Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-11-09T18:52:56.812261+00:00

Јаҥы Кереес: Марк

Јаҥы Кереес: Марк

1. Сӧс Бажы

1. Марк

1. Сӧзлик

2. Иисус Христос Туштагы Палестина

3. Иисус Христос Туштагы Иерусалим

4. Иисус Христос Тушта Иерусалимдеги Байзыҥныҥ Сомы

5. Павел Апостолдыҥ Баштапкы Миссионер Јорыгы

6. Павел Апостолдыҥ Экинчи Миссионер Јорыгы

7. Павел Апостолдыҥ Ӱчинчи Миссионер Јорыгы

8. Рим Дӧӧн Јорык

Сӧс Бажы

Сӧс бажы

Кару кычыраачылар!

Колыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.

Јаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.

Јаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.

Јаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.

Сӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.

Јаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.

Јаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.

Јаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде

Јаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.

XIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.

Оноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.

Бу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.

Кычыраачыга болуш эдип

Јаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.

1. Бажалыктар.

Бичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.

2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.

Иисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.

3. Јартамалдар.

Алтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.

4. Сӧзлик.

Тӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.

5. Карталар.

Бичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.

Библияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.

Бистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.

Библияны кӧчӱрер Институт

Марк

Марк

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

1

Марк бичиген сӱӱнчилӱ јар

Крестеечи Иоанныҥ јарлыктаганы

(Мф. 3:1-12; Лк. 3:1-9; Ин. 1:19-28)

1^1•Кудайдыҥ Уулы Иисус Христостыҥ Сӱӱнчилӱ Јарыныҥ башталганы.

2Јарлыкчылардыҥ тӱрбегинде бичилгениле:

«Бат, Сенеҥ озо ангелимди ийип јадым,
ол Сениҥ јолыҥды белетеп койор+.

3Куба чӧлдӧ кыйгырган кижиниҥ ӱни бу:

Кайраканга јол белетегер,

Оныҥ јолдорын тӱс эдигер!»

4Иоанн келген, куба чӧлдӧ улусты крестеп, јарлап јӱрген: «Эткен кинчектеригерди таштазын деп, Кудайга баштанып, креске тӱжӱгер»+.

5Ого ончо Иудей орооны, Иерусалимниҥ ончо улузы келип, кинчектерин ачып турган. Иоанн олорды ончозын Иордан-сууда креске тӱжӱрген+.

6Иоанн тӧӧ тӱги кийимдӱ, тере курлу болгон, јиген ажы – аспан ла јер адаруныҥ балы. 7Ол јарлап, айдып јӱрген: «Кийнимнеҥ менеҥ чик-јок кӱчтӱзи келедири. Мен эҥчейип, Оныҥ ӧдӱгиниҥ буузын да чечерине турбазым. 8Мен слерди суула крестегем, Ол дезе слерди Агару Тынла крестеер».

Иисусты креске тӱжӱргени ле ченегени

(Мф. 3:13–4:11; Лк. 3:21-22; 4:1-13)

9•Ол кӱндерде Галилей јериндеги Назареттеҥ Иисус келди. Оны Иоанн Иордан-сууда крестеди+. 10Бу тарый, Ол суудаҥ чыгып келеделе, теҥери ачылып, Агару Тын Оныҥ ӱсти орто кӱӱле чилеп тӱжӱп јатканын кӧрди+. 11Теҥеридеҥ ӱн чыкты: «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым, Сенде Мениҥ јакшылыкту табым»+.

12Бу тарый Агару Тын Иисусты куба чӧлгӧ апарды. 13Ол куба чӧлдӧ тӧртӧн кӱн јӱрӱп, сатанага ченеткен, аҥдардыҥ ортозында болгон. Ангелдер Ого болужып тургандар+.

14•Иоанн тӱрмелеткен кийнинде Иисус Галилейге келип, Кудайдыҥ Каандыгыныҥ Сӱӱнчилӱ Јарын јарлап, 15айдып јӱрген: «Ӧй једип, Кудайдыҥ Каандыгы јууктап келди! Кудайга баштанып, Сӱӱнчилӱ Јарга бӱдигер»+.

Баштапкы ӱренчиктер

(Мф. 4:18-22; Лк. 5:1-11)

16Галилей талайын јакалай барадып, Иисус Симонды ла оныҥ Андрей карындажын кӧрди. Олор, балыкчы болгон бойлоры, талайда шӱӱндеп тургандар+. 17Олорго: «Мениҥ кийнимнеҥ барыгар, – деди, – слерди улус тудаачы эдип салайын»+. 18Олор бу ла тарый шӱӱнин артырып койоло, Оны ээчий бастылар+.

19Анаҥ ары база эмеш базала, Ол Зеведей уулы Иаковты, оныҥ Иоанн карындажын кемеде шӱӱн јамап отургандарын кӧрди. 20Бу тарый олорды кычырды. Олор Зеведей адазын ишчилерле кожо кемеде артырып койоло, Оны ээчий бастылар.

Јоболдуларды јасканы

(Лк. 4:31-41)

21•Капернаумга келдилер. Удабай суббот кӱнде Иисус синагогага кирип, улус ӱретти+. 22Оныҥ ӱредӱзин кайкап турдылар, нениҥ учун дезе олорды бичикчилер чилеп эмес, бойында јаҥ бар кижи чилеп ӱреткен+.

23Синагогада кара јелбиске туттурган кижи болгон. Ол тыҥ кыйгыра берди:

24– Сеге бистеҥ не керек болды, Назареттиҥ кижизи Иисус? Сен бисти ӧлтӱрерге келдиҥ бе? Кем болгоныҥды билер турум! Сен – Кудайдыҥ Агарузы+.

25Је Иисус:

– Унчукпа, бу кижидеҥ чык! – деп, кара јелбиске јакарды.

26Кара јелбис кижини курултып, улу ӱнденип кыйгырала, оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ чыга конды+.

27Ончозыныҥ куды чыгып, бой-бойынаҥ суражып турдылар:

– Бу не атасы? Бу кандый-андый јаҥы ӱредӱ болды? Ол јелбистердиҥ де бажын билип, јакарганда, олор Ого уккур болуп турганын!+

28Иисус керегинде табыш Галилей ичине ылтам јайыла берди.

29Синагогадаҥ чыгала, Иаковло, Иоаннла кожо Симон ло Андрей-эшке келдилер. 30Симонныҥ кайын энезиниҥ эди-каны изип-кӱйӱп, оорып јаткан. Бу тарый мыны Иисуска айттылар+. 31Иисус базып келеле, оны колынаҥ тудуп, тургусты. Ол јазылып, олорды кӱндӱледи+.

32Эҥир кирип, кӱн отура берерде, Ого кандый ла оорулу улусты, ӧзӧк-буурында шилемирлӱ улусты экелип турдылар. 33Ончо кала айылдыҥ јанына јуулып келди. 34Ол јӱзӱн-јӱӱр оорудаҥ шыралап јӱрген кӧп улусты јасты, кӧп шилемирлерди чыгара сӱрди. Је Ол Христос деп билер болгонын шилемирлерге айттырбай турды+.

Иисус Галилейде јарлыктайт

(Лк. 4:42-44)

35•Эртенгизинде дезе, ачу таҥла туруп, аалга јерге барып, анда мӱргиди+. 36Симон кожо јӱргендериле Оныҥ кийнинеҥ бардылар. 37Оны табала, «Ончозы Сени бедиреп туру» – дедилер.

38Иисус олорго айтты:

– Бу јуугындагы јурттарга баралы, анда да јарлыктаар аргалу болойын. Мен бого болуп келген инем.

39Анайып, Ол Галилей ичиле синагогаларда јарлыктап, шилемирлерди чыгарып јӱрди.

40•Ого капкаш балулу кижи келди, Оныҥ алдына тизеленип, јалынып айтты:

– Мени арутайын дезеҥ, арутап ийериҥ+.

41Иисус ого буурзап, колын тийгисти. «Арутайын, ару бол» – деди. 42Бу сӧстӧрдиҥ кийнинде балу ол тарыйын кодорылып, ол ару боло берди+. 43Иисус ого кату јакарып, оны бу ла тарый божодып,+
44айтты:

– Кӧр, кижиге неме айтпа. Је барып, абыска кӧрӱн, Моисейдиҥ јакарганыла аруталганыҥ учун тайылга эт, улуска кере болзын+.

45Онызы дезе чыгала, не болгонын јарлап, айдып баштады. Оноҥ улам Иисус калага иле кирип болбой, тыштындагы аалга јерлерде јӱрди. Је улус Ого кайдаҥ ла бери келип турды+.

2

Курулып калган кижини јасканы

(Мф. 9:1-8; Лк. 5:17-26)

2^1•Бир канча кӱнниҥ бажында Иисус Капернаумга бурылды. Ол ӱйде деп, табыш угулды+. 2Кӧп улус јуулып келген учун эжик те јанында јер јок болгон. Иисус олорго сӧс айдып турарда, 3Ого тӧрткижилеп, курулып калган кижини экелдилер. 4Улустыҥ кӧбине Иисуска јууктаар эбин таппай, Ол отурган айылдыҥ јабынчызында тежик эделе, оору кижини тӧжӧктӧ јаткан бойынча тӱжӱрип ийдилер+.

5Иисус олордыҥ бӱдӱп турганын кӧрӧлӧ, курулып калган кижиге айтты:

– Балам, кинчектериҥ ташталып јат+.

6Анда отурган бир кезик бичикчилер ичинде санандылар: 7«Бу не дийт? Кудайды анайып не јамандайт болбогой? Кинчекти Кудайдаҥ ӧскӧ кем таштайтан?»+

8Иисус бу тарый олордыҥ ичиндеги санаазын ӧзӧк-тыныла билип, айтты:

– Ичигерде анайып не керек сананып јадыгар? 9Нези јеҥил? Курулып калганга: «Кинчектериҥ ташталып јат» – деерге бе, эмезе: «Тур, тӧжӧгиҥди алып, базып јӱр» – деерге бе? 10Је Кижи Уулында јердеги кинчекти таштаар јаҥ барын билип јӱрӱгер – дейле, курулып калганга: – 11Сеге айдадым: тур, тӧжӧгиҥди алып, айлыҥа јан – деди.

12Онызы бу тарый ӧрӧ туруп, тӧжӧгин алала, ончо улус кӧзинче чыга берди. Ончолоры кайкажып, «Мындый немени эр-јажына кӧрбӧдис!» – дежип, Кудайды алкап турдылар.

Левийди кычырып алганы

(Мф. 9:9-13; Лк. 5:27-32)

13•Иисус ойто ло талай јаар јӱре берди. Ончо улус Ого келип турды, Ол олорды ӱретти.

14Ӧдӱп барадып, Ол Алфейдиҥ уулы Левий калан јуур јерде отурганын кӧрӧлӧ, «Мени ээчий бас» – деди. Онызы ӧрӧ туруп, Оныҥ кийнинеҥ басты.

15Иисус Левий-эште кыйын отурарда, Оныла, Оныҥ ӱренчиктериле кожо кӧп каланчылар ла кинчектӱлер кыйын отургандар. Андый улус кӧп болгон ине, олор Оныла кожо јӱргендер. 16Ол каланчыларла, кинчектӱлерле кожо ажанып отурганын кӧрӧлӧ, бичикчилер ле фарисейлер Оныҥ ӱренчиктерине айдышты:

– Ол каланчыларла, кинчектӱлерле кожо канайып ичет-јийт болбогой+?

17Мыны уккан Иисус олорго айтты:

– Эмчини кадык улус эмес, оору улус керексиир. Мен актуларды эмес, кинчектӱлерди кычырарга келгем+.

Орозо керегинде

(Мф. 9:14-17; 12:1-8; Лк. 5:33–6:5)

18•Иоанныҥ ла фарисейлердиҥ ӱренчиктери орозо туткандар. Иисуска келип, айткандар:

– Нениҥ учун Иоанныҥ ла фарисейлердиҥ ӱренчиктери орозолоп јадылар, Сениҥ ӱренчиктериҥ дезе орозолобой јадылар+?

19Иисус олорго айтты:

– Колту кожо јӱргенде, тойдогы улус орозолойтон беди? Колту кожо јӱргенде, олор орозолоп болбос+. 20Је колтуны олордоҥ айрып алар кӱндер келер, ол тушта, ол кӱндерде олор орозо тудар+.

21Эски кийимге јаҥы бӧстиҥ ӧӧнин јамабайтан. Оноҥ башка, јамачы эскизин јырта тартып, јыртыгы там ары барар. 22Јаҥы аракыны эски тажуурга урбайтан. Оноҥ башка, аракы тажуурды јара тебер, аракызы да тӧгӱлер, тажууры да ӱрелер. Карын, јаҥы аракыны јаҥы тажуурга уратан.

Суббот кӱн керегинде

23Бир катап суббот кӱнде Иисус аш салган кыраны кечире барып јаткан. Ӱренчиктери јолой аштыҥ мажагын ӱзӱп, јип тургандар. 24Фарисейлер Ого айттылар:

– Олордыҥ суббот кӱнде этпейтенди эдип тургандарын кӧрзӧҥ.

25Иисус олорго айтты:

– Качан да кычырбаган бедигер, Давид аш-курсактаҥ тутакту болуп, бойы да, кожо јӱргендери де аштайла, нени эткен эди? 26Ол Авиафар деп улу абыс тужында Кудайдыҥ байзыҥына киреле, абыстардаҥ башка кем де јибейтен ыйык калаштарды алып јийле, кожо јӱргендерине де берген.

27Оноҥ айтты:

– Суббот кӱн кижиге болуп јайалган, кижи суббот кӱнге болуп јайалган эмес. 28Оныҥ учун Кижи Уулы суббот то кӱнниҥ бийи.

3

Колы кургап калганды јасканы

(Мф. 12:9-14; Лк. 6:6-11)

3^1•Иисус синагогага ойто келди. Анда колы кургап калган кижи болгон+. 2Иисусты бурулаарга, оны суббот кӱнде јаскай не деп, ајыктап турдылар+. 3Ол колы кургап калган кижиге: «Ортозына тур – дейле, 4кӧрӱп тургандарга дезе айтты: – Суббот кӱнде нени эдерге јараар: јакшыны ба, эмезе јаманды ба? Кижиниҥ јӱрӱмин аргадаар ба, эмезе кыйар ба?» Је олор унчукпай турдылар+.

5Иисус олорго чугулду кӧрӱп, јӱректери катуланганына ачурканып, байагы кижиге айтты:

– Колыҥды сун.

Ол сунды, колы база бирӱзиндий су-кадык боло берди+.

6Фарисейлер чыгала, Оны канайтсабыс ӧлтӱрерис деп, Иродтыҥ улузыла кожо јӧптӧштилер.

7Иисус дезе ӱренчиктериле кожо талай јаар јӱре берди. Оныҥ кийнинеҥ Галилейдеҥ ле Иудейдеҥ кӧп улус барды+. 8Иерусалимнеҥ, Идумейдеҥ, Иордан ары јанынаҥ, Тир ле Сидонды јакалай јерлердеҥ ума јок кӧп улус Оныҥ эдип турганын угала, Ого келип тургандар. 9Улустыҥ кӧбине кыстатпаска, «Меге кеме белен болзын» – деп, Ол ӱренчиктерине айтты. 10Ол кӧп улусты јаскан, оныҥ учун оору улус Ого тийейин деп, Ол јаар тап эдип тургандар+. 11Кара јелбистер де Оны кӧрӧлӧ, Оныҥ алдына кӧҥкӧрӧ јыгылып, «Сен – Кудайдыҥ Уулы!» – деп, кыйгырыжып тургандар+. 12Је Ол Бойы кем болгонын јарлабазын деп, кату јакарып турган+.

Он эки апостолды талдаганы

(Мф. 10:1-4; Лк. 6:12-16)

13•Мыныҥ кийнинде Иисус кырга чыгып, Бойына кычырайын дегендерин кычырып алды. Айдарда, Ого келдилер. 14Бойыла кожо јӱргӱзейин деп, јарладып ийип турайын деп, 15оору-јоболдуларды јазар, шилемирлерди чыгарар јаҥду болзын деп, олордоҥ он эки кижини талдап, олорды апостолдор деп адады. 16Бат, Ол талдап алган он экӱниҥ ады-јолы бу: Симон, оны Петр деп адады;+
17Зеведейдиҥ уулы Иаков ло оныҥ Иоанн карындажы, олорды Воанергес – «Кӱкӱрт уулдары» деп адады;+
18Андрей, Филипп, Варфоломей, Матфей, Фома, Алфейдиҥ уулы Иаков, Фаддей, Симон Кананит[*],+
19оноҥ Иуда Искариот, соҥында Иисусты садып ийери ол болгон+.

Агару Тынды јамандаганы – ташталбас

(Мф. 12:22-32; Лк. 11:14-23; 12:10)

20•Айылга келгилеерде, улус база ла јуулды, мынаҥ улам олордо курсак та јиир арга јок болды+. 21Мыны угала, Иисустыҥ санаазы энделген туру дешкилеп, јуук улузы Оны албанла апарарга келдилер+.

22Иерусалимнеҥ келген бичикчилер дезе, Оныҥ ичинде веельзевул бар, Ол шилемирлерди шилемир бийиниҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп турбай – дешкендер+. 23Айдарда, Иисус олорды кычырып алып, укаа сӧслӧ айтты:

– Сатана сатананы канайып чыгаратан? 24Каандык бойынаҥ бойы бӧлинзе, байагы каандык јайрадылар. 25Биле бойынаҥ бойы бӧлинзе, ол биле јайрадылар. 26Сатана бойына бойы табарып, бӧлинген болзо, ол чыдажып туруп болбос: оныҥ ӧлӱми келгени ол. 27Кӱчтӱ кижиниҥ айлына киргени, кӱчтӱ кижини озо кӱлӱбегенче, јӧӧжӧзин тоноп болбос, јаҥыс кӱлӱзе, айлын тоноор. 28Чынын айдадым слерге: кижи уулдарыныҥ не ле кинчеги, канайып та јамандап айтканы ташталар. 29Је Агару Тынды јамандап айткан кижиниҥ бурузы ӱргӱлјиге ташталбас, ол јажын-чакка јаргыга калар+.

30Иисустыҥ ӧзӧк-буурында кара јелбис бар дешкен учун Ол анайып айткан.

Иисустыҥ энези ле карындаштары

(Мф. 12:46-50; Лк. 8:19-21)

31•Иисустыҥ энези ле карындаштары келеле, тышкары туруп, Оны айттырып кижи ийдилер+. 32Иисусты эбире кӧп улус отурган.

– Сени тышкары энеҥ, карындаштарыҥ ла сыйындарыҥ сурулап јат – дедилер.

33– Энем кем, карындаштарым кемдер? – дейле, 34Ол Бойын эбире отурган улусты ајыктап, айтты: – Бат, Мениҥ энем, Мениҥ карындаштарым бу. 35Кудайдыҥ табын бӱдӱрип јӱргени, Мениҥ карындажым да, эје-сыйным да, энем де+.

4

Ӱрендеечи керегинде укаа сӧс

(Мф. 13:1-23; Лк. 8:4-15)

4^1•Иисус талайдыҥ јаказында ойто ло ӱредип баштады. Ого кӧп улус јуулып келерде, кемеге кирип, талайда отурды, улус дезе ончозы талайдыҥ јарадында турды. 2Ол укаа сӧстӧр айдып, кӧп ӱретти, ӱредип тура, олорго айтты:

3– Угугар! Ӱрендеечи кижи ӱрендеерге чыккан. 4Ӱрендеп турарда, кезик ӱрен јол кырына тӱшкен. Куштар учуп келеле, олорды чокып койгон. 5Кезиги тобрагы ас ташту јерге тӱшкен. Тобрагы калыҥ эмес болгондо, удабай кылгазы ӧзӱп чыккан. 6Кӱн чыгарда чалдыгып, тазыл јок болгон учун, кургап калган. 7Кезиги тегенектӱ јерге тӱшкен. Тегенек ӧзӱп, оны туй базып койордо, ажы бӱтпеген. 8Кезиги јакшы јерге тӱшкен. Ӧскӱлеҥ болуп, мажак бӱткен, ӱрендегенине кӧрӧ кезиги одус, кезиги алтан, кезиги јӱс катап кӧп тӱжӱм берген.

9Иисус оноҥ айтты:

– Кулакту кижи уксын!+

10•Ол јаҥыскан артып каларда, Оныҥ јанында јӱргендер он эки ӱренчикле кожо укаа сӧс керегинде сурадылар. 11Иисус олорго айтты:

– Слерге Кудайдыҥ Каандыгыныҥ јажыттарын билери берилген, ӧскӧ-туш улуска дезе, ончозын укаалап айдатан,+
12нениҥ учун дезе

олор кӧзиле кӧрзӧ дӧ, кӧрбӧйдилер,
кулагыла укса да, аайлабайдылар.

Кудайга баштанган болзо, кинчектери ташталар эди+.

13Оноҥ сурады:

– Бу укаа сӧсти аайлабадыгар ба? Андый болзо, ончо укаа сӧстӧрди канайып аайлаарыгар?

14Ӱрендеечи сӧс ӱрендейт+. 15Јол кырына тӱшкен ӱрен деп, мындыйларды айтканы: олорго сӧс ӱренделер, је олор сӧсти укса ла, сатана келип, јӱрегинде ӱренделген сӧсти алып барат. 16Анайып ок ташту јерге тӱшкен ӱрен деп, мындыйларды айтканы: олор айткан сӧсти укканда, бу тарый сӱӱнип, кӧксине алынадылар. 17Је олор бойында тазыл јок, турумкай эмес. Оноҥ, сӧс учун ачу келгежин эмезе истежӱ болгожын, бу тарый јана тӱшкилейт+. 18Тегенектӱ јерге тӱшкен ӱрен деп, сӧсти уккан улусты айтканы. 19Је јадынды кичеейтени, јӧӧжӧгӧ тартылатаны, ӧскӧ дӧ кычалар олордыҥ ичине кирип, уккан сӧсти туй базып койот, ол сӧс тӱжӱм јок артып калат+. 20Јакшы јерге ӱренделген дегени, сӧсти угуп, кӧксине алынып турган улусты айтканы. Ол сӧс ӱрендегенине кӧрӧ бирӱзи одус, ӧскӧзи алтан, кезиги јӱс катап кӧп тӱжӱм берет+.

Јарык керегинде

(Лк. 8:16-18)

21•Иисус олорго айтты:

– Јарыткышты табактыҥ эмезе орынныҥ алдына тургузарга экелетен беди? Оны јарыткыштыҥ јерине тургузарга экелетен эмес пе+? 22Иле болбос јажыт неме јок; тыштына чыкпас туйук неме јок+. 23Кулакту кижи уксын!+

24База айтты:

– Угуп турганыгарга ајару эдигер. Кандый кемјӱле кемјииригер, анайып ла бойыгарга кемјилер, слерге, угуп тургандарга, ӱзеери кожулар+. 25Кемде бар, ого берилер, кемде дезе јок, оныҥ бары да айрылар.

Ӱрен керегинде

26База айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгы бого тӱҥей: кижи јерге ӱрен чачат, 27тӱнде уйуктайт, тӱште турат, је ӱрен канайда чыгып, ӧзӱп турганын билбейт. 28Јер дезе бойы бойынаҥ озо баштап кӧк ӧскӱрет, оноҥ мажак, оноҥ мажакты ашла толтырат. 29Аш бышканда, бу тарый ол серп алып, кырага барат, нениҥ учун дезе ашты кезер ӧй једип келген+.

30•База айтты:

– Кудайдыҥ Каандыгын неге тӱҥдейли? Эмезе кандый укаа сӧслӧ оны айдалы? 31Ол горчицаныҥ ӱренине тӱҥей. Оны јерге ӱрендеп јатканда, јердеги ончо ӱрендердеҥ оок+. 32Ӱрендеп койгондо, чыгып, кандый ла маала ажынаҥ бийик болор, сабактары барбак болуп, оныҥ кӧлӧткӧзине теҥериниҥ куштары уйа тартар аргалу.

