Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-11-09T18:57:31.000894+00:00

Јаҥы Кереес: Еврейлерге

Јаҥы Кереес: Еврейлерге

1. Сӧс Бажы

1. Еврейлерге

1. Сӧзлик

2. Иисус Христос Туштагы Палестина

3. Иисус Христос Туштагы Иерусалим

4. Иисус Христос Тушта Иерусалимдеги Байзыҥныҥ Сомы

5. Павел Апостолдыҥ Баштапкы Миссионер Јорыгы

6. Павел Апостолдыҥ Экинчи Миссионер Јорыгы

7. Павел Апостолдыҥ Ӱчинчи Миссионер Јорыгы

8. Рим Дӧӧн Јорык

Сӧс Бажы

Сӧс бажы

Кару кычыраачылар!

Колыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.

Јаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.

Јаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.

Јаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.

Сӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.

Јаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.

Јаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.

Јаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде

Јаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.

XIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.

Оноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.

Бу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.

Кычыраачыга болуш эдип

Јаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.

1. Бажалыктар.

Бичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.

2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.

Иисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.

3. Јартамалдар.

Алтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.

4. Сӧзлик.

Тӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.

5. Карталар.

Бичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.

Библияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.

Бистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.

Библияны кӧчӱрер Институт

Еврейлерге

Еврейлерге

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

1

Павел апостолдыҥ еврейлерге самаразы

Кудайдыҥ Уулы ангелдердеҥ бийик

1^1Кудай ӧткӧн чактарда јарлыкчылар ажыра адаларыска улам сайын, јӱзӱн-јӱӱрлеп айдып туратан. 2Калганчы ӧйлӧрдӧ Уулы ажыра биске айдар болды. Ол Уулын ончозын энчиленер эдип тургускан, Ол ажыра орчылаҥды да јайаган+. 3Уулы Адазыныҥ магыла јаркындалып, Оныҥ сӱр-кебери болуп јат. Ол Бойыныҥ кӱчтӱ сӧзи ажыра бастыра немеге бар болуп јӱрерге берип јат. Кинчектерди арутайла, теҥериде Улу Кудайдыҥ оҥ јанына отурып алган+. 4Оныҥ алган ады-јолы ангелдердийинеҥ канча кире бийик, анча киреге Ол ангелдердеҥ бийик боло берген+.

5Кудай ангелдердиҥ кемизине качан-бир:

«Сен – Мениҥ Уулым,

Мен бӱгӱн Сени ак-јарыкка чыгардым» –

деп айткан ба? База:

«Мен Оныҥ Адазы болорым,

Ол Мениҥ Уулым болор» –

деп+? 6База, Тун Уулын орчылаҥга экелип турарда, айткан:

«Ого Кудайдыҥ ончо ангелдери бажырзын».

7Ангелдер керегинде дезе айткан:

«Ангелдериҥди салкындар эдедиҥ,
јалчыларыҥды от јалбыштары эдедиҥ».

8Уулы керегинде дезе:

«Сениҥ ширееҥ, Кудай, элен-чактарга тургай.

Сениҥ каандыгыҥныҥ кӱчи – чынныҥ кӱчи болгой.

9Сен чынды сӱӱдиҥ, јарамасты јаман кӧрдиҥ.

Оныҥ учун Кудай, Сениҥ Кудайыҥ Сени майлап,

Сеге сӱӱнчини кожо јӱргендериҥе кӧрӧ кӧп берген».

10База айдылган:

«Сен, Кайракан, озо баштап јерди тӧзӧгӧҥ,
Сениҥ колдорыҥ теҥерини јайаган.
11Олор јоголып калар,
Сен – артып каларыҥ;
ончозы кийим чилеп ӱлтӱреп калар.
12Олорды кийимди чилеп тӱрериҥ,
олор кубулар.
Је Сен ол ло бойыҥ,
Сениҥ кӱндериҥ тӱгенбес».

13Кудай ангелдердиҥ кемизине качан-бир:

«Ӧштӱлериҥди будыҥныҥ алдына салып бербегенчем,
оҥ јаныма отур» –

деген бе+? 14Ангелдер ончозы Кудайга бажырып јӱрген тындар эмес беди? Олор аргадашты алатан улуска болушсын деп ийилген эмес беди?

2

2^1Оныҥ учун бис уккан немебистеҥ анчада ла бек тудунар учурлу. Оноҥ башка бисти агын туура апарар. 2Ангелдер ажыра јарлалган сӧс бек болгон, улус кажы ла јазыгы, уккур эмези учун чын кезедӱ алган. 3Андый болгондо, баштап ла Кайракан бойы јарлаган мындый улу аргадашты јектеп турган болзобыс, кезедӱ албай канайып кыйыжарыс? Бу аргадаш керегинде уккан улус ол чын деп, биске лаптаган. 4Кудай бойы да керелеп, билдилер, кайкалдар јайап, јӱзӱн-јӱӱр кайкамчылу кӱчтер кӧргӱзип, Агару Тынды улуска Бойыныҥ табыла берген+.

Иисус ончозында карындаштарына тӱҥейлешкен

5Кудай бис айдып турган келер ӧйдиҥ орчылаҥын ангелдерге бактырбаган ине+. 6Је кем де Агару Бичиктиҥ бир јеринде керелеп, айткан:

«Кижи дегениҥ ол не,
оны сананып јӱрерге?

Эмезе кижи уулы дегениҥ ол не,
ого кичеемел эдерге?

7Оны ангелдердеҥ кыска ӧйгӧ јабыс эттиҥ.

Ого мактыҥ ла кӱндӱниҥ кайралын берип,
оны Ол јайаганнаҥ бийик эттиҥ,

8оныҥ буды алдына ончозын бактырдыҥ».

Кудай кижиге ончозын бактырып, ого бакпаган неме артырбаган. Је эмди ого ончозы бакты деп, эм тура кӧрбӧйдис+. 9Је бис Иисусты кӧрӧдис. Ол ангелдердеҥ кыска ӧйгӧ јабыс эдилген. Эмди Ого мактыҥ ла кӱндӱниҥ кайралы берилген, нениҥ учун дезе Ол ӧлӱмниҥ кыйынын ӧткӧн. Анайып Ол Кудайдыҥ јакшылыгыла ончо улус учун ӧлгӧн+.

10Кудайдыҥ анайда эдери чын болгон. Ончозы Оныйы ине, ончозы Ол ажыра бар болуп јӱрӱп јат. Анайып Ол кӧп уулдарын макка экелейин деп, аргадаш берип турган Башчыны кыйналыштар ажыра толо кемдӱ эткен+. 11Агарулап турганы ла агарулалып тургандары ончозы бир Ададаҥ ине. Оныҥ учун Иисус олорды карындаштар деп адаарга уйалбай,+
12айдат:

«Ады-јолыҥды карындаштарыма јарлаарым,
серкпе ортодо Сени мактап сарнаарым».

13База:

«Мен Ого бӱдӱмји саларым».

База:

«Бат Мен ле Меге Кудай берген балдар».

14Бу балдар эттеҥ ле каннаҥ болгон учун, Иисус та олор чылап эттеҥ ле каннаҥ кижи боло берген. Ӧлӱмди бийлеген кӧрмӧсти Бойыныҥ ӧлӱми ажыра јоголтойын деп,+
15ӧлӱмнеҥ коркып, бастыра јӱрӱмине кулданышта јӱргендерди јайымдайын деп, Ол анайда эткен. 16Јарт эмей, Ол Бойына ангелдерди эмес, Авраамныҥ калдыктарын јуудып јат. 17Оныҥ учун Ол ончозында карындаштарга тӱҥейлежер учурлу болгон. Анайып Ол Кудайдыҥ алдында буурзак ла чындык Улу абыс боло берип, калыктыҥ кинчектери учун Ого јарайтан тайылга эдер аргалу болгон+. 18Ол Бойы кыйналып, бу ажыра ченеткен учун ченедип турган улуска болужар аргалу+.

3

Иисус Христос Моисейдеҥ јаан

3^1Анайдарда, агару карындаштар, Кудайдыҥ кычырузына каруу эдип, теҥеридеги јӱрӱмде туружа бердигер. Оныҥ учун Иисус Христос керегинде лаптап сананып кӧригер. Ол – Кудайдыҥ Элчизи ле Улу абыс. Ол керегинде јӱрӱмисле керелеп турубыс. 2Моисей де Кудайдыҥ туразында чындык башкарганы чылап, Оны бу керекке тургускан Кудайга Ол чындык. 3Тураныҥ бойына кӧрӧ оны туткан кижиге кӧп кӱндӱ эдилип турганы чылап, Моисейге кӧрӧ Иисуска кӧп кӱндӱӱ эдилген. 4Кажы ла тураны кем де тудуп јат эмей, је ончозын тудаачы – Кудай.

5Моисей де Оныҥ туразында јалчы чылап чындык болгон. Ол керелезин деп тургузылып, келер ӧйдӧ айдылатанын јарлаган. 6Оныҥ туразында башкарзын деп, Христос уулы чылап тургузылган. Ачык-јарыгысты ла неле мактанып турганыска ижемјини бек чеберлеп алар болзобыс, Оныҥ туразы – ол бис.

Јӱректеригерди катуландырбагар

7Оныҥ учун Агару Тынныҥ айтканыла: «Бӱгӱн Оныҥ ӱнин уксагар,
8адаларыгар куба чӧлдӧ ченедип турарда арбанышканы чылап, јӱректеригерди катуландырбагар.
9Анда олор эдип јӱргенимди тӧртӧн јылдыҥ туркунына кӧргӧн дӧ болзо, Мени ченеп, шиҥдегендер.
10Оныҥ учун бу ӱйеге чугулданып, айткам: „Јаантайын азып јадылар, јӱректери јолдорымды билбес“.
11Анайда чугулданып, олор Меге келип, амыр албас деп чертенгем».

12Калак, карындаштар, кемигер јаман ла бӱтпес јӱректӱ болуп, тирӱ Кудайдаҥ јана болбозын. 13Карын, эм тура «бӱгӱн» деп айдар арга бар тушта бой-бойыгарды кӱнӱҥ сайын сергидигер. Акыр, кинчекке тӧгӱндедип, кемигер де катуланбазын. 14Баштап алган јӱрӱмисти бу бойынча учына јетире бек чеберлеп турзабыс, бис Христосло бирлик болорыс. 15Бу керегинде айдылган: «Бӱгӱн Оныҥ ӱнин уксагар, адаларыгар куба чӧлдӧ ченедип турарда арбанышканы чылап, јӱректеригерди катуландырбагар».
16Оныҥ ӱнин уккандардыҥ кезиги арбанышкан, је Египеттеҥ Моисейле кожо чыккандардыҥ ончозы эмес. 17Ол тӧртӧн јыл кемдерге чугулданган? Кинчек эдип, сӧӧктӧри куба чӧлдӧ артып калган улуска эмес пе? 18Амыр албас деп, кемдерге чертенген? Ого бакпаган улуска эмес пе? 19Анайып олор бӱтпегенинеҥ улам амыр албаганын кӧрӧдис.

4

Кудайдыҥ калыгына «Субботтыҥ амыры»

4^1Анайдарда, амыр алатаны керегинде Кудайдыҥ берген сӧзи кӱчин јылыйткалак. Оныҥ учун слердеҥ кем-кем андый арганы божотпозын деп, айап јӱригер+. 2Биске де, ол улуска чылап, Сӱӱнчилӱ Јар јарлалган ине. Је олорго уккан сӧс туза экелбеген, нениҥ учун дезе оны јаратпай, ого бӱтпегендер. 3Бис дезе, Кудайга бӱткен улус, амырды алып јадыбыс. Кудайдыҥ айтканыла: «Мен анайда чугулданып, олор Меге келип, амыр албас деп чертенгем». Телекейди јайаган ӧйдӧҥ ала эдип јӱргенин тӱгезип те койгон болзо, Ол анайда айткан+. 4Агару Бичиктиҥ бир јеринде јетинчи кӱн керегинде мынайда айдылган: «Кудай эдип јӱргенин ончозын тӱгезеле, јетинчи кӱнде амыраган».
5Мында ок олор Мениҥ амырымды албас деп айдылган.

6Анайдарда, амыр алар кезик улус бар. Је башкыда кемдерге Сӱӱнчилӱ Јар јарлалган, олор бакпаганнаҥ улам амырымды албаган+. 7Оныҥ учун Кудай ойто катап Бӱгӱн деп кӱнди темдектеп јат. Ол бу кӱн керегинде кӧп ӧйлӧрдиҥ бажында Давид ажыра ӧрӧ айдылганы чылап:

«Бӱгӱн Оныҥ ӱнин уксагар,
јӱректеригерди катуландырбагар» –

деген. 8Олорго Иисус Навин амыр берген болзо, мыныҥ кийнинде ӧскӧ кӱн керегинде айдылбас эди. 9Анайдарда, Кудайдыҥ калыгын «Субботтыҥ амыры» сакып јат. 10Амырды алган кижи, Кудай Бойыныҥ эдип јӱргенинеҥ амырап турганы чылап, бойындыйынаҥ амырап јат ине. 11Андый болгондо, амырды аларга, ончо кӱчибисти салактар. Кудайга бакпас улустаҥ тем алып, кем де ӧлӱп калбазын.

12Кудайдыҥ сӧзи јӱрӱп, бойыныҥ ижин эдет ине, ол кандый да эки мистӱ кылыштаҥ курч: ӧзӧк-буурга кирип, јуланы ла тынды, ӱйе-сӧӧктӧрди ле јиликти бӧлип, јӱректиҥ кӱӱнин ле умзаныжын јаргылайт+. 13Кудайга кӧрӱнбес не де јок, Оныҥ кӧзи алдында ончозы јылаҥаш ла ачык. Оныҥ алдына каруу берерис.

Иисус – теҥерини ӧткӧн Улу абыс

14Анайдарда, бисте теҥерини ӧткӧн Улу абыс бар. Ол Иисус, Кудайдыҥ Уулы. Оныҥ учун Ого чындыгысты јӱрӱмисле керелеп, Оноҥ бек тудунактар+. 15Бистиҥ Улу абызыс чине јогысты оҥдоор аргалу. Ол бис ле чилеп ончозында ченелген, је кинчек этпеген+. 16Анайдарда, јӱректерис ачык-јарык болуп, Кудайдыҥ јакшылыгыныҥ Ширеезине јууктайлы. Анда бис ӧйлӱ-ӧйинде болуш ла быйан аларыс, јакшылык табарыс+.

5

5^1Кажы ла улу абыс улустаҥ талдалат. Ол улус учун Кудайга јалчы болуп, кинчектер учун берӱлер ле тайылгалар эдер учурлу+. 2Билбей јадып јастырып, азып јӱрген улуска јымжак болор аргалу, нениҥ учун дезе ол бойы да чине јок кижи+. 3Мынаҥ улам калык та учун, бойы да учун тайылга эдер учурлу+. 4Улу абыстыҥ кӱндӱлӱ јамызын бойына бойы кем де алып болбос, оны јаҥыс Ааронды чылап Кудай кычырып алган кижи алар. 5Анайып Христос то Улу абыс болор макты Бойына Бойы албаган. Је бу макты Ого Кудай берип, айткан: «Сен – Мениҥ Уулым, Мен бӱгӱн Сени ак-јарыкка чыгардым»+.
6Ол Агару Бичиктиҥ база бир јеринде айткан: «Сен – Мелхиседектий јамылу ӱргӱлјиге абыс»+.

