Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-11-09T18:54:39.276368+00:00

Јаҥы Кереес: 2 Коринфтегилерге

Јаҥы Кереес: 2 Коринфтегилерге

1. Сӧс Бажы

1. 2 Коринфтегилерге

1. Сӧзлик

2. Иисус Христос Туштагы Палестина

3. Иисус Христос Туштагы Иерусалим

4. Иисус Христос Тушта Иерусалимдеги Байзыҥныҥ Сомы

5. Павел Апостолдыҥ Баштапкы Миссионер Јорыгы

6. Павел Апостолдыҥ Экинчи Миссионер Јорыгы

7. Павел Апостолдыҥ Ӱчинчи Миссионер Јорыгы

8. Рим Дӧӧн Јорык

Сӧс Бажы

Сӧс бажы

Кару кычыраачылар!

Колыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.

Јаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.

Јаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.

Јаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.

Сӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.

Јаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.

Јаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.

Јаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде

Јаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.

XIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.

Оноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.

Бу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.

Кычыраачыга болуш эдип

Јаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.

1. Бажалыктар.

Бичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.

2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.

Иисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.

3. Јартамалдар.

Алтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.

4. Сӧзлик.

Тӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.

5. Карталар.

Бичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.

Библияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.

Бистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.

Библияны кӧчӱрер Институт

2 Коринфтегилерге

2 Коринфтегилерге

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

1

Павел апостолдыҥ коринфтеги серкпеге экинчи самаразы

1^1Кудайдыҥ табыла Христос Иисустыҥ апостолы Павелдеҥ ле Тимофей карындаштаҥ – Кудайдыҥ Коринфтеги серкпезине, анайда ок Ахаия ичинде јуртаган ончо агаруларга+.

2Слерге Адабыс Кудайдаҥ ла Иисус Христос Кайраканнаҥ јакшылык ла амыр јетсин.

Кудайга коот учун баш болзын

3Кудайга, Иисус Христос Кайраканыстыҥ Адазына, баш болзын! Ол буурзак Ада, кандый ла коот береечи Кудай+. 4Ол бисти ончо уур-кӱчтеристе кооттоп јат. Анайып бис те, уур-кӱчтерде јӱрген улусты Ол бисти кооттоп турган коотло кооттоор аргабыс бар. 5Христоско болуп кыйындарыс кӧптӧйт, анайып ла Христос ажыра биске берилген коот кӧптӧйт+. 6Кыйналып јӱрген болзобыс, слерди коот алзын ла аргадалзын деп кыйналадыс. Коот алып турган болзобыс, слердиҥ коодыгарга болуп алып јадыбыс. Бу коотты, бис ӧдӱп турган кыйындарды чыдажып ӧдӱп турганыгарда, алып јадыгар+. 7Слерге бек иженип јадыбыс. Кыйындарысты да, коотты да ӱлежип турганыгарды билип, коот алып турганыста, слерди коот алзын ла аргадалзын деп, кооттонып јадыбыс.

8Оныҥ учун, карындаштар, Асияда бисле болгон уур-кӱчтеристи билигер дейдис. Кӧдӱрип алып чыгарып болбос кату-јоболго учурап, тирӱ артарыска иженбегенис+. 9Је бис ӧлӧр учурлу деп, бойыбыста бойыс сананганыс. Бойыбыска бойыс иженбезин, ӧлгӧн улусты тиргизеечи Кудайга ижензин деп, мынайда болгоны бу+. 10Ол бисти андый коркышту ӧлӱмнеҥ аргадаган, мынаҥ да ары аргадаар. Ол база аргадаар деп, Ого иженедис+. 11Слер де бис учун мӱргип, биске болужып јадыгар. Анайып бис учун кӧп улустыҥ мӱргигенин угуп, биске берген јакшылыгы учун кӧп улус Кудайга алкыш-быйанын јетирер+.

Биске Кудай керечи

12Бат неле мактанып јадыбыс: бис бу телекейде, анчада ла ортогордо Кудайдаҥ алган ачык-јарыгысла эдип, кижиниҥ ойгорлыгыла эмес, Кудайдыҥ јакшылыгыла јӱргенис деп, биске кӱӱн-санаабыс керелейт+. 13Кычырар эмезе аайлаар аргагар барын, учына јетире оҥдоорыгар деп иженип турганымды слерге бичийдис+. 14Слер кезигин аайладыгар: бис слерле мактанып турганыс чылап, слер де бисле Иисус Кайраканыс келер кӱнде мактанарыгар.

15Менде андый бӱдӱмји бар болуп, слерди ойто катап сӱӱндирерге, слерге озо келерге умзангам+. 16Слерге туштап, Македония барайын, Македониядаҥ слерге бурулайын деп санангам. Слер меге Иудей јаар атанарга болужар эдигер+. 17Анайда умзанып, сананбай эттим эмеш пе? Эмезе акту бойымныҥ кӱӱнимле эдип, та «эйе», та «јок» деп, бир уунда айдып турган болорым ба? 18Кудай чындык, Ол биске керечи, бис слерге та «эйе», та «јок» деп, бир уунда айтпадыс+. 19Слерде мен, Силуан ла Тимофей јарлыктаган Кудайдыҥ Уулы Иисус Христос «эйе» ле «јок» болбогон. Је Оныҥ Бойында «эйе» болгон+. 20Кудай канча да кире кӧп сӧс берзе, Оныҥ Бойында «эйе» болуп јат. Оныҥ учун Кудай макталзын деп, Ол ажыра «аминь»[*] дейдис+.

21Кудай Бойы дезе бисти слерле кожо Христостыҥ Бойында тыҥыдып, майлап јат. 22Ол бисти таҥмалап койгон, берер болгонын аларыска бӱдӱмјилӱ болзын деп, јӱректериске Тын берген+.

23Кудайды керечиге кычырып, јӱрӱмимле чертенип турум: слерди чеберлеп аларга, Коринфке база катап келбедим+. 24Бис Кудайга бӱдӱп јӱргенигерди башкарып турганыс бу эмес, је бис сӱӱнчигерге болуп слерле кожо иштейдис. Слер дезе бӱдӱп, бек туруп јадыгар.

2

2^1Слерди ойто ачуркандырбаска келбейин деп, бойымда бойым шӱӱдим. 2Слерди ачуркандырып турган болзом, мен ачуркандырган слердеҥ ӧскӧ кем мени сӱӱндирер+? 3Оныҥ учун келзем, сӱӱндирер учурлу улус мени ачуркандырбазын деп, бу керегинде слерге бичип турум. Мениҥ сӱӱнчим – ол ончогорго до сӱӱнчи деп, мен бӱдедим. 4Слерге јаан ачу-коронго тӱжӱп, јӱрегим сыстап, кӧстиҥ јажын кӧп тӧгӱп бичийдим. Ачуркандырайын деп эмес, слерге кандый тыҥ карузып турганымды билип алзын деп бичидим+.

Бурузын таштаза торт

5Мени ачуркандырган кижи мени эмес, је кезектей, кӧпчитпей айтса, ончогорды да ачуркандырганы ол. 6Ого кӧбигердеҥ алган андый кезедӱ једер+. 7Ол тыҥ кунукка алдыртпазын деп, слерге оныҥ бурузын таштап, кооттогоны артык болор. 8Оныҥ учун ого карузып турганыгарды кӧргӱзигер деп, сурап турум. 9Ченелтени чыдажып ӧткӧнигер бе, ончозында уккур ба деп билерге бичигеним ол. 10Је кемниҥ де бурузын таштап турган болзогор, оныйын мен де таштап јадым. Сатана бисти тӧгӱндеп болбозын деп, мен де, таштайтан буру бар болзо, оны слерге болуп Христостыҥ алдында таштагам. 11Бис оныҥ умзаныштарын билер эмейис+.

Христос ажыра јеҥӱ

12Христос керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јарлайын деп, Троадага келеримде, Кайракан меге эжикти ачкан+. 13Је мен токунап болбой тургам – анда Тит карындажымды таппагам. Бат оныҥ учун олорло јакшылажып алала, Македония јаар јӱре бергем+.