33Кӧп андый укаа сӧстӧрлӧ олордыҥ оҥдоор кирезиле сӧс јарлап јӱрди. 34Укаалабай олорго неме айтпас болды, ӱренчиктерине дезе јаҥыскандыра ончозын јартап турды.

Јотконды сыныктырганы

(Мф. 8:23-27; Лк. 8:22-25)

35•Ол кӱн эҥирде Иисус ӱренчиктерине:

– Ол јанына кечели – деди+.

36Олор улусты јандырып ийеле, кемеде отурган Иисусты кожо алып, јӱстилер. Анда ӧскӧ дӧ кемелер болгон. 37Јаан јоткон тӱшти. Толкулар кемеге табарарда, ичине суу кирип, толуп турды+. 38Иисус дезе кемениҥ кийни јанында неме јастанып алала, уйуктап јаткан. Оны ойгозып, айттылар:

– Ӱредӱчи! Чӧҥӱп баратканыс Сеге тӱҥей ле бе?

39Ол туруп, салкынды токтодып, талайга айтты:

– Тымы, токто!

Салкын токтоп, тып-тымык боло берди.

40– Слер не андый коркынчак болдыгар? – деп, Иисус олорго айтты. – Бӱтпес болуп кайттыгар?

41Олордыҥ куйка баштары јимиреп, бой-бойына айдып турдылар: «Салкын да, талай да Ого уккур болордо, бу Кем болотон?»

5

Кара јелбиске туттурган кижини јасканы

(Мф. 8:28-34; Лк. 8:26-39)

5^1•Талайдыҥ ол јанына, Гадара деп ороонго, јӱзӱп келдилер. 2Иисус кемедеҥ тӱжерде, бу тарый сӧӧк салар јердеҥ кара јелбиске туттурган кижи чыга конды. 3Ол сӧӧк салар јерде јаткан, оны бир де кижи кынјылап та болбогон. 4Оны кӧп катап кижендеп, кынјылап та турза, кынјыны ӱзӱп, киженди оодып салатан. Оны јобожыдар кижи чыкпаган. 5Тӱни-тӱжи ол сӧӧк салар јерлерде ле кырларда кыйгырып, ташка согулып јӱрген.

6Иисусты ыраагынаҥ кӧрӧлӧ, јӱгӱрип келип, Ого бажырып, 7тыҥ ӱнденип кыйгырды:

– Ӧрӧ турган Кудайдыҥ Уулы Иисус! Сеге менеҥ не керек болды? Сени Кудайдыҥ учун сурап турум: мени кыйнаба!+

8Ол мынайып айткан, нениҥ учун дезе Иисус: «Кара јелбис, бу кижидеҥ чык!» – деген.

9Адын сураарда, айтты:

– Бис кӧп, оныҥ учун адым – тӱмен черӱ.

10Олорды бу јердеҥ сӱрбезин деп, Ого јалына бердилер.

11Андагы кырдыҥ эдегинде јаан ӱӱр чочколор одорлоп јӱрген.

12– Бисти чочколорго ийе бер, олордыҥ ӧзӧк-буурына барып кирели – деп, шилемирлер сурап турдылар.

13Иисус јӧбин берди. Кара јелбистер кижидеҥ чыгып, чочколордыҥ ӧзӧк-буурына барып кирдилер. Айдарда, ӱӱрде эки муҥ кире чочко каскактаҥ талайга калып, чӧҥӱп калды.

14Кӱдӱчилер дезе сыр-јӱгӱрикте барып, каладагы ла јурттардагы улуска айттылар. Олор не болгонын кӧрӧргӧ чыкты. 15Иисуска келип кӧрзӧ, ӧзӧк-буурында тӱмен шилемирлӱ болгон кижи санаазы ордында, кийимдӱ отурды. Олорго коркымчылу боло берди. 16Кӧргӧн улус шилемирлӱ кижиле, оноҥ чочколорло не болгонын куучындап бердилер. 17Олордыҥ јеринеҥ јӱре берзин деп, Иисусты сурап турдылар+.

18Ол кемеге отурып јадарда, байагы ӧзӧк-буурында шилемирлӱ болгон кижи Оныла кожо јӱрейин деп суранды. 19Је Иисус болдырбай, айтты:

– Айлыҥдагы улузыҥа јан. Сеге Кайракан нени эткенин, канайда буурзаганын олорго айдып бар.

20Онызы барып, Иисус ого нени эткенин Он-Тура деп јерде јарлыктап баштады. Ончолоры кайкажып турдылар+.

Оору ӱй кижини јасканы ла кызычакты тиргискени

(Мф. 9:18-26; Лк. 8:40-56)

21•Иисус кемеле ол јанына ойто кечерде, Оны эбире кӧп улус јуулды. Ол талайдыҥ јаказында болгон.

22Је бат, синагоганыҥ јаандарыныҥ бирӱзи, Иаир деп кижи, келди. Иисусты кӧрӧлӧ, Оныҥ будыныҥ јанына кӧҥкӧрӧ тӱжӱп,+
23эреп-јайнай берди:

– Кызычагым ӧлӱп јадыры. Барып, оныҥ ӱстине колыҥды салып алка, ол аргадалып, тирӱ артсын.

24Иисус оныла кожо барды. Оныҥ кийнинеҥ кӧп улус базып, Оны кыстап турган.

25Анда он эки јыл кан келип, јобоп јӱрген бир ӱй кижи болгон. 26Ол кӧп эмчилерге јӱрӱп, кӧп шыралап, не барын ончозын кородып, бир де туза албай, оорузын там јаанаткан. 27Иисус керегинде угала, улустыҥ ортозыла кийнинеҥ базып келип, Оныҥ кийимине тийди. 28«Оныҥ кийимине де тийзем, јазыларым» – деп, ол айдынган+. 29Бу ла тарый кан токтоп, ол јоболынаҥ јазылганын эди-каныла сезип ийди.

30Иисус бу ла тарый Бойынаҥ кӱч чыга бергенин сезип, улус јаар кайра баштанып, сурады:

– Кийимиме кем тийди+?

31Ӱренчиктери Ого айттылар:

– Улус Сени кыстап турганын кӧрӱп, Меге кем тийди деп, не сурайдыҥ?

32Је Ол анайткан кижини кӧрӧйин деп, эбире кӧстӧп турды. 33Ӱй кижи бойыла не боло бергенин билди. Ол коркып ла тыркыражып, базып келеле, Иисустыҥ будыныҥ јанына кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, чынын ончозын айтты. 34Иисус ого: «Кызым, бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды. Амырыҥ алып, јӱре бер, оору-јоболго бастырба» – деди+.

35Ол айдып турганча, синагога башчызыныҥ айлынаҥ улус келип, айттылар:

– Кызычагыҥ јада калды, Ӱредӱчини темей јоботпо.

36Иисус дезе, бу сӧстӧрди уккан бойынча, синагоганыҥ јаанына айтты:

– Коркыба, јаҥыс ла бӱт.

37Ол Бойыныҥ кийнинеҥ Петр ла Иаковтоҥ, Иаковтыҥ Иоанн карындажынаҥ башка кижи бастырбады+. 38Олор синагоганыҥ јааны-эшке келдилер. Иисус тӱймежип, ыйлажып-сыктажып турган улусты кӧрди. 39Киреле, олорго айтты:

– Не тӱймежип, ыйлажып туругар? Кызычак ӧлбӧгӧн, ол уйуктап јат+.

40Оны шоодо бердилер. Ол дезе, ончозын ӱйдеҥ чыгарып, кызычактыҥ ада-энезин, Бойыла кожо јӱргендерин алганча, баланыҥ јаткан јерине кирди. 41Кызычактыҥ колын тудуп, айтты:

– Талифа-куми!

Бу сӧс: «Кызычак, сеге айдадым: тур!» – дегени+.

42Кызычак бу тарый туруп, база берди. Ол он эки јаш кирелӱ болгон. Ончозы алаҥ кайкадылар. 43Мыны бир де кижи билбезин деп, Иисус олорго кату јакарала, балага курсак берзин деди+.

6

Јарлыкчы алтайында тоотпос

(Мф. 13:53-58; Лк. 4:16-30)

6^1•Оноортынаҥ чыгала, Иисус Бойыныҥ алтайына келди. Оныла кожо ӱренчиктери болгон+.

2Суббот кӱн једип келерде, Ол синагогада ӱредип баштады. Оны уккан улустыҥ кӧбизи алаҥ кайкап, айдышты:

– Бу ончозы Ого кайдаҥ келди не? Ого не болгон ойгор санаа берилген? Оныҥ колы мындый кайкалдарды канайып эдет болбогой+? 3Ол агашла узанар ус эмес беди? Марияныҥ уулы, Иаковтыҥ, Иосийдиҥ, Иуданыҥ ла Симонныҥ аказы эмес пе? Эје-сыйындары мында, ортобыста эмес пе?

Анайып Ого бӱтпей, Оны јуутпай тургандар+. 4Иисус дезе олорго айтты:

– Јарлыкчы кӱндӱзи јок болбойтон, оны јаҥыс алтайында, тӧрӧӧн-тууганы, айлындагы улузы тообойтон+.

5Ол анда бир де кайкал эдип болбоды, кезик ле јоболдулардыҥ ӱстине колын салып алкап, јасты. 6Олордыҥ бӱтпей турганын кайкады.

Мыныҥ кийнинде јака јурттар сайын ӱредип јӱрди.

Он эки ӱренчикти ийгени

(Мф. 10:5-15; Лк. 9:1-6)

7•Иисус он эки ӱренчигин кычырып алып, олорды экидеҥ ийип, кара јелбистердиҥ бажын билетен јаҥ берди+. 8Олорго јакып, айтты:

– Јолго тайактаҥ ӧскӧ бир де неме алып јӱрбегер: баштык та, калаш та, курыгарда јес акча да. 9Тегин ӧдӱк кийигер, кат кийим кийбегер. 10Кажы бир айылга тӱшсегер, ол јердеҥ чыкканча, анда болыгар. 11Кандый бир јерде слерди јуутпаза, слерди укпаза, ол јердеҥ чыгып барадып, будыгардаҥ тоозынды кактагар. Онызы олорго удура кере болзын. Чынын айдадым слерге: јаргы болотон кӱнде, ол калага кӧрӧ, Содом ло Гоморрага јеҥил болор+.

12Олор барып, улусты Кудайга баштанзын деп, јарлыктап јӱрдилер+. 13Кӧп шилемир чыгарып, кӧп јоболдуларга май сӱртӱп, јазып турдылар+.

Крестеечи Иоанныҥ ӧлӱми

(Мф. 14:1-12; Лк. 9:7-9)

14•Иисустыҥ ады јарлу боло берген учун, Ол керегинде табыш Ирод-каанга јетти. Ол айтты: «Бу Крестеечи Иоанн. Ол тирилген, оныҥ учун ол кайкалдар эдет»+. 15Кезиги: «Бу Илия» – дешти. Ӧскӧлӧри дезе, «Бу јарлыкчы, эмезе јарлыкчылардыҥ бирӱзиндий кижи» – дештилер+. 16Ирод дезе, мыны угала, айтты: «Бу – меге бажын кезе чаптырган Иоанн. Ол тирилген туру».

17Ирод Иоаннды тутсын деп кижи ийип, оны кижендеп, тӱрмелеп койгон болгон. Ол мыны Филипп карындажыныҥ абакайын, Иродиаданы, бойы алганы учун эткен+. 18Иоанн Иродко айдып туратан: «Сеге карындажыҥныҥ абакайын аларга јарабас». 19Иродиада Иоаннды ӧштӧп, оны ӧлтӱрейин де дезе, је болуп албай јӱрген. 20Ирод Иоаннды акту, агару кижи деп билип, оноҥ айап, оны чеберлеп јӱрген. Оны угуп, кӧпти эткен, айткан сӧстӧрин јакшызынып уккан.

21Эптӱ учурал Иродтыҥ туулган кӱнинде болгон. Ол бойыныҥ кӧдӧчилерине, черӱ башчыларына ла Галилейдиҥ јаандарына той-јыргал эткен. 22Иродиаданыҥ кызы кирип, бијелеген, Иродко ло оныла кожо кыйын отургандарга јараган. Каан кыска айткан:

– Менеҥ сурайын дегениҥди – сура, сеге берейин.

23Оноҥ чертенген:

– Нени де суразаҥ, каандыгымныҥ кабортозын да болзо, берейин.

24Кыс нени сурайын деп, энезине барарда, онызы: «Крестеечи Иоанныҥ бажын сура» – деген. 25Кыс бу тарый каанга капшайлап барып, айткан:

– Эмди ле Крестеечи Иоанныҥ бажын табакка салала, меге берзин деп турум!

26Каан кунуга берген, је чертине ле кожо кыйын отурган улуска болуп ого берген сӧзин бузарга кӱӱнзебеген. 27Ол бу тарый черӱчилди ийип, Иоанныҥ бажын экелзин деп јакарган. 28Онызы тӱрмеге барып, оныҥ бажын кезе чабала, табакка салала, экелип, кыска берген. Кыс дезе башты энезине берип ийген.

29Иоанныҥ ӱренчиктери угала, келип, оныҥ сӧӧгин алып, јууп салгандар+.

Беш муҥ кижини тойдырганы

(Мф. 14:13-21; Лк. 9:10-17; Ин. 6:1-14)

30•Апостолдор Иисуска јуулыжып келеле, нени эткенин, неге ӱреткенин Ого ончозын айдып бердилер+. 31Иисус олорго айтты:

– Јӱк бойыгар аалга јерге барып, эмеш тыштанып алыгар.

Чындап та, келип-барып тургандар кӧп болгон учун, олорго ажанарга да бош јок болгон+.

32Олор јаҥыс бойлоры кемелӱ аалга јерге јӱстилер. 33Јӱзӱп бараткандарын кӧргӧн кӧп улус олорды танып, ончо калалардаҥ оноор јойу, озолоп, јӱгӱрижип келдилер. 34Иисус чыгып, кӧп улусты кӧрӧлӧ, кӱдӱчизи јок койлордый јӱрӱ деп, ичи ачыды. Олорды кӧпкӧ ӱредип баштады+.

35Орой боло берерде, ӱренчиктери Ого базып келип, айттылар:

– Бу аалга јер эди, оноҥ орой. 36Улусты божодып ий, эбире турган айылдарга, јурттарга барып, бойлорына курсак садып алзын. Олордо јиир неме јок.

37Иисус: «Слер олорды азырагар» – деди. Ого айттылар:

– Бис барып, эки јӱс динарийге калаш садып алала, олорды азыраак па?

38Је Ол айтты:

– Слерде канча кире калаш бар, барып кӧрӱгер.

Олор барып кӧрӧлӧ, «Беш болчок калаш ла эки болчок балык» – дедилер.

39Айдарда, ончозын кӧк ӧлӧҥниҥ ӱстине бӧлӱктей отургызыгар – деди. 40Олор јӱстеҥ, беженнеҥ бӧлӱктей отурып ийдилер. 41Иисус беш калашты, эки балыкты алды, теҥери ӧрӧ кӧрӧлӧ, алкады. Калашты сындырала, улуска ӱлезин деп, ӱренчиктерине берди. Эки балыкты анайып ла ончозына ӱледи. 42Ончозы јиди, тойды. 43Калаш ла балыктыҥ арткан-калганын он эки каламага толтыра јууп алдылар. 44Курсак јигендердиҥ тоозы беш муҥ эр кижи болгон.

Сууныҥ ӱстиле басканы

(Мф. 14:22-36; Ин. 6:15-21)

45•Бу тарый Иисус ӱренчиктерге:

– Улусты јандырып турганчам, кемеге отурып, ол јанына, Вифсаида јаар, Менеҥ озо кечигер – деди+.

46Улусты јандырып ийеле, мӱргийин деп, кырга чыкты+.

47Эҥирде кеме талайдыҥ ортозында болгон, Иисус дезе јаҥыскан Бойы јерде болгон. 48Терс салкын согордо, ӱренчиктери кайыктап болбой, шыралап турганын кӧрди. Таҥ алдында Ол талайдыҥ ӱстиле базып, олорго јууктап келеле, кӧндӱре ӧдӧ конорго сананды. 49Олор дезе, Оныҥ талайла базып келеткенин кӧрӧлӧ, бу сӱне болбой деп, кыйгырып ийдилер,+
50нениҥ учун дезе, Оны ончозы кӧрӧлӧ, коркый бергендер. Ол дезе бу тарый олорго эрмектенип, айтты:

– Чочыбагар, бу Мен, коркыбагар.

51Мынайда айдала, олордыҥ кемезине отурды. Салкын токтой берди. Олор алаҥ кайкадылар. 52Јӱректери таш болгон учун олор калашла болгон кайкалды аайлабаган+.

53Кечеле, Геннисарет јерине келип, јаратка токтодылар+. 54Олор кемедеҥ чыгарда, бу тарый улус Иисусты танып, 55ончо јака јерлерди эбире јӱгӱрип, оору улусты тӧжӧктӧргӧ салала, Ол јӱрӱ деп угулган јерге экелип баштады+. 56Ол кайда ла келгенде – јурт болзын, кала болзын, турлу болзын, јоболдуларды тепсеҥдерге экелип салала, олор Оныҥ эдегине де болзо тийзин деп, сурап турдылар. Ого тийген улус јазылып турган+.

7

Ару ла быјар

(Мф. 15:1-20)

7^1•Иисусты эбире фарисейлер ле Иерусалимнеҥ келген бир кезик бичикчилер јуулдылар. 2Оныҥ ӱренчиктериниҥ кезиги ару эмес колдорын јунбай калаш јип отургандарын кӧрӱп, олорды каарып турдылар. 3Фарисейлер дезе, ончо иудейлер чилеп, ада-ӧбӧкӧниҥ јаҥдап келген јаҥыла колдорын быжулап јунбаганча, ажанбайтан+. 4Базардаҥ келеле, јунунбайынча, ажанбас. Оноҥ до ӧскӧ јаҥдаган јаҥы кӧп болгон: айак, јыракы, јес айак-казан јунары+. 5Оныҥ учун фарисейлер ле бичикчилер Иисустаҥ сурадылар:

– Јаандардыҥ јаҥдап келген јаҥын ӱренчиктериҥ не керек јаҥдабайдылар, колдорын јунбай, калаш јийдилер+?

6Ол каруу јандырды:

– Эки јӱстӱ слер керегинде Исаия јарлыктап, чын бичиген:

«Бу улус Мени тилиле тооп јат,
јӱректери дезе Менеҥ ыраак+.

7Је кижиниҥ ӱредӱзине ле јакылтазына ӱредип,

Мени темей тооп јадылар»+.

8Слер Кудайдыҥ јакылтазын таштап, кижиниҥ јаҥдап келген јаҥын тудуп, айак-казанды јунатан ээжилерди бӱдӱрип, бого тӱҥей ӧскӧ дӧ кӧп немелер эдип јадыгар. 9Бойыгардыҥ јаҥыгарды јаҥдаарга болуп, Кудайдыҥ јакылтазын јектеп турганыгар јакшы ба? 10Моисей айткан јок беди: «Ада-энеҥди тооп јӱр»; база: «Адазын эмезе энезин јаман айдып турган кижи, ары ӧлӱп калзын».
11Слер дезе айдадыгар: «Кижи адазына эмезе энезине: „Менеҥ алгадый немегер корван“ деп јарлаза, ол Кудайга сый болор». 12Онызыла ого адазына эмезе энезине нени де эттирбей јадыгар. 13Мынызыла бойыгар тургускан јаҥдап келген јаҥыгарга болуп, Кудайдыҥ сӧзин кеде эдип, бого тӱҥей кӧп ӧскӧ дӧ немелер эдип јадыгар.

14Улусты ончозын ойто кычырып алала, айтты:

– Ончогор Мени угуп, кӧксигерге алыныгар. 15Кижиниҥ ичине тыштынаҥ кирген бир де неме оны быјарсыдып болбос. Је бойынаҥ чыгып турганы, кижини быјарсыдар+. 16Кулакту кижи уксын!

17Ол улусты артырып, ӱйге кирерде, ӱренчиктери укаа сӧс керегинде сурадылар.

18Иисус олорго айтты:

– Слер де неме аайлабас улус болдыгар ба? Кижиниҥ ичине тыштынаҥ киргени, оны быјарсыдып болбозын аайлабай туругар ба? 19Ол јӱрекке эмес, ичке кирет ине, оноҥ тыштына чыгат.

Мынызыла Ол курсакты ару деп јарлады+. 20Оноҥ айтты:

– Кижиниҥ ичинеҥ чыкканы, кижини быјарсыдып јат+. 21Кижиниҥ ичинеҥ, јӱрегинеҥ чыгары бу: кара санаа, балыр јӱрӱм јӱрери, ууры эдери, кижи ӧлтӱрери, чайдам кылынары,+
22јимекейлеери, ӧчӱркеп ӧштӧӧри, куурмак кылык кылынары, уйат билбези, кӱйӱнери, Кудайды јамандайтаны, улуркайтаны, тенексийтени. 23Бу јаманныҥ ончозы кижиниҥ ичинеҥ чыгып, кижини быјарсыдып јат.

Кара јаҥду ӱй кижиниҥ Кудайга бӱткени

(Мф. 15:21-28)

24•Оноортынаҥ чыгала, Иисус Тир ле Сидонныҥ јерлерине келди. Ӱйге кирип, бу керегинде кижи билбезин деп кӱӱнзеди, је мыны јажырып болбоды. 25Кызычагы кара јелбиске туттурган бир ӱй кижи Иисус керегинде угала, бу тарый келип, Оныҥ будыныҥ јанына кӧҥкӧрӧ тӱшти. 26Бу ӱй кижи дезе кара јаҥду болгон, алтайы Сирияныҥ Финикиязы болгон. Шилемирди кызычагынаҥ чыгарзын деп, Оны сурай берди+. 27Је Иисус ого айтты:

– Озо балдар тойзын. Балдардыҥ калажын блаап, ийттерге таштаарга јарабас+.

28Ӱй кижи дезе каруу јандырды:

– Эйе, Кайракан, је балдар јиген калаштыҥ стол алдына тӱшкен оодыгын ийттер јийтен эди.

29Иисус: «Бу айткан сӧзиҥ учун эмди јан – деди. – Шилемир кызычагыҥнаҥ чыга берди».

30Ол јанып келеле кӧрӧрдӧ, кызычагы тӧжӧктӧ јатты, оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ шилемир чыгып калтыр.

Ӱскер, чокол кижини јасканы

31Тир ле Сидонныҥ јеринеҥ чыгала, Он-Кала ичиле ӧдӱп, Иисус ойто Галилейдиҥ талайы јаар барды+. 32Ого ӱскер, чокол кижини экелеле, оныҥ ӱстине колыҥ салып, алка – деп, сурай бердилер. 33Иисус оны улустаҥ туура јединип, эки кулагына Бойыныҥ сабарын сукты, тӱкӱреле, тилине тийди+. 34Теҥери ӧрӧ кӧрӧлӧ, улу тынып, ого: «Еффафа – Ачыл» – деди. 35Бу тарый ол кижиниҥ кулагы ачылып, тилиниҥ кӱрмеги чечилип, јап-јарт эрмектене берди. 36Мыны кижиге айтпагар деп, олорго јакарды. Је олорды канча ла токтоткон сайын, олор там ары јарлап јӱрдилер. Алаҥ кайкажып, айдып турдылар:+

37– Ончозын јакшы эдет: ӱскерин угар эдет, тили јогын тилдӱ эдет.

8

Тӧрт муҥ кижини тойдырганы

(Мф. 15:32-39)

8^1•Ол кӱндерде кӧп улус јуулган. Олордыҥ јиир немези јок болордо, Иисус ӱренчиктерин кычырып алып, айтты:

2– Бу улуска ичим ачыйт. Ӱч кӱнге чыгара Мениле кожо јӱрген улустыҥ ооско салар немези јок+. 3Олорды ажандырбай јандырып ийзем, јолдо уйадай берер. Олордыҥ кезиги ыраактаҥ келген ине.