7Иисус јерде јӱрген тужында ӧлӱмнеҥ аргадаар аргалу Кудайга тыҥ ӱнденип, кӧстӧри јашталып, јайнап мӱргиген. Оноҥ айап, Оны тооп јӱргени учун Кудай Оны уккан+. 8Ол Уулы да болзо, кыйналыштар ажыра уккур болорго ӱренип алган+. 9Толо кемине једеле, Ого уккур ончо улуска јажын-чакка аргадаштыҥ тӧзӧӧчизи боло берген+. 10Анайып, Кудай Оны Мелхиседектий јамылу Улу абыс деп јарлаган.

Кудайга бӱдеринде јалку болбогор

11Бу керегинде кӧп айдар эдибис, је мыны слерге јартаарга кӱч, нениҥ учун дезе угарга боду боло бергенигер+. 12Бу киреде слер ӱредӱчилер болуп калар учурлу, је слерди Кудайдыҥ сӧзиниҥ баштапкы тӧзӧлгӧлӧрине база катап ӱредер керек. Слерге сӱт керек, кату курсак эмес+. 13Сӱтле азыранып јӱрген кандый ла кижиде чынныҥ сӧзин оҥдоор ченемел јок. Ол јаш бала ине. 14Кату курсак дезе толо кемдӱ улуска учурлалган. Олор ченемелдӱ болуп, јакшыны јаманнаҥ ылгаштырар аргалу+.

6

6^1Оныҥ учун оноҥ ары толо кемдӱ болорго јӱткип, Христостыҥ баштаҥы ӱредӱлерине ойто бурылбактар. Кудайга бӱдери керегинде, ӧлӱмге экелеечи керектердеҥ мойнооры керегинде ӱредӱни ойто баштайтаны биске керек јок+. 2Креске тӱжери, кол салып алкаары, тирилери, ӱргӱлји јаргы керегинде ӱредӱге бурылбайлы+. 3Бого Кудайдыҥ табы болзо, мыны да эдерис. 4Бӱтпей барган улусты кинчектерин алынзын деп, Кудайга ойто баштандырар арга јок. Олор бир катап Кудайдыҥ јаркынында јӱрген, теҥериниҥ сыйын билген ле Агару Тынды алган,+
5Кудайдыҥ сӧзиниҥ јакшызын ла келер чактардыҥ ийде-кӱчтерин билип алган. 6Је оноҥ туура барганда, кинчектерин алынзын деп, олорды Кудайга ойто баштандырар арга јок. Кудайдыҥ Уулын бойлорында ойто катап кере тартып, Оны ончо улус алдында уйатка тӱжӱрип јадылар.

7Јер бойыныҥ ӱстине улам јааган јаҥмырды ичип, ондо иштеп јӱрген улуска тузалу тӱжӱм ӧскӱрип турганда, Кудайдаҥ алкыш алып јат. 8Тегенек ле от-ӧлӧҥ ӧскӱрип турган јер дезе неге де јарабас, ол удабастаҥ каргышка калар, учы-тӱбинде ӧртӧлип калар+.

9Кару улузым! Мынайда айдып та турган болзобыс, керектеригер јакшы ла слер аргадаштыҥ јолында деп, бӱдӱп турубыс. 10Кудай чындык, Ол эдип јӱргенигерди ле сӱӱжигерди ундыбас. Слер агаруларга болушканыгар, эмди де болужадыгар. Мынызыла Оны сӱӱп турганыгарды кӧргӱзип јадыгар+. 11Бис дезе кажыгар ла учына јетире анайда кичеензин деп кӱӱнзейдис. Ол тушта иженип јӱргенигер бӱдӱп калар+. 12Слерди јалкуурбазын, је бӱдӱп, узак чыдажып, Кудайдыҥ берер болгонын энчиленип турган улустаҥ тем алзын деп кӱӱнзейдис+.

Кудайдыҥ берген сӧзи быжу

13Кудай Авраамга сӧзин берип турарда, Бойы Бойыла чертенген, нениҥ учун дезе черт бергедий Бойынаҥ бийик не де јок болгон+. 14Ол айткан: «Сени алкап, алкаарым да, калдыктарыҥды кӧптӧдип, кӧптӧдӧрим де».
15Анайып Авраам узак чыдажып, Кудайдыҥ берер болгонын алган.

16Улус бойынаҥ ӧрӧ турганыла чертенет ине. Олордыҥ черти айткан сӧсти лаптап, кандый ла блааш-тартышты тӱгезет. 17Кудай да берер болгон энчизин алатан улуска Оныҥ табыныҥ кубулбазын јарт кӧрзин деп кӱӱнзеген. Оныҥ учун берген сӧзин лаптап, ого черт кошкон. 18Сӧс лӧ черт берип турганда, Кудайдыҥ тӧгӱндеер аргазы јок. Бу кубулбас эки неме Кудайдаҥ корулаш бедиреп јӱрген бисти сӱрекей кооттоп јат. Анайып биске берилген ижемјидеҥ бек тудунып јадыбыс. 19Бу ижемји јӱрӱмге быжу ла бек якорьдый. Ол Ӧргӧӧниҥ сыраҥай ӧзӧгине, кӧжӧгӧниҥ ары јанына кирет+. 20Анаар бистеҥ озо биске болуп Иисус кирип, Мелхиседектий јамылу ӱргӱлјиге Улу абыс боло берген+.

7

Мелхиседек абыс

7^1Мелхиседек Салимниҥ кааны ла Ӧрӧ турган Кудайдыҥ абызы болгон. Авраам каандарды јеҥеле, јанып келедерде, ол ого туштап, алкыжын берген. 2Авраам ого ончо јӧӧжӧзинеҥ онынчы ӱлӱӱни бӧлӱп берген. Баштапкыда, Мелхиседек деп ат чынныҥ кааны дегени. Анайда ок ол Салимниҥ – амырдыҥ кааны. 3Ондо ада-эне де, угы-тӧзи де јок, оныҥ јӱрӱминиҥ бажы да, учы да јок. Ол Кудайдыҥ Уулына тӱҥейлежип, абыс болуп ӱргӱлјиге јӱрет.

4Кӧрзӧгӧр дӧ, ол кандый улу болгон! Улу Авраам адабыс бойы ого тапканынаҥ онынчы ӱлӱӱни берген. 5Левийдиҥ угынаҥ абыстар боло берген эр улус калыктаҥ онынчы ӱлӱӱни алзын деп, Јасакта айдылган. Чокымдап айтса, олор база Авраамныҥ калдыктары да болзо, тӱней ле бойлорыныҥ карындаштарынаҥ онынчы ӱлӱӱни алып јадылар. 6Мелхиседек олордыҥ угынаҥ эмес болгон, је Авраамнаҥ онынчы ӱлӱӱни алып, оны, Кудайдыҥ сӧзи берилген кижини, алкаган+. 7Јааны кичӱзине алкыжын берип турганында алаҥзу јок. 8Бу учуралда онынчы ӱлӱӱни ӧлӱмдӱ улус алып јадылар. Ол тушта оны тирӱ деген керелӱ кижи алган. 9Анайып онынчы ӱлӱӱни алатан Левий Авраам ажыра онынчы ӱлӱӱни берген деп айдарга јараар, 10нениҥ учун дезе, Мелхиседек Авраамга туштаарда, Левий адазыныҥ ӧзӧгинде јӱрген.

Иисус – Мелхиседектий јамылу Абыс

11Анайдарда, калыкка Левийдиҥ калдыктарынаҥ тудулган абыстардыҥ абыстап јӱргениле колбулу Јасак берилген. Олордыҥ абыстап јӱргени ажыра толо кемдӱ болор арга бар болзо, Аарондый эмес, Мелхиседектий ок јамылу ӧскӧ Абыс табылары не керектӱ болгон? 12Абыстап јӱреринде кубулта болгондо, Јасак та кубулар учурлу ине. 13Эмди айдып турган Абызыс ӧскӧ уктаҥ болгон. Бу уктаҥ дезе кем де тагылдыҥ јанында абыстап јӱрбеген. 14Кайраканыс Иуданыҥ угынаҥ деп, јарлу ине. Моисей бу уктыҥ абыстары керегинде нени де айтпаган+. 15Мелхиседектий јамылу ӧскӧ Абыс табылып турганда, кубулта там иле кӧрӱнет. 16Ол улуска тургузылган Јасакла эмес, ӱргӱлји јӱрӱмниҥ кӱчиле Абыс боло берген. 17Кере бар: «Сен Мелхиседектий ок јамылу ӱргӱлјиге Абыс»+.
18Анайып озогы јакылта кӱч јок ло туза јок болгонынаҥ улам токтодылат,+
19нениҥ учун дезе Јасак нени де толо кемдӱ этпеген. Је биске эҥ артык ижемји берилген, оныҥ шылтузында Кудайга јууктап јадыбыс+.

20Бу да чертле эдилген. Байагы улус черт јокко абыстар боло берген, 21Иисус – чертле, нениҥ учун дезе Ол керегинде айдылган: «Кайракан чертенген, Ол санаазын ӧскӧртпӧс. Сен Мелхиседектий ок јамылу ӱргӱлјиге Абыс»+.
22Бу черттиҥ шылтузында Иисус эҥ артык кереес бӱдерин јеткилдеп берген+. 23Ого ӱзеери андый абыстар кӧп болгон, нениҥ учун дезе ӧлӱм олорго абыстап јӱрерге бербей турган. 24Иисус дезе ӱргӱлјиге јӱрӱп, ӱргӱлјиге абыстап јат. 25Оныҥ учун Ол ажыра Кудайга келип турган улусты јаантайын аргадаар аргалу. Олор учун сураарга, Ол јаантайын јӱрӱп јат+.

26Бисте шак андый Улу абыс болор учурлу. Ол агару, јек јок, ару, кинчектӱлердеҥ бӧлилген, теҥеридеҥ бийик кӧдӱрилген+. 27Ого ол улу абыстар чылап, озо баштап бойыныҥ кинчектери учун, оноҥ калыктыҥ кинчектери учун кӱнӱҥ сайын тайылга эдери керек јок. Ол Бойын Бойы тайып, мыны бир катап ла ӱргӱлјиге эткен+. 28Јасак бойында чине јок улусты улу абыска тудуп јат. Јасактыҥ кийнинде Кудай дезе черт айдып, Бойыныҥ толо кемдӱ Уулын Улу абыска јажына туткан+.

8

Јаҥы кереестиҥ Улу абызы

8^1Айдып турганыстыҥ тӧс учуры неде дезе, бисте теҥеридеги Улу Кудайдыҥ ширеезиниҥ оҥ јанында отурган Улу абыс бар+. 2Ол агару јерде, чын чадырда абыстап јат. Бу чадырды кижи эмес, Кайракан туткан+.

3Кажы ла улу абыс берӱлер ле тайылгалар эдерге тудулат. Оныҥ учун бу да Улу абыста тайатан не де болор учурлу болгон+. 4Анайдарда, Ол јерде артып калган болзо, абыс болбос эди, нениҥ учун дезе мында Јасакла Кудайга берӱлер эдип турган абыстар бар. 5Олор теҥеридеги немелердиҥ сӱр-кебери ле кӧлӧткӧзи болгонды эдип јадылар. Бат оныҥ учун Моисей Кудайга бажыратан чадыр эдерге јадарда, Кудай айткан: «Кӧр, ончозын сеге кырда кӧргӱскен сӱр-кеберле эт»+.
6Је эмди Иисус, ол абыстарга кӧрӧ, артык абысташ алган. Оныҥ абыстажы, Кудай ла улус ортодо Ол јӧптӧгӧн кереес канча кире артык, анча киреге артык болуп јат. Бу кереес Кудайдыҥ эҥ артык берген сӧзине тӧзӧлгӧн+.

7Баштапкы кереес јик јок болгон болзо, ӧскӧзи керек јок болор эди+. 8Је Кудай каарып айдат:

«Бат, кӱндер келип јат, – деп, Кайракан айдат, –

Мен Израильдиҥ калыгыла, Иуданыҥ калыгыла јаҥы кереес јӧптӧӧрим+.

9Бу кереес олордыҥ адаларыла јӧптӧгӧнимдий болбос.

Ол тушта Египет јеринеҥ чыгарайын деп,
олорды колынаҥ туткам.
Олор Мениҥ кереезимди бускан,
оныҥ учун Мен олорды јектеп койгом – деп, Кайракан айдат.

10Бат эмди Израильдиҥ калыгыла бу кереести јӧптӧйтӧн кӱндер келер – деп, Кайракан айдат:

јасактарымды санааларына салып,
јӱректерине бичиирим.
Мен олордыҥ Кудайы болорым,
олор Мениҥ калыгым болор.
11Кажы ла кижи айылдажын,
кажы ла кижи карындажын ӱретпес,
Кайраканды билип ал – дебес.
Ончозы, јаанду-јаштузы Мени билип јӱрер.
12Олор јарамасту да болзо,
олорго быйан эдерим,
кинчектерин ле јарамастарын база эске албазым».

13Бу кереести Кудай «јаҥы» деп адап, баштапкызы эскирген деп јарлаган. Ӱлтӱреп, эскирип турганы, удабастаҥ јоголып калар.

9

Јердеги ле теҥеридеги агару јер

9^1Анайдарда, баштапкы кереес Кудайга бажырар ээжилерлӱ ле јерде тудулган агару јерлӱ болгон. 2Чадыр тудулган, оныҥ баштапкы кыбында јарыткыш, стол ло агарулалган калаш болгон. Бу јерди агару дейтен. 3Экинчи кӧжӧгӧниҥ ары јанында агарудаҥ агару дейтен кып болгон. 4Анда фимиам ӧртӧйтӧн алтын тагыл ла кереестиҥ ковчеги турган. Ковчег ончо јандай алтындалган. Оныҥ ичинде манналу алтын айак, Ааронныҥ бӱрленип чечектеген тайагы, анайда ок кереес бичилген јалбак таштар болгон. 5Ковчегтиҥ ӱстинде мактулу херувимдер[*] болгон. Олор кинчектер ташталып турган јердиҥ ӱстине канаттарын јайгандар. Је эмди бу керегинде толо айдары керек јок.

6Агару јер бат анайда јазалган. Баштапкы кыпка абыстар јаантайын кирип, Кудайга бажырып јадылар. 7Экинчи кыпка дезе јылына бир катап јӱк ле улу абыс кирет. Ол тайылган тындуныҥ канын экелип, оны бойы учун ла калык билбей јадып эткен кинчектер учун тайар учурлу+. 8Мынызыла Агару Тынныҥ кӧргӱзип турганы бу: эм тура баштапкы чадыр бар тужында агарудаҥ агару јер јаар јол ачык эмес+. 9Баштапкы чадыр эмдиги ӧйгӧ сӱр-кебер болуп јат. Анда эдилип турган берӱлер де, тайылгалар да Кудайга бажырып турган кижини толо кемдӱ эдип, оныҥ ӧзӧк-буурын бурулу болгон сезимнеҥ арутап болбос+. 10Олор ичип-јиириле, јӱзӱн-јӱӱр арутанар чӱм-јаҥдарла, кижиниҥ эди-каны јанынаҥ ээжилерле колбулу. Бу ээжилер јӱк кубулта болор ӧйгӧ јетире тузаланылат+.