14Је Кудайга баш болзын, Ол биске јаантайын Христосло кожо јеҥӱни байрамдаарга берип, Бойы керегинде билгирди јараш јытты чылап бис ажыра кайда ла таркадат+. 15Бис – аргадалып јаткан улус ортодо ло ӧлӱп јаткан улус ортодо Кудайга Христостыҥ јараш јыды+. 16Кезик улуска бис – ӧлӱмниҥ ӧлӱмдӱ јыды, ӧскӧлӧрине – јӱрӱмниҥ јӱрӱмдик јараш јыды. Бу керекке кем јараар? 17Кӧп улус чылап, Кудайдыҥ сӧзиле садышпай јадыбыс ине. Је бис Кудайдаҥ ийилген улус чылап, Оныҥ алдына Христостыҥ шылтузында ачык-јарык айдадыс.

3

Јаҥы кереестиҥ ишчилери

3^1Слерле ойто катап таныжары биске керектӱ болды эмеш пе? Кезик улуска чылап, бис керегинде айдылган самаралар слерге керектӱ болды эмеш пе? Ол эмезе андый самараларды слер бичииригер бе+? 2Слер бойыгар – бистиҥ самарабыс. Ол бистиҥ јӱректеристе бичилген, оны кажы ла кижи билер, кычырар аргалу. 3Слер – Христостыҥ самаразы деп, бойыгарла кӧргӱзип јадыгар. Ол Кудайга јалчы болуп јӱргенистиҥ шылтузында бичилген, ол чернеле эмес, тирӱ Кудайдыҥ Тыныла, таштыҥ јалбагында[*] эмес, јӱректе бичилген.

4Бисте андый бӱдӱмји Христос ажыра Кудайдыҥ алдында бар. 5Бойыстаҥ чылап, нени де эдер аргабыс бар деп, бойыбыс сананбайдыс, је бистиҥ аргабыс – Кудайдаҥ. 6Ол биске јаҥы кереестиҥ ишчилери болор арга берген. Бу кереес таныктарла эмес, Тынла бичилген. Танык ӧлтӱрет, Тын јӱрӱм берет+.

7Таштарда чертилген таныктарга јалчыланыш ӧлӱмге экелип турган. Андый да болзо, бу јалчыланыш макла јаркындалып, Израильдиҥ уулдары Моисейдиҥ јӱзине кӧрӱп албай турган, нениҥ учун дезе, јоголып јаткан макла да болзо, оныҥ јӱзи јаркындалган. 8Тынга јалчыланыш оноҥ јаан мак экелип турган эмес пе? 9Бурулаарына экелип турган Јасакка јалчыланыш макла јаркындалган болзо, анчада ла актаарына экелип турган јалчыланыш бойыныҥ магыла оноҥ чик-јок артыктаар. 10Эмдиги артыктап турган мактаҥ улам башкыда мактулу болгоны мактулу эмес болуп калат. 11Јоголып јаткан немелер јаркындалып турган болзо, анчада ла јоголбойтон немелер оноҥ тыҥ јаркындалат.

12Анайдарда, бисте андый ижемји бар болуп, ачык-јарык айдып јадыбыс. 13Бис Моисей чилеп этпейдис. Јоголып јаткан мактыҥ учын Израильдиҥ уулдары кӧрбӧзин деп, ол јӱзин кӧжӧгӧлӧ јапкан. 14Је олордыҥ сагыжы мокоргон. Олор эртеги кереести кычырганда, бу ок јабынты эмдиге јетире алылбай артат, нениҥ учун дезе ол Христос ажыра алылат+. 15Олор Моисейдиҥ Јасагын кычырып турганда, бу кӧжӧгӧ эмдиге јетире јӱректеринде јатканча. 16Је кижи Кайраканга баштанып турганда, кӧжӧгӧ алылып јат. 17Кайракан – ол Тын, Кайраканныҥ Тыны јӱрген јерде – јайым+. 18Ончобыстыҥ јӱстерибис ачык болуп, кӱскӱ чилеп Кайраканныҥ магыныҥ јаркынын кӧргӱзип, Ого тӱҥейлежип, кубуладыс, Оныҥ магыла там ла там јаркындаладыс. Мыны Кайракан эдет, Ол – Тын+.

4

Бис – эрјинелӱ той балкаш јыракылар

4^1Оныҥ учун, Кудайдыҥ быйаныла анайда јалчы болуп, чӧкӧбӧйдис+. 2Је бис туйук ла уйатту керектерди јектеп, сӱмеленип этпей, Кудайдыҥ сӧзин ӧскӧртпӧй јадыбыс. Карын, чындыкты ачып, Кудайдыҥ алдында не улус болгонысты кажы ла кижиге бойы јӱрегинде шӱӱр арга берип турубыс+. 3Сӱӱнчилӱ Јарыбыс јабык болзо, ол ӧлӱмниҥ јолыла барып јаткан улуска јабык+. 4Олорго Сӱӱнчилӱ Јардыҥ јарыгы јаркындалбазын деп, олор Христостыҥ магын кӧрбӧзин деп, бу чактыҥ «кудайы» бӱтпестердиҥ сагыжын сокорткон. Христос дезе кӧрӱнбес Кудайдыҥ сӱр-кебери+. 5Бис бойыбысты јарлыктабайдыс ине, је Иисус Христос ол Кайракан деп јарлыктайдыс. Бис – Иисуска болуп слердиҥ кулдарыгар+. 6«Караҥуйдаҥ јарык јаркындалзын» деп айткан Кудай јӱректеристи јарыдып, биске Христос ачкан Кудайдыҥ магын билип алар јарык берген.

7Је бис јӱк андый эрјине чеберлелип турган той балкаш јыракылар эдибис. Оныҥ учун бу артыкташкан кӱч бистийи эмес, Кудайдыйы болгоны јарт+. 8Бисти ончо јанынаҥ кыстайдылар, је бис кыстатпайдыс. Бис кӱч айалгаларда јӱрӱп јадыбыс, је чӧкӧбӧйдис+. 9Бисти истейдилер, је Кудай бисти артырбай јат. Бисти јыга согодылар, је бис ӧлбӧйдис+. 10Ол ок чылап, эди-каныбыста јӱрӱм алалы деп, Иисус чылап, эди-каныбысты јаантайын ӧлӱмге берип јадыбыс+. 11Иисустыҥ јӱрӱми де ӧлӱмдӱ эди-каныбыста ачылзын деп, бис, тирӱ улус, Ого болуп јаантайын ӧлӱмниҥ јеткеринде јӱрӱп јадыбыс+. 12Оныҥ учун ӧлӱм бистиҥ бойыбыста, јӱрӱм слердиҥ бойыгарда јӱрет.

13Мен бӱткем, оныҥ учун айткам деп бичилгениле, бойыбыста бӱдӱп јӱрериниҥ андый ла тыны бар. Бис те бӱдӱп, оныҥ учун айдып турубыс. 14Бис билерис: Иисус Кайраканды тиргискен Кудай Иисусла кожо бисти де тиргизип, слерле кожо Бойыныҥ алдына тургузар+. 15Кудайдыҥ элбек јакшылыгы кӧп улуска једип, олорды Кудайга там алкыш-быйанду этсин деп, бу ончозы слерге болуп эдилет. Анайып Кудай макталзын.

16Оныҥ учун чӧкӧбӧйдис. Тыш бойыбыс чирип те турган болзо, ич бойыбыс кӱнӱҥ сайын јаҥырат+. 17Кыска ӧйгӧ јеҥил кыйыныбыс биске кеми јок, артыкташкан ла мӧҥкӱлик мак экелет+. 18Кӧрӱнип турганына эмес, је кӧрӱнбей турганына кӧрӧдис, нениҥ учун дезе кӧрӱнип турганы – удурум, кӧрӱнбей турганы – ӱргӱлји+.

5

Бисте Кудайдаҥ теҥериде айыл-јурт бар

5^1Бис билерис: јердеги айлы-јуртыбыс – чадырыс јемирилзе, бисте Кудайдаҥ айыл-јурт бар. Ол теҥериде, мӧҥкӱлик, ол кижиниҥ колыла тудулбаган. 2Оныҥ учун теҥеридеги айлы-јуртыбыс јабынчыбыс болзын деп тыҥ кӱӱнзеп, онтоп јадыбыс+. 3Кийимдӱ де болзобыс, јылаҥаш болуп калбайлы+. 4Бис бу чадырда јӱрӱп, уур јӱктиҥ алдында онтойдыс, бу чадырды бойыбыстаҥ уштыырга турганыс учун эмес, ӧлӱмдӱни јӱрӱм јуда салзын деп, теҥеридеги чадырга кирерге турганыс учун. 5Бого болуп бисти Кудай јайап, бисти мында бӱдӱмјилӱ болзын деп, биске Тын берген+.

