Dawid
Baraq
Barnabas
Bav (Bavê E’zmana)
Baxşandin
Belzebûl
Beytleh’m
Bêt’-Êl
Bijartî (Yê Bijartî)
Bilam
Binyamîn
Birahîm
badîhewa
bajarvanêd R’omayê
bakur
bap’êş
başûr
bawerî
bej
belg
berdilî
beret’e
berê deremeta pêşin
berzeqî
ber’î
betavebûn
beyt’
bêolîtî
biharet
bihê
bik’ir
binelî
bivir
bixûr
bîlan
buhişt
Cefadîtin
Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)
Cejina H’olikçêkirinê
Cejina Nanê Şkeva
Cejina Pîrozkirina P’aristgehê
Celîle
Cihûda
Cihûstan
Civîna Îsa Mesîh
ce’nime (doje)
ce’t’rî
cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê
cihû
cin
cinak’etî
civîn
civîna giregira (ya cihûya)
çeng
ç’e’vder
ç’êjik
ç’îyayê Zeyt’ûnê
Dawid
Dua
darçîn
definkirin
dehek
derdan
dersdar
dil
dîtindar
dîyarê mirîya
dîyarîya t’evayîşewatê
doje
dur’
Egrîpa
Esaw
E’firandina dinyayê
E’zman
e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)
Êlîşa
Êlyas
êlekzirih’
êlimî wî bûn
êpîkûrî
Firewin
fatimok
fêrisî
firtone
fitilokêd ajotinê
Gîdeyon
Gune
Gur’a Xwedê bikin
gelîyê hey-wayê
gemîvan
gemîwargeh
girav
gorî
gorîgeh
gune, gunek’ar
gur’a filankesê kirin
Habîl
Hacer
Harûn
Hermês
Hêrodes
H’ESABÊD DIRÊJAYÊ
H’ESABÊD PÎVANÊ
H’izkirin
H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê
halêlûya
hebûk
herem
hevîrtir’şk
hêşî
hilatin (li yekî hilatin)
hîndar
hîvk’etî
hosanna
h’edî
h’elal û h’eram
h’eram
Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda
Îsa
Îsa Mesîh
Îshaq
Îsraêl
Îşaya
îbranî
îlahî
înk’ar
îqrarkirin
îsaf
îtoyîn
Ji gunekirinê veger’in
Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Jîyîna malêda
jîyîna h’eta-h’etayê
Kenan
Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)
Kur’ê Dawid
Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)
Kur’ê Xwedê
K’EREMETÊD ÎSA MESÎH
K’itêba Pîroz
K’itêba Zebûra
K’omekdayîn
K’urdî
kela
kenanî
kulî
k’ahîn
k’atib
k’efen
k’efîl (standin)
k’erem
k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)
k’êlek
k’êmûn
k’inîşt
k’irk’ût
k’ofî
k’otî (k’otîbûn)
k’ozî
k’ulfet
k’umr’eşîya Xwedê
k’urx
Lêwî
Lût
leck’ar
lêyî
lîl
lomekirin
lûfika be’rê
MESELÊD ÎSA MESÎH
Melk’î-Sadiq
Meryem
Mesîh
Mirin
Misir
Mizgînî
Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)
Mîrêcin
Mûsa
mala Aqûb
mana
meriv
mesîhî
milyak’et
mirarî
mizgîndar
mîrat’
NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA
Nexweşî û qenckirin
Ne’man
Ne’meyêd Kelê
Nivîsarêd pîroz
Nixumandina avê
Nînewa
Nuh
nandirûn
nanê Xwedêr’a dayî
nard
nazik
necihû (miletêd mayîn)
nedir
nemamî
nemêr
nezîr
nisil
nisretî
nivîsar (nivîsarêd pîroz)
nixumandin
nixumdar
nixurî
Orşelîm
Paqijkirina guna pê mirina Mesîh
Petrûs
Peymana Kevin
Peymana Nû
Pîlato
P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana
P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA
P’ere, hebûk, mal û milk’
P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî
peyman
pîroz
pol
pûng
p’aristgeh
p’eredang
p’eyn
p’êç’ira
p’êşe
p’êşk’êş
p’êşk’êşkirin
p’êxember
p’êxembertî
p’işkbûn
p’işkkirin
p’îgar
p’ûtp’arist
Qanûna Mûsa
Qayîn
Qedirê serwêrêd civînê bigirin
Qeyser
Qorax
qamîş
qanûnzan
qar’qar’
qav
qebîlêd Îsraêlê
qedir-hurmet
qerf
qulixî
qurban
R'êwîtîya Pawlose duda
R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê
R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas
R'êwîtîya Pawlose sisîya
R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)
R’exab
R’êvêka
R’oja Axretê
R’oja K’ewandinê
R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)
R’oja R’abûnê
R’oja R’ojîya
R’oja Xudan
R’oma
R’uh’ê Pîroz
r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê
r’aw
r’aw-r’izim
r’ez
r’ik’inyata Dawid
r’oja şemîyê
r’oja t’ivdarekkirinê
r’ojî
r’uh’êd h’eram
r’uşetkirin
r’ûnkirin
r’ûspî
Samerya
Samûêl
Serekk’ahîn

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Serwêrêd civînê
Silêman
Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)
Sînay (Ç’îyayê Sînayê)
Sîyon
Sodom û Gomora
sadûqî
samerî
serbestî
serh’ezar
sersed
serwaxtî
sêrbazî
sêwî
sifet
silsilet
sinet
sirgûnçûyîna Babîlonê
sirke
sixir
spartin (bispêre)
stoyxî
Şerav-araq
Şikirdarî
Şikîyat û ber dîwanê
Şimh’ûn
Şimşon
Şîva Xudan
Şkestî û milûktî
şagirt
şandî
şih’itî
şikîyatkirin
şiver’ê
şîrk
T’ewrat
T’ifaqa xwedênasa
tengasî
tîş
t’agêr
t’erbetdar
t’exsîrkirin
t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)
t’irê, (ji) kesî t’irê
t’obekirin
t’oximr’eş
t’ucaretî
Ûnis
Ûsiv
ûd
veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)
Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda
wek’îlxerc
welatp’arist
welî
wesîyet
Xana Xwedê
Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte
Xeysetê mesîhîyê
Xilazkirina meriva
Xudan
Xwedê
xaç
xalifî
xercgir
xerdal
xeyal
xêrnexwaz
xêrûb
xilazbûn (xilazkirin)
xilazkir
xirnûf
Yêfta
Yêremîya
Yêşa
Yêşûyê Nûn
Yûh’enna
Yûnanistan
Yûnanî
yançîye
yûnan
Zar’êd Xwedê
Zews
Zêrandin
Zinêk’arî û qavî
zanebêj
zar
zendegirtî man
zewal
zimir
zîv
zîya
zox