11Је Христос, келер ӧйдӧги јакшыныҥ Улу абызы болуп, эҥ јаан ла толо кемдӱ агару чадыр ажыра келген. Бу чадыр кижиниҥ колыла тудулбаган, ол бу телекейдиҥ јайааны эмес+. 12Ол агарудаҥ агару јерге эчкилердиҥ ле бозулардыҥ канын эмес, Бойыныҥ канын тайып кирген. Ого бир катап ла ӱргӱлјиге кирип, ончобыска мӧҥкӱлик јайым алган. 13Эди-каны ару болзын деп, эчкилердиҥ, букалардыҥ канын ла кунајынныҥ кубалын ӱрӱстеп, быјарзыган улусты агарулап јадылар. 14Је Христостыҥ каны мынаҥ кӧпти эдет. Ол Агару Тын ажыра Бойын Кудайга јек јок тайылга эдип берген. Оныҥ каны санаабысты ӧлӱмге экелеечи керектердеҥ арутаар. Анайып тирӱ ле чындык Кудайга бажырып јӱрер аргалу болорыс+. 15Оныҥ учун Христос јаҥы кереесте Ортокчы болуп јат. Ол Бойыныҥ ӧлӱми ажыра баштапкы кереес тужында јазык эткен улуска јайым берген. Кычырылган улус Кудайдыҥ берер болгон мӧҥкӱ энчизин алар аргалу болзын деп, Оныҥ анайда эткени ол+.

16Кереес бар тушта оны бичиген кижиниҥ ӧлӱми керелелер учурлу. 17Кижи ӧлгӧн кийнинде кереес учурлу болуп јат ине. Је ол тирӱ тужында кереесте учур јок. 18Оныҥ учун баштапкы да кереес канла јӧптӧлгӧн. 19Јасакта салылган јакылталарды ончо калыкка айдып береле, Моисей бозулардыҥ ла эчкилердиҥ канын, анайда ок суу, кызыл тӱк ле иссоп деп ӧзӱм алып, тӱрбектиҥ бойын ла ончо калыкты ӱрӱстеп, 20айткан: «Бат, кереестиҥ каны. Бу кереести слерге Кудай берген».
21Анайып ок канла чадырды ла Кудайга бажырар тужында тудунар-кабынар ончо немелерди ӱрӱстеген. 22Чындап та, Јасак аайынча бастыра неме канла аруталар, кан тӧгӱлбегенче, кинчек ташталбас.

Христостыҥ тайылгазы бир катап ла ӱргӱлјиге

23Анайдарда, теҥеридезине тӱҥейлеп эдилген немелер андый тайылгаларла аруталар учурлу болгон. Је теҥеридеги немелердиҥ бойына мынаҥ артык тайылгалар керек+. 24Христос чын немеге тӱҥейлеп кижиниҥ колыла туткан агару јерге кирбеген ине. Је Ол биске болуп эмди Кудайдыҥ алдына турарга, теҥериниҥ бойына кирген+. 25Агару јерге јылдыҥ сайын ӧскӧ канла кирип турган улу абыс чылап, Ол Бойын кӧп катап тайбай теҥериге кирген. 26Оноҥ башка телекей јайалганынаҥ ала Ого кӧп катап кыйналарга келижер эди. Је Ол чактардыҥ учында Бойын тайып, кинчекти јоголтойын деп, бир ле катап јажына келген+. 27Кажы ла кижи бир катап ӧлӱп, оноҥ јаргыныҥ алдына туруп јат+. 28Анайып Христос то кӧп улустыҥ кинчектерин јоголторго, бир катап тайылган. Ол экинчи катап кинчектер таштаарга келбес, Оны сакып јӱрген улусты аргадаарга келер+.

10

10^1Јасак – келер ӧйдӧ болотон јакшыныҥ јӱк ле кӧлӧткӧзи, чын керектердиҥ сӱр-кебери эмес. Ол јылдыҥ сайын бир тӱҥей тайылгалар эдерин некейт. Је бу ажыра Кудайга бажырарга келип турган улусты толо кемдӱ эдип болбойт+. 2Оноҥ башка, Кудайга бажырып турган улус тайылгалар этпей барар эди, нениҥ учун дезе, олор бир катап аруталала, кинчектер учун бурузын сеспес эди. 3Карын, бу тайылгалар јылдыҥ сайын кинчектер керегинде эске алындырып јадылар. 4Букалардыҥ ла эчкилердиҥ каны кинчектерди јоголтор аргазы јок. 5Оныҥ учун Христос телекейге келип,

«Сен тайылгаларды ла берӱлерди кӱӱнзебедиҥ,
је Сен Мени эт-канду болзын деп кӱӱнзегеҥ.
6Ӧртӧп тайатан тайылгаларды да,
кинчек учун тайылгаларды да јаратпайдыҥ –

7дейле,

„Бат Мен! Э-э, Кудай,
тӱрбекте Мен керегинде бичилгениле,
табыҥды бӱдӱрейин деп келдим!“» –

деген. 8Ол озо баштап: «Сен Јасакла эдилип турган берӱлерди де, ӧртӧп тайатан тайылгаларды да, кинчектер учун тайылгаларды да кӱӱнзебедиҥ» – дейле, 9оноҥ: «Бат, табыҥды бӱдӱрейин деп келдим, Кудайым» – деген. Мынызыла Ол экинчизин тургузарга, баштапкызын токтодып јат. 10Оныҥ табы неде дезе, Иисус Христостыҥ эди-каны бир катап ла ӱргӱлјиге тайылганы ажыра агарулалдыс+.

11Кажы ла абыс кӱнӱҥ сайын туруп, Кудайга бажырып, кинчектерди качан да јоголтып болбос бир тӱҥей тайылгаларды кӧп катап тайат. 12Христос дезе, кинчектер учун бир тайылга эдип, Кудайдыҥ оҥ јанына ӱргӱлјиге отурып алган+. 13Ол ӧйдӧҥ ала Оныҥ ӧштӱлери будыныҥ алдына салылганча сакып јат+. 14Бир тайылга ажыра Ол агарулалып турган улусты ӱргӱлјиге толо кемдӱ эткен. 15Ол керегинде биске Агару Тын керелейт. Айдылган јок беди:

16«Мен олорго кереес беретен кӱндер келер – деп, Кайракан айдат,

– Мен јасактарымды јӱректерине салып,
санааларына бичиирим.

17Кинчектерин ле јарамастарын база эске албазым»+.

18Кайда кинчектер ташталган, анда тайылга эдилбес.

Бӱдӱп ле иженип јӱргенистеҥ кыйбазынаҥ тудунактар

19Анайдарда, карындаштар, тидим болуп, Иисустыҥ каныныҥ болужыла агарудаҥ агару јерге кирер аргабыс бар+. 20Ол биске кӧжӧгӧ ажыра – Бойыныҥ эди-каны ажыра јӱрӱмниҥ јаҥы јолын ойто ачкан+.

21Бисте Кудайдыҥ туразында башкарарга тургузылган Улу абыс бар. 22Айдарда, ачык-јарык јӱректӱ болуп, толо бӱдӱп, јӱректеристи кинчектӱ санаадаҥ арутап, эди-каныбысты ару суула јунуп, Кудайга келектер+. 23Неге бӱдӱп ле иженип јӱргенистеҥ кыйбазынаҥ тудунактар, нениҥ учун дезе сӧзин берген Кудай – чындык+. 24Сӱӱрге ле јакшы керектер эдерге кӧкӱдижип, бой-бойыбыска ајарыҥкай бололы. 25Јуундарыстаҥ туура артпайлыктар, кезик улуста андый темигӱ бар. Оныҥ ордына Кайраканныҥ кӱни јууктап келеткенин кӧрӱп, бой-бойыбысты мынаҥ артык сергидектер+.

26Чындыкты билип, ӧнӧтийин кинчек эдип турган болзобыс, биске кинчектерис учун тайылга јок ине+. 27Ол тушта коркышту јаргыны ла калапту отты сакыыры артат. Бу от Кудайга удурлажып турган улусты јуда салар. 28Моисейдиҥ Јасагын јектеген кижини эки эмезе ӱч керечи бар болзо, килебей ӧлтӱрип туратан. 29Андый болгондо, Кудайдыҥ Уулын тепсеп, кереестиҥ каныла агарулалган бойы, оны агару эмес деп бодоп, јакшылыктыҥ Тынын јамандап турган кижи канча кире кату кезедӱ алар+? 30Мынайда айтканды билерис: «Мен ӧч аларым, Мен јандыра берерим – деп, Кайракан айдат». База: «Кайракан Бойыныҥ калыгын јаргылаар»+.

31Тирӱ Кудайдыҥ колына кирери коркышту!+
32Башкыдагы кӱндеригерди эске алыгар. Ол тушта Кудайдыҥ јарыгыла јарыдылган бойыгар кыйналып, јаан тартыжуны чыдажып ӧттигер. 33Кезикте слерди ончо улус кӧзинче јамандап, кыйнагандар, кезикте слердий ок айалгада јӱрген улусла коштой болгоныгар. 34Слер кижендӱлерле кожо кыйналдыгар, јӧӧжӧгӧрди тоноордо – сӱӱндигер, нениҥ учун дезе слерде теҥериде мынаҥ артык мӧҥкӱлик јӧӧжӧ барын билер болгоныгар+.

35Анайдарда, тидим болуп артыгар, ол учун слерге улу кайрал болор. 36Кудайдыҥ табын бӱдӱрип, Оныҥ берер болгонын аларга слерге чыдамкай болор керек. 37База ла эмеш, келер учурлу Кудай једип келер, саадабас.
38Мениҥ акту кижим дезе бӱдӱп, јӱрер. Је јана болгоны Мениҥ кӱӱниме јарабас+.
39Бис дезе јана болуп, ӧлӱмге барып јаткан улустаҥ эмезис. Је бис јӱрӱмисти чеберлеп аларга бӱдӱп јадыбыс.

11

Кудайга бӱткени ажыра

11^1Кудайга бӱдери – ол неге иженип јӱргениске бӱдӱмјилӱ болоры. Ол кӧрӱнбей турган немелерди чын эдет+. 2Бӱдӱмји ажыра улу адалар Кудайдаҥ јараду алган.

3Бӱдӱмјибис ажыра орчылаҥ Кудайдыҥ сӧзиле јайалган деп, кӧрӱнип турган немелер кӧрӱнбей тургандарынаҥ табылган деп, аайлап јадыбыс+.

4Бӱдӱмји ажыра Авель Кудайга Каиндийинеҥ артык тайылга эткен. Бӱдӱмји ажыра ол акту кижи деп, Кудайдаҥ кере алган, нениҥ учун дезе оныҥ тайылгазын Кудай бойы јараткан. Бӱдӱмјиле ол, ӧлӱп калган бойы, эмдиге јетире айтканча+.

5Бӱдӱмји ажыра Енох јердиҥ ӱстинеҥ алылып, ӧлӱм кӧрбӧгӧн. Оны таап болбогондор, нениҥ учун дезе оны Кудай Бойына алып алган. Ол јердеҥ алылардаҥ озо Кудайга јараган деп, ого кере берилген болгон. 6Бӱдӱмји јокко, Кудайга јараар арга јок. Ол бар деп, Оны чын бедиреп јӱрген улуска кайрал болор деп, Кудайга келип турган кижи бӱдер учурлу.

7Бӱдӱмји ажыра Нойго кӧрӱнбей турганы озолондыра айдылган. Ол Кудайдаҥ айап, айлы-јуртын аргадаарга ковчег туткан. Мынайып бӱдӱмји ажыра ол бу телекейдиҥ улузын јаргылап, бӱдӱмји ажыра берилип турган акту болорын энчи эдип алган.

8Бӱдӱмји ажыра Авраам Кудайдыҥ кычырузын угуп, энчи эдип алатан јерге барган. Ол кайдаар барып јатканын билбей, јӱре берген. 9Бӱдӱмји ажыра ол Кудай берер болгон јерде ӧскӧ ороонныҥ кижизи чилеп јӱрген. Ол андый ок энчи алар болгон Исаакла, Иаковло кожо чадырларда јаткан. 10Авраам мынайда јӱрӱп, Кудай чӱмдеп туткан бек тӧстӱ каланы сакыган+.

11Бӱдӱмји ажыра Сарра, бала таппас бойы, јажай да берген болзо, барланып, бала тапкан. Ол сӧзин берген Кудай чындык деп билген. 12Анайып, Авраамнаҥ, керек дезе ӧлӱмжиреп калган кижидеҥ, теҥеридеги јылдыстардый, талайдыҥ јарадындагы кумактый тоо јок калдыктар туулган+.

13Олор ончозы ӧлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ Кудайга бӱткендер. Оныҥ берер болгонын албагандар, је мыны јӱк ыраагынаҥ кӧрӱп, ого сӱӱнип, бис јерде ӧскӧ ороонныҥ улузы, туш-туура улус деп, бойлоры керегинде ачыгынча айдып јӱргендер+. 14Мынайда айдып јӱрген улус тӧрӧлин бедиреп турганын кӧргӱзип јат. 15Олор чыгып барган јерин сананган болзо, ого бурылар аргалу болор эди. 16Је олор мынаҥ артыгына – теҥеридеги тӧрӧлине јӱткиген. Оныҥ учун Кудай да олордыҥ Кудайы деп ададарга уйалбайт. Ол бу улуска кала белетеп койгон ине.

17Бӱдӱмји ажыра Авраам Исаакты тайган. Оны Кудай ченеп турарда, Кудайдыҥ берген сӧзин алган бойы, сок јаҥыс уулын тайарга белен болгон+. 18Бу уулы керегинде айдылган: «Сениҥ калдыктарыҥ Исаактаҥ болор».
19Кудай ӧлгӧн улусты тиргизер аргалу деп, Авраам бодогон. Сӱрлеп айтса, ол бойыныҥ уулын ӧлӱмнеҥ кайра алган+.

20Бӱдӱмји ажыра Исаак келер ӧйдӧ бу бӱдер деп сананып, Иаков ло Исавты алкаган.

21Бӱдӱмји ажыра Иаков ӧлӧр алдында Иосифтиҥ кажы ла уулына алкыжын берип, тайагына јӧлӧнип, Кудайга бажырган.

22Бӱдӱмји ажыра Иосиф ӧлӧр алдында Израильдиҥ улузы Египеттеҥ чыгып баратанын эске алындырып, сӧӧгин кайда тудатанын јакыган.

23Моисей тууларда, оны ада-энези бӱдӱмјизи ажыра ӱч ай јажырган. Бала кеен-јараш болгонын кӧрӱп, олор каанныҥ јакарузын бузарга коркыбагандар+. 24Бӱдӱмји ажыра Моисей, чыдап келеле, фараонныҥ кызыныҥ уулы деп ададарынаҥ мойногон. 25Удурумга кинчекте сайрап јӱргенче, Кудайдыҥ калыгыла кожо кыйналып јӱрерин артыксынган+. 26Ол келер ӧйдӧги кайралды сананып, Христоско болуп јамандадарын Египеттиҥ эрјинезинеҥ баалу деп бодогон+. 27Бӱдӱмји ажыра ол Египетти таштап, каан чугулданат деп коркыбаган. Ол кӧрӱнбес Кудайды кӧрӱп турган чылап, чыдамкай болгон. 28Јайрадаачы-ангел тун балдарга тийбезин деп, ол бӱдӱмји ажыра Пасханыҥ тайылгазын эдип, эжиктердиҥ јаактарын канла ӱрӱстеген.