4– Мында, аалга јерде, олорды азырайтан калашты кайдаҥ алар? – деп, ӱренчиктери каруу јандырдылар.

5Иисус олордоҥ: «Слерде канча кире калаш бар?» – деп сураарда, јети дештилер.

6Ол улусты јерге кыйын отурзын дейле, јети калашты алып, алкыш јетирди, сындырала, ӱлезин деп, ӱренчиктерине берди. Олор улуска ӱледи. 7Олордо база эмеш балык болгон. Ол алкайла, онызын да ӱлезин деди. 8Олор јиди, тойды. Арткан-калганын јети каламага јууп алдылар. 9Јигени дезе тӧрт муҥ кире кижи болгон. Иисус олорды јандырып ийди. 10Бу ла тарый ӱренчиктериле кожо кемеге отурып, Далмануфа деп јерге келди.

11•Фарисейлер келип, Иисусла сӧс блаажа бердилер. Оны ченеп, теҥеридеҥ билди кӧргӱссин деп, некеп турдылар+. 12Ол улу тынып, айтты:

– Бу ӱйе билди кӧргӱс деп, не некейт болбогой? Чынын айдадым слерге: бу ӱйеге билди берилбес.

13Оноҥ олорды таштап, катап кемеге отурала, ол јанына кечти.

Ачыткы керегинде

(Мф. 16:5-12)

14•Ӱренчиктер калаш аларын ундып койгондор. Кемеде јӱк ле бир болчок калаш болгон. 15Иисус дезе јакып, айтты:

– Фарисейлердиҥ ле Иродтыҥ ачыткызынаҥ чеберленигер+.

16Ӱренчиктер бойы ортодо: «Бисте калаш јогын айдып туру» – деп табыштылар.

17Иисус онызын билип, айтты:

– Бисте калаш јок деп, нени таап туругар? Эмдиге оҥдобос, аайлабас кайттыгар? Јӱректеригер эмдиге јетире таш бойынча ба+? 18Кӧстӱ бойыгар кӧрбӧй туругар ба? Кулакту бойыгар укпай туругар ба? Санаагарга кирбейт пе? 19Беш муҥ кижиге беш калаш сындырып береримде, јигенниҥ арткан-калганын канча каламага толо јууп алган эдигер?

Олор:

– Он эки – дедилер+.

20– Јетӱни тӧрт муҥ кижиге јетиреримде, јигенниҥ арткан-калганын канча каламага јууп алган эдигер? – деерде, «јети» – дедилер+.

21Айдарда, Иисус олорго айтты:

– Эмдиге јетире аайлабас кайттыгар?

Сокорды јасканы

22Вифсаидага келдилер. Иисуска сокор кижини экелип, ого кол тийгиссин деп сурадылар+. 23Ол сокорды јединип, јурттыҥ тыштына чыгарды. Кӧзине тӱкӱрип, ого колын салып,

– Неме кӧрӱп туруҥ ба? – деди+.

24Онызы кӧрӧлӧ, айтты:

– Ӧдӱп бараткан улус агаш ошкош кӧрӱнет.

25Иисус оныҥ кӧзине колын катап салып, кӧрзин деп јакарды. Байагы кижи лаптап кӧрӱп, јазылды, ончозын јап-јарт кӧрӧ берди. 26Иисус оны јандырып, «Јуртка кирбе, јуртта кемге де айтпа» – деди.

Иисус кем?

(Мф. 16:13-20; Лк. 9:18-21)

27•Иисус ӱренчиктериле кожо Филипп Кесариязы дейтен јердиҥ јурттарына барды. Јолой олордоҥ сурады:

– Улус Мени кем дежет?

28Олор айттылар:

– Сени Крестеечи Иоанн дежет, кезиктери Илия, кезиктери јарлыкчылардыҥ бирӱзи дежет+.

29Ол сурады:

– Слер Мени кем дейдигер?

– Сен – Христос – деп, Петр каруу јандырды+.

30– Мен керегинде кемге де айтпагар – деп, Иисус олорго јакарды+.

31•Оноҥ олорды ӱредип баштады: Кижи Уулы кӧп кыйналар, јаандар, улу абыстар ла бичикчилер Оны јектеп койор учурлу, Оны ӧлтӱргилеп койор, је ӱчинчи кӱнде Ол тирилер учурлу+. 32Ол мыны ачыгынча айдып јӱрген. Петр дезе, Оны кедери кычырып алала, Ого удура сӧс айдып баштады+. 33Је Ол ӱренчиктери јаар кайра кӧрӧлӧ, Петрды каарып, ого айтты:

– Менеҥ кеде тайыл, сатана! Сен Кудайдыйын эмес, кижинийин сананып јадыҥ+.

34Улусты Бойыныҥ ӱренчиктериле кожо кычырып алып, олорго айтты:

– Мениле кожо болойын дегенигер, бойынаҥ бойы мойноп, бойыныҥ керӱ агажын алганча, Мени ээчий барзын+. 35Јӱрӱмин аргадайын дегени, онызын јылыйтар. Меге ле Сӱӱнчилӱ Јарга болуп јӱрӱмин јылыйтканы дезе, онызын аргадап алар+. 36Јер-телекейде не бар ончозын табала, је јӱрӱмин јылыйтса, кижиге кандый туза+? 37Эмезе кижи бойыныҥ јӱрӱми учун ордына нени берер? 38Бу кинчектӱ, чайдам ӱйе алдында кем Менеҥ, Мениҥ айткан сӧзимнеҥ уйалар болзо, Кижи Уулы да Адазыныҥ магын алганча, агару ангелдериле кожо келгежин, ол кижидеҥ уйалар+.

9

Иисус Христостыҥ кубулганы

(Мф. 17:1-13; Лк. 9:28-36)

9^1Иисус оноҥ айтты:

– Чынын айдадым слерге: мында тургандардыҥ кезиги Кудайдыҥ Каандыгы бойыныҥ кӱчиле једип келгенин кӧрбӧгӧнчӧ ӧлбӧс+.

2•Алты кӱнниҥ бажында Иисус јӱк ле Петрды, Иаковты, оноҥ Иоаннды бийик кырга чыгарала, олордыҥ алдына кубулды+. 3Оныҥ кийими мызылдап, јер ӱстинде бир де кийим агартаачы анайып агартып болбогодый, кӧс кылбыгар апагаш болды. 4Олорго Моисей ле Илия кӧрӱнип, Иисусла эрмектежип турдылар. 5Петр Иисуска айтты:

– Ӱредӱчи! Биске мында макалу. Ӱч чадыр тудалыктар: бирӱзин Сеге, бирӱзин Моисейге, бирӱзин Илияга.

6Петр нени айдарын билбей турган, нениҥ учун дезе ол бойы, оноҥ ӧскӧ эки ӱренчик коркып калган тургандар. 7Булут чыгып, олорды кӧлӧткӧлӧп ийди, булуттаҥ ӱн угулды:

– Бу Мениҥ сӱӱген Уулым. Оны угыгар!+

8Кенетийин эбире кӧрзӧ, Иисустаҥ ӧскӧ олорло кожо кижи јок эмтир.

9Кырдаҥ тӱжӱп келедерде, Иисус олорго бу кӧргӧндӧрин Кижи Уулы тирилбегенче кижиге айтпазын деп јакарды+. 10Олор бу сӧсти кӧксине алынып, «Тирилер дегени не атасы?» – дежип, 11Иисустаҥ сурадылар:

– Бичикчилер не керек озолоп Илия келер учурлу дешкилейт?

12Ол каруу јандырды:

– Илия озо келеле, ончозын белетеп койотоны чын. Је нениҥ учун Кижи Уулы керегинде Ол кӧп кыйнаттырып, базындырар учурлу деп бичилген? 13Айдып турум слерге: Илия келип јӱрген, је улус бойыныҥ табына салдырып, бичилгени аайынча эткендер+.

Кара јелбиске туттурган уулчакты јасканы

(Мф. 17:14-20; Лк. 9:37-43)

14•Арткан ӱренчиктерге тӱжӱп келеле, олорды эбире кӧп улус јуулганын, олорло бичикчилер сӧс блаажып турганын кӧрдилер. 15Бу тарый ончо улус Иисусты кӧрӧлӧ, алаҥ кайкап, јӱгӱрижип келеле, Оныла эзендежип турдылар.

16Ол ӱренчиктеринеҥ сурады:

– Буларла не деп сӧс блаажып туругар?

17Улус ортодоҥ бир кижи айтты:

– Ӱредӱчи! Сеге тил јок јелбиске туттырган уулчагымды экелдим+. 18Јелбис ого кайда ла табарып, јерге чачканда, уулчактыҥ оозынаҥ кӧбӱк ажынып, тижин кыјырадып турала, тала берет. Јелбисти чыгарып ийзин деп, ӱренчиктериҥди сурагам, је олор болуп албады.

19Иисус: «Э-э, бӱтпес ӱйе! – деди. – Слерле кожо канчазын јӱрейин? Слерге канчазын чыдажайын? Оны Меге экелигер».

20Уулчакты Ого экелдилер. Јелбис Иисусты кӧргӧн бойынча, уулчакты курултты, онызы јерге јыгылып, оозыныҥ кӧбӱги ажынып, тоголоно берди+. 21Иисус оныҥ адазынаҥ: «Оныла мындый болгоны удаган ба?» – деп сураарда, ол: «Јаштаҥ ала – деди. – 22Јелбис оны ӧлтӱрейин деп, отко до, сууга да улам сайын таштаган. Је нени-нени эдер аргалу болзоҥ, биске буурзап, болушсаҥ?»+

23Иисус дезе ого айтты:

– «Аргалу болзоҥ» дегени не? Бӱдӱп турган кижиниҥ эдип албазы јок+.

24Бу тарый уулчактыҥ адазы кӧстӧри јашталып, кыйгырып айтты:

– Бӱдӱп турум, меге бӱдерге болуш!

25Улустыҥ јӱгӱрӱже јуулыжып келеткенин кӧрӧлӧ, Иисус кара јелбиске јакарды:

– Тил јок, ӱскер јелбис, јакарып турум сеге: уулчактаҥ чык, ого такып кирбе!

26Јелбис кыйгырып, уулчакты тыҥ курултып, чыга конды. Уулчак ӧлгӧндий јатты, кӧп улус оны ӧлгӧн дештилер+. 27Је Иисус оны колынаҥ тудуп тургузарда, ол туруп келди+.

28Иисус ӱйге кирерде, ӱренчиктери туура улус јогынаҥ Оноҥ сурадылар:

– Бис оны нениҥ учун чыгара сӱрӱп болбодыс?

29Иисус олорго айтты:

– Бу шилемирлер јаҥыс мӱргизе, оноҥ орозо тутса чыгара сӱрӱлер.

30•Оноортынаҥ чыгала, Галилей ичиле ӧдӱп бараткандар. Иисус бу керегинде кижи билбезин деп кӱӱнзеген, 31нениҥ учун дезе, ӱренчиктерин ӱредип, айдып јӱрген:

– Кижи Уулы улустыҥ колына берилер, Оны ӧлтӱргилеп койор, ӧлтӱрилген кийнинде дезе, ӱч кӱнниҥ бажында тирилер+.

32Је олор бу сӧстӧрди аайлабадылар. Оноҥ сурап угарга дезе, коркып тургандар+.

Јааны кемизи?

(Мф. 18:1-9; Лк. 9:46-50; 17:1-2)

33•Капернаумга келдилер. Ӱйде тужында Иисус олордоҥ сурады:

– Јолой бойыгар ортодо не керегинде сӧс блаажып келеттигер+?

34Олор унчукпай турдылар, нениҥ учун дезе олордыҥ кемизи јаан деп, јолой эрмектежип келген. 35Иисус отурып, он экӱни кычырып алала, олорго айтты:

– Баштапкы болойын дегенигер, ончозыныҥ калганчызы болзын, ончозына јалчы болзын+.

36Бир баланы колго алып, олордыҥ ортозына тургусты, оны кучактайла, айтты:+

37– Бир мындый балдардыҥ бирӱзин Меге болуп јуудып алганы, Мени јуудып турганы. Мени јууткан кижи, ол Мени јууткан эмес, Мени Ийгенди јууткан+.

Слерге удура эмес кижи – слер учун

38Иоанн айтты:

– Ӱредӱчи! Бир кижи бисле кожо јӱрбей, Сениҥ адыҥла шилемирлер чыгарып јӱргенин кӧрдибис. Бисле кожо эмес учун, оны токтодып койдыбыс+.

39Иисус: «Оны токтотпогор – деди. – Мениҥ адымла кайкал эткен кижи, Мени ылтам јамандап болбос. 40Биске удура эмес кижи – бис учун+. 41Меге болуп слерди Христостыйы деп, бир айак суу ичерге берген кижи, чынын айдадым слерге: кайралынаҥ куру калбас+. 42Меге бӱдӱп турган бу кичӱлердиҥ кажы бирӱзин јаманга баштаган кижиниҥ мойнына теерменниҥ тажын буулап, талайга таштаза, ого торт болор эди+. 43Колыҥ сени јаманга баштаза, оныҥды кезип кой. Эмди эки колду бойыҥ гееннага, ӧчпӧс отко тӱшкенчеҥ, сыҥар колду болуп, ӱргӱлји јӱрӱмге кирзеҥ торт+. 44Анда олордыҥ курты ӧлбӧйт, оды ӧчпӧйт. 45Будыҥ сени јаманга баштаза, оныҥды кезип кой. Эки бутту бойыҥ гееннага, ӧчпӧс отко ташталганчаҥ, аксак-бӱксек бу бойыҥ ӱргӱлји јӱрӱмге киргениҥ јакшы. 46Анда олордыҥ курты ӧлбӧйт, оды ӧчпӧйт. 47Кӧзиҥ сени јаманга баштаза, оныҥды ойып кой. Эки кӧстӱ бойыҥ гееннага, ӧчпӧс отко ташталганчаҥ, сыҥар кӧстӱ бойыҥ Кудайдыҥ Каандыгына киргениҥ јакшы. 48Анда олордыҥ курты ӧлбӧйт, оды ӧчпӧйт.

49Кандый ла кижи отло тузалар, кандый ла берӱ тусла тузалар. 50Тус – јакшы неме. Је ол ачузын јылыйтса, оны неле ойто тусту эдеригер? Ӧзӧгӧрдӧ тусту болыгар, ортогордо амыр-энчӱ болзын»+.

10

Кижи алары ла айрылыжары керегинде

(Мф. 19:1-12)

10^1•Иисус оноортынаҥ чыгала, Иордан ары јанындагы Иудейге келди. Ого база ла улус јуулды, Ол Бойыныҥ јаҥыла олорды ӱредип турды.

2Фарисейлер базып келип, Оны ченеп, сурадылар:

– Алган эжиле айрылыжарга јараар ба?

3– Моисей слерге не деп јакыган эди? – Иисус сурады.

4Олор айдышты:

– Айрылыштыҥ кере бичигин бичип, айрылыжарын Моисей јараткан.

5Иисус айтты:

– Јӱректеригер кату ла ӧчӧш учун, ол слерге бу јакылтаны бичип берген. 6Не-немени јайап баштаган тужында Кудай олорды эр кижи ле ӱй кижи эдип јайаган.
7Оныҥ учун кижи ада-энезин таштап,+
8алганына јапшынар, эки бойы јаҥыс эт-кан болор. Андый болгондо, олор эки эмес, јаҥыс эт-кан. 9Анайдарда, Кудайдыҥ бириктиргенин кижи айрыбазын+.

10Ӱйде ӱренчиктери бу ла керегинде ойто сурадылар. 11Иисус олорго айтты:

– Ӱйиле айрылыжып, ӧскӧ кижи алганы, онызыла кинчекке киргени ол. 12Ӱйи ӧбӧӧниле айрылыжып, ӧскӧ кижиге барза, кинчекке кирип јат+.

Балдарды алкаганы

(Мф. 19:13-15; Лк. 18:15-17)

13•Балдарга колын тийгиссин деп, олорды Иисуска экелдилер. Ӱренчиктер дезе олорды јууктатпай турдылар. 14Иисус мыны кӧрӧлӧ, чугулданып, ӱренчиктерине айтты:

– Балдарды бери божодыгар, Меге келерге буудактабагар. Кудайдыҥ Каандыгы мындыйлардыйы. 15Чынын айдадым слерге: Кудайдыҥ Каандыгын бала чылап јуудып албаган кижи ого кирбес+.

16Ол балдарды кучактап, олорго колын салып, алкады+.

Бай кижиниҥ сурагы

(Мф. 19:16-30; Лк. 18:18-30)

17•Иисус јолго кӧндӱгип јадарда, бир кижи јӱгӱрип келеле, Оныҥ алдына тизеленип, сурады:

– Быйанду Ӱредӱчи! Ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленерге, нени эдейин+?

18Иисус ого айтты:

– Мени не быйанду дейдиҥ? Кем де быйанду эмес, јаҥыс Кудай быйанду. 19Кижи ӧлтӱрбе, чайдам кылынба, ууры этпе, тӧгӱндеп керелебе, куурмактаба, ада-энеҥди тооп јӱр деген јакылталарды билериҥ+.

20Байагы кижи дезе Ого айтты:

– Ӱредӱчи! Мыныҥ ончозын мен јаштаҥ ала бӱдӱрген эдим+.

21Иисус ол јаар кӧрӧлӧ, ого карузып, айтты:

– Сеге бир ле неме јетпейт. Барып, не барыҥды садала, тӱреҥилерге ӱлеп бер. Ол тушта теҥериде эрјинелӱ болорыҥ. Оноҥ келип, керӱ агажыҥды алганча, Мениле кожо бар+.

22Ол дезе, бу сӧстӧҥ чырайы кубулып, кунукчылду јӱре берди, нениҥ учун дезе коркышту бай кижи болгон.

23Иисус эбире ајыктап, ӱренчиктерине айтты:

– Бай улуска Кудайдыҥ Каандыгына кирерге кандый кӱч!+

24Ӱренчиктерди Оныҥ сӧстӧри алаҥ кайкатты. Је Иисус катап айтты:

– Балдар, байлыкка иженген улуска Кудайдыҥ Каандыгына кирерге кандый кӱч! 25Бай кижиге Кудайдыҥ Каандыгына киреринеҥ, тӧӧгӧ ийне ӱйдинеҥ ӧдӧргӧ јеҥил.

26Олор там кайкажып, бойлоры ортодо айдыжып турдылар:

– Айдарда, кем аргаданар аргалу?

27Иисус олор јаар кӧрӱп, айтты:

– Улус мыны эдип болбос, јаҥыс Кудай эдер, нениҥ учун дезе Кудайдыҥ эдип болбозы јок+.

28Петр айдып баштады:

– Бат, бары-јогысты таштап, Сениле кожо бардыбыс+.

29Иисус айтты:

– Чынын айдадым слерге: кем айлы-јуртын, эмезе ага-карындажын, эмезе эје-сыйнын, эмезе адазын, эмезе энезин, эмезе бала-барказын, эмезе кыразын Меге болуп, Сӱӱнчилӱ Јарга болуп таштаза,+
30эмдиги ӧйдӧ, бу чакта, айыл-јуртты, ага-карындашты, эје-сыйынды, ада-энени, бала-барканы, кыраны, истедип јӱрӱп, јӱс катап артыктай алар, келер чакта дезе ӱргӱлји јӱрӱмди алар+. 31Је кӧп баштапкы болгондор калганчылар болор, калганчы болгондор баштапкылар болор+.

32•Олор Иерусалим јаар чыгып, јолдо болордо, Иисус алдында барып јаткан. Ӱренчиктери алаҥ кайкап, кожо јӱрген улузы дезе коркып калган бараттылар. Ол он экӱни таҥынаҥ кычырып алып, Бойыла не болорын олорго база катап айдып баштады.

33– Бат, Иерусалим јаар чыгып барадырыс. Кижи Уулы улу абыстардыҥ ла бичикчилердиҥ колына берилер. Оны ӧлтӱрер эдип јаргылайла, кара јаҥдуларга берип ийгилеер. 34Оны электегилеер, Ого тӱкӱргилеер, Оны камчылаар, ӧлтӱргилеп койор. Ӱчинчи кӱнде дезе Ол тирилер+.

Зеведейдиҥ уулдарыныҥ сурагы

(Мф. 20:20-28)

35•Иисуска Зеведейдиҥ уулдары Иаков ло Иоанн базып келип, «Ӱредӱчи! – дедилер. – Сени бистиҥ сураганысты этсин деп турубыс»+.

36Иисус олорго айтты:

– Мени слерге нени этсин деп туругар?

37Олор айттылар:

– Сениҥ магыҥ келзе, бирӱбисти оҥ јаныҥа, бирӱбисти сол јаныҥа отургуссын деп турубыс+.

38Је Иисус олорго айтты:

– Нени сурап турганыгарды билбей јадыгар. Мениҥ ичип турган айагымды ичип болороор бо, Мениҥ тӱжӱп турган крезиме тӱжӱп болороор бо+?

39Олор:

– Болорыс – дедилер.

Иисус дезе олорго айтты:

– Ичип турган айагымды ичерин ичеригер, тӱжӱп турган крезиме тӱжерин тӱжеригер+. 40Оҥ ло сол јаныма дезе отургызар јаҥ Менде јок, је Кудай ол јерди кемге белетеген, ого ол кижи отурар.

41Мыны угала, арткан он ӱренчик Иаков ло Иоаннга чугулдана бердилер. 42Иисус дезе, олорды кычырып алып, айтты:

– Калыктарда баштапкы болгоны – олорды башкаратанын, сайыттары олорды бийлейтенин билеригер. 43Је ортогордо андый болбозын. Ортогордо јааны болойын дегенигер, слерге јалчы болзын+. 44Ортогордо баштапкы болойын дегенигер, ончогорго кул болзын. 45Кижи Уулы да улусты Ого јалчы болзын деп эмес, улуска јалчы болойын деп, кӧп улус учун Бойыныҥ јӱрӱмин берейин деп келген ине+.

Сокор Вартимейди јасканы

(Мф. 20:29-34; Лк. 18:35-43)

46•Иерихонго келдилер. Иисус ӱренчиктериле, кӧп улусла кожо Иерихонноҥ чыгып јадарда, јолдыҥ кырында Тимейдиҥ уулы Вартимей деп сокор суранчыктап отурган. 47Бу Назарет јеринеҥ Иисус деп угала, ол кыйгырып, айда берди:

– Давид Уулы Иисус, меге буурза!+

48Кӧп улус оны унчуктырбаста, ол: «Давид Уулы, меге буурза!» – деп, там тыҥыда кыйгыра берди.

49Иисус токтой тӱжӱп, оны кычыртып ийди. Сокорды кычырып, айттылар:

– Коркыба, тур, Ол сени келзин дийт.

50Ол катанчыгын суурып, таштайла, ӧрӧ туруп, Иисуска базып келди. 51Иисус оноҥ сурады:

– Мени сеге нени этсин деп туруҥ?

Сокор кижи Ого айтты:

– Ӱредӱчи, кӧзим јарызын деп турум!

52Иисус айтты:

– Бар, бӱдӱп турганыҥ сени аргадап алды.

Бу тарый кӧзи јарып, ол Иисусты ээчий јолло басты+.

11

Иерусалимге киргени

(Мф. 21:1-11; Лк. 19:28-40; Ин. 12:12-19)

11^1•Иерусалимнеҥ ыраак јокто Елеон кырдыҥ эдегинде турган Виффагия ла Вифания деп јурттарга јууктагылап келерде, Иисус ӱренчиктериниҥ экӱзин ийип,+
2айтты:

– Одоштой јуртка барыгар. Ого кирген бойынча, буулап койгон, кижи минбеген кулун эштекти кӧрӱп ийеригер. Оны чечеле, экелигер. 3Слерге кандый бир кижи: «Слер нени эдип туругар?» – дегежин, «Ол Кайраканга керек. Ол оны удабас кайра ийер» – дегер.