6Анайдарда, бис јаантайын токыналу ла бӱдӱмјилӱ болуп, билип јадыбыс: эди-каныста јӱрген тужыста Кайраканнаҥ ыраакта јӱрӱп јадыбыс. 7Бис бӱдӱп турганысла јӱрӱп јадыбыс ине, кӧрӱп турганысла эмес+. 8Бис токыналу ла бӱдӱмјилӱ, ары торт эт-каннаҥ чыгып, Кайраканда јӱрерге кӱӱнзейдис. 9Оныҥ учун айлы-јуртыбыста јӱргенис пе, оноҥ чыгып јатканыс па, Кайраканга јараарга тыҥ кӱӱнзеп јадыбыс+. 10Кажы ла кижи эт-канда јӱрӱп, јакшыны эмезе јаманды эткениле аларга, ончобыс Христостыҥ јаргызы алдында турар учурлу+.

Кудайла јаражыгар

11Анайдарда, Кайраканнаҥ айаарын билип, улусты бӱдӱндирип јадыбыс. Кудайга бис ачык. Не улус болгонысты јӱректеригерде шӱӱрге слерге де ачык деп, иженип турубыс+. 12Слердиҥ алдыгарда бойыбысты ойто катап кӧргӱзип турганыс бу эмес. Јӱрегинде барыла эмес, тыш немелерле мактанып јӱрген улуска айдар сӧзигер бар болзын деп, слерге бисле мактанар арга берип турубыс+. 13Санаабыс ордында эмес болзо, онызы Кудайга, санаабыс ордында болзо, онызы слерге+. 14Бисти Христостыҥ сӱӱжи ээлеп јат ине. Бис мынайда шӱӱйдис: бир кижи ончозы учун ӧлгӧн болзо, ончозы ӧлӱп калган+. 15Јӱрген улус бойлорына болуп јӱрбезин, олор учун ӧлӧлӧ тирилгенге болуп јӱрзин деп, Христос ончозы учун ӧлгӧн+.

16Оныҥ учун мынаҥ ары кемди де кижиниҥ кемјӱзиле билбезис. Башкыда Христосты кижи чилеп билген болзобыс, эмди билбезис. 17Анайдарда, Христостыҥ Бойындагы кижи – ол јаҥы јайаан. Јебрендези ӧдӱп калган, эмди ончозы јаҥы+. 18Мыны ончозын Кудай эткен. Ол бисти Иисус Христос ажыра Бойыла јараштырып, ӧскӧлӧрин Бойыла јараштырзын деп, биске јалчыланарын берген+. 19Анайып, Кудай улустыҥ јазыктарын тоого албай, Христос ажыра бу телекейдиҥ улузын Бойыла јараштырып, биске јараштырар сӧс берген+.

20Анайдарда, бис – Христоско болуп элчилер. Кудай Бойы бис ажыра кычырып јат. Христоско болуп сурап турубыс, Кудайла јаражыгар!+
21Бис Оныҥ Бойында Кудай актаган улус боло берзин деп, Ол кинчектӱ эмести биске болуп кинчек учун тайылга эдип койгон+.

6

Кудайдыҥ јакшылыгын алыныгар

6^1Бис, Кудайга кожо иштеп турган улус, слерди јайнап турубыс: Кудайдыҥ јакшылыгын темей албагар+. 2Ол айдат:

«Сени јарамыкту ӧйдӧ уктым,
сеге аргадаштыҥ кӱнинде болуштым».

Бат эмди јарамыкту ӧй, бат эмди аргадаштыҥ кӱни једип келди.

3Јалчы болуп јӱргенистеҥ кем де јик таппазын деп, кемге де кандый да буудак этпейдис. 4Карын, ончозында бойыбысты Кудайдыҥ јалчылары деп кӧргӱзедис: узакка чыдажып турганыста, тӱбекке тӱшкенисте, не-немедеҥ тутакту јӱргенисте, уур-кӱч айалгаларга учураганыста,+
5бисти согуп, тӱрмелеп, истежип турганда, кӧп иштеп, уйкузы јок тӱндерди ӧткӱрип, торолоп турганыста; 6бис бойыбысты Кудайдыҥ јалчылары деп, арубысла, билимисле, турумкайысла, быйанзагысла, Агару Тынла, ару сӱӱжибисле, 7чындыктыҥ сӧзиле, Кудайдыҥ кӱчиле, оҥ ло сол колыбыста тудунган чынныҥ мылтык-јепселиле кӧргӱзедис+. 8Биске кӱндӱ де эдип, уйатка да тӱжӱрип турганда, јамандап та, мактап та турганда, бойлорысты Кудайдыҥ јалчылары деп кӧргӱзедис. Бисти тӧгӱнчи деп бодойдылар, је бис чындык+. 9Бисти таныбайдылар, је бис танылу. Бисти ӧлгӧн деп бодойдылар, је бат, бис тирӱ. Бисти кезедедилер, је бис ӧлбӧйдис+. 10Бисти ачуркандырадылар, је бис јаантайын сӱӱнип јӱредис. Бис јокту, је кӧп улусты байыдадыс. Бисте не де јок, је ончо немелерди ээлейдис+.

11Бис слерге ачыгынча айтканыс, Коринфтиҥ улузы, слерге јӱректерис кеҥиде ачык. 12Јӱректеристе слерге јаантайын јер бар, је слер биске јӱректеригерди јаап јадыгар. 13Балдарыма чылап айдып турум: биске андый ок каруу эдип, јӱректеригерди ачыгар!+

Бис – тирӱ Кудайдыҥ байзыҥы

14Кудайга бӱтпес улусла кожо бир комутка јегинбегер. Акту ла јарамас ортодо текши не де болор аргазы бар ба? Јарыкта караҥуйла текши не бар+? 15Христос ло Велиар[*] ортодо эп-јӧп болор аргазы бар ба? Эмезе бӱдӱп турган кижиде бӱтпес кижиле кандый ӱлӱӱ бар+? 16Кудайдыҥ байзыҥына чалулар келижер бе? Слер – тирӱ Кудайдыҥ байзыҥы, Кудайдыҥ мынайда айтканыла:

«Мен слерге келип јуртай берерим, ортогордо јӱрерим.

Мен слердиҥ Кудайыгар болорым,
слер Мениҥ калыгым болорыгар»+.
17«Оныҥ учун олордыҥ ортозынаҥ чыгып,
олордоҥ бӧлӱнигер, – деп, Кайракан айдат, –
ару эмеске тийбегер,
Мен слерди јуудып аларым».
18«Мен слерге Ада болорым,
слер Мениҥ уулдарым ла кыстарым болорыгар –

деп, кӱчтӱдеҥ кӱчтӱ Кайракан айдат».

7

Кудайга баштандырып турган ачурканыш

7^1Кару улузым, биске андый сӧс берилген. Анайдарда, Кудайдаҥ айап, бойыбысты бӱткӱлинче агару јӱрӱмге учурлап, эт-канды ла тынды быјарсыдып турган ончо немелердеҥ арутаналы+.

2Јӱректеригерде биске јер беригер! Бис кемге де јаман јетирбедис, кемге де коромјы этпедис, кемнеҥ де бойыбыска туза бедиребедис+. 3Слерди каарайын деп, мыны айдып турган эмезим. Мен башкыда да айткам ине: слер бистиҥ јӱректеристе, ӧлӱп јатсабыс та, јӱрзебис те бис слерле кожо+. 4Слерге сыраҥай ачыгынча айдадым: слерле сӱрекей мактанадым. Кӧп кыйналып та јӱрген болзобыс, бӱткӱлинче кооттонып, сӱӱнчиле толодым+. 5Македонияга келеристе, бойыбыста бир де энчӱ болбогон. Ончо јанынаҥ кыстадып, тыштынаҥ табарулар алганыс, јӱректеристе тӱймеен болгон+. 6Је Кудай базынчыкта јӱрген улусты кооттоп јат, Ол бисти де Титтиҥ келгениле кооттогон+. 7Јаҥыс та Титтиҥ келгениле кооттонгон эмезис, је слер оны кооттогоноорды угала, кооттондыбыс. Мени санап эригип, ыйлап, мениҥ јаныма бек тура бергенигер керегинде айдарда, оноҥ тыҥ сӱӱнгем.