29Бӱдӱмји ажыра Израильдиҥ улузы Кызыл талайды кургак јерле чилеп кечкен. Египеттиҥ улузы база кечейин дейле, чӧҥӱп калган. 30Бӱдӱмји ажыра Израильдиҥ улузы јети кӱнниҥ туркунына Иерихонды эбире баскан кийнинде каланыҥ стенелери јемириле берген.

31Бӱдӱмји ажыра балыр јӱрӱмдӱ Раав бакпас улусла кожо ӧлбӧгӧн, нениҥ учун дезе кайучылдарды айлына кӱӱнзеп кийдирген+.

32База нени айдайын? Гедеон, Варак, Самсон, Иеффай, Давид, Самуил ле јарлыкчылар керегинде айдарга меге ӧй јетпес. 33Олор бӱдӱмји ажыра каандыктарды јеҥген, чынды јайаган, Кудайдыҥ берер болгонын алган, арсландарды јобожыткан, 34оттыҥ јалбыжын ӧчӱрген, кылыштыҥ мизинеҥ аргаданган, чине јок бойлоры кӱч алган, јуу-согушта катан боло берген, ӧскӧ јердиҥ черӱлерин сӱрген. 35Ӱй улус бойлорыныҥ ӧлӱп калгандарын ойто тирӱге алган. Кезиктери кыйнадып, мынаҥ артык јӱрӱмге тирилерге, јайымнаҥ мойногон. 36Ӧскӧлӧри электеткен, камчылаткан, анайда ок кынјылаткан, тӱрмеде отурган,+
37ташла шыбалаткан, киреле кестирген, кылыштаҥ ӧлгӧн, кой ло эчки терези кийимдӱ тенип јӱрген, јоксыраган, кыйналган, базынчыкта јӱрген. 38Телекей бу улуска јарамык эмес болгон. Олор куба чӧлдӧрдӧ, кырларда, куй-таштарда ла капчалдарда азып-тозуп јӱргендер.

39Олор ончозы бӱдӱп, ол керегинде кере алган. Је Кудайдыҥ берер болгонын албаган, 40нениҥ учун дезе, олор бисле кожо толо кемине јетсин деп, Кудай биске артык болгонды белетеп койгон+.

12

Кудай бисти таскадат

121-2Оныҥ учун бисти эбире андый кӧп керечилер бар болуп, базырып турган кандый ла јӱкти, капкыр кинчекти бойыбыстаҥ алып, туура таштактар. Иисуска кӧрӱп, биске темдектелген тартыжуны чыдамкай болуп ӧдӧли. Ол ажыра Кудайга бӱдӱп баштайдыс, бӱдӱп јӱргенис толо кемине једет. Ого темдектелген сӱӱнчиниҥ ордына Ол уйатка каларын керекке албай, керӱ агашта кыйынды чыдажып ӧдӱп, Кудайдыҥ ширеезиниҥ оҥ јанына отурып алган++. 3Кинчектӱ улустыҥ удурлашканына чыдашкан Иисус керегинде шӱӱп кӧригер. Ол тушта чинегер чыкпас, сӱригер тӱшпес.

4Кинчекке удура тартыжуда эм тура, кан тӧгӱлгенче, удурлашпадыгар,+
5слерге уулдарына чылап мынайда айдылган коот сӧстӧрди ундып койдыгар: «Уулым, сени Кайракан кезедип турганда, мыны јектебе, каарып айдып турганда, сӱриҥ тӱшпезин,
6нениҥ учун дезе Кайракан буурзап турган кижизин кезедет, Бойына јуудып турган кажы ла уулын сабайт».
7Кезедӱге чыдажып турганыгарда, Кудай слерле уулдарыла чылап Бойын тудат. Адазы кезетпей турган уул бар эмеш пе+? 8Ончо уулдар кезедилер учурлу. Кезедилбей турган болзогор, слер уулдары эмезигер, слер – сурас балдар.

9Анайда ла бисти јердеги ада-энебис кезедип туратан, бис олордоҥ айап јӱргенис. Андый болгондо, јӱрӱм јӱрерге, тындардыҥ Адазына оноҥ артык багар учурлу эмезис пе? 10Бисти јердеги адаларыс кыска ӧйгӧ лӧ бойлоры чын деп бодогоныла кезеткен. Теҥеридеги Ада дезе биске чын туза болзын, Оныҥ агарулыгында кожо турушсын деп кезедет. 11Кандый да кезедӱ эдилип турганда, сӱӱндирбей, кунуктырат. Мыныҥ кийнинде бу ажыра ӱредип койгон улуска амыр ла акту јӱрӱм берет.

Кудайдыҥ јакшылыгын јектебегер

12Оныҥ учун бош салынган колдорыгарды ла уйадай берген тизегерди тыҥыдыгар. 13Аксак бут бертинбезин, карын, јазылзын деп, будыгардыҥ алдында јолды тӱс эдигер. 14Ончо улусла амыр јадарга, агару јӱрӱмдӱ болорго кичеенигер. Бу јокко Кайраканды кем де кӧрӱп болбос+.

15Ајарып јӱригер, кем-кем Кудайдыҥ јакшылыгы јокко артып калбазын, кандый-бир ачу тазыл ӧзӱп, тӱбек этпезин, бу ажыра кӧп улус быјарсыбазын+. 16Ортогордо балыр јӱрӱмдӱ эмезе байланбас Исавтый кижи болбозын. Ол бир катап ажанарга болуп бойыныҥ тун уул деп адалганын садып ийген+. 17Слер билеригер, ол мыныҥ кийнинде алкыш алайын дейле, јектедип койгон. Ыйлап, сураган да болзо, эдип койгонын солып болбогон.

18Слер тудуп кӧрӧр аргалу немеге, јалбыраган отту тууга, караҥуйга, карачкыга, јотконго, 19амыргыныҥ табыжына ла айдып турганныҥ ӱнине јууктабадыгар. Бу ӱнди уккан улус сӧсти база укпаска јайнаган. 20Мындый јакаруны чыдажып угуп болбой тургандар: «Кырга тынар-тынду да тийип ийзе, ташла шыбаладар».
21Бу кӧрӱлте коркышту болуп, Моисей айткан: «Мен коркып, тыркыражып јадым».
22Је слер Сион кырга ла тирӱ Кудайдыҥ калазына, теҥеридеги Иерусалимге ле тӱмен ангелдерге јууктадыгар+. 23Слер тун туулган улустыҥ байрамдык јуунына келдигер. Олордыҥ ады-јолдоры теҥериде бичилген. Слер ончозыныҥ јаргылаачызы Кудайга, толо кемине јеткен актулардыҥ тындарына келдигер+. 24Слер јаҥы кереестиҥ Ортокчызы Иисуска келип, арутап турган канга јууктадыгар. Бу кан Авельдиҥ канынаҥ артык керелейт+.

25Калак, айдып турган Кудайды угарга мойнобогор. Байагы улус олорго јерде айдып турганды угарынаҥ мойногон учун кезедӱни кыйыжып болбогон. Анчада ла биске теҥеридеҥ айдып турганды угарынаҥ мойнозобыс, кезедӱни кыйыжып болбозыс+. 26Ол тушта Оныҥ ӱни јерди јайкаган. Эмди дезе, сӧзин берип, айдат: «База катап јаҥыс та јерди эмес, теҥерини де јайкаарым».
27«База катап» дегени јайканбас немелер артсын деп, јайалган немелер јайканып ырадыларын кӧргӱзет.

28Анайдарда, јайканбас каандыкты алып, јакшылыкты чеберлектер. Бу ажыра Кудайды тооп ло Оноҥ айап, Ого јараар эдип бажырып јӱректер, 29нениҥ учун дезе, бистиҥ Кудайыс – ол јуда салар от.

13

Карындаштар чылап јӱригер

13^1Бой-бойыгарга карындаштарга чылап карузыгар+. 2Кӱндӱзек болорын ундыбагар. Кӱндӱзек болгоныла кезик улус бойлоры билбей, ангелдерди айлына кийдирген эди+. 3Бойыгар да олорло кожо кынјылу чылап, кынјылу улусты эзеп јӱригер. Слер бойыгар да јерде јӱрӱп јадыгар+. 4Айылду болгон улус бой-бойын тооп јӱрзин, олордыҥ тӧжӧгине кир јукпазын. Балыр јӱрӱмдӱ ле чайдам улусты Кудай јаргылаар+. 5Акчага ӱстӱкпегер, не барыгарла болорзыныгар. Кудай бойы айткан јок беди: «Сени артырбазым, сени таштабазым»+.
6Оныҥ учун тидим айдадыс: «Кайракан – мениҥ болушчым, коркыыр немем јок. Кижи меге нени эдер?»

7Слерге Кудайдыҥ сӧзин јарлаган башчыларды сананып јӱригер. Олор јӱрӱмин канайда тӱгескенин кӧрӱп, бӱдеринде олордоҥ тем алыгар+. 8Иисус Христос – кече, бӱгӱн ле ӱргӱлјиге ол ло бойы.

9Слерди јӱзӱн-јӱӱр ле ӧскӧ ӱредӱлер јолдоҥ астыктырбазын. Јӱректеригерди курсакла эмес, јакшылыкла тыҥыдыгар, онызы јакшы. Курсакка болуп јӱрген улус туза албас+.

10Бисте тагыл бар, чадырда абыстап јӱргендер оноҥ курсак алып јиир јаҥы јок. 11Кинчек учун тайылган тындулардыҥ канын агару јерге улу абыс кийдирет, је эдин одуныҥ ары јанында ӧртӧйдилер. 12Оныҥ учун Иисус та Бойыныҥ каныла калыкты агарулаарга, каланыҥ каалгазыныҥ ары јанында кыйнадып койгон+.

13Анайдарда, Оныҥ базынчыгын бойыска алынып, одуныҥ ары јанына Ого чыгактар+. 14Мында бисте јаантайын болор кала јок ине, бис келер ӧйдиҥ калазын бедирейдис. 15Анайдарда, Иисус ажыра Кудайга јаантайын макташтыҥ тайылгазын эдип турактар – Оныҥ ады-јолын јарлап турган оосторыстыҥ сыйын. 16Анайда ок јакшыны эдерге ле ӧскӧ улусла ӱлежерге ундыбагар. Андый тайылгалар Кудайга јарап јат.

17Башчыларга уккур болуп, багыгар. Олор слердиҥ јӱрӱмигерди сананып, кӧс јумбайдылар, нениҥ учун дезе Кудайга каруу берер учурлу. Олор ӱшкӱрбей, сӱӱнип иштезин. Оноҥ башка слерге кандый да туза болбос.

18Бис учун мӱргигер. Санаабыс ару деп, бӱдӱп јадыс, нениҥ учун дезе ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис+. 19Анчада ла сурап турум: Кудай мени слерге ойто ылтам ийзин деп мӱргигер.

20Мӧҥкӱлик кереестиҥ каны ажыра койлордыҥ улу Кӱдӱчизи боло берген Иисус Христос Кайраканысты тиргискен амырдыҥ Кудайы+
21слерди Бойыныҥ табын бӱдӱрзин деп, кандый ла јакшы керекте јепсеп, Иисус Христос ажыра Бойына јараарын слердиҥ бойыгарда јайазын. Ого элен-чактарга мак! Аминь.

22Слерди сурап турум, карындаштар, бу кӧкӱдӱ сӧстӧрди бойыгарга алыныгар. Мен слерге кыскарта бичидим.

23Тимофей карындажыс јайымдалганын билигер. Ол удабас келзе, слерди оныла кожо кӧрӧрим+.

24Ончо башчыларыгарга ла ончо агаруларга эзен айдыгар. Италиядаҥ карындаштар слерге эзен айдып турулар.

25Кудайдыҥ јакшылыгы ончогорло кожо болзын. Аминь.

* 9:5 9:5 Кереес ковчегтиҥ ӱстиндеги канатту сӱрлер.

+ 1:2 Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:20, Мк. 12:7, Ин. 1:3, 1 Кор. 8:6, Колоссыдагыларга 1:16

+ 1:3 2 Кор. 4:4, Колоссыдагыларга 1:15, Мк. 16:19, Апостолдордыҥ керектери 7:55-56, Римдегилерге 8:34

+ 1:4 Ефестегилерге 1:21, Филиппыдагыларга 2:9

+ 1:5 Апостолдордыҥ керектери 13:32-33, Еврейлерге 5:5,

+ 1:13 Еврейлерге 10:13

+ 2:4 Апостолдордыҥ керектери 2:22, Апостолдордыҥ керектери 2:43

+ 2:5 Еврейлерге 1:6

+ 2:8 1 Кор. 15:25

+ 2:9 Ин. 8:54, Ин. 17:1, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:21, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17

+ 2:10 Римдегилерге 11:36, Еврейлерге 5:9

+ 2:11 Еврейлерге 13:12, Мф. 28:10, Мк. 3:35, Ин. 20:17, Римдегилерге 8:29

+ 2:14 Ин. 1:14, Иоанныҥ 1-кы самаразы 4:2, Иоанныҥ 2-чи самаразы 1:7, 1 Тимофейге 3:16, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:8, 1 Кор. 15:54-55

+ 2:17 Филиппыдагыларга 2:7
+ 2:18 Лк. 22:28
+ 4:1 Еврейлерге 12:15
+ 4:3 Еврейлерге 3:11
+ 4:6 Еврейлерге 3:19
+ 4:12 Ефестегилерге 6:17, Ачылта 1:16

+ 4:14 Еврейлерге 2:17-18, Ефестегилерге 4:10, Еврейлерге 7:26

+ 4:15 Лк. 23:41, Ин. 8:46, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:22, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:5, 2 Кор. 5:21

+ 4:16 Ефестегилерге 3:12, Еврейлерге 10:19
+ 5:1 Еврейлерге 8:3
+ 5:2 Еврейлерге 7:28
+ 5:3 Еврейлерге 7:27

+ 5:5 Ин. 8:54, Апостолдордыҥ керектери 13:32-33, Еврейлерге 1:5

+ 5:6 Еврейлерге 7:17, Еврейлерге 7:21
+ 5:7 Мф. 26:39, Мк. 14:35, Лк. 22:41,
+ 5:8 Римдегилерге 5:19, Филиппыдагыларга 2:8
+ 5:9 Еврейлерге 2:10
+ 5:11 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:16

+ 5:12 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:2, 1 Кор. 3:1-2

+ 5:14 Ефестегилерге 4:13

+ 6:1 Еврейлерге 9:14

+ 6:2 Апостолдордыҥ керектери 8:17, Апостолдордыҥ керектери 19:4-5, Апостолдордыҥ керектери 10:42, Апостолдордыҥ керектери 17:31