4Олор барып, оромдо каалганыҥ јанында буулап койгон кулун эштекти таап, чечип алдылар. 5Анда турган улустыҥ кезиги: «Нени эдип туругар? Эштекти не чечип јадыгар?» – деп сураарда, 6олор Иисустыҥ јакыганыла айттылар. Айдарда, олорды божодып ийдилер.

7Кулун эштекти Иисуска экелип, кийимдерин токуп бердилер. Иисус ого минди. 8Кӧп улус кийимдерин јолго јайып турдылар, ӧскӧлӧри дезе агаштыҥ бӱрин кезип, јолго јайдылар. 9Иисустыҥ алды-кийнинеҥ барып јаткан улус кыйгырыжып турдылар:

– Осанна!

Кайраканныҥ адынаҥ келип јатканы алкышту!

10Кайраканныҥ адынаҥ келип јаткан Давид адабыстыҥ каандыгы алкышту!

Кӧк-теҥериде турганга, осанна!+

11Иисус Иерусалимге једип, байзыҥга кирди. Анда ончозын ајыктап кӧрӧлӧ, орой болгон учун он экӱни алганча, Вифания јаар барды.

Јиилек јок агаш

(Мф. 21:18-19)

12•Эртезинде Вифаниядаҥ чыгып барадала, Ол аштай берди+. 13Бӱрлӱ смоква агажын ыраактаҥ кӧрӧлӧ, оноҥ неме табарым ба, јок по деп барды. Је ого келеле, бӱрдеҥ ӧскӧ неме таппады, нениҥ учун дезе јиилек бӱдер ӧй јеткелек болгон+. 14Айдарда, Иисус ого айтты:

– Эмдидеҥ ала ӱргӱлји чакка кижи сенеҥ јиилек јибезин!

Ӱренчиктер мыны угуп тургандар.

Байзыҥды арутаганы

(Мф. 21:12-17; Лк. 19:45-48; Ин. 2:13-22)

15•Иерусалимге келдилер. Иисус байзыҥга кирип, байзыҥда садыжып ла садып алып турган улусты сӱрӱп баштады. Акча солычылардыҥ столдорын, кӱӱле садаачылардыҥ такталарын аҥтарды+. 16Кандый бир кижи байзыҥныҥ ичиле неме алып ӧтпӧзин деп, токтодып турды. 17Олорды ӱредип, айтты:

– Бичилбеген беди: «Мениҥ айлым ончо калыктардыҥ мӱргийтен айлы деп адалар»? Слер дезе оны тонокчылардыҥ уйазы эдип алдыгар.

18Улу абыстар ла бичикчилер мыны угала, Оны ӧлтӱрер эбин бедиредилер. Олор Оноҥ коркып турган, нениҥ учун дезе калык ончозы Оныҥ ӱредӱзин кайкап угатан болгон+.

19Эҥир кирерде, Ол каладаҥ чыгып, јӱре берди+. 20•Эртен тура ӧдӧ барадып, смоква агажы тазылына јетире кургап калганын кӧрдилер. 21Петр эске алынып, Ого айтты:

– Ӱредӱчи, кӧрзӧҥ, Сен каргаган смоква кургап калтыр!

22Иисус каруу јандырып, олорго айтты:

– Кудайга бӱдигер! 23Чынын айдадым слерге: кандый бир кижи бу кырга: «Кӧдӱрилип, талайга таштал!» – дейле, јӱрегинде эреҥистелбей, айтканымла болор деп бӱтсе, андый ла болор+. 24Оныҥ учун айдып турум слерге: мӱргип тура, нени де суразаар, сураганымды аларым деп бӱдигер, слерге андый ла болор+. 25Мӱргип турганыгарда, кижиге ӧӧркӧгӧнигерди таштап ийигер. Ол тушта теҥеридеги Адагар да кинчектеригерди таштаар+. 26Таштабас болзогор, теҥеридеги Адагар да кинчектеригерди таштабас.

Јаҥ керегинде сурак

(Мф. 21:23-27; Лк. 20:1-8)

27•Иерусалимге ойто келдилер. Иисус байзыҥда базып јӱрерде, Ого улу абыстар, бичикчилер ле јаандар јууктап, 28айдып турдылар:

– Мыны кандый јаҥла эдип турадыҥ? Мыны эдер јаҥды Сеге кем берген+?

29Иисус олорго: «Мен де слердеҥ бир неме сурап угайын – деди. – Меге каруузын айдыгар, мыны кандый јаҥла эдип турганымды слерге Мен де айдайын. 30Иоанныҥ крестеп јӱргени теҥеридеҥ болгон бо, эмезе улустаҥ ба? Меге каруузын айдыгар»+.

31Олор дезе бойлоры ортодо табыштылар: «„Теҥеридеҥ“ дегей эди, ол тушта: „Ого не керек бӱтпедигер?“ – деер»+. 32«Кижидеҥ» деп айдарга, улустаҥ коркып тургандар, нениҥ учун дезе ончозы Иоаннды чын јарлыкчы деп бодоп јӱргендер+.

33Олор Иисуска «билбезис» – деерде, Иисус каруу јандырып, айтты:

– Мыны кандый јаҥла эдип турганымды слерге Мен де айтпазым.

12

Ишчилер керегинде укаа сӧс

(Мф. 21:33-46; Лк. 20:9-19)

12^1•Иисус олорго укаа сӧслӧ айдып баштады:

– Бир кижи виноград-агаш тарыйла, эбире манаган. Ондо сыскыру казып, каруулчыктыҥ баганазын тудып салган. Тарыган агажын ишчилерге табыштырып, атана берген+. 2Бойыныҥ ӧйинде виноградтыҥ јиилегин ишчилердеҥ экелзин деп, олорго јалчызын ийген. 3Олор дезе јалчыны тудала, согуп, как куру јандыргандар. 4Олорго база ӧскӧ јалчызын ийген. Онызын да ташла бажын јара согуп, базынчыктап, божодып ийгендер. 5База ӧскӧзин ийген, онызын ӧлтӱрип койгондор. Кӧп ӧскӧлӧрин де согуп эмезе ӧлтӱрип тургандар+. 6Ондо карузыган бир уулы бар болгон. «Олор уулымнаҥ уйалар» – деп айдып, эҥ калганчызында онызын да ийген+. 7Је байагы ишчилер бой-бойына айдышкан: «Бу энчи алар уул. Оны ӧлтӱрели, энчизи бистийи болор»+. 8Оны тудуп алып, ӧлтӱреле, виноградту јердеҥ чыгара таштап ийгендер+.

9Виноград-агаштыҥ ээзи эмди канайдар? Келип, ишчилерди ӧлӱмге берип ийер, виноградын дезе ӧскӧ улуска табыштырар+. 10«Тура тудаачылар јектеп койгон таш булуҥныҥ тӧзиндеги таш болуп калды.
11Бу мынайда Кайраканнаҥ болды, бис оны кайкап кӧрӧдис» дегенди Агару Бичиктеҥ кычырбаган бедигер+?

12Иисус бис керегинде укаа сӧс айтты деп, олор билип ийдилер. Оны тудайын дейле, улустаҥ коркыдылар. Оныҥ учун Иисусты артырып, јӱре бердилер+.

Калан керегинде сурак

(Мф. 22:15-22; Лк. 20:20-26)

13•Иисустыҥ сӧзинеҥ јик табарга, Ого кезик фарисейлерди ле Иродтыҥ улузын ийдилер+. 14Олор келип, Ого айттылар:

– Ӱредӱчи! Сениҥ чындыгыҥды, кижиге јакшы адым чыксын дебезиҥди билип јадыбыс. Улусты ылгабай, Кудайдыҥ јолына чын ӱредип јадыҥ. Айдарда, айт: Рим каганына калан тӧлӧӧргӧ јараар ба, эмезе јок по? Бис тӧлӧӧрис пе, эмезе тӧлӧбӧзис пе+?

15Иисус дезе, олордыҥ эки јӱстӱзин билип, айтты:

– Мени не ченеп туругар? Меге кӧрӧргӧ, динарий экелигер+.

16Олор экелдилер.

– Бу кемниҥ сӱри ле ады? – деп сурады.

Олор:

– Кагандыйы – дедилер.

17Айдарда, Иисус айтты:

– Кагандыйын каганга беригер, Кудайдыйын дезе, Кудайга.

Оныҥ берген каруузын кайкадылар+.

Ӧлгӧндӧрдиҥ тирилетени керегинде

(Мф. 22:23-33; Лк. 20:27-40)

18•Мыныҥ кийнинде Иисуска ӧлгӧндӧр тирилбес дежетен саддукейлер келип, сурадылар:+

19– Ӱредӱчи! Моисей биске мынайда бичип берген эди: «Кемниҥ карындажы, бала јок бойы ӧлӱп, ӱйи артып калза, оныҥ ӱйин ӧскӧ карындажы алып, оныҥ угын улалтсын».
20Јети карындаш кижи болгон. Бирӱзи кижи алала, бала јокко јада калган. 21Тул ӱй кижини экинчизи алып, бала артырбай, јада калган. Ӱчинчизи анайып ок. 22Оны јетилези алып, бала артырбагандар. Ончозыныҥ кийнинде ӱй кижи де јада калган. 23Айдарда, тирилер кӱнде ӧлгӧндӧр тирилгежин, ол булардыҥ кажызыныҥ ӱйи деп адалар? Олор јетилези оны алган ине.

24Иисус олорго айтты:

– Агару Бичикти де, Кудайдыҥ кӱчин де билбей јадып, азып турганыгар бу эмес пе? 25Тирилгенде, кижи де албас, кижиге де барбас, је теҥеридеги ангелдердий болгылаар. 26Ӧлгӧндӧрдиҥ тирилери керегинде Моисейдиҥ тӱрбегинеҥ кычырбадыгар ба, канайып Кудай кӱйӱп турган јыраадаҥ ого айтканын: «Мен Авраамныҥ Кудайы, Исаактыҥ Кудайы ла Иаковтыҥ Кудайы».
27Кудай – Ол ӧлгӧндӧрдиҥ Кудайы эмес, тирӱлердиҥ Кудайы. Слер тыҥ азып јадыгар.

Эҥ јаан јакылта

(Мф. 22:34-40; Лк. 10:25-28)

28•Бичикчилердиҥ бирӱзи олордыҥ сӧс блаашканын угуп, Иисус олорго карууны јакшы бергенин кӧрӧлӧ, базып келип, Оноҥ сурады:

– Ончо јакылталардыҥ баштапкызы кандый јакылта?

29Иисус каруу јандырды:

– Баштапкызы бу: «Ук, Израиль! Кудайыбыс Кайракан – јаҥыс Бойы Кайракан.
30Кайраканыҥды, бойыҥныҥ Кудайыҥды, бастыра јӱрегиҥле, бастыра јулаҥла, бастыра санааҥла, бастыра кӱчиҥле сӱӱп јӱр» – бат баштапкы јакылта.
31Экинчизи андый ок: «Бойыҥды сӱӱгеҥдий, јуугыҥды сӱӱп јӱр». Булардаҥ јаан ӧскӧ јакылта јок+.

32Бичикчи: «Јакшы, Ӱредӱчи! – деди. – Кудай јаҥыс, ӧскӧ Кудай јок дегениҥ, чын. 33Оны бастыра јӱрекле, бастыра санаала, бастыра кӱчле сӱӱри, бойын сӱӱгендий, јуугын сӱӱри кандый да кӧдӱргидеҥ, кандый да берӱдеҥ улу-јаан».

34Оныҥ керсӱзин каруу бергенинеҥ кӧрӱп, Иисус ого айтты:

– Сен Кудайдыҥ Каандыгынаҥ ыраак эмезиҥ.

Мыныҥ кийнинде Ого сурак берерге бир де кижи тидинбеди+.

Христос кемниҥ уулы?

(Мф. 22:41-46; Лк. 20:41-44)

35•Байзыҥда оноҥ ары ӱредип, Иисус айтты:

– Христос Давидтиҥ Уулы деп, бичикчилер канайып айдат+? 36Давид бойы Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып, мынайда айткан эмес беди:

«Кайракан Кайраканыма айткан:

„Ӧштӱлериҥди будыҥныҥ алдына салып бербегенчем,
оҥ јаныма отур“»+.

37Давид бойы Оны Кайракан деп адап турганда, Ол канайып оныҥ уулы болотон?

Кӧп улус Оны сӱӱнип, угуп турды+.

38•Ол ӱредип, айдып јӱрди:

– Бичикчилердеҥ ајарынып јӱрӱгер. Олор узун кийим кийерин, тепсеҥдерде уткыдарын, 39синагогаларда ичкери ӧдӱп отурарын, той-јыргалда тӧрдӧ кыйын отурарын кӱӱнзеп јадылар+. 40Олор, тул ӱй улустыҥ јӧӧжӧзин ӱптеп јип, кижи кӧрзин деп узак мӱргигилеп, там буруга калар.

Тул ӱй кижиниҥ сыйы

(Лк. 21:1-4)

41•Иисус акча-јӧӧжӧлӱ кайырчактыҥ јанында отурып, ого акча салган улусты ајыктады. Кӧп байлар кӧптӧҥ салып турдылар+.

42Бир јокту тул ӱй кижи келип, эки оок јес акча салды. 43Иисус ӱренчиктерин кычырып алала, айтты:

– Чынын айдадым слерге: бу јокту тул ӱй кижи кайырчакка салгандардыҥ ончозынаҥ кӧп салды. 44Ончозы артыкташканынаҥ салгандар, ол дезе, андый јокту бойы, не барын ончозын, курсак алар акчазын салган+.

13

Чак тӱгенердиҥ темдеги

(Мф. 24:1-14; Лк. 21:5-19)

13^1•Иисус байзыҥнаҥ чыгып јадарда, ӱренчиктериниҥ бирӱзи Ого айтты:

– Ӱредӱчи! Кӧр, кандый таштар, кандый туралар!

2Иисус ого айтты:

– Бу јаан тураларды кӧрӱп туруҥ ба? Мыныҥ ончозы јемирилип-сайалар, мында таш ӱстине таш артпас+.

3Ол Елеон кырда, байзыҥныҥ одожында отурарда, Петр, Иаков, Иоанн, Андрей Оноҥ јаҥыскандыра сурадылар:

4– Биске айт, бу качан болор, мыныҥ ончозы бӱдериниҥ темдеги кандый болор?

5Иисус айтты:

– Чеберленигер, слерди кижи аскырбазын+. 6Кӧп улус Мениҥ адымды аданып келер, «Бу Мен» – деер, улустыҥ кӧбизин аскырар. 7Кайда да јуу болуп јат деп, эмезе јуу-чак керегинде табыш угар болзогор, чочыбагар: бу болор учурлу, је бу учы эмес. 8Калык калыкка, каандык каандыкка удура туруп чыгар, кезектей јер силкинер, ачана-торо болор. Је бу ончозы ӱй кижиниҥ бала табарда оорузыныҥ јӱк башталганы+.

9Слер дезе ајарыҥкай болыгар: слерди јаргылаар, синагогаларда согор, олорго кере эдип, Мениҥ адым учун бийлердиҥ, каандардыҥ алдында турарыгар+. 10Је элдеҥ озо ончо калыктарда Сӱӱнчилӱ Јар јарлалар учурлу+. 11Слерди олордыҥ колына берип ийерге апарып јатса, нени айдарыс деп, кӱн-эртеде шӱӱбегер, је ол тушта слерге не берилер, оны ла айдыгар, нениҥ учун дезе слер айдар эмезигер, Агару Тын айдар+.

12Карындаш карындажын, адазы балазын ӧлӱмге берип ийер, балдары ада-энезине удура туруп чыгып, олорды ӧлтӱрер+. 13Слерди Мениҥ адым учун ончозы јаман кӧрӧр. Учына јетире чыдашканы дезе, аргадалар+.

Калганчы ӧйдиҥ ачу-короны

(Мф. 24:15-28; Лк. 21:20-24)

14•Даниил јарлыкчыныҥ айтканыла, јайрадыштыҥ быјары турбас јерде турганын кӧрзӧгӧр, – кычыраачы аайлазын – ол тушта Иудейде јӱргендер кырларга качсын, 15јабынчыда болгоны, айыл ичиндеги немезин алайын деп тӱшпезин+. 16Кырада јӱргени, кийимин алайын деп, бурылбазын. 17Ол кӱндерде барлуларга, бала эмискендерге ачу-корон!+
18Бу керек кышкыда болбозын деп мӱргигер. 19Кудай јайаган не-неме бӱдердеҥ бери бого јетире качан да болбогон, соҥында да болбос андый ачу-корон ол кӱндерде келер+. 20Ол кӱндерди Кайракан кыскартпаган болзо, тынар-тынду неме аргаданып болбос эди. Је Ол Бойыныҥ талдап алгандарына болуп ол кӱндерди кыскарткан+. 21Ол тушта кем-кем слерге: «Бат, Христос мында!», эмезе: «Бат, анда!» – дегежин, бӱтпегер+. 22Тӧгӱн христостор, тӧгӱн јарлыкчылар табылар, улу билдилер ле кайкалдар кӧргӱзер. Мыныла олор, аргалу болзо, талдалгандарды да астыктырарга эдер+.

23Слер дезе ајарыҥкай болыгар! Бат, слерге ончозын озолондыра айттым+.

24•Ол кӱндерде, ачу-корон ӧткӧлӧктӧ, кӱн карачкыланар, ай јарыгын бербес; 25јылдыстар теҥеридеҥ тӧгӱлер, теҥериниҥ кӱчтери косколонор+. 26Ол тушта улу кӱчтӱ ле мактулу Кижи Уулы теҥериниҥ булудыла келип јатканын кӧргӱлеер+. 27Айдарда, Ол ангелдерди ийер, ак-јарыктыҥ тӧрт талазынаҥ, јердиҥ кырынаҥ ала теҥериниҥ кырына јетире талдап алгандарын јуур+.

28•Слерди смоква агаш ӱреткей: оныҥ будагы јымжап, бӱрлене бергенде, јай јууктап келди деп, билип јадыгар. 29Анайып ок слер де: мыныҥ ончозы бӱдӱп турганын кӧрӧр болзогор, ӧй јууктап келди, эжиктиҥ јанында туру деп билигер. 30Чынын айдадым слерге: мыныҥ ончозы бу ӱйе баргалакта болор+. 31Теҥери ле јер јоголор, је Мениҥ сӧстӧрим јоголбос+.

32•Ол кӱнди эмезе саатты кем де билбес, теҥеридеги ангелдер де, Уулы да билбес, јаҥыс Ада билер. 33Ајарынып, сергек болуп, мӱргигер! Ол ӧй качан једе конорын билбезигер+. 34Ол ӧйдӧ дезе, бир кижи јорыкка атанар алдында айлын артырып, јалчыларына јаҥ берип, кажызыныҥ ла эдетен керегин айдып, эжик каруулчыгын сергек болзын деп јакарганындый болор+.

35Анайдарда, сергек болыгар! Айыл ээзи качан келерин билбезигер: эҥирде бе, эмезе тӱн аразында ба, эмезе пӧтӱк этсе бе, эмезе эртен тура ба+. 36Сакыбаган јанынаҥ келип, уйуктап јатканыгарды кӧрбӧзин!+
37Слерге айтканым, ончогорго айтканым ол: сергек болыгар!

14

Иисусты майлаганы

(Мф. 26:1-5; Лк. 22:1-2; Ин. 11:45-53)

14^1•Эки кӱнниҥ бажында Пасха ла ачытпаган калаш јийтен байрам башталып јаткан. Улу абыстар ла бичикчилер Иисусты меке-тӧгӱнле тудуп ӧлтӱрер эбин бедиредилер+.

2– Байрамда ла тутпаактар, – дештилер, – калык тӱймебезин.

3•Ол Вифанияда капкаш балулу Симон-эште болуп, кыйын отурарда, ак балкаштаҥ эдилген јыракылу бир ӱй кижи келди. Јыракыда нард ӧзӱмниҥ бойынаҥ белетелген баалу-чуулу, јараш јытту май болгон. Ӱй кижи айакты оодып, майды Иисустыҥ бажына урды+. 4Кезиктери чугулданып, бойы ортодо айдыжып турдылар:

– Майды мынайып не кородор? 5Оны ӱч јӱс динарийдеҥ артыкка садып ийеле, тӱреҥилерге ӱлеп бергедий.

Олор ӱй кижиге арбанып тургандар. 6Је Иисус айтты:

– Ого тийбегер, оны не тӱймедип туругар? Ол Меге јакшы керек этти. 7Тӱреҥилер слерле кожо јаантайын болор, олорго јетирейин деген тужыгарда, јакшыгарды јетиргейигер. Мен дезе слерле кожо јаантайын болбозым+. 8Ол эдер аргалузын этти: эди-канымды озолондыра майлап, мӧҥкӱмди кӧдӱрерин белетеди+. 9Чынын айдадым слерге: бу Сӱӱнчилӱ Јар бӱткӱл телекейде, кайда ла јарлалза, оны эске алгылап, улус оныҥ эткени керегинде айдар+.

10•Он экӱниҥ бирӱзи, Иуда Искариот, Оны улу абыстарга садып ийейин деп, олорго барды+. 11Олор угала, сӱӱндилер, ого мӧҥӱн акча берер болдылар. Ол дезе Оны садып ийетен эптӱ учурал бедиреп јӱрди.

Пасханыҥ ажын јигени

(Мф. 26:17-30; Лк. 22:7-23; Ин. 13:21-30)

12•Ачытпаган калаш јийтен байрамныҥ баштапкы кӱнинде, пасханыҥ кураанын сойор тужында, ӱренчиктер Иисустаҥ сурадылар:

– Пасханыҥ ажын кайда јийин деп туруҥ? Барып, белетеп койок+.

13Ӱренчиктериниҥ экӱзин ийип, олорго айтты:

– Калага барыгар. Слерге суулу јыракы апарып јаткан кижи туштаар. Оны ээчий барыгар. 14Ол кирген айылдыҥ ээзине айдыгар: «Ӱредӱчи: „Ӱренчиктеримле кожо пасханы јийтен кып кажызы?“ – дийт». 15Ол слерге јуунадып, белетеп койгон ӱстиндеги телкем кыпты кӧргӱзер. Анда биске белетегер.

16Ӱренчиктери барып, калага келеле, Оныҥ айтканыла таап алып, пасханы белетеп койдылар.

17Эҥир кирерде, Ол он экӱле кожо келди. 18Олор ажанып кыйын отурган тужында Иисус айтты:

– Чынын айдадым слерге: Мениле кожо курсак јип отургандардыҥ бирӱзи Мени садып ийер+.

19Олор ачурканып, «Мен болорым ба?» – деп, Оноҥ ээчий-деечий сурай бердилер. «Мен болорым ба?» – деп, база ӧскӧзи сурады. 20Је Ол айтты:

– Он экӱниҥ бирӱзи, Мениле кожо бир тепшиге колын сунуп турганы. 21Андый да болзо, Кижи Уулы Ол керегинде бичилгениле барып јат. Је Кижи Уулын садып јатканга ачу-корон! Ол кижиге ак-јарыкка туулбаган болзо, торт болор эди+.

22•Олор ажанып отурарда, Иисус калаш алып, алкайла, сындырды, ӱренчиктерине берип, айтты:

– Алыгар, јигер, бу Мениҥ эди-каным+.

23Айакты алып, алкыш јетиреле, олорго берди. Ончолоры оноҥ ичтилер. 24Иисус олорго айтты:

– Бу Мениҥ јаҥы кереес каным. Ол кӧп улус учун тӧгӱлип јат. 25Чынын айдадым слерге: Кудайдыҥ Каандыгында јаҥы јиилектеҥ ичер кӱним јеткенче, виноград јиилегинеҥ база ичпезим.

26Сарнажала, Елеон кырга бардылар+.

27•Иисус олорго айтты:

– Ончогор Мени таштап барарыгар. Бичилген сӧс бар: «Кӱдӱчини ӧлтӱрзем, койлоры тозо берер»+.
28Тирилгенимниҥ кийнинде дезе Галилейге слердеҥ озо барарым+.

29Петр Ого айтты:

– Сени ончозы да таштаза, је мен таштабазым!