8Оныҥ учун самарамла слерди ачуркандырган болзом, санааркабай јадым. Санааркаар да эдим, нениҥ учун дезе самара слерди кыска да ӧйгӧ болзо ачуркандырган+. 9Эмди дезе сӱӱнип јадым, ачурканганыгар учун эмес, оныгар слерди Кудайга баштандырганы учун. Слер Кудайга болуп ачуркандыгар. Анайып слерге бир де коромјы этпедис. 10Кудайга болуп ачурканган кижи аргадалайын деп, Кудайга санааркабай баштанат. Је бу телекейдиҥ улузы чылап ачурканганда, онызы ого ӧлӱмди экелет+. 11Кӧрзӧгӧр, Кудайга болуп ачурканганыгар слерге нени этти: канайып кичееҥкей болуп калдыгар, канайып бойыгарды актаарга јӱткӱдигер, канайып санааркадыгар, канайып айап јӱрдигер, канайып јӱрегерге јуук алындыгар, канайып бурулу кижини кезедерге кӱӱнзедигер. Мыныҥ ончозыла бойыгарды ару деп кӧргӱстигер.

12Анайдарда, слерге бичиген де болзом, јаман да эткен кижиге болуп эмес, јаман да эдилген кижиге болуп эмес, карын, Кудайдыҥ алдында слерге болуп кандый кичееҥкей болгонысты бойыгар кӧрзин деп бичидим+. 13Мынызыла бис слердиҥ коодыгарла кооттондыбыс. Јаҥыс та кооттонгон эмезис, је оноҥ артык Титтиҥ сӱӱнчизиле сӱӱндибис. Ончогордыҥ шылтузында ол токынал алган. 14Оныҥ алдында слерди мактап, уйатка калбадым. Карын, слерге ончозын чынды айткан эдибис, анайда ок оныҥ алдында слерди мактаганыс база чын болуп калган. 15Ончогордыҥ уккур болгоныгарды, оны айап ла тооп уткыганаарды эске алынганда, ол слерге јӱрегиле там тартылат. 16Ончозында слерге бӱдӱмјилӱ болор аргам барына сӱӱнип турум.

8

Кысканбазы ла агаруларга јалчы болуп јӱрери

8^1Карындаштар! Македонияныҥ серкпелерине Кудай берген јакшылыкты билигер деп турубыс: 2олор ачу-коронло улу ченелтелер ӧдӱп јадылар, је сӱӱнчиле артыктай толо. Тӱреҥиде јӱрӱп јадылар, је улуска кӱӱнзегиле бай+. 3Олор бойлоры кӱӱнзеп, арга-кӱчи јеткенин, арга-кӱчи јетпезин де берген деп, керелеп турум+. 4Олор јакшылыкту болуп, агаруларга болужарында туружарга, бисти сӱрекей сурагандар+. 5Је неге иженгенистеҥ кӧпти эдип, бойлорын бойлоры бергендер. Олор бойлорын озо Кайраканга, оноҥ, Кудайдыҥ табыла, биске де бергендер. 6Оныҥ учун слерде бойы баштаган быйанду керекти тӱгессин деп, Титти сураганыс+. 7Слерде ончозы артыктай: бӱдедигер, слерде Кудайдаҥ сӧс лӧ билгир бар, ончозында кичеенип јадыгар. Слерде бистеҥ алган сӱӱш бар. Андый болгондо, бу да јакшылыкта артыктай болыгар+.

8Мен јакарбай јадым, је ӧскӧ улустыҥ кичеенгенин айдып, сӱӱжигердиҥ чындыгын ченейдим+. 9Слер Иисус Христос Кайраканыстыҥ јакшылыгын билер эмейигер. Ол бай болгон, Бойыныҥ јоктузыла слерди байызын деп, слерге болуп јоксыраган+. 10Слерге јӧп айдып турум. Бу керек слерге тузалу болор. Оны јаҥыс та эдип баштаган эмезигер, је былтырдаҥ бери эдерге кӱӱнзедигер+. 11Бу ишти учына јетире эдигер. Нени тыҥ кӱӱнзеп јадыгар, анайып тыҥ кӱӱнзеп учына јетире чыгыгар. 12Берерге кӱӱнзеп турган болзогор, слерде барынаҥ алып јадылар, слерде јогынаҥ эмес+. 13Ӧскӧ улуска јеҥил, слерге дезе уур-кӱч болбос, теҥ болор учурлу. 14Эмди бойыгардыҥ артыкташканынаҥ олордо не јетпезин берер аргагар бар. Оноҥ олордо артыктажып турза, олор слерде не јетпезин берер. Анайып теҥ болор+. 15Бичилгениле:

«Кӧп јууган кижиде артыгы јок болгон;
ас јууган кижиде јетпези јок болгон».

16Кудайга баш болзын, Ол Титтиҥ јӱрегине слерге андый кичеемел эдер кӱӱн салган. 17Титти сураган да болзом, ол бойы тыҥ кӱӱнзеп, слерге бойыныҥ кӱӱниле барды. 18Оныла кожо анайда ок бир карындашты ийдис. Сӱӱнчилӱ Јарга иштеп јӱргени учун оны ончо серкпелер јарадып јадылар. 19Анайда ок, бу быйанду ишти бӱдӱрзин деп, оны серкпелер бисти ӱйдежип јӱрзин деп туткандар. Бис Кайраканныҥ магына иштеп, мыны тыҥ кӱӱнзеп эдип јадыбыс. 20Андый кӧп сыйларла нени эдип турганыгар јанынаҥ кем де каарып айдып болбозын деп кичеенедис. 21Јаҥыс та Кайраканныҥ алдында эмес, улустыҥ да алдында јакшы кылынарга кичеенедис. 22Олорло кожо база бир карындажысты ийдис. Оныҥ кичееҥкей болгоны кӧп айалгаларда ченелген. Эмди ол слерге тыҥ бӱдӱмјилӱ болуп, там кичеенет. 23Тит керегинде айтса, ол мениҥ јолдожым ла слерде кожо иштеп турган кижим болор. Арткан карындаштарыс керегинде айтса, олор – серкпелердиҥ элчилери, олор ажыра Христос макталат. 24Анайдарда, ончо серкпелер олорго карузып турганыгарды кӧрӱп, слерле јолду мактанып турганысты билип алзын+.

9

9^1Агаруларга болужатаны керегинде слерге база бичибезем де кем јок –+
2болужарга кӱӱнзеп турганыгарды билерим. Македониядагы карындаштар алдына слерди мактап, Ахаия былтырдаҥ бери болужарга белен деп, олорго айдарымда, слердиҥ кичеенип турганыгар кӧп карындаштарды бого кӱӱнзеткен. 3Слерди мактаганым бу учуралда темей болуп калбазын деп, мениҥ айтканымла, слерди белен болзын деп, мен карындаштарды ийгем+. 4Мениле кожо Македониядаҥ карындаштар келзе, белен эмезигерди кӧрбӧзин. Ол тушта слерге бӱдӱмјилӱ болуп, уйатка каларыс. Слер керегинде айтпай да јадым. 5Оныҥ учун мынайда шӱӱдим: карындаштар слерге кӱн-эртеде барала, мынаҥ озо берер болгон сыйыгарды белетеп койзын деп сураар керек. Ол тушта сыйыгарды албанла эмес, бойыгардыҥ кӱӱнигерле берип турган болорыгар.

6Мыны сананып јӱригер: кысканып ӱрендеп турган кижи ас тӱжӱм јууп алар; кысканбай ӱрендеп турган кижи кӧп тӱжӱм јууп алар+. 7Кажы ла кижи јӱреги ого айтканыла, ачурканбай, албан јокко берзин, не дезе сӱӱнип берип турган кижиге Кудай буурзап јат. 8Слерди јаантайын ла ончозында јеткилдӱ болуп, кандый ла быйанду керекти артыктай этсин деп, Кудай слерге кандый ла јакшылыкты артыктай берер аргалу+. 9Бичилгениле:

«Кысканбай, тӱреҥилерге ӱлеп берген,
оныҥ акту керектери ӱргӱлји чакка јӱрет».