+ 6:4 Еврейлерге 10:29
+ 6:8 Мф. 13:7, Мф. 3:12
+ 6:10 Мф. 10:42

+ 6:11 Римдегилерге 5:2-5, 2 Кор. 1:22, 2 Кор. 5:5, Ефестегилерге 1:14

+ 6:12 Еврейлерге 13:7
+ 6:13 Лк. 1:73-75
+ 6:19 Еврейлерге 9:7

+ 6:20 Еврейлерге 4:14, Еврейлерге 8:1, Еврейлерге 9:24-25

+ 7:6 Римдегилерге 4:3, Галаттарга 3:16
+ 7:14 Мф. 1:3, Лк. 3:3
+ 7:17 Еврейлерге 5:6
+ 7:18 Римдегилерге 8:3, Галаттарга 4:9
+ 7:19 Еврейлерге 9:9, Еврейлерге 10:1
+ 7:21 Еврейлерге 5:6
+ 7:22 Еврейлерге 6:11

+ 7:25 Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:1, Римдегилерге 8:34

+ 7:26 Ефестегилерге 4:10, Еврейлерге 4:14

+ 7:27 Еврейлерге 5:3, Еврейлерге 9:12, Еврейлерге 10:10

+ 7:28 Еврейлерге 5:2
+ 8:1 Мк. 16:19, Еврейлерге 1:3
+ 8:2 Еврейлерге 9:24
+ 8:3 Еврейлерге 5:1, Ефестегилерге 5:2
+ 8:5 Колоссыдагыларга 2:17, Еврейлерге 10:1,
+ 8:6 2 Кор. 3:6, Еврейлерге 9:15
+ 8:7 Еврейлерге 7:11

+ 8:8 Еврейлерге 10:16-17, Лк. 22:20, 2 Кор. 3:6

+ 9:7 Еврейлерге 6:19
+ 9:8 Еврейлерге 10:20
+ 9:9 Еврейлерге 7:19, Еврейлерге 10:1
+ 9:10 Мк. 7:4
+ 9:11 Еврейлерге 7:27, Еврейлерге 10:10

+ 9:14 Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:18-19, Еврейлерге 6:1, Ачылта 7:14, Иоанныҥ 1-кы самаразы 1:7, Ефестегилерге 5:26

+ 9:15 Еврейлерге 8:6, 2 Тимофейге 1:1, Титке 1:2

+ 9:23 Еврейлерге 8:5

+ 9:24 Еврейлерге 8:2

+ 9:26 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:5, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:18

+ 9:27 Мф. 16:27

+ 9:28 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:24, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:18, Титке 2:13, Апостолдордыҥ керектери 1:11, 1 Фессалоникадагыларга 4:16-18

+ 10:1 Колоссыдагыларга 2:17, Еврейлерге 8:5, Еврейлерге 7:19, Еврейлерге 9:9

+ 10:10 Мф. 26:26, 1 Кор. 11:24, Еврейлерге 7:27, Еврейлерге 9:9

+ 10:12 Мк. 16:19, Еврейлерге 1:3
+ 10:13 Еврейлерге 1:13
+ 10:17 Еврейлерге 8:10-12
+ 10:19 Ефестегилерге 3:12, Еврейлерге 4:16
+ 10:20 Еврейлерге 9:8, Ин. 14:6

+ 10:22 Ин. 13:8, 1 Кор. 6:11, Ефестегилерге 5:26, Титке 3:5

+ 10:23 Еврейлерге 4:14, 1 Кор. 1:9, 1 Фессалоникадагыларга 5:24, 2 Фессалоникадагыларга 3:3

+ 10:25 Апостолдордыҥ керектери 2:42, Римдегилерге 13:11, 1 Кор. 3:13

+ 10:26 Мк. 3:29, Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:16
+ 10:29 Еврейлерге 6:4-6
+ 10:30 Римдегилерге 12:19
+ 10:31 Лк. 12:5

+ 10:34 Мф. 25:36, Мф. 5:12, Мф. 6:20, Мф. 19:21, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:4, Колоссыдагыларга 1:5

+ 10:38 Римдегилерге 1:17, Галаттарга 3:11
+ 11:1 Римдегилерге 8:24, 2 Кор. 4:18
+ 11:3 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:5
+ 11:4 Мф. 23:35, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:12
+ 11:10 Еврейлерге 12:22, Ачылта 21:2
+ 11:12 Римдегилерге 4:19,
+ 11:13 Мф. 13:17, Лк. 10:24,
+ 11:17 Римдегилерге 9:7
+ 11:19 Римдегилерге 4:17-19
+ 11:23 Апостолдордыҥ керектери 7:20
+ 11:25 Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:17
+ 11:26 Еврейлерге 13:13
+ 11:31 Мф. 1:5, Иаковтыҥ самаразы 2:25
+ 11:36 Мф. 21:35, Мк. 16:18

+ 11:40 Филиппыдагыларга 3:12, Еврейлерге 12:23

+ 12:1 1 Кор. 9:24

+ 12:2 Еврейлерге 2:10, Лк. 24:26, Филиппыдагыларга 2:8, Мк. 16:19, Еврейлерге 1:3

+ 12:4 1 Тимофейге 4:10
+ 12:7 Ачылта 3:19
+ 12:14 Мф. 5:8
+ 12:15 Еврейлерге 4:1,
+ 12:16 Еврейлерге 13:4,

+ 12:22 Галаттарга 4:26, Ачылта 14:1, Ачылта 21:2, Иуда 1:14

+ 12:23 Лк. 10:20, Филиппыдагыларга 3:12, Еврейлерге 11:40

+ 12:24 Еврейлерге 8:6, Еврейлерге 9:15, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:2,

+ 12:25 Еврейлерге 2:3

+ 13:1 Ин. 13:34, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:22, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:7, Римдегилерге 12:10, 1 Фессалоникадагыларга 4:9

+ 13:2 Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:9,
+ 13:3 Мф. 25:36, Еврейлерге 10:34
+ 13:4 1 Кор. 7:38, 1 Кор. 6:9

+ 13:5 Мф. 6:19, Мф. 6:25, 1 Тимофейге 3:1, 1 Тимофейге 6:7-9,

+ 13:7 Еврейлерге 6:12
+ 13:9 Колоссыдагыларга 2:16
+ 13:12 Мф. 21:39, Мк. 12:8

+ 13:13 Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:14, Еврейлерге 11:26

+ 13:18 Ефестегилерге 6:19, 1 Фессалоникадагыларга 5:25, 2 Фессалоникадагыларга 3:1, Апостолдордыҥ керектери 23:1, Апостолдордыҥ керектери 24:16

+ 13:20 Римдегилерге 15:33, Ин. 10:11, Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:4,

+ 13:23 Апостолдордыҥ керектери 16:1

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=ALT

Сӧзлик

Сӧзлик

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ј

7. Е

8. И

9. К

10. Л

11. М

12. Н

13. О

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. Ф

19. Х

20. Ы

21. Э

ААРОН – Моисейдиҥ аказы. Јӱк Аарон ло оныҥ ач-ӱрее калдыктары абыстап јӱрер јайаан-бычуулу, Израиль калыгы учун Кудайга тайылгалар эдер учурлу болгон. Моисейди, Эртеги Кереести кӧр.

АБЫС – Байзыҥдагы ишчи. Абыстыҥ тӧс молјузы Кудайга тайылга эдери болгон, анайда ок ол мӱргӱниҥ ӧскӧ дӧ молјуларын бӱдӱрген. Кудайдыҥ јакарганыла Израильде абыстар болуп јӱк Аарон угынаҥ таркаган улус иштегендер. Тайылга эдерин кӧр.

АВВА – арамейлеп Ада дегени. Анайып Иисусты ээчиде баштапкы христиандар Кудайга баштанатан. Мынызыла олор Кудайды сӱӱп тургандарын, Ого алкыш-быйанду ла Оноҥ камаанду болгондорын кӧргӱзетен.

АВЕЛЬ – Адам ла Еваныҥ уулы, Каинниҥ карындажы. Каинди кӧр.

АВРААМ – еврейлердиҥ ле бир кезек ӧскӧ калыктардыҥ улу адазы. Авраам Кудайга сӧсуккур, чындык болгон, оныҥ учун Авраамды «бӱдериниҥ адазы» дейдилер. Ӧрӧ турган Кудай Авраамныҥ калдыгы ажыра бастыра калыктарга алкыш jетирер деп, оныҥ калдыктары Ханаан деп jерди энчиленер деп, ого молjогон.

АГАРУ – Библияда агару дегени – аҥылаган, тегин керектерге эмес, Кудайга учурлалган; озо ло баштап, агару деп Кудайдыҥ Бойы керегинде айдылат, онойдо ок Кудайга учурлаган кандый ла неме: темдектезе, Байзыҥ, тайылга, сыйлар, Кудайга беринген улус.

АГАРУ БИЧИК – Јаҥы Кереесте Эртеги Кереестиҥ бичиктери анайда адалган. Эртеги Кереести кӧр.

АГАРУ ТЫН – Кудайдыҥ Тыны, Ада ла Уулла бирлик Кудай, Оныҥ jӱрӱм jайаачы кӱчи.

АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ – бӱдӱп турган кижи Кудайдыҥ Тыныла, Оныҥ кӱчиле толоры. Агару Тынла толгон кижи ажыра кӱч, ойгор, арга келип, Кудайдыҥ керектери эдилет.

АГАРЬ – Авраамныҥ Сарра-абакайында јӱрген эпши кул. Сарра бойы бала табардаҥ озо Агарь Авраамга уул таап берзин деген, оны Измаил деп адагандар. Је Измаил Авраамга Кудай берер бала эмес болгон учун Авраамныҥ калдыктарына Кудай береечи болуп молјогонды албаган.

АГРИППА (2-чи Ирод Агриппа) – 1-кы Ирод Агриппаныҥ уулы (Иродты кӧр). Ол Христос туулган соҥында 53–70 јылдарда Палестинаныҥ јарымыныҥ башчызы болгон.

АДА (Кудай јанынаҥ) – Иисус Христос Кудайды «Ада» деп адап, мынызыла Ада Кудайга тазыл-тамырыла, ӧзӧк-буурыла јуук болгонын ачыгынча кӧргӱзет. Иисус Христоско бӱдӱп турган кижи Кудайла колбулу болуп, Оны «Ада» деп адаар аргалу.

АДАМ – Кудай јайаган эҥ баштапкы кижи. Оноҥ Кудай Еваны јайаган. Адам ла оныҥ ӱйи Ева Кудайдыҥ јакарузын укпай, кинчек эткен баштапкы кижилер болгондор. Оноҥ ло бери улус эмдиге кинчек эткенче. Коринфтеги серкпеге 1-кы самарада Иисус Христос «калганчы Адам» деп адалган. Баштапкы Адам ончо улустыҥ улу адазы болуп, кажы ла кижиге эт-кандуга јӱрӱм берет. Иисус Христос, калганчы Адам, Ого бӱдӱп турган ончо улуска тыннаҥ јӱрӱм берет.

АКТААРЫ – грек сӧстиҥ чике учуры: бурулу эмес деп јарлаары. Оныҥ Јаҥы Кереесте салылган учуры: Ӧрӧ турган Кудай кижиниҥ кинчектерин таштап, оны бурулу эмес деп јарлап, Бойыныҥ алдында акту деп бодойт. Кудай кижини јаҥыс ла Иисус Христоско оныҥ бӱткени учун актайт. Кудайга беринерин, акту болорын кӧр.

АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ – кара јаҥдулар анайда кулдарла, ороонныҥ кандый бир окылу ижинде туружатан улусла, анайда ок гаремдерде иштейтен улусла эдетен. Акталайтан чӱм-јаҥ еврейлерде јок болгон, нениҥ учун дезе мыны Кудай јаратпай турган.

АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ (гректеп дикайосуне) – 1. Кудай јанынаҥ учуры: Кудай јаантайын чынла, чындыкла башкарынат. 2. Кижи јанынаҥ: кижи Кудайла чын колбуда јӱрери. «Акту, акту болоры, актаары» ла «чындык» деген сӧстӧрдиҥ тазылы грек тилде андый ок. Актаарын кӧр.

АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ – Јаҥы Кереесте мындый учурлу: 1. Кудай кандый бир кижиге быйан, кандый да јакшыны эдери. 2. Кандый бир кижиге быйан эмезе ӧскӧ кижиге кандый да јакшыны этсин деп, Кудайдаҥ сураары.

АЛЛИЛУИЯ – иудейлер Кудайды алкайын дегенде, «Аллилуия» деп кыйгырыжатан. Бу еврей сӧс «Кайраканга мак» дегени.

АЛЬФА ЛА ОМЕГА – Альфа грек тилдиҥ алфавидиниҥ баштапкы таныгы болуп јат. Оныҥ учун, Иисус Кайракан – ол Альфа деп бичилгени, Ол баштапкы, ончозыныҥ бажы дегени. Иисус база Омега деп адалган, бу грек алфавиттеги калганчы танык. Иисус ончозыныҥ бажы чылап, анайда ок Ол ончозыныҥ учы; ончозы Оныҥ Бойында тӱгенип јат.

АМИНЬ – еврейлеп чынынаҥ, андый ла болзын.

АНГЕЛ – Кудайга јалчы, Оныҥ элчизи болуп, Оныҥ јакарганыла улуска болужып јӱрген амыйтан.

АНТИХРИСТ – бу сӧс антихристос деп грек сӧстӧҥ табылган. Анти деп кожулта сӧскӧ јаҥыс та «ӧштӱ, удурлажаачы» деп эмес, је база «баштапкы болорго јӱткӱӱчи» деп учур берет.

АПОСТОЛ (гректеп апостолос) – «аткарылган кижи» деп учурлу. Бу сӧстиҥ Сӱӱнчилӱ Jарда салылган учуры – Кудай талдап алган ла аткарган элчи. Ого Иисус Христостоҥ јаҥ берилген. Баштапкы апостолдор – Иисустыҥ он эки ӱренчиги.

АРАМЕЙ ТИЛ – јебрен еврей ле араб тилдерле тазылы јаҥыс тил. Иисус Христостыҥ јӱрӱми тужында иудейлер кӧп сабазында арамей тилле эрмектежетен.

АРГАДААЧЫ – Кудай ончо калыктардыҥ Аргадаачызы эдип Иисус Христосты талдап алган. Иисус Христос улусты кинчектиҥ кулданыжынаҥ, кинчек учун бурулаштаҥ ла кезедӱдеҥ – мӧҥкӱлик ӧлӱмнеҥ аргадайт.

АТ, АТ-ЈОЛ (адында, Оныҥ адында, адынаҥ ла о. а.) – бу сӧс кижи ле Кудай јанынаҥ тузаланылып, олордыҥ учурын ачат. Иисустыҥ ӱренчиктери «Иисустыҥ адына болуп», «Иисустыҥ адыла» деп айдып, оору улусты јаскылап турарда, Оныҥ кӱчи иштеп, олорды јаскан.

АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ – бу байрам Пасха ӧткӧли, јети кӱнниҥ туркунына байрамдалатан. Ол кӱндерде еврейлер ачыткы јок калаш јийтен. Анайып, олор Египеттеҥ еврейлер канайда ырбаганын эске алынатан. Олор сӱрекей тӱргендеп-сандырап барган учун ачыткыны тестеге кожотон, калашты быжырардаҥ озо тесте кӧдӱрилерин сакыйтан ӧй олордо шык јок болгон.