30Иисус ого айтты:

– Чынын айдадым сеге: бӱгӱн, бу тӱнде, пӧтӱк эки катап эткелекте, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ.

31Је ол такып-такып айдып турды:

– Сениле кожо ӧлгӧдий де болзом, Сенеҥ јана тӱшпезим!

Ончолоры база анайып ла айдып турдылар.

Гефсиманияда Иисустыҥ мӱргӱзи

(Мф. 26:36-46; Лк. 22:39-46)

32•Гефсимания дейтен јерге келдилер. Иисус ӱренчиктерине айтты:

– Мен мӱргигенчем, мында отурыгар.

33Бойыла кожо Петрды, Иаков ло Иоаннды алганча барып, ачурканып, карыга берди+.

34– Ӧзӧк-тыныма ӧлӱмниҥ ачузы тӱшти – деди. – Мында болуп, ойгу болыгар+.

35Эмеш кедери барала, кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, бу ӧй Менеҥ кыйышкадый болзо, кыйышсын деп мӱргип,+
36айтты:

– Авва, Ада! Сениҥ этпезиҥ јок. Бу кыйын-шыраны Менеҥ кыйыштыр, је Мениҥ кӱӱнимле болбозын, Сенийиле болзын+.

37Бурылып, олордыҥ уйуктап јаткандарын кӧрди, Петрга айтты:

– Симон, сен уйуктап јадыҥ ба? Бир де саат ойгу отурып албадыҥ ба? 38Сергек болыгар, ченелтеге тӱшпеске, мӱргигер. Тын сергек, эт-канда дезе чине јок+.

39Катап барала, байагы ок сӧзин айдып мӱргиди. 40Бурылып, олордыҥ база ла уйуктап јаткандарын кӧрди: олордыҥ кӧстӧри јумулып турган; олор Ого каруузына нени айдарын билбей турдылар.

41Ӱчинчизин келип, олорго айтты:

– Эмдиге јетире уйуктап амыраганчаар ба? Је эмди ӧй келди! Бат, Кижи Уулы кинчектӱлердиҥ колына берилип јадыры+. 42Туругар, баралы! Бат, Мени садып јатканы јууктап келди.

Иисусты каруулга алганы

(Мф. 26:47-56; Лк. 22:47-53; Ин. 18:3-12)

43•Бу ла тушта, Иисус айдып турганча, Иуда, он экӱниҥ бирӱзи, келди. Оныла кожо улу абыстар, бичикчилер ле јаандар ийген кылышту ла шыйдамду кӧп улус келдилер+. 44Иисусты садып јатканы олорго темдек айдып берди:

– Окшогон кижим Ол болор. Оны тудуп, јазап каруулдап апарыгар.

45Келеле, бу ла тарый Ого јууктай базып, «Равви!» – дейле, Оны окшоды. 46Олор дезе, Оны тудуп, каруулга алдылар. 47Мында тургандардыҥ бирӱзи кылыжын ушта тартып, улу абыстыҥ кулыныҥ кулагын кезе чапты+. 48Иисус олорго айтты:

– Тонокчыны тудайын дегендий, Мени тудуп аларга кылышту ла казыкту келдигер. 49Кӱнӱҥ сайын Мен слерле кожо байзыҥда болуп, ӱредип јӱрдим, слер Мени тутпадыгар. Је бичилгени бӱтсин+.

50Айдарда, Оны таштайла, ончозы кача берди+. 51Бир јылаҥаш уул кеден бӧслӧ оронып, Иисустыҥ кийнинеҥ барып јаткан. Оны тудуп алдылар, 52је ол бӧсти таштап, јылаҥаш бойы кача берди.

Иисус оток-кӱрее алдында

(Мф. 26:57-68; Лк. 22:54-55, 63-71; Ин. 18:13-14, 19-24)

53•Иисусты улу абыска апардылар. Ончо улу абыстар, јаандар ла бичикчилер јуулыжып келдилер.

54Петр дезе Оны ээчиде ыраагыла барып, улу абыстыҥ кӱрентигине кирген. Анда јалчыларла кожо отурып, отко јылынып турган.

55Улу абыстар ла оток-кӱреениҥ ончо улузы Иисусты ӧлӱмге берип ийерге, Ого удура кере бедиреп, таппай турдылар. 56Кӧп улус тӧгӱндеп, Ого удура керелеп айттылар, је олордыҥ бу керези башкаланып турды. 57Кезиктери туруп, Ого удура тӧгӱн керелеп, айттылар:

58– «Мен кижиниҥ колы бӱдӱрген бу байзыҥды бузала, ӱч кӱнге кижи колы бӱдӱрбеген ӧскӧ байзыҥды тудуп койорым» деп, Оныҥ айтканын укканыбыс+.

59Је олордыҥ да керези башкаланып турды. 60Айдарда, улу абыс ортозына туруп, Иисустаҥ сурады:

– Не бир де карууҥды айтпай туруҥ? Олор Сеге удура не деп керелейт+?

61Је Ол унчукпай, каруузын айтпай турды. Улу абыс Оноҥ катап сурады:

– Алкышту Бойыныҥ Уулы, Христос Сен бе?

62Иисус: «Мен – деди. – Слер Кижи Уулы кӱчтӱ Кудайдыҥ оҥ јанында отурганын ла теҥериниҥ булудыла келип јатканын кӧрӧригер»+.

63Улу абыс дезе бойыныҥ кийимин јырта тартып, айтты:

– Биске база керечи не керек+? 64Кудайды јамандап айтканын уктыгар. Слер не деп сананып јадыгар?

Ончолоры: «Ол бурулу, ӧлӧр учурлу» – дедилер+. 65Кезиги Ого тӱкӱре бердилер, јӱзин јаап, согуп, «Танып, јарлыктап айт» дежип турдылар. Јалчылар да Оны сого бердилер+.

Петрдыҥ јана тӱшкени

(Мф. 26:69-75; Лк. 22:56-62; Ин. 18:15-18, 25-27)

66•Петр тӧмӧн кӱрентикте болордо, оноор улу абыстыҥ јалчы ӱй улузыныҥ бирӱзи келди. 67Отко јылынып отурган Петрды ајыктап кӧрӧлӧ, айтты:

– Сен де Назареттиҥ кижизи Иисусла кожо јӱргеҥ.

68Је ол јана тӱжӱп, «Нени айдып туруҥ болбогой, билбезим, аайлабай турум» – дейле, алдындагы кӱрентикке барды. Бу тарый пӧтӱк этти.

69Јалчы ӱй кижи оны катап кӧрӧлӧ, анда турган улуска айдып баштады:

– Бу кижи олордыҥ бирӱзи.

70Ол база ла јана тӱшти. Саат болбой анда турган улус Петрга база ла айтты:

– Сен олордыҥ бирӱзи болгоныҥ, чын. Сен Галилейдиҥ кижизи инеҥ, эрмегиҥ де олордыйы ошкош.

71Ол дезе, айдып турган кижигерди билбезим деп, Кудайды адап, чертенди. 72Бу тарый пӧтӱк экинчи катап этти. Айдарда, Петр «Пӧтӱк эки катап эткелекте, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ» – деп, Иисустыҥ ого айткан сӧзин эске алып, ыйлай берди+.

15

Иисус Пилаттыҥ алдында

(Мф. 27:1-2, 11-14; Лк. 23:1-5; Ин. 18:28-38)

15^1•Саадабай эрте таҥда улу абыстар, јаандар, бичикчилер ле оток-кӱрее ончозы јуундап, јӧп чыгардылар. Иисусты кӱлийле, Пилатка апарып бердилер+.

2«Сен иудейлердиҥ Кааны ба?» – деп, Пилат Оноҥ сураарда, Ол каруу јандырып, «Сен айдып туруҥ» – деди+.

3Улу абыстар Оны кӧп бурулап турдылар. 4Пилат дезе Оноҥ база катап сурады:

– Бир де каруу јандырбай туруҥ ба? Кӧрзӧҥ, Сеге удура бурулаштыҥ кӧбизин!+

5Је Иисус бого до бир де каруу јандырбаста, Пилат кайкап турды.

6•Байрам сайын дезе ол калык сураган кижендӱлердиҥ бирӱзин божодотон. 7Тӱрмеде тӱймеенчилерле кожо Варавва дейтен бир кижи отурган. Олор тӱймеен тужында кижи ӧлтӱргендер. 8Улус Пилатка келип, кижендӱлердиҥ бирӱзин алдындагы ла чылап божотсын деп, сурай берди.

9– Слерге иудейлердиҥ Каанын божодойын ба? – деп, Пилат олорго айтты.

10Улу абыстар Оны, кӱйӱнеле, берип ийгендерин ол билер болгон+. 11Је улу абыстар оныҥ ордына Варавваны сурагар деп, улусты тӱймедип ийдилер+.

12Пилат олорго каруу берип, база айтты:

– Иудейлердиҥ Кааны дешкенеерди мени канайтсын деп туругар?

13– Керип кой! – деп, олор база ла кыйгырыштылар.

14Пилат олорго айтты:

– Ол јаман нени эткен?

Је олор там тыҥыда кыйгырышты:

– Керип кой!+

15Айдарда, Пилат улуска јараарга, олорго Варавваны божотты, Иисусты дезе камчыладала, кере тартсын деп, берип ийди+.

16•Јуучылдар Оны претория дейтен кӱрентик ичине апарала, ончо черӱни јууп алдылар. 17Ого кубакай-кызыл кеп кийдирип, тегенекти ӧӧрӧлӧ, бажына салдылар.

18– Иудейлердиҥ Кааны эзендик болзын! – деп, Оны уткый бердилер.

19Бажына тайакла согуп, Ого тӱкӱрип, тизеленип, бажырып турдылар+. 20Оны электейле, кубакай-кызыл кепти уштып, Бойыныҥ кебин кийдиреле, керӱге апардылар.

Иисусты керигени

(Мф. 27:32-44; Лк. 23:26-43; Ин. 19:17-27)

21•Киринейдиҥ Симон деп бир кижизи, Александр ла Руфьтыҥ адазы, јалаҥнаҥ бурулып, ӧдӱп бараткан. Керӱ агашты апарзын деп, ого јакардылар+.

22Иисусты Голгофа – «Куу-Баш» деп јерге экелдилер. 23Ого смирна кошкон аракы ичерге берерде, албады. 24Оны кере тарткандар, кемибиске нези јеткей не – деп, шыбага таштап, кийимин ӱлежип алдылар.

25Оны кере тартарда, тогус саат эртен тура болгон. 26Бурузын кӧргӱскен «Иудейлердиҥ Кааны» деп бичик илгендер. 27Оныла кожо эки тонокчыны керип койдылар: бирӱзин оҥ јанына, ӧскӧзин – сол. 28Анайып, «Оны кара сагыштуларга коштылар» деп, Агару Бичикте айдылган сӧс бӱтти.

29Ӧдӱп бараткан улус баштарын кекип, Оны јамандап, айдыжып турдылар:

– Э-э, байзыҥды бузаачы ла ӱч кӱнге тудаачы!+
30Бойыҥды Бойыҥ аргадап, керӱ агаштаҥ тӱш.

31Улу абыстар бичикчилерле кожо анайып ок Оны шоодып, бой-бойына айдыжып турдылар:

– Ӧскӧ улусты аргадап јӱрген эди, Бойын дезе аргадап болбойт!+
32Христос, Израильдиҥ Кааны, эмди керӱ агаштаҥ тӱшсин, бис кӧрӧлӧ, Ого бӱдерис.

Оныла кожо кере тартылгандар Оны база сӧгӱп турдылар+.

33•Тал-тӱш боло берерде, јер ӱстине караҥуй тӱжӱп, ӱчинчи саатка јетире турды. 34Ӱчинчи саатта Иисус улу ӱнденип кыйгырды:

– Элои, Элои! Лама савахфани?

Онызы: «Кудайым, Кудайым! Мени не таштадыҥ?» – дегени.

35Анда турган улустыҥ кезиги мыны угала, «Бат, Илияны кычырып јат» – дештилер. 36Бирӱзи дезе јӱгӱрип барып, шиҥдиретен немени уксусла чыктыдып, тайакка саптап, Ого ичерге берип, айтты:

– Акыраар, Илия Оны тӱжӱрип аларга келгей не, кӧрӧлик!

37Иисус дезе, тыҥ кыйгырала, тыны кыйыла берди. 38Байзыҥдагы кӧжӧгӧ ӱстиги бажынаҥ тӧмӧн тӱжӱре эки јара јыртылды. 39Керӱ агаштыҥ алдында турган јӱс јуучылдыҥ јааны Ол мынайда ӱнденип, тыны ӱзӱле бергенин кӧрӧлӧ, айтты:

– Бу кижи чындаптаҥ Кудайдыҥ Уулы болгон!

40Анда ыраагынаҥ кӧрӱп турган ӱй улус бар болгон. Олордыҥ ортозында: Мария Магдалина, кичӱ Иаков ло Иосийдиҥ энези Мария, оноҥ Саломия+. 41Иисус Галилейде болордо, бу ӱй улус Оныла кожо јӱрӱп, Ого болужып туратан. Мында ок Оныла кожо Иерусалимге келген кӧп ӧскӧ ӱй улус болгон.

42•Бу суббот алдындагы белетеништиҥ кӱни болгон. Эҥир кирерде, 43Аримафейдеҥ оток-кӱреениҥ тоомјылу кижизи Иосиф келди. Ол, Кудайдыҥ Каандыгы келерин сакып јӱрген бойы, Пилатка тидинип киреле, Иисустыҥ сӧӧгин сурады. 44Пилат Оныҥ качан ок ӧлӱп калганын кайкады. Јӱс јуучылдыҥ јаанын кычырып алала, «Ӧлгӧни удаган ба?» – деп сурады. 45Јӱс јуучылдыҥ јаанынаҥ угуп алала, сӧӧкти Иосифке берип ийди. 46Иосиф кеден бӧс садып алды, сӧӧкти тӱжӱрип, бӧслӧ ороды. Кайада ойгон сӧӧк салар јерге апарып, салып койоло, эжигин ташла базырды. 47Мария Магдалина ла Иосийдиҥ энези Мария сӧӧкти кайда салганын кӧрӱп тургандар.

16

Иисус Христостыҥ тирилгени

(Мф. 28:1-8; Лк. 24:1-12; Ин. 20:1-10)

16^1•Суббот кӱн ӧдӧ берерде, Мария Магдалина, Иаковтыҥ энези Мария, оноҥ Саломия Иисустыҥ мӧҥкӱзин барып сӱркӱштеерге, јараш јытту сӱркӱш садып алдылар+. 2Неделениҥ баштапкы кӱнинде эрте таҥда, кӱн чыгарда, сӧӧк салар јерге келип, 3бойлоры ортодо эрмектештилер:

– Сӧӧк салган јердиҥ эжигинеҥ ташты биске кем аҥтарып берер+?

4Кӧрзӧ, таш аҥтарылып калтыр. Ол дезе тапту јаан болгон. 5Сӧӧк салган јерге киреле, оҥ јанында ак кийимдӱ јиит уул отурганын кӧрӱп, коркый бердилер. 6Ол дезе ӱй улуска айтты:

– Алаҥ кайкабагар! Слер Назарет јеринеҥ, кере тартылган Иисусты бедиреп јадыгар. Ол тирилген, мында јок. Јаткан јери бу. 7Је барып, ӱренчиктерине ле Петрга айдыгар: «Оныҥ слерге айтканыла, Ол Галилейге слердеҥ озо барып јат, Оны анда кӧрӧригер»+.

8Олор чыгала, сӧӧк салган јердеҥ јӱгӱре бердилер. Сертилдеп, куйка баштары јимиреп, коркыган бойынча, кижиге неме айтпадылар.

9•Неделениҥ баштапкы кӱнинде эрте таҥда тирилеле, Иисус озо Мария Магдалинага кӧрӱнди. Ол башкыда оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети шилемир чыгарган+. 10Мария Магдалина барып, Иисусла кожо јӱргендерге, олорго, ыйлажып-сыктажып отургандарга, тил јетирди. 11Је олор Иисус эзен, Мария Магдалина Оны кӧргӧн деп угала, бӱтпедилер+.

12Мыныҥ кийнинде олордыҥ экӱзи јурт јаар барадарда, Иисус ӧскӧ бӱдӱмдӱ болуп, олорго јолдо кӧрӱнди. 13Олор бурылып, ӧскӧлӧрине табыш јетирдилер, је олорго до бӱтпедилер.

14Адакыда эҥирде курсак јип кыйын отурган тужында он бир ӱренчигине кӧрӱнип, олорды бӱтпези ле јӱректери сокортыганы учун каарып айтты, нениҥ учун дезе Оныҥ тирилген Бойын кӧргӧндӧргӧ бӱтпегендер. 15Олорго айтты:

– Јер-телекей сайын барыгар, ончо јайалганга Сӱӱнчилӱ Јарды јарлагар+. 16Ого бӱделе, креске тӱшкен кижи аргадалар. Бӱтпеген кижи дезе јаргыладар+. 17Бӱткендерге мындый билдилер коштонып јӱрер: олор Мениҥ адымла шилемирлерди чыгарар, јаҥы тилле эрмектенер;+
18јыланды колло тудар, ӧлгӧдий де неме ичсе, олорго каршу јетпес; јоболдуларга колын салып, алкаар, олор јазылар+.

19Анайып, олорло эрмектешкен кийнинде, Иисус Кайракан теҥериге кӧдӱрилип, Кудайдыҥ оҥ јанына отурды+. 20Олор дезе барып, јер сайын јарлап јӱрдилер. Кайракан олорго болужып, олордыҥ сӧзин билдилерле тыҥыдып турды. Аминь[*]+.

* 3:18 3:18 «Кананит» дегени јебрен еврей тилде «кичееҥкей, турумка» дегени.

* 16:20 8:20 Кезик јебрен тӱрбектерде 8:9-20 ӱлгерлер јок.

• 1:1 Мф. 3:1-12, Лк. 3:1-9, Ин. 1:19-28
+ 1:2 Мф. 11:10, Лк. 7:27
+ 1:4 Лк. 1:80, Ин. 1:6
+ 1:5 Апостолдордыҥ керектери 19:18
• 1:9 Мф. 3:13, Лк. 3:21-22, Лк. 4:1-13
+ 1:9 Мф. 2:23, Лк. 2:39

+ 1:10 Апостолдордыҥ керектери 7:56, Ин. 1:32-33

+ 1:11 Мк. 9:7, Ин. 12:28, Мк. 9:7, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17

+ 1:13 1 Фессалоникадагыларга 3:5, Лк. 22:43
• 1:14 Мф. 4:18-22, Лк. 5:1-11
+ 1:15 Галаттарга 4:4, Мф. 3:2
+ 1:16 Мф. 14:34, Мк. 6:53, Ин. 1:40-42
+ 1:17 Мф. 13:47
+ 1:18 Мк. 10:28
• 1:21 Лк. 4:31-41
+ 1:21 Мф. 4:13
+ 1:22 Мф. 7:28-29

+ 1:24 Мк. 5:7, Апостолдордыҥ керектери 19:15, Ин. 6:69

+ 1:26 Мк. 9:20, Апостолдордыҥ керектери 8:7
+ 1:27 Апостолдордыҥ керектери 17:19
+ 1:30 1 Кор. 9:5

+ 1:31 Мк. 5:41, Мк. 9:27, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41

+ 1:34 Мф. 12:16, Мк. 3:12
• 1:35 Лк. 4:42-44
+ 1:35 Мф. 14:23, Лк. 5:16
• 1:40 Мф. 8:1-4, Лк. 5:12-16
+ 1:40 Мк. 9:22
+ 1:42 Лк. 17:14
+ 1:43 Мф. 9:30
+ 1:44 Лк. 17:14
+ 1:45 Мк. 7:36
• 2:1 Мф. 9:1-8, Лк. 5:17-26
+ 2:1 Мф. 4:13, Мк. 1:21
+ 2:4 Мк. 6:55
+ 2:5 Мф. 8:10, Мк. 10:52, Лк. 7:48
+ 2:7 Мк. 14:64,
• 2:13 Мф. 9:9-13, Лк. 5:27-32
+ 2:16 Лк. 15:2
+ 2:17 Лк. 15:7, 1 Тимофейге 1:15
• 2:18 Мф. 9:14-17, Мф. 12:1-8, Лк. 5:33

+ 2:18 Мф. 11:2, Лк. 11:1, Ин. 1:35, Лк. 18:12

+ 2:19 Мф. 25:1-13, Ин. 3:29, Ачылта 19:7, Ачылта 21:2

+ 2:20 Мк. 14:7, Лк. 17:22
• 3:1 Мф. 12:9-14, Лк. 6:6-11
+ 3:1 Мк. 1:21
+ 3:2 Лк. 14:1, Лк. 20:20
+ 3:4 Лк. 14:3
+ 3:5 Ефестегилерге 4:18,
+ 3:7 Мф. 11:21
+ 3:10 Мк. 5:28
+ 3:11 Мф. 14:33, Мк. 1:24
+ 3:12 Мф. 12:16, Мк. 1:34
• 3:13 Мф. 10:1-4, Лк. 6:12-16
+ 3:16 Мф. 16:18, Ин. 1:42
+ 3:17 Мк. 1:19
+ 3:18 Мф. 9:9
+ 3:19 Мк. 14:10, Мк. 14:44
• 3:20 Мф. 12:22-32, Лк. 11:14-23, Лк. 12:10
+ 3:20 Мк. 6:31
+ 3:21 2 Кор. 5:13
+ 3:22 Мф. 9:34, Мф. 10:25

+ 3:29 Лк. 12:10, Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:16, Еврейлерге 10:26, Еврейлерге 10:29

• 3:31 Мф. 12:46-50, Лк. 8:19-21

+ 3:31 Мк. 6:3, Ин. 2:12, Ин. 7:3, Апостолдордыҥ керектери 1:14, 1 Кор. 9:5, Галаттарга 1:19

+ 3:35 Ин. 15:14, Еврейлерге 2:11
• 4:1 Мф. 13:1-23, Лк. 8:4-15
+ 4:9 Мф. 11:15, Ачылта 2:7
• 4:10 Мф. 13:18-23, Лк. 8:11-15
+ 4:11 Мф. 19:11, 1 Кор. 5:12-13

+ 4:12 Ин. 12:40, Апостолдордыҥ керектери 28:26-27

+ 4:14 Апостолдордыҥ керектери 8:4
+ 4:17 Галаттарга 1:6, Еврейлерге 6:4
+ 4:19 Мф. 6:25, Мк. 10:23, 1 Тимофейге 6:10
+ 4:20 Ин. 15:5
• 4:21 Лк. 8:16-18
+ 4:21 Мф. 5:15, Лк. 11:33
+ 4:22 Мф. 10:26, Лк. 12:2
+ 4:23 Мф. 11:15, Мк. 4:9
+ 4:24 Мф. 7:2
+ 4:29 Мф. 13:38, Ачылта 14:15
• 4:30 Мф. 13:31-35, Лк. 13:18-19
+ 4:31 Мф. 17:20, Лк. 17:6
• 4:35 Мф. 8:23-27, Лк. 8:22-25
+ 4:35 Мф. 8:18, Лк. 8:22
+ 4:37 Апостолдордыҥ керектери 27:14
• 5:1 Мф. 8:28-34, Лк. 8:26-39
+ 5:7 Мк. 1:24
+ 5:17 Лк. 5:8, Апостолдордыҥ керектери 16:39
+ 5:20 Мф. 4:25, Мк. 7:31
• 5:21 Мф. 9:18-26, Лк. 8:40-56

+ 5:22 Лк. 13:14, Апостолдордыҥ керектери 13:15, Апостолдордыҥ керектери 18:8

+ 5:28 Мк. 3:10
+ 5:30 Лк. 5:17, Лк. 6:19
+ 5:34 Мк. 10:52
+ 5:37 Мк. 9:2, Мк. 14:33
+ 5:39 Ин. 11:11

+ 5:41 Мк. 1:31, Мк. 9:27, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41, Лк. 7:14