10Ӱрендеечиге ӱрен, јизин деп, калаш берип турганы дезе, слерге де артыктай ӱрен берип, акту керектеригердиҥ тӱжӱмин арбынду эдер. 11Ончо немеде бай боло берип, кысканбай берер аргалу болорыгар. Анайып, кӧп улус бис ажыра алган сыйлар учун Кудайга алкыш-быйанын јетирер+. 12Нениҥ учун дезе анайда эдип ле јалчы болуп, агарулардыҥ керексингенин јеткилдеп јадыгар. Је анайда ок кӧп улусты Кудайга арбынду алкыш-быйан јетирерге кӱӱнзедип јадыгар. 13Олор бу иштиҥ турултазын кӧрӱп, Кудайды алкайдылар. Христостыҥ Сӱӱнчилӱ Јарына уккур болуп, оны јӱрӱмигерде бӱдӱрип, олорло, ончозыла кысканбай ӱлежип јадыгар+. 14Олор слер учун слерге јӱректери тартылып мӱргиир, нениҥ учун дезе слерге Кудай Бойыныҥ арбынду јакшылыгын берген. 15Кудайдыҥ сӧслӧ айдып болбос сыйы учун Ого баш болзын!

10

Бис Кудайдыҥ мылтык-јепселиле јуулажадыс

10^1Мен, Павел, ортогордо јӱргемде јобош, слердеҥ ыраакта јӱргемде кату бойым, јобош ло јымжак Христоско болуп слерди сурап турум:+
2слерге келзем, мени катуландырбагар, нениҥ учун дезе тегин кижиниҥ сананганыла кылынып јадыс деп, бис керегинде сананып јӱрген кезик улуска кату да болорым+. 3Бис улус ортодо јӱрӱп, улус чылап јуулашпайдыс, 4нениҥ учун дезе кижиниҥ эмес, Кудайдыҥ мылтык-јепселиле јуулажадыс. Ол шибеелерди јайрадар кӱчтӱ+. 5Кудайды билип аларга удурлажып турган тӱп-шӱӱлтелерди ле улуркашты јайрадып, кандый ла умзанышты Христоско уккур эдерге олјолойдыс. 6Бис, сыраҥай уккур боло берзегер, уккур эмес кандый ла кижини кезедерге белен.

7Слер керектиҥ тыш јанын кӧрӱп јадыгар ба? Бойын Христостыйы деп бӱдӱмјилӱ кижи сананып кӧрзин. Ол Христостыйы болзо, бис те Христостыйы+. 8Бисте бар јаҥла артыктай мактанып турган болзом, уйатка калбас эдим. Бу јаҥды биске Кайракан берген ине, јоголторго эмес, слерди тыҥытсын деп берген+. 9Слерди самараларла коркыдып турум деп, мен керегинде сананбазын. 10Кем де айдат: «Самараларда ол кату ла кӱчтӱ. Је бойы кӧрӱнип келгенде, чине јок, айткан сӧзи неге де турбас»+. 11Андый кижи билип јӱрзин: ортогордо јок тужыбыста самараларда кандый эдибис, ортогордо јӱргенисте керекте андый ла болорыс.

12Бойлорын бойлоры кӧргӱзерин сӱӱйтен улусла бойлорысты теҥдеерге эмезе тӱҥейлеерге тидинбейдис. Олор аайлабай, бойлорын бойлорыныҥ кемјӱзиле кемјип, бойлорын бойлорыла тӱҥейлеп јадылар. 13Бис дезе ӧйинеҥ ӧткӱре мактанбазыс. Је Кудай биске берген керектердиҥ кирезиле мактанарыс. Бис бу керектерле слерге јеткенис. 14Слерге келбеген болзобыс, мактанганыс ӧйинеҥ ӧткӱре болор эди. Је бис Христостыҥ Сӱӱнчилӱ Јарын јарлап, слерге јеткенис. 15Бис, анаар ла, ӧскӧ улустыҥ иштериле мактанбай јадыс, је бӱдӱп турганыгар тыҥыган сайын ортогордо оноҥ кӧп керектер эдерис деп, иженип турубыс. 16Ол тушта слердеҥ арыгы јерлерде Сӱӱнчилӱ Јарды јарлап, ӧскӧ улус эткен керектерле мактанбазыс. 17Мактанып турган кижи, Кайраканла мактанзын+.
18Бойын бойы мактап турган кижи эмес, карын, Кайраканга мактатканы јарамыкту ине+.

11

Тӧгӱн апостолдор керегинде

11^1Керсӱ эмес болгоныма бир эмеш чыдамкай болгон болзогор кайдат! Је слер меге чыдажып јадыгар+. 2Мен слерди Кудайдыҥ кӱнӱркежиле кӱнӱркеп јадым, нениҥ учун дезе слерди бир Кижиле – Христосло кол алыштыргам, Ого ару ла јек јок кысты чылап табыштырайын деп+. 3Евала болгоны слерле болор деп коркыйдым. Оны јылан бойыныҥ сӱмезиле тӧгӱндеп койгон. Анайып слердиҥ де санаагар ӱрелип, Христостыҥ Бойында ачык-јарык ла ару болуп артпай барарыгар деп коркыйдым+. 4Кандый да кижи келип, бис јарлыктабаган ӧскӧ Иисусты јарлыктаганда, ого чыдажып јадыгар. Бистийинеҥ башка ӧскӧ тынды, эмезе ӧскӧ Сӱӱнчилӱ Јарды алып турганыгарда, чыдажып јадыгар+.

5Мен эҥ улу апостолдордоҥ бир де јӱдек эмезим деп сананып јадым+. 6Айса болзо, тилим чечен эмес, је менде билгир бар. Мыны слердиҥ алдыгарда ончозында иле кӧргӱстис+. 7Айса болзо, слерди бийиктедерге, бойымды јабызатканым кинчек пе? Јал албай, слерге Кудайдыҥ Сӱӱнчилӱ Јарын јарлагам+. 8Слерге јалчы болойын деп, ӧскӧ серкпелердеҥ болуш алып, олорго коромјы эткем. 9Слерге келеримде, не-немедеҥ тутакту да јӱрген болзом, кемге де јӱк болбодым. Керектӱ не-немеле Македониядаҥ келген карындаштар болушкан. Мен слерге качан да јӱк болбоско албадангам, мынаҥ да ары албаданарым+. 10Христостыҥ чындыгы мениҥ бойымда: мактанып турганымды Ахаияныҥ талаларында менеҥ кем де айрыбас+. 11Нениҥ учун анайып эдип јадым? Слерге карузып турганым учун болор бо? Карузып турганымды Кудай билер. Је эдип јӱргенимди оноҥ ары эдерим. 12Бис чилеп эдип турус деп, мактанар шылтак бедиреген улуска шылтак бербезим. 13Бу улус – тӧгӱн апостолдор, куурмакчы ишчилер. Олор јӱк ле Христостыҥ апостолдорыныҥ бӱдӱмин алынадылар+. 14Мыны незин кайкаар? Сатана бойы јарыктыҥ ангелиниҥ бӱдӱмин алынат+. 15Анайдарда, оныҥ јалчылары да чынныҥ јалчыларыныҥ бӱдӱмин алынып турган болзо, бого незин кайкаар? Је олордыҥ учы-тӱби эткен керектериле болор+.