БАЙЗЫҤ – тайылга эдетен, Кудайга бажыратан тура. Ол Кудайдыҥ Бойы айдып берген ӱлекерле тудулган. Байзыҥныҥ кӱрентигинде турган тура эки кыпка бӧлӱлген: агару кыпка ла агарудаҥ агару кыпка. Агарудаҥ агару кыпка аҥылу мӱргӱ ӧткӱрерге јылына бир катап јӱк улу абыс кирер аргалу болгон. Бу кып агару кыптаҥ јаан кӧжӧгӧлӧ бӧлӱлген. Иисус Христостыҥ озолондыра айтканыла, Христостыҥ туулганынаҥ ала I чакта римдер Байзыҥды бӱткӱлинче јемирип койгондор.

БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ – бу байрам тушта еврейлер тӱжӱм јуунадылып калганына сӱӱнетен. Олор байкандар тургузып алып, олордо јети кӱн улай јадатан. Анайып, олор Кудай бӱдӱмјилеп койгон эл-јуртына келгенче тӧртӧн јылдыҥ туркунына куба чӧлдӧ јӱрӱп, байкандарда јаткан ада-ӧбӧкӧлӧрин эске алынатан.

БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ – бу байрамды еврейлер Пасха башталганынаҥ ала бежен кӱнниҥ бажында байрамдайтан. Ол ӧйдӧ анайда ок буудай ажын јуунадары байрамдалатан. Беженинчи кӱнде Христостыҥ ӱренчиктерине ле Оныҥ јолыла барган улуска Агару Тын тӱшкен.

БИЛДИ – кандый бир немениҥ чынын кӧргӱскен Кудайдыҥ кайкамчылу темдеги. Кудай Иисус Христос ажыра кӧп билдилер јайаган.

БӰДӰП ТУРГАН УЛУС – Ӧрӧ турган Кудайга бӱдӱп, Иисус Христос ажыра аргадаш алып, кинчектери ташталган улус.

ВААЛ – кара јаҥдулардыҥ кудайлыгыныҥ ады. Ханаан jеринде Израиль калык келердеҥ озо Ваалга бажырган улус јуртаган. Олорды ээчиде Израильдиҥ улузы Кудайдаҥ jана тӱжӱп, улай ла Ваалга бажыргандар. Ол Кудайга удура эҥ jаан кинчектердиҥ бирӱзи болгон.

ВАВИЛОН – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Вавилон каандык Израиль калыгыныҥ калју ӧштӱзи болгон. Јаҥы Кереесте «Вавилон» деп сӧслӧ бултаарта кӧрмӧстиҥ каандыгы керегинде айдылат.

ВАЛААМ – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде јуртаган кара јаҥду јарлыкчы. Ол ӧйдӧ Моав јердиҥ кааны болгон Валак Валаамды алдырып, Израильдиҥ улузын каргазын деген, је Валаам мыныҥ ордына Кудайдыҥ јакарганыла бу калыкты алкаган. Јаҥы Кереесте ол кинчектӱ јаман сӱр-кебер болуп јат.

ВАРАК – јебрендикте Израиль калыгыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол јуу-согуштарда олорды башкарып, ӧштӱлерди јеҥетен.

ВЕЕЛЬЗЕВУЛ – кӧрмӧстиҥ чоло ады. Ого Израиль калыгыла коштой јуртаган ӧскӧ уктар бажырган.

ВЕНИАМИН – Иаковтыҥ (Израильдиҥ) он эки уулыныҥ эҥ кичӱзи. Ол еврейлердиҥ он эки угыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бирӱзи болуп јат.

ГЕЕННА (еврейлеп Ге-Хинном, эмезе Хинном ӧзӧги дегени) – Иерусалимниҥ стенелери алдындагы јуука јер, сӱрее-чӧптиҥ ле кандый ла быјардыҥ чогунтызы. Олорды јоголторго туркаары от кӱйдӱретен. Јаҥы Кереесте таамыны бултаарта айтканы.

ГЕРМЕС – Јебрен Грецияда улус бажырган кудайлыктардыҥ бирӱзиниҥ ады. Ол кудайлардыҥ элчизи деп бодолгон.

ГЕДЕОН – Израиль калыгында каан јок тушта оныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон. Гедеон Кудайга тыҥ бӱдӱп, Оныҥ башкарганыла јӱрерге мӱргийтен. Бойыныҥ јуучылдарын јуу-согушка баштап апарганда, керек дезе черӱзиниҥ тоозы ас та болзо, ол ӧштӱни јеҥген, нениҥ учун дезе ого Кудай болушкан.

ГОМОРРА – јебрен Содом ло Гоморра деп атту калаларда јуртаган улустыҥ кинчектери учун Кудай отту ла кӱкӱрлӱ јаҥмыр јаадырып, экӱди јаба јоголтып койгон.

ГОРЧИЦА – ӧзӱм, оныҥ ӱрени оп-оок, је ӧзӱп бӱткен тужында јаан ӧзӱм боло берет.

ДАВИД – Израильдиҥ эҥ тоомjылу кааны. Давид Израильди улу ороон, Иерусалимди дезе оныҥ тӧс калазы эткен. Ол анайда ок билгир јуучыл ла улу ӱлгерчи болгон. «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктиҥ кӧп јарымы оныҥ јаҥарларынаҥ туруп јат. Давид бастыра jӱрегиле Кудайга баштанар, Ого чындык jалчы болгон. Оныҥ учун jаҥыс ла Давидтиҥ калдыктары Израильдиҥ каандары болор деп, Кудай ого молjу берген. Христос (Мессия) оноҥ чыгар деп, jарлыкчылар судурлап айткан.

ДИАКОН – сӧс сӧслӧ «јалчы, болушчы», серкпениҥ ишчизи.

ДИНАРИЙ – озодо Римде кӱндӱк ишјал учун бир кижиге тӧлӧлӧтӧн мӧҥӱн акча.

ЈАЙЫМДАЛАРЫ – грек тилдеҥ оныҥ учуры: тӧлӱ тӧлӧлгӧн соҥында кандый-бир јаманнаҥ јайымдаары. Јаҥы Кереесле болзо, кижини кинчектиҥ олјозынаҥ јайымдаарга тӧлӧлгӧн баа – Иисус Христостыҥ тайылгалу ӧлӱми.

ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ (гректеп пасха) – Израиль калыгыныҥ байрамы. Кудайдыҥ јакарганыла олор Египеттиҥ кулданыжынаҥ јайымдалганын байрамдап јадылар.

ЈАҤЫ КЕРЕЕС – 1. Иисус Христостыҥ ӧлӱми ле тирилгени ажыра Кудай ла кижилик ортодо тургузылган jӧп (Кереести кӧр). 2. Бичиктердиҥ јуунтызыныҥ ады, ого тӧрт Сӱӱнчилӱ Jар, Апостолдордыҥ Ижи, самаралар ла Ачылта кирген.

ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ – Байзыҥды иудейлер бистиҥ эрадаҥ озо II чакта кара jаҥду ӧштӱлеринеҥ блаайла, быjардаҥ арутаганын ла jаҥыртканын эске алгылайтан байрам.

ЈАРЛЫКЧЫ – Кудай берип турган јетирӱлерди айдаачы кижи. Ол Кудайдыҥ јакарганыла калыкка айдат. Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Кудай кӧп јарлыкчылар ийген. Олор ажыра Кудай келер ӧйдӧ не болорын ачкан. Јарлыкчылар улайын самаралар бичийтен. Кӧп судурлаштар Исаия, Иеремия, Иезекииль, Даниил, Осия ла ӧскӧ дӧ јарлыкчылардыҥ бичиктеринде бичилген. Иисус Христос туулганынаҥ кӧп јылдар озо олор Оныҥ келерин судурлап айткандар. Судур бичиктер Моисейдиҥ бичиктериле (Моисейдиҥ Јасагыла) кожо Бичик, Агару Бичик деп адалат. Јаҥы Кереесте Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып айдып турган улусты база јарлыкчылар деп адап јадылар. Олор Кудай кӧнӱ ачкан јетирӱлерди айдадылар.

ЈАСАК (Моисейдиҥ јасагы) – Израиль калыгына Кудай Моисей ажыра берген јасак. «Јасак» деп он салым-јакылтаны, эмезе ээжилердиҥ ле салым-јакылталардыҥ јуунтызын – Эртеги Кереестиҥ баштапкы беш бичигин (Беш бичикти) айдып јадылар.

ЈАСАКЧЫ – Моисейдиҥ јасагын јакшы билер кижи. Оныҥ тӧс молјузы јасакты кӧчӱрип чийери, оны шиҥдеери, јартаары ла оны бӱдӱрерин шиҥжӱге алары болгон. (Јасакчылар улусты јасакка ӱреткен.)

ЈЕЛБЕГЕН – соојыҥга кирген сӱрекей кӱчтӱ тынду, ол јаан јер-бакага тӱҥей, је анайда ок јылан деп адалат. Ачылтада јелбеген јелбистердиҥ јааны, сатананыҥ сӱр-темдеги эдип тузаланылат.

ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС – сатананыҥ јалчызы. Ол кижини Кудайдаҥ туура апарып, оны бӱткӱлинче ээлеп jат. Иисус Христос Кудайдыҥ кӱчиле кӧп улусты jелбистердеҥ jайымдаган ла Бойыныҥ ӱренчиктерине ондый ок арга берген.

ЕВА – Адамныҥ ӱйи (Адамды кӧр).

ЕВАНГЕЛИЕ – Сӱӱнчилӱ Јарды кӧр.

ЕВРЕЙ – Иаковтыҥ калдыктары (Иаковты кӧр). Кезикте «еврей» ле «иудей» дегени jаҥыс учурлу болот, jе «еврей» дегени кӧп сабазында кижиниҥ угы-тӧзи, «иудей» – jаҥдаганы керегинде айдып jат (Иудейди кӧр).

ЕГИПЕТ – Израильге коштой ороон. Израильдиҥ улузы Египетте 400 јылдыҥ туркунына кул болуп јӱрген. Је соҥында Кудай Бойыныҥ калыгын Египеттеҥ чыгарган.

ЕЛИСЕЙ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Ол Илия јарлыкчыга болушкан, оныҥ кийнинде јарлыкчыныҥ ижин бӱдӱрген.

ЕЛЛИН – грек дегени. Јаҥы Кереесте грек культураны ла тилди алынган ӧскӧ калыктардыҥ ончо чыгартулу улузы анайда адалат.

ЕПИСКОП – сӧс сӧслӧ «ајараачы, корычы». Јербойыныҥ серкпезиниҥ башкараачызы.

ИАКОВ – Исаактыҥ эки уулыныҥ бирӱзи, оны анайда ок «Израиль» дейдилер. Ол Израиль калыктыҥ улу адазы болгон. Библияда Иаков деп атту оноҥ до ӧскӧ улус туштайт, темдектезе, апостолдордыҥ бирӱзи.

ИЕРУСАЛИМ – Эртеги Кереес туштарында ол Израиль каандыгыныҥ тӧс калазы, Јаҥы Кереес туштарында Римге баш билдирткен. Иисустыҥ ӧлгӧни, тирилгени ле теҥериге кӧдӱрилгени бу каланыҥ коштойында болгон. Библия Теҥеридеги Иерусалим керегинде айдат. Оны Кудай Бойына чындык улуска туткан.

ИЕССЕЙ – Давид-каанныҥ адазы. Христос Иессейдиҥ ле Давидтиҥ калдыгы болор деп, еврейлер Исаияныҥ судурлап айтканына бӱткендер.

ИЗРАИЛЬ – 1. Иаковко Кудай берген аҥылу ат. Израиль он эки уулду болгон, олор Израильдиҥ он эки угыныҥ улу адалары боло бергендер. 2. Ороонныҥ ла калыктыҥ ады.

ИИСУС – бу еврей ат «Аргадаачы» эмезе «Кайракан аргадап јат» дегени.

ИИСУС НАВИН – Моисей ӧлӧрдӧ, оныҥ болушчызы Иисус Навин Израиль калыгыныҥ башкараачызы боло берген. Ол калыкты Кудай берер болгон Ханаан ороонго баштап апарган.

ИЛИЯ – Израильдиҥ улу јарлыкчызы. Христос (Мессия) јерге келерин Илия белетеп койор учурлу деп, Малахия јарлыкчыныҥ айткан сӧстӧрин иудейлер билетен эди.

ИОАНН – Јаҥы Кереесте Иоанн деп атту бир канча кижи учурайт. Олордыҥ эҥ учурлу дегендери ол Крестеечи Иоанн ла Иоанн апостол: 1. Крестеечи Иоанн Иисуска јол белетеп койгон јарлыкчы болгон. Ол, Илиядый јарчы бойы, Илия чылап улуска озолондыра айдып, улусты кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кычырып, креске тӱжӱрген. 2. Иоанн апостол Зеведейдиҥ уулы ла Иаковтыҥ карындажы, Иисустыҥ он эки апостолыныҥ бирӱзи болгон. Ол Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарды, Иоанныҥ самараларын, Ачылтаны бичиген.

ИОНА – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Бир катап Кудайдыҥ сӧзин јарлазын деп, оны Кудай Ниневия кала јаар ийген. Је Иона керепке отурып, ӧскӧ јаны јаар јӱскен. Айдарда, Кудай тыҥ јоткон ийген. Керептеги улус оны билип ийеле, аргаданар болуп, Ионаны талайга таштагандар. Јаан балык Ионаны јуда салган, ол балыктыҥ ичинде ӱч кӱнниҥ туркунына јӱреле, мӱргиген. Учында балык оны јаратка чыгара кустырып ийген. Иона Кудайга багып, Оныҥ сӧзин јарлап барган.

ИОСИФ – Јаҥы Кереесте мындый атту бир канча кижи керегинде айдылат, олордыҥ учурлу дегендери: 1. Иосиф, Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. 2. Иосиф, Иисус Христостыҥ энези болгон Марияныҥ ӧбӧгӧни. 3. Аримафейдеҥ Иосиф – Синедрионныҥ турчызы. Ол акту кижи болгон, Кудай Каандыгын сакыган, Иисус Христостыҥ јажытту ӱренчиги болгон.

ИРОД – 1. Улу Ирод: иудей каан. Ол бастыра Палестинаны башкарып турар ӧйдӧ Иисус Христос туулган. 2. Ирод Антиппа, Улу Иродтыҥ уулы. Ол Христос туулган соҥында 4-39 јылдарда Галилейди башкарган. 3. 1-кы Ирод Агриппа, Улу Иродтыҥ јеен балазы. Ол Палестинаны Христос туулган соҥында 41-44 јылдарда башкарган, христиандарды тыҥ истеген. Агриппаны кӧр.

ИСААК – Авраам ла Сарраныҥ уулы, Иаковтыҥ адазы. Исаак ажыра Кудайдыҥ Авраамга берген сӧзи бӱткен.

ИСАВ – Исаактыҥ тун уулы, Иаковтыҥ игис аказы. Бир катап ол аштап турала, тун уулы болгон адын Иаков карындажына бир айак ботко учун садып ийген. Исавтыҥ эмес, Иаковтыҥ калдыктары Кудайдыҥ талдап алган калыгы боло берген.

ИСАИЯ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Иисус Христос телекейге келердеҥ чик-јок озо Ол керегинде Исаия кӧпти јарлыктап айткан.