+ 5:43 Мк. 1:44, Мк. 9:9
• 6:1 Мф. 13:53-58, Лк. 4:16-30
+ 6:1 Мф. 2:23, Лк. 2:39, Лк. 4:23
+ 6:2 Мк. 1:21
+ 6:3 Мф. 11:6
+ 6:4 Ин. 4:44
• 6:7 Мф. 10:1, Мф. 10:5-15, Лк. 9:1-6
+ 6:7 Мк. 3:13-18
+ 6:11 Апостолдордыҥ керектери 13:51
+ 6:12 Мк. 1:15
+ 6:13 Иаковтыҥ самаразы 5:14
• 6:14 Мф. 14:1-12, Лк. 9:7-9
+ 6:14 Мк. 8:28
+ 6:15 Мф. 21:11
+ 6:17 Мф. 11:2, Лк. 3:19-20, Ин. 3:24
+ 6:29 Мк. 2:18
• 6:30 Мф. 14:13-21, Лк. 9:10-17, Ин. 6:1-14
+ 6:30 Мк. 6:7
+ 6:31 Мк. 3:20
+ 6:34 Мф. 9:36
• 6:45 Мф. 14:22-36, Ин. 6:15-21
+ 6:45 Мф. 11:21, Мк. 8:22
+ 6:46 Лк. 6:12, Лк. 9:28
+ 6:49 Лк. 24:37

+ 6:52 Мк. 6:41, Мк. 8:17, Ин. 12:40, 2 Кор. 3:14

+ 6:53 Мф. 14:34, Лк. 5:1
+ 6:55 Мк. 2:4, Апостолдордыҥ керектери 5:15
+ 6:56 Мк. 5:27
• 7:1 Мф. 15:1-20
+ 7:3 Галаттарга 1:14
+ 7:4 Еврейлерге 9:10
+ 7:5 Лк. 11:38
+ 7:6 Мф. 23:13
+ 7:7 Колоссыдагыларга 2:22

+ 7:15 Апостолдордыҥ керектери 10:15, Титке 1:15

+ 7:19 Апостолдордыҥ керектери 10:15, Апостолдордыҥ керектери 11:9, Титке 1:15

+ 7:20 Мф. 12:34, Иаковтыҥ самаразы 3:6
+ 7:21 Галаттарга 5:19-21, 1 Кор. 6:9-10
• 7:24 Мф. 15:21-28
+ 7:26 Апостолдордыҥ керектери 21:2-3
+ 7:27 Мф. 7:6
+ 7:31 Мк. 8:24, Мк. 5:20, Мк. 1:9
+ 7:33 Мк. 8:23, Ин. 9:6
+ 7:36 Мк. 1:44-45
• 8:1 Мф. 15:32-39
+ 8:2 Мф. 9:36
• 8:11 Мф. 16:1-4
+ 8:11 Лк. 11:16, 1 Кор. 1:22
• 8:14 Мф. 16:5-12
+ 8:15 Лк. 12:1, 1 Кор. 5:7-8
+ 8:17 Мк. 6:52, Мк. 7:18
+ 8:19 Мк. 6:41-43
+ 8:20 Мк. 8:8
+ 8:22 Мк. 6:45
+ 8:23 Мк. 7:33, Ин. 9:6
• 8:27 Мф. 16:13-20, Лк. 9:18-21
+ 8:28 Мк. 6:14,
+ 8:29 Мк. 14:61-62, Ин. 11:27
+ 8:30 Мф. 9:30
• 8:31 Мф. 16:21-28, Лк. 9:22-27

+ 8:31 Лк. 17:25, Мк. 9:31, Мк. 10:34, Ин. 2:19

+ 8:32 Ин. 16:25
+ 8:33 Мф. 4:10, Филиппыдагыларга 3:19
+ 8:34 Мф. 10:38-39
+ 8:35 Мк. 10:29
+ 8:36 Лк. 12:20
+ 8:38 Римдегилерге 1:16, 2 Тимофейге 1:8,
+ 9:1 Мк. 13:30, Ин. 21:22
• 9:2 Мф. 17:1-13, Лк. 9:28-36
+ 9:2 Мк. 5:37, Мк. 14:33
+ 9:7 Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17
+ 9:9 Мк. 1:44, Мк. 5:43
+ 9:13 Мф. 11:14, Лк. 1:17
• 9:14 Мф. 17:14-20, Лк. 9:37-43
+ 9:17 Лк. 11:14
+ 9:20 Мк. 1:26
+ 9:22 Мк. 1:40
+ 9:23 Мф. 17:20-21
+ 9:26 Мк. 1:26

+ 9:27 Мк. 1:31, Мк. 5:41, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41

• 9:30 Мф. 17:22-23, Лк. 9:43-45
+ 9:31 Мк. 8:31, Мк. 10:32-34
+ 9:32 Мк. 6:52
• 9:33 Мф. 18:1-9, Лк. 9:46-50, Лк. 22:24-30
+ 9:33 Мф. 17:24
+ 9:35 Мк. 10:43-44
+ 9:36 Мк. 10:16
+ 9:37 Мф. 10:40, Лк. 10:16, Ин. 13:20

+ 9:38 Мф. 7:22, Мф. 12:27, Апостолдордыҥ керектери 19:13,

+ 9:40 Мф. 12:30, Лк. 11:23
+ 9:41 Мф. 10:42
+ 9:42 Лк. 17:2
+ 9:43 Мф. 5:30, Мф. 25:41, Ачылта 20:10

+ 9:50 Мф. 5:13, Лк. 14:34, Римдегилерге 12:18, 2 Кор. 13:11, 1 Фессалоникадагыларга 5:13

• 10:1 Мф. 19:1-12

+ 10:7 1 Кор. 6:16, Ефестегилерге 5:31, 1 Кор. 6:16

+ 10:9 1 Кор. 7:10
+ 10:12 Мф. 5:32
• 10:13 Мф. 19:13-15, Лк. 18:15-17
+ 10:15 Мф. 18:3
+ 10:16 Мк. 9:36
• 10:17 Мф. 19:16-30, Лк. 18:18-30
+ 10:17 Лк. 10:25
+ 10:19 1 Кор. 6:8
+ 10:20 Филиппыдагыларга 3:6
+ 10:21 Лк. 12:33
+ 10:23 Мк. 4:19
+ 10:27 Мк. 14:36, Лк. 1:37
+ 10:28 Мк. 1:18-20
+ 10:29 Мк. 8:35, Лк. 14:26
+ 10:30 2 Кор. 12:10
+ 10:31 Мф. 20:16, Лк. 13:30
• 10:32 Мф. 20:17-19, Лк. 18:31-34
+ 10:34 Мк. 8:31, Мк. 9:31
• 10:35 Мф. 20:20-28
+ 10:35 Мк. 1:19
+ 10:37 Мф. 19:28
+ 10:38 Мк. 14:36, Ин. 18:11, Лк. 12:50

+ 10:39 Апостолдордыҥ керектери 12:2, Ачылта 1:9

+ 10:43 Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:3, Мф. 23:11, Мк. 9:35

+ 10:45 Ин. 13:4-5, Ин. 11:51, Римдегилерге 4:25, Галаттарга 1:4, 1 Тимофейге 2:6, Титке 2:14, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:18-19

• 10:46 Мф. 20:29-34, Лк. 18:35-43
+ 10:47 Лк. 1:32
+ 10:52 Мк. 5:34, Лк. 7:50, Лк. 17:19

• 11:1 Мф. 21:1-11, Лк. 19:28-40, Ин. 12:12-19

+ 11:1 Апостолдордыҥ керектери 1:12, Мф. 21:17, Лк. 24:50, Ин. 11:18

+ 11:10 Мф. 23:39
• 11:12 Мф. 21:18-19
+ 11:12 Мф. 4:2
+ 11:13 Мк. 13:28, Лк. 13:6

• 11:15 Мф. 21:12-17, Лк. 19:45-48, Ин. 2:13-22

+ 11:15 Лк. 2:24
+ 11:18 Мф. 21:46
+ 11:19 Лк. 21:37
• 11:20 Мф. 21:19-22
+ 11:23 Мф. 7:7, Мф. 17:20, 1 Кор. 13:2
+ 11:24 Мф. 7:7, Иаковтыҥ самаразы 1:6
+ 11:25 Мф. 6:14, Колоссыдагыларга 3:13
• 11:27 Мф. 21:23-27, Лк. 20:1-8
+ 11:28 Апостолдордыҥ керектери 4:7
+ 11:30 Мк. 1:4
+ 11:31 Лк. 7:30
+ 11:32 Мф. 11:9, Мф. 14:5
• 12:1 Мф. 21:33-46, Лк. 20:9-19
+ 12:1 Мк. 13:34

+ 12:5 Мф. 22:6, Мф. 23:34, Еврейлерге 11:36-37, Еврейлерге 11:36-37

+ 12:6 Мф. 3:17, Еврейлерге 1:1
+ 12:7 Еврейлерге 1:2,
+ 12:8 Еврейлерге 13:12
+ 12:9 Апостолдордыҥ керектери 13:46

+ 12:11 Апостолдордыҥ керектери 4:11, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:7

+ 12:12 Мк. 11:18, Мк. 11:32
• 12:13 Мф. 22:15-22, Лк. 20:20-26
+ 12:13 Лк. 11:54
+ 12:14 Мф. 17:24-25
+ 12:15 Мк. 7:6, Лк. 12:1
+ 12:17 Римдегилерге 13:7
• 12:18 Мф. 22:23-33, Лк. 20:27-40
+ 12:18 Мф. 3:7, Апостолдордыҥ керектери 23:8
• 12:28 Мф. 22:34-40, Лк. 10:25-28
+ 12:31 Мф. 19:19
+ 12:34 Лк. 20:40
• 12:35 Мф. 22:41-46, Лк. 20:41-44
+ 12:35 Мк. 10:47, Лк. 1:32
+ 12:36 Апостолдордыҥ керектери 2:34-35
+ 12:37 Мк. 6:20
• 12:38 Мф. 23:1-36, Лк. 20:45-47
+ 12:39 Лк. 11:43
• 12:41 Лк. 21:1-4
+ 12:41 Мф. 27:6
+ 12:44 2 Кор. 8:1-3, 2 Кор. 8:12
• 13:1 Мф. 24:1-14, Лк. 21:5-19
+ 13:2 Лк. 19:44

+ 13:5 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:7, Колоссыдагыларга 2:8, 2 Фессалоникадагыларга 2:3

+ 13:8 Ачылта 6:4, Апостолдордыҥ керектери 11:28, Ачылта 6:8, Ачылта 6:12

+ 13:9 Апостолдордыҥ керектери 17:6, Апостолдордыҥ керектери 18:12, Апостолдордыҥ керектери 24:1, Апостолдордыҥ керектери 25:6

+ 13:10 Мф. 28:19, Римдегилерге 10:18, Колоссыдагыларга 1:6

+ 13:11 Апостолдордыҥ керектери 4:8

+ 13:12 Мф. 10:35-36

+ 13:13 Мф. 10:22, Ин. 15:18, Иаковтыҥ самаразы 5:11, Ачылта 2:10

• 13:14 Мф. 24:15-28, Лк. 21:20-24
+ 13:15 Лк. 17:31
+ 13:17 Лк. 23:29
+ 13:19 Ачылта 16:18
+ 13:20 Лк. 18:7
+ 13:21 Лк. 17:23

+ 13:22 2 Фессалоникадагыларга 2:9, Ачылта 13:13, Ачылта 16:14

+ 13:23 Ин. 13:19, Ин. 14:29

• 13:24 Мф. 24:29-31, Лк. 21:25-28

+ 13:25 Апостолдордыҥ керектери 2:20, Ачылта 6:13

+ 13:26 Мф. 16:27
+ 13:27 Мф. 13:41
• 13:28 Мф. 24:32-35, Лк. 21:29-33
+ 13:30 Мк. 9:1
+ 13:31 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10

• 13:32 Мф. 24:36-44, Лк. 17:26-30, Лк. 17:34-36

+ 13:33 Ефестегилерге 6:18, 1 Фессалоникадагыларга 5:6, Мф. 25:13

+ 13:34 Мк. 12:1

+ 13:35 Мф. 25:13, Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10, 1 Фессалоникадагыларга 5:2

+ 13:36 Мф. 25:1-13
• 14:1 Мф. 26:1-5, Лк. 22:1-2, Ин. 11:45-53
+ 14:1 Ин. 11:53
• 14:3 Мф. 26:6-13, Лк. 7:36-50, Ин. 12:1-8
+ 14:3 Мф. 21:17, Ин. 11:1, Ин. 11:18,
+ 14:7 Мк. 2:20, Ин. 7:33
+ 14:8 Ин. 19:40
+ 14:9 Мф. 24:14
• 14:10 Мф. 26:14-16, Лк. 22:3-6

+ 14:10 Ин. 13:2, Апостолдордыҥ керектери 1:16

• 14:12 Мф. 26:17-30, Лк. 22:7-23, Ин. 13:21-30

+ 14:12 1 Кор. 5:7
+ 14:18 Ин. 13:18
+ 14:21 Мф. 18:7

• 14:22 Мф. 26:26-30, Лк. 22:15-20, 1 Кор. 11:23-25

+ 14:22 Ин. 6:51, 1 Кор. 10:16

+ 14:26 Лк. 22:39

• 14:27 Мф. 26:31-35, Лк. 22:31-34, Ин. 13:36-38

+ 14:27 Ин. 16:32
+ 14:28 Мк. 16:7
• 14:32 Мф. 26:36-46, Лк. 22:39-46
+ 14:33 Мк. 5:37, Мк. 9:2
+ 14:34 Ин. 12:27
+ 14:35 Еврейлерге 5:7

+ 14:36 Мк. 10:27, Мк. 10:38, Ин. 18:11, Ин. 5:30, Ин. 6:38

+ 14:38 Мф. 6:13, Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:7

+ 14:41 Ин. 2:4, Мк. 9:31, Мк. 10:33

• 14:43 Мф. 26:47-56, Лк. 22:47-53, Ин. 18:3-12

+ 14:43 Апостолдордыҥ керектери 1:16

+ 14:47 Лк. 22:38

+ 14:49 Мк. 11:27, Мф. 1:22-23, Мф. 21:4, Ин. 19:36

+ 14:50 Мк. 14:27, Ин. 16:32

• 14:53 Мф. 26:57-68, Лк. 22:54-55, Лк. 22:63-71, Ин. 18:13-14, Ин. 18:19-24

+ 14:58 2 Кор. 5:1, Мк. 15:29, Ин. 2:19

+ 14:60 Мк. 15:4-5

+ 14:62 Мф. 16:27, Мф. 24:30, Еврейлерге 1:13

+ 14:63 Апостолдордыҥ керектери 14:14
+ 14:64 Мк. 2:7, Ин. 10:36,
+ 14:65 Мк. 10:34

• 14:66 Мф. 26:69-75, Лк. 22:56-62, Ин. 18:15-18, Ин. 18:25-27

+ 14:72 Мк. 14:30

• 15:1 Мф. 27:1-2, Мф. 27:11-14, Лк. 23:1-5, Ин. 18:28-38

+ 15:1 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Апостолдордыҥ керектери 3:13, Апостолдордыҥ керектери 4:27, 1 Тимофейге 6:13

+ 15:2 Мф. 2:2
+ 15:4 Мк. 14:60-61
• 15:6 Мф. 27:15-26, Лк. 23:13-25, Ин. 18:39

+ 15:10 Ин. 12:19, Апостолдордыҥ керектери 5:17

+ 15:11 Апостолдордыҥ керектери 3:14
+ 15:14 Лк. 23:41, Еврейлерге 4:15
+ 15:15 Мк. 10:34
• 15:16 Мф. 27:27-31, Ин. 19:2-3
+ 15:19 Мк. 10:34, Мк. 14:65

• 15:21 Мф. 27:32-44, Лк. 23:26-43, Ин. 19:17-27

+ 15:21 Римдегилерге 16:13
+ 15:29 Мк. 14:58, Ин. 2:19
+ 15:31 Ин. 10:18
+ 15:32 Ин. 1:49, Ин. 12:13, Ин. 20:29

• 15:33 Мф. 27:45-56, Лк. 23:44-49, Ин. 19:28-30

+ 15:40 Лк. 8:2

• 15:42 Мф. 27:57-61, Лк. 23:50-56, Ин. 19:38-42

• 16:1 Мф. 28:1-8, Лк. 24:1-12, Ин. 20:1-10
+ 16:1 Мк. 15:40
+ 16:3 Мк. 15:46
+ 16:7 Мк. 14:28

• 16:9 Мф. 28:9-10, Мф. 28:16-20, Лк. 24:13-49, Ин. 20:11-23

+ 16:9 Лк. 8:2

+ 16:11 Лк. 24:11

+ 16:15 Апостолдордыҥ керектери 1:8, Колоссыдагыларга 1:23

+ 16:16 Апостолдордыҥ керектери 16:31, Римдегилерге 10:9, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:21, Ин. 3:18

+ 16:17 Лк. 10:17, Апостолдордыҥ керектери 5:16, Апостолдордыҥ керектери 8:7, Апостолдордыҥ керектери 16:18, Апостолдордыҥ керектери 19:12, Апостолдордыҥ керектери 2:4, Апостолдордыҥ керектери 10:46, 1 Кор. 12:10, 1 Кор. 14:2

+ 16:18 Лк. 10:19, Апостолдордыҥ керектери 28:3-5, Апостолдордыҥ керектери 9:12, Апостолдордыҥ керектери 28:8

+ 16:19 Лк. 24:51, Апостолдордыҥ керектери 1:9, 1 Тимофейге 3:16, Апостолдордыҥ керектери 7:55-56, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:22, Римдегилерге 8:34, Ефестегилерге 1:20, Колоссыдагыларга 3:1, Еврейлерге 1:3, Еврейлерге 8:1, Еврейлерге 12:2, Ачылта 3:21

+ 16:20 Апостолдордыҥ керектери 5:12

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=ALT

Сӧзлик

Сӧзлик

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ј

7. Е

8. И

9. К

10. Л

11. М

12. Н

13. О

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. Ф

19. Х

20. Ы

21. Э

ААРОН – Моисейдиҥ аказы. Јӱк Аарон ло оныҥ ач-ӱрее калдыктары абыстап јӱрер јайаан-бычуулу, Израиль калыгы учун Кудайга тайылгалар эдер учурлу болгон. Моисейди, Эртеги Кереести кӧр.

АБЫС – Байзыҥдагы ишчи. Абыстыҥ тӧс молјузы Кудайга тайылга эдери болгон, анайда ок ол мӱргӱниҥ ӧскӧ дӧ молјуларын бӱдӱрген. Кудайдыҥ јакарганыла Израильде абыстар болуп јӱк Аарон угынаҥ таркаган улус иштегендер. Тайылга эдерин кӧр.

АВВА – арамейлеп Ада дегени. Анайып Иисусты ээчиде баштапкы христиандар Кудайга баштанатан. Мынызыла олор Кудайды сӱӱп тургандарын, Ого алкыш-быйанду ла Оноҥ камаанду болгондорын кӧргӱзетен.

АВЕЛЬ – Адам ла Еваныҥ уулы, Каинниҥ карындажы. Каинди кӧр.

АВРААМ – еврейлердиҥ ле бир кезек ӧскӧ калыктардыҥ улу адазы. Авраам Кудайга сӧсуккур, чындык болгон, оныҥ учун Авраамды «бӱдериниҥ адазы» дейдилер. Ӧрӧ турган Кудай Авраамныҥ калдыгы ажыра бастыра калыктарга алкыш jетирер деп, оныҥ калдыктары Ханаан деп jерди энчиленер деп, ого молjогон.

АГАРУ – Библияда агару дегени – аҥылаган, тегин керектерге эмес, Кудайга учурлалган; озо ло баштап, агару деп Кудайдыҥ Бойы керегинде айдылат, онойдо ок Кудайга учурлаган кандый ла неме: темдектезе, Байзыҥ, тайылга, сыйлар, Кудайга беринген улус.

АГАРУ БИЧИК – Јаҥы Кереесте Эртеги Кереестиҥ бичиктери анайда адалган. Эртеги Кереести кӧр.

АГАРУ ТЫН – Кудайдыҥ Тыны, Ада ла Уулла бирлик Кудай, Оныҥ jӱрӱм jайаачы кӱчи.

АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ – бӱдӱп турган кижи Кудайдыҥ Тыныла, Оныҥ кӱчиле толоры. Агару Тынла толгон кижи ажыра кӱч, ойгор, арга келип, Кудайдыҥ керектери эдилет.

АГАРЬ – Авраамныҥ Сарра-абакайында јӱрген эпши кул. Сарра бойы бала табардаҥ озо Агарь Авраамга уул таап берзин деген, оны Измаил деп адагандар. Је Измаил Авраамга Кудай берер бала эмес болгон учун Авраамныҥ калдыктарына Кудай береечи болуп молјогонды албаган.

АГРИППА (2-чи Ирод Агриппа) – 1-кы Ирод Агриппаныҥ уулы (Иродты кӧр). Ол Христос туулган соҥында 53–70 јылдарда Палестинаныҥ јарымыныҥ башчызы болгон.

АДА (Кудай јанынаҥ) – Иисус Христос Кудайды «Ада» деп адап, мынызыла Ада Кудайга тазыл-тамырыла, ӧзӧк-буурыла јуук болгонын ачыгынча кӧргӱзет. Иисус Христоско бӱдӱп турган кижи Кудайла колбулу болуп, Оны «Ада» деп адаар аргалу.

АДАМ – Кудай јайаган эҥ баштапкы кижи. Оноҥ Кудай Еваны јайаган. Адам ла оныҥ ӱйи Ева Кудайдыҥ јакарузын укпай, кинчек эткен баштапкы кижилер болгондор. Оноҥ ло бери улус эмдиге кинчек эткенче. Коринфтеги серкпеге 1-кы самарада Иисус Христос «калганчы Адам» деп адалган. Баштапкы Адам ончо улустыҥ улу адазы болуп, кажы ла кижиге эт-кандуга јӱрӱм берет. Иисус Христос, калганчы Адам, Ого бӱдӱп турган ончо улуска тыннаҥ јӱрӱм берет.

АКТААРЫ – грек сӧстиҥ чике учуры: бурулу эмес деп јарлаары. Оныҥ Јаҥы Кереесте салылган учуры: Ӧрӧ турган Кудай кижиниҥ кинчектерин таштап, оны бурулу эмес деп јарлап, Бойыныҥ алдында акту деп бодойт. Кудай кижини јаҥыс ла Иисус Христоско оныҥ бӱткени учун актайт. Кудайга беринерин, акту болорын кӧр.

АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ – кара јаҥдулар анайда кулдарла, ороонныҥ кандый бир окылу ижинде туружатан улусла, анайда ок гаремдерде иштейтен улусла эдетен. Акталайтан чӱм-јаҥ еврейлерде јок болгон, нениҥ учун дезе мыны Кудай јаратпай турган.

АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ (гректеп дикайосуне) – 1. Кудай јанынаҥ учуры: Кудай јаантайын чынла, чындыкла башкарынат. 2. Кижи јанынаҥ: кижи Кудайла чын колбуда јӱрери. «Акту, акту болоры, актаары» ла «чындык» деген сӧстӧрдиҥ тазылы грек тилде андый ок. Актаарын кӧр.

АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ – Јаҥы Кереесте мындый учурлу: 1. Кудай кандый бир кижиге быйан, кандый да јакшыны эдери. 2. Кандый бир кижиге быйан эмезе ӧскӧ кижиге кандый да јакшыны этсин деп, Кудайдаҥ сураары.

АЛЛИЛУИЯ – иудейлер Кудайды алкайын дегенде, «Аллилуия» деп кыйгырыжатан. Бу еврей сӧс «Кайраканга мак» дегени.

АЛЬФА ЛА ОМЕГА – Альфа грек тилдиҥ алфавидиниҥ баштапкы таныгы болуп јат. Оныҥ учун, Иисус Кайракан – ол Альфа деп бичилгени, Ол баштапкы, ончозыныҥ бажы дегени. Иисус база Омега деп адалган, бу грек алфавиттеги калганчы танык. Иисус ончозыныҥ бажы чылап, анайда ок Ол ончозыныҥ учы; ончозы Оныҥ Бойында тӱгенип јат.