Павел, апостол болгон бойы, кыйналат

16База айдарым: мени керсӱ эмес деп бодобогор. Бодоп турган болзогор, мени керсӱ эмес кижини чилеп кӧрӱп, база эмеш мактанарга беригер+. 17Айдып турганым, Кайраканнаҥ эмес чилеп айдып турганым ол. Је мынайда бӱдӱмјилӱ мактанып, мыны керсӱ эмес кижи чилеп айдадым. 18Кӧп улус кижиниҥ керектериле мактанып турганы чылап, мен де мактанарым+. 19Слер, керсӱ бойыгар, керсӱ эмес улуска кӱӱнзеп чыдажып јадыгар ине+. 20Кандый бир кижи слерди кулданганда, тӱреткенде, слердеҥ алып турганда, алдыгарда јакшыркаганда, јӱзигерге соккондо, чыдажып јадыгар+. 21Кезик улуска уйатту болзын деп айдарым: бого кӱчис јетпеген. Кем де неле де мактанарга тидинзе, – керсӱ эмес чилеп айдадым, – мен де тидинерим. 22Олор еврейлер бе? Мен база. Израильдиҥ калыгы ба? Мен база. Авраамныҥ калдыктары ба? Мен база+. 23Христостыҥ јалчылары ба? Јӱӱлгек кижи чилеп айдадым: мен олордоҥ кӧп јалчы болуп иштеп јадым. Олордоҥ кӧп иштеп, јобогом, кӧп тӱрмелеткем, кеминеҥ кӧп соктыргам, кӧп катап ӧлӱмниҥ кырында болгом+. 24Иудейлердеҥ беш катап одус тогус камчы алгам, 25ӱч катап чыбыктаткам. Бир катап ташла шыбалаткам, јӱзӱп барадарымда, керептер ӱч катап чӧҥгӧн, арайдаҥ калгам, тӱнди, тӱшти ачык талайда ӧткӱргем+. 26Улайын јорыктап јадым, мени јаантайын јеткер сакыйт: сууларда, тонокчылардаҥ, јаҥыс јердиҥ улузынаҥ, ӧскӧ калыктардаҥ, калада, куба чӧлдӧ, талайда, тӧгӱн карындаштар ортодо+. 27Јоболтолу иштеп јадым, улайын уйуктабайдым, торолойдым, суузайдым, улайын курсак јибейдим, соокко тоҥодым, кийим јок јӱредим+. 28Мыныҥ ончозынаҥ башка, кӱнӱҥ сайын ончо серкпелер керегинде сананып, олорго кичеемел эдип јадым. 29Кем де уйадайт, мен уйадабай јадым эмеш пе? Кем де бӱдӱрилип, јыгылат, ол учун јӱрегим сыстабайт па+?

30Мактанар учурлу болзом, чине јогымла мактанарым. 31Кудай, Иисус Христос Кайраканыстыҥ Адазы, тӧгӱндебей турганымды билер. Ого ӱргӱлји чакка баш болзын!

32Дамаскта Арета каанда иштеген башкараачы мени тудуп аларга, каланы каруулдаган. Је мени стенедеги кӧзнӧктӧҥ каламала тӱжӱрип ийгендер. Мен оныҥ колынаҥ уштылгам+.

12

Павелдиҥ кӧрӱлтелери ле ачылталары

12^1Тузазы јок то болзо, мактанарга келижет. Кайракан берген кӧрӱлтелерге ле ачылталарга кӧчӧйин+. 2Христостыҥ бир кижизин билерим. Бу кижи он тӧрт јыл мынаҥ озо ӱчинчи теҥериге ала койылып кӧдӱрилген. Ол эт-канду болгон бо, эт-кан јок болгон бо, онызын билбезим, јаҥыс Кудай билер. 3Эйе, андый кижини билерим. Эт-канду ба, эмезе эт-кан јок болгон бо, онызын билбезим, јаҥыс Кудай билер, – 4ол райга апарылып, кижи айдып болбос сӧстӧр уккан. 5Андый кижиле мактанарым. Јаҥыс чине јогымла мактанарымнаҥ башка, бойымла мактанбазым. 6Мактанзам да, керсӱ эмес болбозым, нениҥ учун дезе чынды айдарым. Је мен тудунып јадым. Менеҥ нени кӧрӱп эмезе нени угуп турганына кӧрӧ, мен керегинде кижи артык сананбазын деп турум.

7Кудайдаҥ кӧп ачылталар алганымла јакшыркабазын деп, эди-каныма «тегенек» – сатананыҥ элчизи берилген. Ол мени јакшыркабазын деп, кыйнаарга берилген. 8Оны менеҥ айрызын деп, Кайраканды ӱч катап јайнагам. 9Је Ол меге айткан: «Сеге Мениҥ јакшылыгым јеткил, нениҥ учун дезе сен чине јок тужыҥда Мениҥ кӱчим толо кемине једет». Оныҥ учун мениҥ бойымда Христостыҥ кӱчи јӱрзин деп, чине јогымла оноҥ кӧп кӱӱнзеп мактанарым. 10Оныҥ да учун Христоско болуп чине јок тужымда, јамандаткамда, не-немедеҥ тутакту јӱргемде, истеткемде, уур-кӱчтерге учурагамда, болорзынып јадым. Нениҥ учун дезе чине јок тужымда мен кӱчтӱ+.

Бойыгарды бойыгар ченегер

11Мен мактанып, керсӱ эмес болуп калдым. Слер мени андый эттигер. Је слерге мени мактаар керек болгон. Мен неге де турбас та болзом, эҥ улу апостолдор менеҥ незиле де артык эмес+. 12Мен апостол болгоным не ле чыду, билдилер, кайкалдар ла кӱчтер ажыра кӧргӱзилген+. 13Айдарда, ӧскӧ серкпелерге кӧрӧ слерге не јетпей јат? Айса болзо, слерге кош-јӱк болбогоным јетпей турган болор бо? Бу учун бурумды таштагар+.

14Бат, слерге ӱчинчи катап барарга белетенип јадым. Мен слерге кош-јӱк болбозым. Меге слердийи эмес, слер бойыгар керек. Ада-энезине балдары јӧӧр эмес, карын, ада-энези балдарына јӧӧйтӧн учурлу+. 15Мен не барымды кӱӱнзеп кородып, слерге болуп бойымды бойым кородып койорым. Слерге тыҥ карузып турган болзом, слер меге ас карузырыгар ба+?

16Слерге уур јӱк болбогон болойын, је мен, сӱмелӱ бойым, слерди куурмактап алгам+. 17Је слерге ийген улузымныҥ кемизи де ажыра слердеҥ бойыма нени де алдым ба? 18Мен Титти сурап, оныла кожо карындаштардыҥ бирӱзин ийген эдим. Тит слердеҥ бойына нени-нени алды ба? Бир санаа-шӱӱлтелӱ болуп эдип јӱрбедис пе? Бир јолло баспадыс па+?

19Бис слердиҥ алдыгарда јаҥыс ла актанып јадыбыс деп, база сананып турган болдыгар? Кару улузым, бис, Христостыҥ улузы, Кудайдыҥ алдында айдып, мыны ончозын слерди тыҥыдарга эдип јадыбыс+. 20Слерге келзем, слерди кӧрӧйин дегенимдий эмес болуп каларыгар деп, анайда ок мени кӧрӧйин дегенеердий эмес болуп каларым деп, коркып јадым. Сӧс блаажып, кӱйӱнижип, чугулданыжып, керижип, јамандажып, коптожып, улуркажып, аайы-бажы јок јӱргенигерди кӧрӧрим бе? 21Слерге ойто келзем, Кудайым слердиҥ алдыгарда мени базынар ба? Ол тушта башкыда кинчек эдип, быјар, балыр, јӧй јӱрӱм јӱрӱп, кинчегин алынбаган кӧп улус учун кородоп ыйлаарым+.

13

13^1Слерге ӱчинчи катап барып јадым. Кандый ла керек эки эмезе ӱч кижи керелегенде кӧрӱлет+.
2Экинчи катап келип турарымда, кинчек эткен улуска, арткан ончо улуска озолондыра айткам, эмди слерде јок тужымда бичип турум: ойто келзем, олорды килебезим. 3Мен ажыра чындаптаҥ Христос айдып туру ба деп, слерге кӧргӱзерин тыҥ кӱӱнзеп јадыгар. Ол слерге чине јок эмес, је Ол слердиҥ бойыгарда кӱчтӱ. 4Ол чине јок тужында керилген, је Ол Кудайдыҥ кӱчиле тирӱ. Бис те Христос чылап ок чине јок, је слерге болуп Кудайдыҥ кӱчиле Оныла кожо јӱрерис+.