ИССОП – иудейлердиҥ мӱргӱӱл чӱм-јаҥдарында тудунатан ӧзӱм. Абыстар оныҥ јалбырагын эмезе сабын суйук немеге, темдектезе, тайылган тындуныҥ канына сугуп, оныла кижини эмезе арутайтан немени ӱрӱстейтен.

ИУДА – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи, Иуда дейтен уктыҥ ада-ӧбӧкӧзи. Оныҥ калдыктары «иудейлер», олордыҥ Израиль ороондо јуртаган тергеези «Иудей jери» деп адалган. Иерусалим кала Иудейде туруп јат. Иисус Христос ло Давид-каан Иуданыҥ угынаҥ болгон ло Иудейдеги Вифлеем калада туулган. Анайда ок Јаҥы Кереесте мындый атту Иуда Искариот ло Кайракан Иисустыҥ Иуда карындажы бар.

ИУДЕЙ – озодо Иуда угыныҥ кижизи, Jаҥы Кереестиҥ ӧйинде кандый ла еврей кижи. Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарда «иудейлер» деп сӧс кӧп сабазында еврей калыктыҥ башчыларын темдектейт.

КАИН – Адам ла Еваныҥ тун уулы, Авельдиҥ аказы. Кудай Авельдиҥ тайылгазын jууткан, jе Каиндийин jаратпаган учун, Каин карындажын ӧлтӱрип койгон. Мынаҥ улам Каин јер ӱстинеҥ сӱрдӱрип, тенип јӱрер каргышту боло берген.

КАЙРАКАН (гректеп Куриос, еврейлеп Адонай) – бу сӧс грек ле еврей тилдерде «ээ, ээлеген» деген учурлу. Библия бичилип турар ӧйлӧрдӧ бу сӧслӧ ӱй улус кезикте ӧбӧӧндӧрин адайтан, јалчылар ла кулдар дезе бойлорыныҥ ээлерине анайда баштанатан. Бу сӧсти Кудай јанынаҥ тузаланганы Ол јер-телекейди, ондо бар ончо не-немени ээлеп турганын кӧргӱзет. Јаҥы Кереесте Кайракан деп ат улайын Иисус Христос јанынаҥ тузаланылат.

КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ – Кайракан јаргы эдерге келер кӱн. Ол кӱн Кудай Иисус Христос ажыра бастыра телекейди јаргылаар. Бу кӱнди анайда ок «Јаргыныҥ Кӱни» деп адап јадылар.

КАЛАНЧЫ – калан јуур кижи. Римдер еврейлерди јуулап алала, олорды албан-кӱчле башкаргандар. Иисустыҥ ӧйинде каланчылар римдерге иштегендер. Олор еврейлер болгондор, је римдерге болужып, еврейлерди римдердиҥ черӱзине калан тӧлӧттирген. Оныҥ учун еврейлер каланчыларды јаман кӧрӧтӧн. Бого ӱзеери каланчылар акчаныҥ јарымын мензинерге, тӧлӧйтӧнинеҥ кӧп акча некейтен.

КАПКАШ БАЛУ – эт-кандагы јазылбас оору. Андый оорулу улусты быјартыган дежетен.

КАРА ЈАҤДУ – чын Кудайга эмес, чалуларга ла ӧскӧзине де бажыраачы кижи эмезе калык. Еврейлер ӧскӧ калыктарды ончозын анайда адайтан, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ јаҥыс олор бирлик Кудайга бӱткендер.

КЕРЕЕС – јӧптӧжӱ, оны тургузар тушта кажы ла јаны бойына кандый бир молју алып, сӧзин берет. Библияда Кудай ла улус ортодо тургузылган јӧптӧжӱ тӧс јерде туруп јат. Кудай ла улус ортодо тургузылган эҥ учурлу јӧптӧжӱлер – Эртеги ле Јаҥы јӧптӧжӱлер (Кереестер). Синай кырда Моисей ажыра Израиль калыгыла Кудай тургускан јӧптӧжӱни «Эртеги Кереес» дейдилер (Јасакты кӧр). Кудай ла улус ортодо Јаҥы јӧптӧжӱ болоры керегинде јарлыкчылар судурлап айдып туратан. Јаҥы Кереестиҥ бичиктеринеҥ кычырганыбыста, Јаҥы јӧптӧжӱ Иисус Христостыҥ тирилгениле јарадылып, Оныҥ каныла лапталып, Кудайга бӱдӱп турган ончо улусла тургузылган.

КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ – агаштаҥ эдилген алтындалган кайырчак. Оныҥ ичинде Кудайдыҥ он салым-јакылтазы чийилген јалбак таштар чеберлелген. Ковчег чадырдыҥ ла соҥында тудулган Байзыҥныҥ агарудаҥ агару дейтен јеринде турган. Израильдиҥ улузы оны Кайракан отургадый ширее деп туткан. Байзыҥды кӧр.

КЕРӰ АГАШ – Иисус Христостыҥ јӱрӱминиҥ ӧйинде Рим империяда улусты ӧлӱмле кезедеринде тузаланылган јазал. Ол карчый-терчий эки тоормоштоҥ турган. Керӱ агашта ӧлӧри сӱрекей шыралу ла эҥ электӱ-уйатту болгон.

КИЖИ УУЛЫ – арамей тилде бу сӧсколбу «кижи» дегени. Даниилдиҥ Эртеги Кереестеги бичигинде бу ок сӧс кудайлык Кижи јанынаҥ тузаланылат. Сӱӱнчилӱ Jарлардаҥ кычырганыбыста, Иисус Христос Бойын Кижи Уулы деп адайт. Мынызыла Ол ончо јанынаҥ, кинчектеҥ башка, ӧскӧ улустаҥ аҥыланбай турганын темдектейт.

КИНЧЕК – Кудайдыҥ јакылталарын биле-тура эмезе билбей јадып бусканы, Кудайга сӧсуккур болбозы ла бакпазы.

КОЛ САЛЫП АЛКААР – мӱргӱниҥ чӱм-јаҥы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, кол салып алкаары мындый учуралдарда тузаланылган: алкыш бергенде, аҥылу ишке учурлаганда, бӱдӱп турган кижи Кудайдаҥ аҥылу ишке јайалта алзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, кижи Агару Тынды алынзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, оору-јоболды јазар тушта.

КӦРМӦС (гректеп диаболос) – јелбистердиҥ јааны. Диавол деп сӧс грек сӧстӧҥ табылган, ол «сайгакчы» дегени, учуры јаҥыс сатана деп сӧс «ӧштӱ, удурлажаачы» дегени. Сатана ол ок кӧрмӧс.

КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ – эҥ учурлу озогы jаҥдардыҥ бирӱзи: сууга кирип, кижи арутанып, бойын Кудайга беринери. Јаҥы Кереесте креске тӱжериниҥ эки бӱдӱми керегинде айдылат.

Крестеечи Иоанн Кудайдыҥ табын бӱдӱрер кӱӱндӱ улусты кинчектерин алынзын деп jарлап, суула крестеген. Сӱӱнчилӱ Jарларда куучын шак андый креске тӱжӱш керегинде ӧдӧт.

Иисус Христостыҥ ӧлгӧни ле тирилгени кийнинде креске тӱжӱрериниҥ учуры тереҥжиген ле элбеген: кижи бойыныҥ кинчектӱ jӱрӱмин jеектеп, ого ӧлӧри ле Иисусла кожо jаҥыдаҥ јӱрерге тирилери. Креске тӱшкен кийнинде кижи Агару Тынла толотон.

КУДАЙ (еврейлеп Эл, Элохим, гректеп Теос) – Бирлик, Ӧрӧ Турган; ончо бардыҥ Јайаачызы, ончозына јаргыныҥ јӧбин чыгарар бир-јаҥыс Јаргычы.

КУДАЙГА БАШТАНАРЫ (гректеп метанойа, орустап покаяние) – гректеҥ сӧс сӧслӧ «санаа кубултар» дегени.

КУДАЙГА БЕРИНЕРИ – Кудайга чындык болоры, Ого бастыра бойын беринери, Кудайдыҥ сӧзиле јӱрери. Акту болорын, актаарын кӧр.

КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ – эмдиги ле келер телекейде улустарды ла ончо јӱргендерди Кудайдыҥ башкарары, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ табына, Оныҥ башкартузына багарына келиштире улустыҥ јӱрӱми. Иисус Христос Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кӧп ӱреткен. Бу телекейде ол бӱдӱп турган улустыҥ јӱрӱминде качан ок јӱрӱп јат, је ол учына јетире јӱк чак тӱгенген кийнинде ачылар.

КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ – анайда Крестеечи Иоанн Иисусты адаган. Кудай кинчектерин таштазын деп, иудейлер бойлорыныҥ чӱм-јаҥыла Ого берӱ эдип кураан тайатан. Кураанныҥ ӧлӱми ле оныҥ каны тӧгӱлгени кинчек эткен кижи учун толынты деп бодолотон. Кижи дезе Кудайдыҥ кӧзинче ару боло беретен. Иисус Кудайдыҥ Курааны деп адалган, нениҥ учун дезе, кинчектерис ташталзын деп, Бойыныҥ јӱрӱмин тайылгага табыштырган.

ЛАДАН – баалу-чуулу, јарык-јажыл ӧҥдӱ јараш јытту чагана. Ол Байзыҥда ӧртӧӧринде тузаланылган. Оны Аравиядаҥ ла Кӱнчыгыш Африкадаҥ экелетен. Андый ладанды Иисус-балага сый эдип судурчылар экелген.

ЛЕВИЙ – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. Кудайдыҥ јакарганыла Левий укту Ааронноҥ таркаган улус Байзыҥда абыстар болгондор, бу уктыҥ арткан улузы абыстыҥ болушчылары болуп иштегендер. Абысты кӧр.

ЛЕВИТ – Левийдиҥ угынаҥ таркаган кижи. Jаҥыс левиттер Байзыҥда абыстыҥ болушчылары болор учурлу ла jайаан-бычуулу болгон.

ЛОТ – Авраамныҥ јеени. Улузы балыр јӱрӱм јӱрген Содомды јоголтор алдында Кудай анда јуртаган Лотты аргадап, оны ла оныҥ билезин каладаҥ чыгарган.

МАЙЛААРЫ – кандый бир аҥылу ишке учурлалганныҥ темдеги эдип, кижиниҥ бажына јараш јытту майдыҥ колынтызын сӱртетен эмезе уратаны. Мындый чӱм-јаҥ каанды, абысты ла кезик учуралдарда јарлыкчыны ишке тургусканда тузаланатан. Христосты кӧр.

МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ – Кудайдыҥ ончо јандай башкартузын ла улу болгонын темдектейт. Библиядаҥ кычырганыбыста, Кудайдыҥ магы кезик учуралдарда Израиль калыгына јарык, от ло тӱдӱн чилеп ачылатан. Иисус Христостыҥ јӱрӱми, Ол эткен кайкалдар, анчада ла Оныҥ керӱ агаштагы ӧлӱми ле тирилгени – бу ончозы Кудайдыҥ Уулыныҥ магын керелеген.

МАРИЯ – Јаҥы Кереесте Мария деп атту бир канча ӱй кижи учурайт: 1. Мария, Иисустыҥ энекейи. 2. Мария Магдалина. Иисус оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети јелбисти чыгара сӱрген, ол Иисусты ээчий барган. 3. Вифаниядаҥ Мария, Марфа ла Лазарьдыҥ сыйны. Ол Иисустыҥ будыныҥ јанында отурып, Оныҥ ӱредӱзин уккан. 4. Мария, Клеопаныҥ эмеени, Иаков ло Иосияныҥ энези. Ол Иисустыҥ керӱ агажыныҥ jанында турган. 5. Мария, Марк дейтен Иоанныҥ энези. Ол керегинде Апостолдордыҥ эдип jӱрген керектеринде айдылат.

МЕЛХИСЕДЕК – Салимниҥ кааны, абыс. Ого Авраам јуу-согушта јуулап алганыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берген, мыныҥ соҥында Мелхиседек Авраамды алкаган. Мелхиседек керегинде Эртеги Кереесте «Башталганы» ла «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктерде айдылган.

МОИСЕЙ – Израильдиҥ мӱргӱӱлиндеги ле политикадагы эҥ јарлу башкараачы, улу јарлыкчы. Ол бойыныҥ эл-јонын Египеттиҥ олјозынаҥ чыгарган; ого Кудай берген јасакты калыкка јетирген. Јасакты кӧр.

МӰРГӰ – Кудайга сӧслӧ баштанганы, Кудайла куучындашканы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, Иисус Христос то, Иисустыҥ ӱренчиктери болгон он эки апостол до, бӱдӱп турган ончо улус та Кудайга ӧзӧк-тынынаҥ чыккан сӧстӧрлӧ баштанып, Кудайдаҥ каруу алып јат.

НАРД – мындый ок атту ӧзӱмниҥ јулугынаҥ эдилген јараш јытту май.

НИНЕВИЯ – Ассирия каандыктыҥ тӧс калазы. Кудай Бойыныҥ самаразын јарлазын деп, бу кала јаар Иона јарлыкчызын ийген.

НОЙ – Ӧрӧ турган Кудай јер-телекейдиҥ кинчеги кӧптӧгӧн учун оны јоголторго чайык чыгарар алдында акту болгон Ной Кудайдыҥ јакарганыла јаан кереп тудуп, ого бойыныҥ билезиле кожо кирип, ӧлӱмнеҥ аргадалган. Чайыктыҥ кийнинде Нойдоҥ кижилик бӱткен.

ОРОЗО – бойын Кудайга учурлаганныҥ темдеги эдип кандый бир ӧйдиҥ туркунына чек курсак јибей тудунары. Орозоныҥ ӧйинде Кудайдыҥ быйанын ла болужын сурап, мӱргип јадылар.

ОСАННА – «хосанна» деп еврей сӧс «сурап турум, аргада!» дегени.

ОТОК-КӰРЕЕ – иудейлердиҥ јаргы эдетен оток-кӱреези. Ол јетен кижидеҥ турган: абыстардаҥ, јасакчылардаҥ ла ӧскӧ дӧ јамылу улустаҥ. Оток-кӱрееде кӧп сабазында мӱргӱӱлдиҥ ле эл-јонныҥ сурактары кӧрӱлетен, ол оток-кӱрее анайда ок иудей калыктыҥ римдер алдындагы чыгартулузы болгон.

ПАСХА БАЙРАМЫ – еврейлерге сӱрекей јаан учурлу байрам. Пасха дегени – «кӧндӱре ӧткӧн» дегени. Бу байрамда еврейлер туку качан Египеттиҥ кулданыжынаҥ канайда јайымдалганын эске алгылайт. Ол ӧйдӧ Кудай Египеттеги кажы ла ӱйде тун туулган уул баланы ӧлтӱрерге Бойыныҥ ангелин ийер деп, озолондыра айткан. Је Ол еврейлерге бойлорыныҥ ӱйлериндеги эжиктердиҥ јаактарын кураанныҥ каныла сӱртсин деген. Ол тушта ангел канды кӧрӧлӧ, ол ӱйди кӧндӱре ӧдӱп, баланы ӧлтӱрбес. Оноҥ ло бери Пасха байрамы тушта еврейлер кажы ла ӱйде кураан сойып, каарып јадылар. Ойндо оны кожо јийдилер.