АМИНЬ – еврейлеп чынынаҥ, андый ла болзын.

АНГЕЛ – Кудайга јалчы, Оныҥ элчизи болуп, Оныҥ јакарганыла улуска болужып јӱрген амыйтан.

АНТИХРИСТ – бу сӧс антихристос деп грек сӧстӧҥ табылган. Анти деп кожулта сӧскӧ јаҥыс та «ӧштӱ, удурлажаачы» деп эмес, је база «баштапкы болорго јӱткӱӱчи» деп учур берет.

АПОСТОЛ (гректеп апостолос) – «аткарылган кижи» деп учурлу. Бу сӧстиҥ Сӱӱнчилӱ Jарда салылган учуры – Кудай талдап алган ла аткарган элчи. Ого Иисус Христостоҥ јаҥ берилген. Баштапкы апостолдор – Иисустыҥ он эки ӱренчиги.

АРАМЕЙ ТИЛ – јебрен еврей ле араб тилдерле тазылы јаҥыс тил. Иисус Христостыҥ јӱрӱми тужында иудейлер кӧп сабазында арамей тилле эрмектежетен.

АРГАДААЧЫ – Кудай ончо калыктардыҥ Аргадаачызы эдип Иисус Христосты талдап алган. Иисус Христос улусты кинчектиҥ кулданыжынаҥ, кинчек учун бурулаштаҥ ла кезедӱдеҥ – мӧҥкӱлик ӧлӱмнеҥ аргадайт.

АТ, АТ-ЈОЛ (адында, Оныҥ адында, адынаҥ ла о. а.) – бу сӧс кижи ле Кудай јанынаҥ тузаланылып, олордыҥ учурын ачат. Иисустыҥ ӱренчиктери «Иисустыҥ адына болуп», «Иисустыҥ адыла» деп айдып, оору улусты јаскылап турарда, Оныҥ кӱчи иштеп, олорды јаскан.

АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ – бу байрам Пасха ӧткӧли, јети кӱнниҥ туркунына байрамдалатан. Ол кӱндерде еврейлер ачыткы јок калаш јийтен. Анайып, олор Египеттеҥ еврейлер канайда ырбаганын эске алынатан. Олор сӱрекей тӱргендеп-сандырап барган учун ачыткыны тестеге кожотон, калашты быжырардаҥ озо тесте кӧдӱрилерин сакыйтан ӧй олордо шык јок болгон.

БАЙЗЫҤ – тайылга эдетен, Кудайга бажыратан тура. Ол Кудайдыҥ Бойы айдып берген ӱлекерле тудулган. Байзыҥныҥ кӱрентигинде турган тура эки кыпка бӧлӱлген: агару кыпка ла агарудаҥ агару кыпка. Агарудаҥ агару кыпка аҥылу мӱргӱ ӧткӱрерге јылына бир катап јӱк улу абыс кирер аргалу болгон. Бу кып агару кыптаҥ јаан кӧжӧгӧлӧ бӧлӱлген. Иисус Христостыҥ озолондыра айтканыла, Христостыҥ туулганынаҥ ала I чакта римдер Байзыҥды бӱткӱлинче јемирип койгондор.

БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ – бу байрам тушта еврейлер тӱжӱм јуунадылып калганына сӱӱнетен. Олор байкандар тургузып алып, олордо јети кӱн улай јадатан. Анайып, олор Кудай бӱдӱмјилеп койгон эл-јуртына келгенче тӧртӧн јылдыҥ туркунына куба чӧлдӧ јӱрӱп, байкандарда јаткан ада-ӧбӧкӧлӧрин эске алынатан.

БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ – бу байрамды еврейлер Пасха башталганынаҥ ала бежен кӱнниҥ бажында байрамдайтан. Ол ӧйдӧ анайда ок буудай ажын јуунадары байрамдалатан. Беженинчи кӱнде Христостыҥ ӱренчиктерине ле Оныҥ јолыла барган улуска Агару Тын тӱшкен.

БИЛДИ – кандый бир немениҥ чынын кӧргӱскен Кудайдыҥ кайкамчылу темдеги. Кудай Иисус Христос ажыра кӧп билдилер јайаган.

БӰДӰП ТУРГАН УЛУС – Ӧрӧ турган Кудайга бӱдӱп, Иисус Христос ажыра аргадаш алып, кинчектери ташталган улус.

ВААЛ – кара јаҥдулардыҥ кудайлыгыныҥ ады. Ханаан jеринде Израиль калык келердеҥ озо Ваалга бажырган улус јуртаган. Олорды ээчиде Израильдиҥ улузы Кудайдаҥ jана тӱжӱп, улай ла Ваалга бажыргандар. Ол Кудайга удура эҥ jаан кинчектердиҥ бирӱзи болгон.

ВАВИЛОН – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Вавилон каандык Израиль калыгыныҥ калју ӧштӱзи болгон. Јаҥы Кереесте «Вавилон» деп сӧслӧ бултаарта кӧрмӧстиҥ каандыгы керегинде айдылат.

ВАЛААМ – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде јуртаган кара јаҥду јарлыкчы. Ол ӧйдӧ Моав јердиҥ кааны болгон Валак Валаамды алдырып, Израильдиҥ улузын каргазын деген, је Валаам мыныҥ ордына Кудайдыҥ јакарганыла бу калыкты алкаган. Јаҥы Кереесте ол кинчектӱ јаман сӱр-кебер болуп јат.

ВАРАК – јебрендикте Израиль калыгыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол јуу-согуштарда олорды башкарып, ӧштӱлерди јеҥетен.

ВЕЕЛЬЗЕВУЛ – кӧрмӧстиҥ чоло ады. Ого Израиль калыгыла коштой јуртаган ӧскӧ уктар бажырган.

ВЕНИАМИН – Иаковтыҥ (Израильдиҥ) он эки уулыныҥ эҥ кичӱзи. Ол еврейлердиҥ он эки угыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бирӱзи болуп јат.

ГЕЕННА (еврейлеп Ге-Хинном, эмезе Хинном ӧзӧги дегени) – Иерусалимниҥ стенелери алдындагы јуука јер, сӱрее-чӧптиҥ ле кандый ла быјардыҥ чогунтызы. Олорды јоголторго туркаары от кӱйдӱретен. Јаҥы Кереесте таамыны бултаарта айтканы.

ГЕРМЕС – Јебрен Грецияда улус бажырган кудайлыктардыҥ бирӱзиниҥ ады. Ол кудайлардыҥ элчизи деп бодолгон.

ГЕДЕОН – Израиль калыгында каан јок тушта оныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон. Гедеон Кудайга тыҥ бӱдӱп, Оныҥ башкарганыла јӱрерге мӱргийтен. Бойыныҥ јуучылдарын јуу-согушка баштап апарганда, керек дезе черӱзиниҥ тоозы ас та болзо, ол ӧштӱни јеҥген, нениҥ учун дезе ого Кудай болушкан.

ГОМОРРА – јебрен Содом ло Гоморра деп атту калаларда јуртаган улустыҥ кинчектери учун Кудай отту ла кӱкӱрлӱ јаҥмыр јаадырып, экӱди јаба јоголтып койгон.

ГОРЧИЦА – ӧзӱм, оныҥ ӱрени оп-оок, је ӧзӱп бӱткен тужында јаан ӧзӱм боло берет.

ДАВИД – Израильдиҥ эҥ тоомjылу кааны. Давид Израильди улу ороон, Иерусалимди дезе оныҥ тӧс калазы эткен. Ол анайда ок билгир јуучыл ла улу ӱлгерчи болгон. «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктиҥ кӧп јарымы оныҥ јаҥарларынаҥ туруп јат. Давид бастыра jӱрегиле Кудайга баштанар, Ого чындык jалчы болгон. Оныҥ учун jаҥыс ла Давидтиҥ калдыктары Израильдиҥ каандары болор деп, Кудай ого молjу берген. Христос (Мессия) оноҥ чыгар деп, jарлыкчылар судурлап айткан.

ДИАКОН – сӧс сӧслӧ «јалчы, болушчы», серкпениҥ ишчизи.

ДИНАРИЙ – озодо Римде кӱндӱк ишјал учун бир кижиге тӧлӧлӧтӧн мӧҥӱн акча.

ЈАЙЫМДАЛАРЫ – грек тилдеҥ оныҥ учуры: тӧлӱ тӧлӧлгӧн соҥында кандый-бир јаманнаҥ јайымдаары. Јаҥы Кереесле болзо, кижини кинчектиҥ олјозынаҥ јайымдаарга тӧлӧлгӧн баа – Иисус Христостыҥ тайылгалу ӧлӱми.

ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ (гректеп пасха) – Израиль калыгыныҥ байрамы. Кудайдыҥ јакарганыла олор Египеттиҥ кулданыжынаҥ јайымдалганын байрамдап јадылар.

ЈАҤЫ КЕРЕЕС – 1. Иисус Христостыҥ ӧлӱми ле тирилгени ажыра Кудай ла кижилик ортодо тургузылган jӧп (Кереести кӧр). 2. Бичиктердиҥ јуунтызыныҥ ады, ого тӧрт Сӱӱнчилӱ Jар, Апостолдордыҥ Ижи, самаралар ла Ачылта кирген.

ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ – Байзыҥды иудейлер бистиҥ эрадаҥ озо II чакта кара jаҥду ӧштӱлеринеҥ блаайла, быjардаҥ арутаганын ла jаҥыртканын эске алгылайтан байрам.

ЈАРЛЫКЧЫ – Кудай берип турган јетирӱлерди айдаачы кижи. Ол Кудайдыҥ јакарганыла калыкка айдат. Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Кудай кӧп јарлыкчылар ийген. Олор ажыра Кудай келер ӧйдӧ не болорын ачкан. Јарлыкчылар улайын самаралар бичийтен. Кӧп судурлаштар Исаия, Иеремия, Иезекииль, Даниил, Осия ла ӧскӧ дӧ јарлыкчылардыҥ бичиктеринде бичилген. Иисус Христос туулганынаҥ кӧп јылдар озо олор Оныҥ келерин судурлап айткандар. Судур бичиктер Моисейдиҥ бичиктериле (Моисейдиҥ Јасагыла) кожо Бичик, Агару Бичик деп адалат. Јаҥы Кереесте Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып айдып турган улусты база јарлыкчылар деп адап јадылар. Олор Кудай кӧнӱ ачкан јетирӱлерди айдадылар.

ЈАСАК (Моисейдиҥ јасагы) – Израиль калыгына Кудай Моисей ажыра берген јасак. «Јасак» деп он салым-јакылтаны, эмезе ээжилердиҥ ле салым-јакылталардыҥ јуунтызын – Эртеги Кереестиҥ баштапкы беш бичигин (Беш бичикти) айдып јадылар.

ЈАСАКЧЫ – Моисейдиҥ јасагын јакшы билер кижи. Оныҥ тӧс молјузы јасакты кӧчӱрип чийери, оны шиҥдеери, јартаары ла оны бӱдӱрерин шиҥжӱге алары болгон. (Јасакчылар улусты јасакка ӱреткен.)

ЈЕЛБЕГЕН – соојыҥга кирген сӱрекей кӱчтӱ тынду, ол јаан јер-бакага тӱҥей, је анайда ок јылан деп адалат. Ачылтада јелбеген јелбистердиҥ јааны, сатананыҥ сӱр-темдеги эдип тузаланылат.

ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС – сатананыҥ јалчызы. Ол кижини Кудайдаҥ туура апарып, оны бӱткӱлинче ээлеп jат. Иисус Христос Кудайдыҥ кӱчиле кӧп улусты jелбистердеҥ jайымдаган ла Бойыныҥ ӱренчиктерине ондый ок арга берген.

ЕВА – Адамныҥ ӱйи (Адамды кӧр).

ЕВАНГЕЛИЕ – Сӱӱнчилӱ Јарды кӧр.

ЕВРЕЙ – Иаковтыҥ калдыктары (Иаковты кӧр). Кезикте «еврей» ле «иудей» дегени jаҥыс учурлу болот, jе «еврей» дегени кӧп сабазында кижиниҥ угы-тӧзи, «иудей» – jаҥдаганы керегинде айдып jат (Иудейди кӧр).

ЕГИПЕТ – Израильге коштой ороон. Израильдиҥ улузы Египетте 400 јылдыҥ туркунына кул болуп јӱрген. Је соҥында Кудай Бойыныҥ калыгын Египеттеҥ чыгарган.

ЕЛИСЕЙ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Ол Илия јарлыкчыга болушкан, оныҥ кийнинде јарлыкчыныҥ ижин бӱдӱрген.

ЕЛЛИН – грек дегени. Јаҥы Кереесте грек культураны ла тилди алынган ӧскӧ калыктардыҥ ончо чыгартулу улузы анайда адалат.

ЕПИСКОП – сӧс сӧслӧ «ајараачы, корычы». Јербойыныҥ серкпезиниҥ башкараачызы.

ИАКОВ – Исаактыҥ эки уулыныҥ бирӱзи, оны анайда ок «Израиль» дейдилер. Ол Израиль калыктыҥ улу адазы болгон. Библияда Иаков деп атту оноҥ до ӧскӧ улус туштайт, темдектезе, апостолдордыҥ бирӱзи.

ИЕРУСАЛИМ – Эртеги Кереес туштарында ол Израиль каандыгыныҥ тӧс калазы, Јаҥы Кереес туштарында Римге баш билдирткен. Иисустыҥ ӧлгӧни, тирилгени ле теҥериге кӧдӱрилгени бу каланыҥ коштойында болгон. Библия Теҥеридеги Иерусалим керегинде айдат. Оны Кудай Бойына чындык улуска туткан.

ИЕССЕЙ – Давид-каанныҥ адазы. Христос Иессейдиҥ ле Давидтиҥ калдыгы болор деп, еврейлер Исаияныҥ судурлап айтканына бӱткендер.

ИЗРАИЛЬ – 1. Иаковко Кудай берген аҥылу ат. Израиль он эки уулду болгон, олор Израильдиҥ он эки угыныҥ улу адалары боло бергендер. 2. Ороонныҥ ла калыктыҥ ады.

ИИСУС – бу еврей ат «Аргадаачы» эмезе «Кайракан аргадап јат» дегени.

ИИСУС НАВИН – Моисей ӧлӧрдӧ, оныҥ болушчызы Иисус Навин Израиль калыгыныҥ башкараачызы боло берген. Ол калыкты Кудай берер болгон Ханаан ороонго баштап апарган.

ИЛИЯ – Израильдиҥ улу јарлыкчызы. Христос (Мессия) јерге келерин Илия белетеп койор учурлу деп, Малахия јарлыкчыныҥ айткан сӧстӧрин иудейлер билетен эди.

ИОАНН – Јаҥы Кереесте Иоанн деп атту бир канча кижи учурайт. Олордыҥ эҥ учурлу дегендери ол Крестеечи Иоанн ла Иоанн апостол: 1. Крестеечи Иоанн Иисуска јол белетеп койгон јарлыкчы болгон. Ол, Илиядый јарчы бойы, Илия чылап улуска озолондыра айдып, улусты кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кычырып, креске тӱжӱрген. 2. Иоанн апостол Зеведейдиҥ уулы ла Иаковтыҥ карындажы, Иисустыҥ он эки апостолыныҥ бирӱзи болгон. Ол Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарды, Иоанныҥ самараларын, Ачылтаны бичиген.

ИОНА – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Бир катап Кудайдыҥ сӧзин јарлазын деп, оны Кудай Ниневия кала јаар ийген. Је Иона керепке отурып, ӧскӧ јаны јаар јӱскен. Айдарда, Кудай тыҥ јоткон ийген. Керептеги улус оны билип ийеле, аргаданар болуп, Ионаны талайга таштагандар. Јаан балык Ионаны јуда салган, ол балыктыҥ ичинде ӱч кӱнниҥ туркунына јӱреле, мӱргиген. Учында балык оны јаратка чыгара кустырып ийген. Иона Кудайга багып, Оныҥ сӧзин јарлап барган.

ИОСИФ – Јаҥы Кереесте мындый атту бир канча кижи керегинде айдылат, олордыҥ учурлу дегендери: 1. Иосиф, Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. 2. Иосиф, Иисус Христостыҥ энези болгон Марияныҥ ӧбӧгӧни. 3. Аримафейдеҥ Иосиф – Синедрионныҥ турчызы. Ол акту кижи болгон, Кудай Каандыгын сакыган, Иисус Христостыҥ јажытту ӱренчиги болгон.

ИРОД – 1. Улу Ирод: иудей каан. Ол бастыра Палестинаны башкарып турар ӧйдӧ Иисус Христос туулган. 2. Ирод Антиппа, Улу Иродтыҥ уулы. Ол Христос туулган соҥында 4-39 јылдарда Галилейди башкарган. 3. 1-кы Ирод Агриппа, Улу Иродтыҥ јеен балазы. Ол Палестинаны Христос туулган соҥында 41-44 јылдарда башкарган, христиандарды тыҥ истеген. Агриппаны кӧр.

ИСААК – Авраам ла Сарраныҥ уулы, Иаковтыҥ адазы. Исаак ажыра Кудайдыҥ Авраамга берген сӧзи бӱткен.

ИСАВ – Исаактыҥ тун уулы, Иаковтыҥ игис аказы. Бир катап ол аштап турала, тун уулы болгон адын Иаков карындажына бир айак ботко учун садып ийген. Исавтыҥ эмес, Иаковтыҥ калдыктары Кудайдыҥ талдап алган калыгы боло берген.

ИСАИЯ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Иисус Христос телекейге келердеҥ чик-јок озо Ол керегинде Исаия кӧпти јарлыктап айткан.

ИССОП – иудейлердиҥ мӱргӱӱл чӱм-јаҥдарында тудунатан ӧзӱм. Абыстар оныҥ јалбырагын эмезе сабын суйук немеге, темдектезе, тайылган тындуныҥ канына сугуп, оныла кижини эмезе арутайтан немени ӱрӱстейтен.

ИУДА – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи, Иуда дейтен уктыҥ ада-ӧбӧкӧзи. Оныҥ калдыктары «иудейлер», олордыҥ Израиль ороондо јуртаган тергеези «Иудей jери» деп адалган. Иерусалим кала Иудейде туруп јат. Иисус Христос ло Давид-каан Иуданыҥ угынаҥ болгон ло Иудейдеги Вифлеем калада туулган. Анайда ок Јаҥы Кереесте мындый атту Иуда Искариот ло Кайракан Иисустыҥ Иуда карындажы бар.

ИУДЕЙ – озодо Иуда угыныҥ кижизи, Jаҥы Кереестиҥ ӧйинде кандый ла еврей кижи. Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарда «иудейлер» деп сӧс кӧп сабазында еврей калыктыҥ башчыларын темдектейт.

КАИН – Адам ла Еваныҥ тун уулы, Авельдиҥ аказы. Кудай Авельдиҥ тайылгазын jууткан, jе Каиндийин jаратпаган учун, Каин карындажын ӧлтӱрип койгон. Мынаҥ улам Каин јер ӱстинеҥ сӱрдӱрип, тенип јӱрер каргышту боло берген.

КАЙРАКАН (гректеп Куриос, еврейлеп Адонай) – бу сӧс грек ле еврей тилдерде «ээ, ээлеген» деген учурлу. Библия бичилип турар ӧйлӧрдӧ бу сӧслӧ ӱй улус кезикте ӧбӧӧндӧрин адайтан, јалчылар ла кулдар дезе бойлорыныҥ ээлерине анайда баштанатан. Бу сӧсти Кудай јанынаҥ тузаланганы Ол јер-телекейди, ондо бар ончо не-немени ээлеп турганын кӧргӱзет. Јаҥы Кереесте Кайракан деп ат улайын Иисус Христос јанынаҥ тузаланылат.

КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ – Кайракан јаргы эдерге келер кӱн. Ол кӱн Кудай Иисус Христос ажыра бастыра телекейди јаргылаар. Бу кӱнди анайда ок «Јаргыныҥ Кӱни» деп адап јадылар.

КАЛАНЧЫ – калан јуур кижи. Римдер еврейлерди јуулап алала, олорды албан-кӱчле башкаргандар. Иисустыҥ ӧйинде каланчылар римдерге иштегендер. Олор еврейлер болгондор, је римдерге болужып, еврейлерди римдердиҥ черӱзине калан тӧлӧттирген. Оныҥ учун еврейлер каланчыларды јаман кӧрӧтӧн. Бого ӱзеери каланчылар акчаныҥ јарымын мензинерге, тӧлӧйтӧнинеҥ кӧп акча некейтен.

КАПКАШ БАЛУ – эт-кандагы јазылбас оору. Андый оорулу улусты быјартыган дежетен.

КАРА ЈАҤДУ – чын Кудайга эмес, чалуларга ла ӧскӧзине де бажыраачы кижи эмезе калык. Еврейлер ӧскӧ калыктарды ончозын анайда адайтан, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ јаҥыс олор бирлик Кудайга бӱткендер.

КЕРЕЕС – јӧптӧжӱ, оны тургузар тушта кажы ла јаны бойына кандый бир молју алып, сӧзин берет. Библияда Кудай ла улус ортодо тургузылган јӧптӧжӱ тӧс јерде туруп јат. Кудай ла улус ортодо тургузылган эҥ учурлу јӧптӧжӱлер – Эртеги ле Јаҥы јӧптӧжӱлер (Кереестер). Синай кырда Моисей ажыра Израиль калыгыла Кудай тургускан јӧптӧжӱни «Эртеги Кереес» дейдилер (Јасакты кӧр). Кудай ла улус ортодо Јаҥы јӧптӧжӱ болоры керегинде јарлыкчылар судурлап айдып туратан. Јаҥы Кереестиҥ бичиктеринеҥ кычырганыбыста, Јаҥы јӧптӧжӱ Иисус Христостыҥ тирилгениле јарадылып, Оныҥ каныла лапталып, Кудайга бӱдӱп турган ончо улусла тургузылган.

КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ – агаштаҥ эдилген алтындалган кайырчак. Оныҥ ичинде Кудайдыҥ он салым-јакылтазы чийилген јалбак таштар чеберлелген. Ковчег чадырдыҥ ла соҥында тудулган Байзыҥныҥ агарудаҥ агару дейтен јеринде турган. Израильдиҥ улузы оны Кайракан отургадый ширее деп туткан. Байзыҥды кӧр.

КЕРӰ АГАШ – Иисус Христостыҥ јӱрӱминиҥ ӧйинде Рим империяда улусты ӧлӱмле кезедеринде тузаланылган јазал. Ол карчый-терчий эки тоормоштоҥ турган. Керӱ агашта ӧлӧри сӱрекей шыралу ла эҥ электӱ-уйатту болгон.

КИЖИ УУЛЫ – арамей тилде бу сӧсколбу «кижи» дегени. Даниилдиҥ Эртеги Кереестеги бичигинде бу ок сӧс кудайлык Кижи јанынаҥ тузаланылат. Сӱӱнчилӱ Jарлардаҥ кычырганыбыста, Иисус Христос Бойын Кижи Уулы деп адайт. Мынызыла Ол ончо јанынаҥ, кинчектеҥ башка, ӧскӧ улустаҥ аҥыланбай турганын темдектейт.

КИНЧЕК – Кудайдыҥ јакылталарын биле-тура эмезе билбей јадып бусканы, Кудайга сӧсуккур болбозы ла бакпазы.

КОЛ САЛЫП АЛКААР – мӱргӱниҥ чӱм-јаҥы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, кол салып алкаары мындый учуралдарда тузаланылган: алкыш бергенде, аҥылу ишке учурлаганда, бӱдӱп турган кижи Кудайдаҥ аҥылу ишке јайалта алзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, кижи Агару Тынды алынзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, оору-јоболды јазар тушта.

КӦРМӦС (гректеп диаболос) – јелбистердиҥ јааны. Диавол деп сӧс грек сӧстӧҥ табылган, ол «сайгакчы» дегени, учуры јаҥыс сатана деп сӧс «ӧштӱ, удурлажаачы» дегени. Сатана ол ок кӧрмӧс.

КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ – эҥ учурлу озогы jаҥдардыҥ бирӱзи: сууга кирип, кижи арутанып, бойын Кудайга беринери. Јаҥы Кереесте креске тӱжериниҥ эки бӱдӱми керегинде айдылат.

Крестеечи Иоанн Кудайдыҥ табын бӱдӱрер кӱӱндӱ улусты кинчектерин алынзын деп jарлап, суула крестеген. Сӱӱнчилӱ Jарларда куучын шак андый креске тӱжӱш керегинде ӧдӧт.

Иисус Христостыҥ ӧлгӧни ле тирилгени кийнинде креске тӱжӱрериниҥ учуры тереҥжиген ле элбеген: кижи бойыныҥ кинчектӱ jӱрӱмин jеектеп, ого ӧлӧри ле Иисусла кожо jаҥыдаҥ јӱрерге тирилери. Креске тӱшкен кийнинде кижи Агару Тынла толотон.

КУДАЙ (еврейлеп Эл, Элохим, гректеп Теос) – Бирлик, Ӧрӧ Турган; ончо бардыҥ Јайаачызы, ончозына јаргыныҥ јӧбин чыгарар бир-јаҥыс Јаргычы.

КУДАЙГА БАШТАНАРЫ (гректеп метанойа, орустап покаяние) – гректеҥ сӧс сӧслӧ «санаа кубултар» дегени.

КУДАЙГА БЕРИНЕРИ – Кудайга чындык болоры, Ого бастыра бойын беринери, Кудайдыҥ сӧзиле јӱрери. Акту болорын, актаарын кӧр.

КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ – эмдиги ле келер телекейде улустарды ла ончо јӱргендерди Кудайдыҥ башкарары, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ табына, Оныҥ башкартузына багарына келиштире улустыҥ јӱрӱми. Иисус Христос Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кӧп ӱреткен. Бу телекейде ол бӱдӱп турган улустыҥ јӱрӱминде качан ок јӱрӱп јат, је ол учына јетире јӱк чак тӱгенген кийнинде ачылар.

КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ – анайда Крестеечи Иоанн Иисусты адаган. Кудай кинчектерин таштазын деп, иудейлер бойлорыныҥ чӱм-јаҥыла Ого берӱ эдип кураан тайатан. Кураанныҥ ӧлӱми ле оныҥ каны тӧгӱлгени кинчек эткен кижи учун толынты деп бодолотон. Кижи дезе Кудайдыҥ кӧзинче ару боло беретен. Иисус Кудайдыҥ Курааны деп адалган, нениҥ учун дезе, кинчектерис ташталзын деп, Бойыныҥ јӱрӱмин тайылгага табыштырган.

ЛАДАН – баалу-чуулу, јарык-јажыл ӧҥдӱ јараш јытту чагана. Ол Байзыҥда ӧртӧӧринде тузаланылган. Оны Аравиядаҥ ла Кӱнчыгыш Африкадаҥ экелетен. Андый ладанды Иисус-балага сый эдип судурчылар экелген.

ЛЕВИЙ – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. Кудайдыҥ јакарганыла Левий укту Ааронноҥ таркаган улус Байзыҥда абыстар болгондор, бу уктыҥ арткан улузы абыстыҥ болушчылары болуп иштегендер. Абысты кӧр.

ЛЕВИТ – Левийдиҥ угынаҥ таркаган кижи. Jаҥыс левиттер Байзыҥда абыстыҥ болушчылары болор учурлу ла jайаан-бычуулу болгон.

ЛОТ – Авраамныҥ јеени. Улузы балыр јӱрӱм јӱрген Содомды јоголтор алдында Кудай анда јуртаган Лотты аргадап, оны ла оныҥ билезин каладаҥ чыгарган.

МАЙЛААРЫ – кандый бир аҥылу ишке учурлалганныҥ темдеги эдип, кижиниҥ бажына јараш јытту майдыҥ колынтызын сӱртетен эмезе уратаны. Мындый чӱм-јаҥ каанды, абысты ла кезик учуралдарда јарлыкчыны ишке тургусканда тузаланатан. Христосты кӧр.

МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ – Кудайдыҥ ончо јандай башкартузын ла улу болгонын темдектейт. Библиядаҥ кычырганыбыста, Кудайдыҥ магы кезик учуралдарда Израиль калыгына јарык, от ло тӱдӱн чилеп ачылатан. Иисус Христостыҥ јӱрӱми, Ол эткен кайкалдар, анчада ла Оныҥ керӱ агаштагы ӧлӱми ле тирилгени – бу ончозы Кудайдыҥ Уулыныҥ магын керелеген.

МАРИЯ – Јаҥы Кереесте Мария деп атту бир канча ӱй кижи учурайт: 1. Мария, Иисустыҥ энекейи. 2. Мария Магдалина. Иисус оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети јелбисти чыгара сӱрген, ол Иисусты ээчий барган. 3. Вифаниядаҥ Мария, Марфа ла Лазарьдыҥ сыйны. Ол Иисустыҥ будыныҥ јанында отурып, Оныҥ ӱредӱзин уккан. 4. Мария, Клеопаныҥ эмеени, Иаков ло Иосияныҥ энези. Ол Иисустыҥ керӱ агажыныҥ jанында турган. 5. Мария, Марк дейтен Иоанныҥ энези. Ол керегинде Апостолдордыҥ эдип jӱрген керектеринде айдылат.

МЕЛХИСЕДЕК – Салимниҥ кааны, абыс. Ого Авраам јуу-согушта јуулап алганыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берген, мыныҥ соҥында Мелхиседек Авраамды алкаган. Мелхиседек керегинде Эртеги Кереесте «Башталганы» ла «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктерде айдылган.

МОИСЕЙ – Израильдиҥ мӱргӱӱлиндеги ле политикадагы эҥ јарлу башкараачы, улу јарлыкчы. Ол бойыныҥ эл-јонын Египеттиҥ олјозынаҥ чыгарган; ого Кудай берген јасакты калыкка јетирген. Јасакты кӧр.

МӰРГӰ – Кудайга сӧслӧ баштанганы, Кудайла куучындашканы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, Иисус Христос то, Иисустыҥ ӱренчиктери болгон он эки апостол до, бӱдӱп турган ончо улус та Кудайга ӧзӧк-тынынаҥ чыккан сӧстӧрлӧ баштанып, Кудайдаҥ каруу алып јат.

НАРД – мындый ок атту ӧзӱмниҥ јулугынаҥ эдилген јараш јытту май.

НИНЕВИЯ – Ассирия каандыктыҥ тӧс калазы. Кудай Бойыныҥ самаразын јарлазын деп, бу кала јаар Иона јарлыкчызын ийген.

НОЙ – Ӧрӧ турган Кудай јер-телекейдиҥ кинчеги кӧптӧгӧн учун оны јоголторго чайык чыгарар алдында акту болгон Ной Кудайдыҥ јакарганыла јаан кереп тудуп, ого бойыныҥ билезиле кожо кирип, ӧлӱмнеҥ аргадалган. Чайыктыҥ кийнинде Нойдоҥ кижилик бӱткен.

ОРОЗО – бойын Кудайга учурлаганныҥ темдеги эдип кандый бир ӧйдиҥ туркунына чек курсак јибей тудунары. Орозоныҥ ӧйинде Кудайдыҥ быйанын ла болужын сурап, мӱргип јадылар.

ОСАННА – «хосанна» деп еврей сӧс «сурап турум, аргада!» дегени.

ОТОК-КӰРЕЕ – иудейлердиҥ јаргы эдетен оток-кӱреези. Ол јетен кижидеҥ турган: абыстардаҥ, јасакчылардаҥ ла ӧскӧ дӧ јамылу улустаҥ. Оток-кӱрееде кӧп сабазында мӱргӱӱлдиҥ ле эл-јонныҥ сурактары кӧрӱлетен, ол оток-кӱрее анайда ок иудей калыктыҥ римдер алдындагы чыгартулузы болгон.

ПАСХА БАЙРАМЫ – еврейлерге сӱрекей јаан учурлу байрам. Пасха дегени – «кӧндӱре ӧткӧн» дегени. Бу байрамда еврейлер туку качан Египеттиҥ кулданыжынаҥ канайда јайымдалганын эске алгылайт. Ол ӧйдӧ Кудай Египеттеги кажы ла ӱйде тун туулган уул баланы ӧлтӱрерге Бойыныҥ ангелин ийер деп, озолондыра айткан. Је Ол еврейлерге бойлорыныҥ ӱйлериндеги эжиктердиҥ јаактарын кураанныҥ каныла сӱртсин деген. Ол тушта ангел канды кӧрӧлӧ, ол ӱйди кӧндӱре ӧдӱп, баланы ӧлтӱрбес. Оноҥ ло бери Пасха байрамы тушта еврейлер кажы ла ӱйде кураан сойып, каарып јадылар. Ойндо оны кожо јийдилер.

ПИЛАТ – Иисус Христос туулган соҥында 26-36 јылдарда Иудей јеринде башкарган Рим башчы.

РААВ – јебрен ӧйлӧрдӧ Иерихон калада jуртаган јӧй јӱрӱмдӱ ӱй кижи. Израильдиҥ јоны олорго Кудай берерге молјогон јерге јууктап келеделе, ӧштӱлерин канайда јеҥерин билип аларга, ол ороонды кайып кӧрӱп келзин деп, бир канча улус ийгендер. Раав кайучыларга болужып, олорды бойыныҥ айлында јажырган, оныҥ учун ол билезиле кожо аргадалган.

РАВВИ, РАВВУНИ – бу сӧс «ӱредӱчи» дегени. Еврейлер јамылу ла кӱндӱлӱ улуска анайда баштанатан.

РАЙ – бу сӧс гректеп «кеен сад» дегени. Кезикте бу атла, јер-телекей јайалып турарда, Кудай Адам ла Еваны јуртаткан кеен јер адалат. Јаҥы Кереесте рай дегени теҥери дегени, оноор Иисус Христоско бӱдӱп турган улус барып јадылар.

РАХИЛЬ – Иаковтыҥ эки абакайыныҥ бирӱзи. Оны Иаков сӱрекей сӱӱген. Ол Иосиф ле Вениаминниҥ энези болгон.

РЕВЕККА – Авраамныҥ Исаак уулыныҥ абакайы, анайда ок Исав ла Иаковтыҥ энези.

РИМ – Иисус Христос јерде јӱрген ӧйлӧрдӧ улу-јаан империя. Ол бойына кӧп ороондорды, ол тоодо Израильди де бактырган. Оныҥ тӧс калазы база Рим деп адалган.

САДДУКЕЙ – кӧп сабазында абыстардаҥ ла арга-чакту улустаҥ турган бир бӧлӱк улустыҥ кижизи. Фарисейлерге кӧрӧ, саддукейлер Кудайдыҥ сӧзи деп јӱк ле Агару Бичиктерди јарадып, jе ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥдап келген јаҥын jаратпай тургандар. Темдектезе, олор калганчы кӱнде ӧлгӧндӧр тирилип, Кудайга jаргыладар деп, бӱтпей тургандар.

САМАР ЈЕРИ – Иудей ле Галилей ортодо турган, Иудейге кирбеген таҥынаҥ эл-тергее. Иисус тушта Самар јериниҥ калыгы су-еврейлер болбогондор, нениҥ учун дезе јебрен ӧйлӧрдӧ олор ӧскӧ ороондордыҥ калыктарыла колынгандар. Иудейдиҥ еврейлери самарларды кӧрӧр кӱӱндери јок болгон.

САМСОН – јебрен ӧйлӧрдӧ каандардаҥ озо еврейлердиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол алып-баатыр болгон эди.

САМУИЛ – Израильдиҥ калганчы улу јаргычызы, Кудайдыҥ јарлыкчызы. Самуил јарлыкчыныҥ кийнинде Израильде каандар башкарып баштаган. Самуил каан эдип Саулды ла Давидти майлаган.

САРРА – Авраамныҥ абакайы, Исаактыҥ энекейи.

САРЫНДАР БИЧИГИ (Псалтырь) – Эртеги Кереестиҥ бичиктериниҥ бирӱзи. Бу бичик Кудайга учурлалган 150 мак јаҥардаҥ туруп јат. Иудейлер мак јаҥарларды Кудайга бажырар тушта сарындап айдатан эди.

САТАНА – Кӧрмӧсти кӧр.

СЕРКПЕ (гректеп экклесиа) – бу сӧс Јаҥы Кереесте эки учурлу: Иисус Христоско бӱдӱп турган бир јердеги улустыҥ бирлиги; эмезе Иисус Христоско бӱткен ончо улустыҥ бирлиги.

СИНАГОГА – иудейлер јуртаган кажы ла калада синагога болуптыр. Иудейлер синагогазында Кудайдыҥ сӧзине ӱреткендер, Агару Бичикти кычыргандар, Кудайга мӱргигендер.

СИНАЙ КЫР – Синай јарымортолыктыҥ кыры, ол Улу (Ак) теҥистиҥ тӱштӱгинде, Египет ле Израильдиҥ јери ортодо турган. Бу кырда Кудай Израиль калыгына Моисей ажыра Бойыныҥ он салым-јакылтазын берген.

СМИРНА – баалу-чуулу, јараш јытту колынты. Ол аҥылу агаштыҥ чаганазынаҥ эдилетен. Еврейлер смирнаны эмдениште ле сӧӧк салганда тузаланган; ол кижини уйуктадып, оору-сызын јоголтот, ӧлгӧн кижиниҥ эди-канына чириирге бербейт.

СМОКВА – агаштыҥ бӱдӱми. Анайда ок инжир деп адалат. Оныҥ јиилектери сӱрекей амтанду ла ток, оныҥ учун ол кӧп сабазында арга-чакту ла амыр-токыналду jӱрӱмди темдектейт.

СОДОМ – Гоморраны кӧр.

СОЛОМОН – Давид-каанныҥ уулы, Давидтиҥ кийнинде Израильдиҥ кааны. Соломон башкарып турарда, Израиль ороон тыҥ ӧзӱм алынган. Иерусалимде эҥ баштапкы Байзыҥды Соломон туткан.

СТОИКТЕР – айлаткыш санаалу Зенонныҥ јолыла барган улус. Калык бойыныҥ јӱрӱмин билгир башкарар учурлу, соот-јыргалдыҥ, эмезе кыйын-шыраныҥ камаанын тоого албай, јӱрӱм кандый болгонынча оны алынар учурлу деп, олор ӱреткендер.

СУББОТ КӰН – Jасак аайынча иудейлер Кудайга бӱткӱлинче учурлаган агару кӱн, неделениҥ jетинчи кӱни. Кудай алты кӱн јер-телекейди јайаган, оноҥ јетинчи кӱнде тыштанган (Башталганы 2:2-3 ), оныҥ учун иудейлер ол кӱнде иш-тошты токтодып, синагогада jуулыжып, Кудайга мӱргип, Агару Бичиктер кычыратан.

СӰӰНЧИЛӰ ЈАР (гректеп евангелион) – бир кижиге де, бӱткӱл калыкка да айдылган кандый ла jакшылыкту ла сӱӱнчилӱ jар. Jаҥы Кереесте Аргадаачы Христос jер-телекейге туулган деп Сӱӱнчилӱ Jарды Кудай ангелдери ажыра jарлайт. Теҥери Каандыгы jерге келгени ле Кудайдыҥ кижиликке сӱӱжи керегинде Сӱӱнчилӱ Jарды Иисус Христос Бойы jарлайт. Кудайдыҥ сӱӱжине болуп, Иисус Христос ӧлӱмге барган, jе Кудай Оны тиргискен. Бу Сӱӱнчилӱ Jар христиан бӱдӱмjиниҥ тӧзӧлгӧзи боло берген. Соҥында Сӱӱнчилӱ Jар деп Иисус Христостыҥ jӱрӱми, ӱредӱзи, ӧлӱми ле тирилгени керегинде бичилген Jаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичигин адагандар.

ТАГЫЛ – тындуларды тайатан бийиксӱ јер. Ол таштардаҥ, той-балкаштаҥ эмезе темирдеҥ јазалатан. Моисей јӱрген ӧйдӧҥ ала тагыл агару чадырда туратан, соҥында дезе – Байзыҥда. Тайылга эдер чӱм-јаҥды јаҥыс абыстар ӧткӱрер учурлу болуп калган.

ТАЙЫЛГА ЭДЕР – Израильдиҥ улузы эткен кинчектердеҥ арутанарга тындуларды тайатан, анайда ок Кудайды макка чыгарарга алкыш-быйанду берӱлер эдетен. Темдектезе, бозулар, койлор эмезе эчкилер, анайда ок кӱӱлелер, кулур, калаш тайылатан. Тайылга эдериниҥ ээжилери Моисейдиҥ jасагында чийилген. Соҥында, Јаҥы Кереестиҥ ӧйлӧринде, Иисус Христостыҥ сок јаҥыс тайылгазы кижиликтиҥ ончо кинчектерин таштаарга јеткил болгон (Кудайдыҥ кураанын кӧр).

ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ – Кудайдыҥ Каандыгын кӧр.

ТОМДОШ – эр киндиктӱ бала туулза, сегизинчи кӱнде оныҥ кору јерине кестирӱ эдери еврейлерде јаҥжыгу болгон. Мынайда этсин деп, Авраамга Кудай јакарган. Томдош Авраамныҥ калдыктарыла Кудай тургускан кереестиҥ темдеги болуп, кижи еврей укту болгонын керелейт. Еврейлерди кезикте «томдолгон улус» дежетен.

ФАРАОН – јебрен Египеттиҥ каандарын онойдо айдатан.

ФАРИСЕЙ – Саддукейлерге коштой иудейлердиҥ бир бӧлӱк улузыныҥ кижизи. Фарисейлер јаантайын Моисейдиҥ јасагы аайынча ла чактардыҥ туркунына бу јасакка улус кошкон кӧп ээжилер аайынча јӱргендер. Олор чак тӱгенген кийнинде ӧлгӧн улус тирилерине бӱткендер. Фарисейлер албаты-jон ортодо тоомjылу болгондор. Кӧп сабазында олор Кудайдыҥ килемjизине эмес, jе бойлоры тыш jанынаҥ Jасакты бӱдӱрип, ак-чек болгонына иженгендер. Оныҥ учун фарисейлерге тӱҥейлешпезин деп Иисус улуска озолодо айткан.

ФИМИАМ – Ладанга тӱҥей jараш jытту чагана. Байзыҥда фимиамды улус Кудайга мӱргип турганда, јараш јытту ыш јайылзын деп ӧртӧйтӧн.

ХАНААН – Израиль јонына Кудай береечи болуп молјогон ороонныҥ ады. Бистиҥ кӱндерде бу ороон Израиль, анайда ок Палестина деп адалат.

ХРИСТИАН – Кудайга бӱдӱп турган, Иисус Христос ажыра кинчектери ташталган, Кудай аргадаган, Христостыҥ јолыла барган кижи.

ХРИСТОС (МЕССИЯ) – Иисустыҥ тӧс ады-чабы. Бу сӧстиҥ учуры «майлалган» дегени. Абыстар Израильге каан тудар тушта Кудайдыҥ јакарганыла талдалган кижиниҥ бажын јараш јытту майдыҥ колынтызыла сӱртетен. Јаҥы Кереесте Бойыныҥ калыгын аргадаарга ла Кудайдыҥ Каандыгын тургузарга телекейге Кудай ийген Аргадаачы бу сӧслӧ адалат.

ЫЙЫК КАЛАШТАР – Кудайга тайылга эдип Байзыҥдагы аҥылу столго салатан ӧтпӧктӧр. Олорды јаҥыс абыстар јиир учурлу болгон.

ЭРТЕГИ КЕРЕЕС – 1. Кудай Израиль калыкты Египеттеҥ чыгарган соҥында олорло Синай кырда тургускан jӧп. Оныҥ тӧзӧлгӧзи Моисей ажыра берилген Jасак болгон (Кереести кӧр). 2. Эртеги Кереес деп онойдо ок еврейлердиҥ jебрен агару бичиктериниҥ јуунтызы адалат. Эртеги ле Jаҥы Кереестердиҥ бичиктери кожо Библия деп адалып jат.

Иисус Христос туштагы Палестина

Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы

Рим дӧӧн јорык

Table of Contents

Јаҥы Кереес: Марк

Сӧс Бажы

Марк

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Сӧзлик

ААРОН
АБЫС
АВВА
АВЕЛЬ
АВРААМ
АГАРУ
АГАРУ БИЧИК
АГАРУ ТЫН
АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ
АГАРЬ
АГРИППА
АДА
АДАМ
АКТААРЫ
АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ
АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ
АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ
АЛЛИЛУИЯ
АЛЬФА ЛА ОМЕГА
АМИНЬ
АНГЕЛ
АНТИХРИСТ
АПОСТОЛ
АРАМЕЙ ТИЛ
АРГАДААЧЫ
АТ, АТ-ЈОЛ
АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ
БАЙЗЫҤ
БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ
БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ
БИЛДИ
БӰДӰП ТУРГАН УЛУС
ВААЛ
ВАВИЛОН
ВАЛААМ
ВАРАК
ВЕЕЛЬЗЕВУЛ
ВЕНИАМИН
ГЕЕННА
ГЕРМЕС
ГЕДЕОН
ГОМОРРА
ГОРЧИЦА
ДАВИД
ДИАКОН
ДИНАРИЙ
ЈАЙЫМДАЛАРЫ
ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ
ЈАҤЫ КЕРЕЕС
ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ
ЈАРЛЫКЧЫ
ЈАСАК
ЈАСАКЧЫ
ЈЕЛБЕГЕН
ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС
ЕВА
ЕВАНГЕЛИЕ
ЕВРЕЙ
ЕГИПЕТ
ЕЛИСЕЙ
ЕЛЛИН
ЕПИСКОП
ИАКОВ
ИЕРУСАЛИМ
ИЕССЕЙ
ИЗРАИЛЬ
ИИСУС
ИИСУС НАВИН
ИЛИЯ
ИОАНН
ИОНА
ИОСИФ
ИРОД
ИСААК
ИСАВ
ИСАИЯ
ИССОП
ИУДА
ИУДЕЙ
КАИН
КАЙРАКАН
КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ
КАЛАНЧЫ
КАПКАШ БАЛУ
КАРА ЈАҤДУ
КЕРЕЕС
КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ
КЕРӰ АГАШ
КИЖИ УУЛЫ
КИНЧЕК
КОЛ САЛЫП АЛКААР
КӦРМӦС
КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ
КУДАЙ
КУДАЙГА БАШТАНАРЫ
КУДАЙГА БЕРИНЕРИ
КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ
КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ
ЛАДАН
ЛЕВИЙ
ЛЕВИТ
ЛОТ
МАЙЛААРЫ
МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ
МАРИЯ
МЕЛХИСЕДЕК
МОИСЕЙ
МӰРГӰ
НАРД
НИНЕВИЯ
НОЙ
ОРОЗО
ОСАННА
ОТОК-КӰРЕЕ
ПАСХА БАЙРАМЫ
ПИЛАТ
РААВ
РАВВИ, РАВВУНИ
РАЙ
РАХИЛЬ
РЕВЕККА
РИМ
САДДУКЕЙ
САМАР ЈЕРИ
САМСОН
САМУИЛ
САРРА
САРЫНДАР БИЧИГИ
САТАНА
СЕРКПЕ
СИНАГОГА
СИНАЙ КЫР
СМИРНА
СМОКВА
СОДОМ
СОЛОМОН
СТОИКТЕР
СУББОТ КӰН
СӰӰНЧИЛӰ ЈАР
ТАГЫЛ
ТАЙЫЛГА ЭДЕР
ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ
ТОМДОШ
ФАРАОН
ФАРИСЕЙ
ФИМИАМ
ХАНААН
ХРИСТИАН
ХРИСТОС
ЫЙЫК КАЛАШТАР
ЭРТЕГИ КЕРЕЕС
Иисус Христос туштагы Палестина
Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы
Рим дӧӧн јорык