5Чындаптаҥ бӱдӱп турганыгар ба деп, бойыгарды бойыгар ченегер, бойыгарды бойыгар шиҥдегер. Эмезе бойыгарда Иисус Христос јӱрӱп јат деп, бойыгарды бойыгар билбейдигер бе? Андый эмес болзо, ченелтени ӧдӱп албаган болороор бо? 6Бис дезе ченелтени ӧткӧнисти билип аларыгар деп, иженип турум. 7Слерди бир де јаманды этпезин деп, Кудайга мӱргийдис. Ченелтени ӧткӧнис деп, бойыбысты кӧргӱзерге мынайда эдип турган эмезис, је оны ӧдӱп албаганыс деп билдирзе де, јакшыны эдигер деп кӱӱнзейдис. 8Бистиҥ кӱчибис чындыкка удура эмес, чындык учун. 9Бис чине јок, слер кӱчтӱ тужыгарда сӱӱнип јадыбыс. Ол учун, слерди тӱзелзин деп мӱргийдис+. 10Оныҥ учун ортогордо јок тужымда мыны бичип јадым. Слерге келзем, јаҥды тузаланып, кату болор кӱӱним јок. Бу јаҥды Кайракан тутсын деп берген, јайратсын деп эмес+.

Адакы јакылталар

11Адакыда, карындаштар: сӱӱнигер, толо кемине једигер, бой-бойыгарды кӧкӱдигер, санаагар јаҥыс болзын, амыр-энчӱ јӱригер. Ол тушта сӱӱштиҥ ле амырдыҥ Кудайы слерле кожо болор+.

12Бой-бойыгарла агару окшошло эзендежигер. Слерге ончо агарулар эзен айдып турулар+.

13Иисус Христос Кайраканыстыҥ јакшылыгы, Ада Кудайдыҥ сӱӱжи ле Агару Тынныҥ бирлиги ончогорло кожо болзын. Аминь.

* 1:20 1:20 «Андый ла болзын».

* 3:3 3:3 Эртеги Кереестиҥ ӧйинде Кудайдыҥ јакылталары јалбак таштарда бичилген.

* 6:15 Еврей сӧс. Кӧрмӧстиҥ база бир ады.

+ 1:1 Апостолдордыҥ керектери 18:1-17

+ 1:3 Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:3, Ефестегилерге 1:3

+ 1:5 Римдегилерге 8:17, Филиппыдагыларга 3:10, Колоссыдагыларга 1:24

+ 1:6 2 Тимофейге 2:10

+ 1:8 Апостолдордыҥ керектери 19:23, 1 Кор. 15:32

+ 1:9 2 Кор. 4:14

+ 1:10 Апостолдордыҥ керектери 12:11, Апостолдордыҥ керектери 14:19-20, Апостолдордыҥ керектери 21:32-33, Апостолдордыҥ керектери 27:44

+ 1:11 Римдегилерге 15:31, 2 Фессалоникадагыларга 3:2, Апостолдордыҥ керектери 12:5, Ефестегилерге 6:18

+ 1:12 Апостолдордыҥ керектери 23:1, 2 Тимофейге 1:3, 1 Кор. 2:4, 1 Кор. 2:13

+ 1:13 1 Кор. 1:8, 1 Фессалоникадагыларга 4:16-18, 1 Фессалоникадагыларга 2:19-20

+ 1:15 1 Кор. 4:19

+ 1:16 Апостолдордыҥ керектери 19:21, 1 Кор. 16:5

+ 1:18 1 Кор. 1:9

+ 1:19 Апостолдордыҥ керектери 15:22, Апостолдордыҥ керектери 16:1

+ 1:20 1 Кор. 14:16, Ачылта 3:14

+ 1:22 2 Кор. 5:5, Еврейлерге 6:11, Ефестегилерге 1:13

+ 1:23 Римдегилерге 1:9, Галаттарга 1:20, Филиппыдагыларга 1:8, 1 Фессалоникадагыларга 2:5

+ 2:2 2 Кор. 7:8
+ 2:4 2 Кор. 7:12
+ 2:6 1 Кор. 5:4-5
+ 2:11 Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:8

+ 2:12 Апостолдордыҥ керектери 16:8, Апостолдордыҥ керектери 20:6

+ 2:13 2 Кор. 7:6, 2 Кор. 8:6, 2 Кор. 12:18

+ 2:14 Колоссыдагыларга 2:15

+ 2:15 1 Кор. 1:18, Ефестегилерге 5:2, Филиппыдагыларга 4:18

+ 3:1 Апостолдордыҥ керектери 18:27, 1 Кор. 16:3

+ 3:6 Лк. 22:20, Ефестегилерге 3:7, Колоссыдагыларга 1:23, Римдегилерге 2:27, Ин. 6:63

+ 3:14 Мк. 6:52, Апостолдордыҥ керектери 15:21

+ 3:17 Ин. 4:24, Ин. 8:32, Иаковтыҥ самаразы 2:12, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:16, Римдегилерге 6:18, 1 Кор. 7:22, Галаттарга 5:1

+ 3:18 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:2, Римдегилерге 8:29, Филиппыдагыларга 3:21

+ 4:1 2 Кор. 3:6
+ 4:2 2 Кор. 2:17, 1 Фессалоникадагыларга 2:3
+ 4:3 2 Кор. 3:14, 2 Кор. 2:15

+ 4:4 Ин. 12:31, Колоссыдагыларга 1:15, Еврейлерге 1:3

+ 4:5 Мк. 10:43, 1 Кор. 9:19
+ 4:7 Римдегилерге 9:21-22, 1 Кор. 2:5
+ 4:8 2 Кор. 7:5
+ 4:9 Ин. 15:20
+ 4:10 Римдегилерге 6:5
+ 4:11 2 Кор. 6:9
+ 4:14 1 Фессалоникадагыларга 4:14
+ 4:16 Римдегилерге 12:2, Ефестегилерге 4:23
+ 4:17 Римдегилерге 8:18
+ 4:18 Римдегилерге 8:24, Еврейлерге 11:1
+ 5:2 Римдегилерге 8:23
+ 5:3 1 Кор. 15:53
+ 5:5 2 Кор. 1:22, Ефестегилерге 1:14
+ 5:7 2 Кор. 4:18
+ 5:9 Колоссыдагыларга 1:10

+ 5:10 Мф. 25:31-32, Апостолдордыҥ керектери 10:42, Римдегилерге 14:10

+ 5:11 2 Кор. 4:2
+ 5:12 2 Кор. 3:1, 2 Кор. 11:16, 2 Кор. 12:1
+ 5:13 Мк. 3:21, 2 Кор. 11:1
+ 5:14 Римдегилерге 5:15

+ 5:15 Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:2, Римдегилерге 14:7-8

+ 5:17 Римдегилерге 6:4, Ачылта 21:5

+ 5:18 Римдегилерге 5:10-11, Колоссыдагыларга 1:20

+ 5:19 Римдегилерге 4:8

+ 5:20 Ефестегилерге 6:20

+ 5:21 Ин. 8:46, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:22, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:5, Еврейлерге 4:15, Римдегилерге 8:3, Римдегилерге 1:17, Римдегилерге 4:25, 1 Кор. 1:30

+ 6:1 1 Кор. 3:9

+ 6:4 Апостолдордыҥ керектери 9:16, Апостолдордыҥ керектери 16:23, Апостолдордыҥ керектери 17:5, 2 Кор. 11:23-27

+ 6:7 2 Кор. 10:4, Ефестегилерге 6:11-17
+ 6:8 Римдегилерге 3:8
+ 6:9 2 Кор. 4:11
+ 6:10 Ин. 16:22, Апостолдордыҥ керектери 3:6
+ 6:13 1 Кор. 4:14

+ 6:14 Ефестегилерге 5:7, Иоанныҥ 1-кы самаразы 1:6

+ 6:15 1 Кор. 10:21
+ 6:16 Ефестегилерге 2:21, 1 Кор. 3:16-17,
+ 7:1 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:3
+ 7:2 Апостолдордыҥ керектери 20:33
+ 7:3 Филиппыдагыларга 1:7
+ 7:4 Колоссыдагыларга 1:24
+ 7:5 2 Кор. 2:13, 2 Кор. 4:8

+ 7:6 2 Кор. 1:4, 2 Кор. 2:13, 2 Кор. 8:6, 2 Кор. 12:18

+ 7:8 2 Кор. 2:2-4
+ 7:10 Мф. 5:4,
+ 7:12 1 Кор. 5:1-2, 2 Кор. 2:4
+ 8:2 Мк. 12:44
+ 8:3 1 Кор. 16:2
+ 8:4 Римдегилерге 15:26
+ 8:6 2 Кор. 2:13, 2 Кор. 7:6
+ 8:7 1 Кор. 1:5
+ 8:8 1 Кор. 7:6