ПИЛАТ – Иисус Христос туулган соҥында 26-36 јылдарда Иудей јеринде башкарган Рим башчы.

РААВ – јебрен ӧйлӧрдӧ Иерихон калада jуртаган јӧй јӱрӱмдӱ ӱй кижи. Израильдиҥ јоны олорго Кудай берерге молјогон јерге јууктап келеделе, ӧштӱлерин канайда јеҥерин билип аларга, ол ороонды кайып кӧрӱп келзин деп, бир канча улус ийгендер. Раав кайучыларга болужып, олорды бойыныҥ айлында јажырган, оныҥ учун ол билезиле кожо аргадалган.

РАВВИ, РАВВУНИ – бу сӧс «ӱредӱчи» дегени. Еврейлер јамылу ла кӱндӱлӱ улуска анайда баштанатан.

РАЙ – бу сӧс гректеп «кеен сад» дегени. Кезикте бу атла, јер-телекей јайалып турарда, Кудай Адам ла Еваны јуртаткан кеен јер адалат. Јаҥы Кереесте рай дегени теҥери дегени, оноор Иисус Христоско бӱдӱп турган улус барып јадылар.

РАХИЛЬ – Иаковтыҥ эки абакайыныҥ бирӱзи. Оны Иаков сӱрекей сӱӱген. Ол Иосиф ле Вениаминниҥ энези болгон.

РЕВЕККА – Авраамныҥ Исаак уулыныҥ абакайы, анайда ок Исав ла Иаковтыҥ энези.

РИМ – Иисус Христос јерде јӱрген ӧйлӧрдӧ улу-јаан империя. Ол бойына кӧп ороондорды, ол тоодо Израильди де бактырган. Оныҥ тӧс калазы база Рим деп адалган.

САДДУКЕЙ – кӧп сабазында абыстардаҥ ла арга-чакту улустаҥ турган бир бӧлӱк улустыҥ кижизи. Фарисейлерге кӧрӧ, саддукейлер Кудайдыҥ сӧзи деп јӱк ле Агару Бичиктерди јарадып, jе ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥдап келген јаҥын jаратпай тургандар. Темдектезе, олор калганчы кӱнде ӧлгӧндӧр тирилип, Кудайга jаргыладар деп, бӱтпей тургандар.

САМАР ЈЕРИ – Иудей ле Галилей ортодо турган, Иудейге кирбеген таҥынаҥ эл-тергее. Иисус тушта Самар јериниҥ калыгы су-еврейлер болбогондор, нениҥ учун дезе јебрен ӧйлӧрдӧ олор ӧскӧ ороондордыҥ калыктарыла колынгандар. Иудейдиҥ еврейлери самарларды кӧрӧр кӱӱндери јок болгон.

САМСОН – јебрен ӧйлӧрдӧ каандардаҥ озо еврейлердиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол алып-баатыр болгон эди.

САМУИЛ – Израильдиҥ калганчы улу јаргычызы, Кудайдыҥ јарлыкчызы. Самуил јарлыкчыныҥ кийнинде Израильде каандар башкарып баштаган. Самуил каан эдип Саулды ла Давидти майлаган.

САРРА – Авраамныҥ абакайы, Исаактыҥ энекейи.

САРЫНДАР БИЧИГИ (Псалтырь) – Эртеги Кереестиҥ бичиктериниҥ бирӱзи. Бу бичик Кудайга учурлалган 150 мак јаҥардаҥ туруп јат. Иудейлер мак јаҥарларды Кудайга бажырар тушта сарындап айдатан эди.

САТАНА – Кӧрмӧсти кӧр.

СЕРКПЕ (гректеп экклесиа) – бу сӧс Јаҥы Кереесте эки учурлу: Иисус Христоско бӱдӱп турган бир јердеги улустыҥ бирлиги; эмезе Иисус Христоско бӱткен ончо улустыҥ бирлиги.

СИНАГОГА – иудейлер јуртаган кажы ла калада синагога болуптыр. Иудейлер синагогазында Кудайдыҥ сӧзине ӱреткендер, Агару Бичикти кычыргандар, Кудайга мӱргигендер.

СИНАЙ КЫР – Синай јарымортолыктыҥ кыры, ол Улу (Ак) теҥистиҥ тӱштӱгинде, Египет ле Израильдиҥ јери ортодо турган. Бу кырда Кудай Израиль калыгына Моисей ажыра Бойыныҥ он салым-јакылтазын берген.

СМИРНА – баалу-чуулу, јараш јытту колынты. Ол аҥылу агаштыҥ чаганазынаҥ эдилетен. Еврейлер смирнаны эмдениште ле сӧӧк салганда тузаланган; ол кижини уйуктадып, оору-сызын јоголтот, ӧлгӧн кижиниҥ эди-канына чириирге бербейт.

СМОКВА – агаштыҥ бӱдӱми. Анайда ок инжир деп адалат. Оныҥ јиилектери сӱрекей амтанду ла ток, оныҥ учун ол кӧп сабазында арга-чакту ла амыр-токыналду jӱрӱмди темдектейт.

СОДОМ – Гоморраны кӧр.

СОЛОМОН – Давид-каанныҥ уулы, Давидтиҥ кийнинде Израильдиҥ кааны. Соломон башкарып турарда, Израиль ороон тыҥ ӧзӱм алынган. Иерусалимде эҥ баштапкы Байзыҥды Соломон туткан.

СТОИКТЕР – айлаткыш санаалу Зенонныҥ јолыла барган улус. Калык бойыныҥ јӱрӱмин билгир башкарар учурлу, соот-јыргалдыҥ, эмезе кыйын-шыраныҥ камаанын тоого албай, јӱрӱм кандый болгонынча оны алынар учурлу деп, олор ӱреткендер.

СУББОТ КӰН – Jасак аайынча иудейлер Кудайга бӱткӱлинче учурлаган агару кӱн, неделениҥ jетинчи кӱни. Кудай алты кӱн јер-телекейди јайаган, оноҥ јетинчи кӱнде тыштанган (Башталганы 2:2-3 ), оныҥ учун иудейлер ол кӱнде иш-тошты токтодып, синагогада jуулыжып, Кудайга мӱргип, Агару Бичиктер кычыратан.

СӰӰНЧИЛӰ ЈАР (гректеп евангелион) – бир кижиге де, бӱткӱл калыкка да айдылган кандый ла jакшылыкту ла сӱӱнчилӱ jар. Jаҥы Кереесте Аргадаачы Христос jер-телекейге туулган деп Сӱӱнчилӱ Jарды Кудай ангелдери ажыра jарлайт. Теҥери Каандыгы jерге келгени ле Кудайдыҥ кижиликке сӱӱжи керегинде Сӱӱнчилӱ Jарды Иисус Христос Бойы jарлайт. Кудайдыҥ сӱӱжине болуп, Иисус Христос ӧлӱмге барган, jе Кудай Оны тиргискен. Бу Сӱӱнчилӱ Jар христиан бӱдӱмjиниҥ тӧзӧлгӧзи боло берген. Соҥында Сӱӱнчилӱ Jар деп Иисус Христостыҥ jӱрӱми, ӱредӱзи, ӧлӱми ле тирилгени керегинде бичилген Jаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичигин адагандар.

ТАГЫЛ – тындуларды тайатан бийиксӱ јер. Ол таштардаҥ, той-балкаштаҥ эмезе темирдеҥ јазалатан. Моисей јӱрген ӧйдӧҥ ала тагыл агару чадырда туратан, соҥында дезе – Байзыҥда. Тайылга эдер чӱм-јаҥды јаҥыс абыстар ӧткӱрер учурлу болуп калган.

ТАЙЫЛГА ЭДЕР – Израильдиҥ улузы эткен кинчектердеҥ арутанарга тындуларды тайатан, анайда ок Кудайды макка чыгарарга алкыш-быйанду берӱлер эдетен. Темдектезе, бозулар, койлор эмезе эчкилер, анайда ок кӱӱлелер, кулур, калаш тайылатан. Тайылга эдериниҥ ээжилери Моисейдиҥ jасагында чийилген. Соҥында, Јаҥы Кереестиҥ ӧйлӧринде, Иисус Христостыҥ сок јаҥыс тайылгазы кижиликтиҥ ончо кинчектерин таштаарга јеткил болгон (Кудайдыҥ кураанын кӧр).

ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ – Кудайдыҥ Каандыгын кӧр.

ТОМДОШ – эр киндиктӱ бала туулза, сегизинчи кӱнде оныҥ кору јерине кестирӱ эдери еврейлерде јаҥжыгу болгон. Мынайда этсин деп, Авраамга Кудай јакарган. Томдош Авраамныҥ калдыктарыла Кудай тургускан кереестиҥ темдеги болуп, кижи еврей укту болгонын керелейт. Еврейлерди кезикте «томдолгон улус» дежетен.

ФАРАОН – јебрен Египеттиҥ каандарын онойдо айдатан.

ФАРИСЕЙ – Саддукейлерге коштой иудейлердиҥ бир бӧлӱк улузыныҥ кижизи. Фарисейлер јаантайын Моисейдиҥ јасагы аайынча ла чактардыҥ туркунына бу јасакка улус кошкон кӧп ээжилер аайынча јӱргендер. Олор чак тӱгенген кийнинде ӧлгӧн улус тирилерине бӱткендер. Фарисейлер албаты-jон ортодо тоомjылу болгондор. Кӧп сабазында олор Кудайдыҥ килемjизине эмес, jе бойлоры тыш jанынаҥ Jасакты бӱдӱрип, ак-чек болгонына иженгендер. Оныҥ учун фарисейлерге тӱҥейлешпезин деп Иисус улуска озолодо айткан.

ФИМИАМ – Ладанга тӱҥей jараш jытту чагана. Байзыҥда фимиамды улус Кудайга мӱргип турганда, јараш јытту ыш јайылзын деп ӧртӧйтӧн.

ХАНААН – Израиль јонына Кудай береечи болуп молјогон ороонныҥ ады. Бистиҥ кӱндерде бу ороон Израиль, анайда ок Палестина деп адалат.

ХРИСТИАН – Кудайга бӱдӱп турган, Иисус Христос ажыра кинчектери ташталган, Кудай аргадаган, Христостыҥ јолыла барган кижи.

ХРИСТОС (МЕССИЯ) – Иисустыҥ тӧс ады-чабы. Бу сӧстиҥ учуры «майлалган» дегени. Абыстар Израильге каан тудар тушта Кудайдыҥ јакарганыла талдалган кижиниҥ бажын јараш јытту майдыҥ колынтызыла сӱртетен. Јаҥы Кереесте Бойыныҥ калыгын аргадаарга ла Кудайдыҥ Каандыгын тургузарга телекейге Кудай ийген Аргадаачы бу сӧслӧ адалат.

ЫЙЫК КАЛАШТАР – Кудайга тайылга эдип Байзыҥдагы аҥылу столго салатан ӧтпӧктӧр. Олорды јаҥыс абыстар јиир учурлу болгон.

ЭРТЕГИ КЕРЕЕС – 1. Кудай Израиль калыкты Египеттеҥ чыгарган соҥында олорло Синай кырда тургускан jӧп. Оныҥ тӧзӧлгӧзи Моисей ажыра берилген Jасак болгон (Кереести кӧр). 2. Эртеги Кереес деп онойдо ок еврейлердиҥ jебрен агару бичиктериниҥ јуунтызы адалат. Эртеги ле Jаҥы Кереестердиҥ бичиктери кожо Библия деп адалып jат.

Иисус Христос туштагы Палестина

Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы

Рим дӧӧн јорык

Table of Contents

Јаҥы Кереес: Еврейлерге

Сӧс Бажы

Еврейлерге

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Сӧзлик

ААРОН
АБЫС
АВВА
АВЕЛЬ
АВРААМ
АГАРУ
АГАРУ БИЧИК
АГАРУ ТЫН
АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ
АГАРЬ
АГРИППА
АДА
АДАМ
АКТААРЫ
АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ
АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ
АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ
АЛЛИЛУИЯ
АЛЬФА ЛА ОМЕГА
АМИНЬ
АНГЕЛ
АНТИХРИСТ
АПОСТОЛ
АРАМЕЙ ТИЛ
АРГАДААЧЫ
АТ, АТ-ЈОЛ
АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ
БАЙЗЫҤ
БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ
БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ
БИЛДИ
БӰДӰП ТУРГАН УЛУС
ВААЛ
ВАВИЛОН
ВАЛААМ
ВАРАК
ВЕЕЛЬЗЕВУЛ
ВЕНИАМИН
ГЕЕННА
ГЕРМЕС
ГЕДЕОН
ГОМОРРА
ГОРЧИЦА
ДАВИД
ДИАКОН
ДИНАРИЙ
ЈАЙЫМДАЛАРЫ
ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ
ЈАҤЫ КЕРЕЕС
ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ
ЈАРЛЫКЧЫ
ЈАСАК
ЈАСАКЧЫ
ЈЕЛБЕГЕН
ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС
ЕВА
ЕВАНГЕЛИЕ
ЕВРЕЙ
ЕГИПЕТ
ЕЛИСЕЙ
ЕЛЛИН
ЕПИСКОП
ИАКОВ
ИЕРУСАЛИМ
ИЕССЕЙ
ИЗРАИЛЬ
ИИСУС
ИИСУС НАВИН
ИЛИЯ
ИОАНН
ИОНА
ИОСИФ
ИРОД
ИСААК
ИСАВ
ИСАИЯ
ИССОП
ИУДА
ИУДЕЙ
КАИН
КАЙРАКАН
КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ
КАЛАНЧЫ
КАПКАШ БАЛУ
КАРА ЈАҤДУ
КЕРЕЕС
КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ
КЕРӰ АГАШ
КИЖИ УУЛЫ
КИНЧЕК
КОЛ САЛЫП АЛКААР
КӦРМӦС
КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ
КУДАЙ
КУДАЙГА БАШТАНАРЫ
КУДАЙГА БЕРИНЕРИ
КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ
КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ
ЛАДАН
ЛЕВИЙ
ЛЕВИТ
ЛОТ
МАЙЛААРЫ
МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ
МАРИЯ
МЕЛХИСЕДЕК
МОИСЕЙ
МӰРГӰ
НАРД
НИНЕВИЯ
НОЙ
ОРОЗО
ОСАННА
ОТОК-КӰРЕЕ
ПАСХА БАЙРАМЫ
ПИЛАТ
РААВ
РАВВИ, РАВВУНИ
РАЙ
РАХИЛЬ
РЕВЕККА
РИМ
САДДУКЕЙ
САМАР ЈЕРИ
САМСОН
САМУИЛ
САРРА
САРЫНДАР БИЧИГИ
САТАНА
СЕРКПЕ
СИНАГОГА
СИНАЙ КЫР
СМИРНА
СМОКВА
СОДОМ
СОЛОМОН
СТОИКТЕР
СУББОТ КӰН
СӰӰНЧИЛӰ ЈАР
ТАГЫЛ
ТАЙЫЛГА ЭДЕР
ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ
ТОМДОШ
ФАРАОН
ФАРИСЕЙ
ФИМИАМ
ХАНААН
ХРИСТИАН
ХРИСТОС
ЫЙЫК КАЛАШТАР
ЭРТЕГИ КЕРЕЕС
Иисус Христос туштагы Палестина
Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы
Рим дӧӧн јорык