+ 8:9 Иаковтыҥ самаразы 2:5, Филиппыдагыларга 2:6-7

+ 8:10 1 Кор. 7:25
+ 8:12 Мк. 12:43-44, Лк. 21:3
+ 8:14 Апостолдордыҥ керектери 4:34
+ 8:24 2 Кор. 7:4
+ 9:1 Римдегилерге 15:25
+ 9:3 2 Кор. 8:6, 1 Кор. 16:2
+ 9:6 Лк. 6:38, Галаттарга 6:7
+ 9:8 Филиппыдагыларга 4:19
+ 9:11 1 Кор. 1:5
+ 9:13 Мф. 5:16, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:12
+ 10:1 Мф. 11:29
+ 10:2 1 Кор. 4:21, 2 Кор. 13:2, 2 Кор. 13:10
+ 10:4 2 Кор. 6:7, Ефестегилерге 6:11
+ 10:7 1 Кор. 3:23, Галаттарга 3:29
+ 10:8 2 Кор. 13:10
+ 10:10 1 Кор. 1:17
+ 10:17 1 Кор. 1:31
+ 10:18 Римдегилерге 2:29, 1 Кор. 4:5
+ 11:1 2 Кор. 5:13
+ 11:2 Ефестегилерге 5:27, Ачылта 14:4
+ 11:3 Ин. 8:44, 1 Тимофейге 2:14
+ 11:4 Галаттарга 1:6
+ 11:5 2 Кор. 12:11
+ 11:6 1 Кор. 1:17, 2 Кор. 10:10
+ 11:7 1 Кор. 9:18
+ 11:9 2 Кор. 12:13, Филиппыдагыларга 4:15
+ 11:10 Римдегилерге 9:1, 1 Тимофейге 2:7

+ 11:13 Филиппыдагыларга 1:15, Апостолдордыҥ керектери 20:30, Петрдыҥ 2-чи самаразы 2:1, Ачылта 2:2

+ 11:14 Галаттарга 1:8
+ 11:15 Филиппыдагыларга 3:19
+ 11:16 2 Кор. 5:12
+ 11:18 Филиппыдагыларга 3:3-4
+ 11:19 1 Кор. 4:10
+ 11:20 Галаттарга 2:4, Галаттарга 4:3

+ 11:22 Римдегилерге 11:1, Филиппыдагыларга 3:5

+ 11:23 1 Кор. 15:10, 2 Кор. 6:4-5

+ 11:25 Апостолдордыҥ керектери 16:22-23, Апостолдордыҥ керектери 14:19, Апостолдордыҥ керектери 27:41-44

+ 11:26 Галаттарга 2:4

+ 11:27 Апостолдордыҥ керектери 18:3, 1 Фессалоникадагыларга 2:9, 2 Фессалоникадагыларга 3:8, 1 Кор. 4:11

+ 11:29 1 Кор. 9:22

+ 11:32 Апостолдордыҥ керектери 9:24-25

+ 12:1 2 Кор. 5:12, 2 Кор. 11:16, Галаттарга 1:12, Галаттарга 2:2, Ефестегилерге 3:3

+ 12:10 Мк. 10:30, Мф. 5:11-12, Римдегилерге 5:3

+ 12:11 1 Кор. 15:8-9, 2 Кор. 11:5

+ 12:12 Апостолдордыҥ керектери 15:12, Римдегилерге 15:19

+ 12:13 2 Кор. 11:9

+ 12:14 2 Кор. 13:1, 1 Кор. 10:33

+ 12:15 Филиппыдагыларга 2:17, Колоссыдагыларга 1:24, 1 Фессалоникадагыларга 2:8

+ 12:16 2 Кор. 11:9

+ 12:18 2 Кор. 8:6, 2 Кор. 8:18

+ 12:19 Римдегилерге 1:9, Римдегилерге 9:1, 1 Кор. 14:26

+ 12:21 1 Кор. 5:1, 1 Кор. 6:18
+ 13:1 2 Кор. 12:14, Мф. 18:16
+ 13:4 Римдегилерге 6:4
+ 13:9 1 Кор. 4:10
+ 13:10 2 Кор. 10:8

+ 13:11 Мк. 9:50, Римдегилерге 12:18, 1 Фессалоникадагыларга 5:13, Римдегилерге 15:33, Римдегилерге 16:16

+ 13:12 Римдегилерге 16:16, Филиппыдагыларга 4:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=ALT

Сӧзлик

Сӧзлик

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ј

7. Е

8. И

9. К

10. Л

11. М

12. Н

13. О

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. Ф

19. Х

20. Ы

21. Э

ААРОН – Моисейдиҥ аказы. Јӱк Аарон ло оныҥ ач-ӱрее калдыктары абыстап јӱрер јайаан-бычуулу, Израиль калыгы учун Кудайга тайылгалар эдер учурлу болгон. Моисейди, Эртеги Кереести кӧр.

АБЫС – Байзыҥдагы ишчи. Абыстыҥ тӧс молјузы Кудайга тайылга эдери болгон, анайда ок ол мӱргӱниҥ ӧскӧ дӧ молјуларын бӱдӱрген. Кудайдыҥ јакарганыла Израильде абыстар болуп јӱк Аарон угынаҥ таркаган улус иштегендер. Тайылга эдерин кӧр.

АВВА – арамейлеп Ада дегени. Анайып Иисусты ээчиде баштапкы христиандар Кудайга баштанатан. Мынызыла олор Кудайды сӱӱп тургандарын, Ого алкыш-быйанду ла Оноҥ камаанду болгондорын кӧргӱзетен.

АВЕЛЬ – Адам ла Еваныҥ уулы, Каинниҥ карындажы. Каинди кӧр.

АВРААМ – еврейлердиҥ ле бир кезек ӧскӧ калыктардыҥ улу адазы. Авраам Кудайга сӧсуккур, чындык болгон, оныҥ учун Авраамды «бӱдериниҥ адазы» дейдилер. Ӧрӧ турган Кудай Авраамныҥ калдыгы ажыра бастыра калыктарга алкыш jетирер деп, оныҥ калдыктары Ханаан деп jерди энчиленер деп, ого молjогон.

АГАРУ – Библияда агару дегени – аҥылаган, тегин керектерге эмес, Кудайга учурлалган; озо ло баштап, агару деп Кудайдыҥ Бойы керегинде айдылат, онойдо ок Кудайга учурлаган кандый ла неме: темдектезе, Байзыҥ, тайылга, сыйлар, Кудайга беринген улус.

АГАРУ БИЧИК – Јаҥы Кереесте Эртеги Кереестиҥ бичиктери анайда адалган. Эртеги Кереести кӧр.

АГАРУ ТЫН – Кудайдыҥ Тыны, Ада ла Уулла бирлик Кудай, Оныҥ jӱрӱм jайаачы кӱчи.

АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ – бӱдӱп турган кижи Кудайдыҥ Тыныла, Оныҥ кӱчиле толоры. Агару Тынла толгон кижи ажыра кӱч, ойгор, арга келип, Кудайдыҥ керектери эдилет.

АГАРЬ – Авраамныҥ Сарра-абакайында јӱрген эпши кул. Сарра бойы бала табардаҥ озо Агарь Авраамга уул таап берзин деген, оны Измаил деп адагандар. Је Измаил Авраамга Кудай берер бала эмес болгон учун Авраамныҥ калдыктарына Кудай береечи болуп молјогонды албаган.

АГРИППА (2-чи Ирод Агриппа) – 1-кы Ирод Агриппаныҥ уулы (Иродты кӧр). Ол Христос туулган соҥында 53–70 јылдарда Палестинаныҥ јарымыныҥ башчызы болгон.

АДА (Кудай јанынаҥ) – Иисус Христос Кудайды «Ада» деп адап, мынызыла Ада Кудайга тазыл-тамырыла, ӧзӧк-буурыла јуук болгонын ачыгынча кӧргӱзет. Иисус Христоско бӱдӱп турган кижи Кудайла колбулу болуп, Оны «Ада» деп адаар аргалу.

АДАМ – Кудай јайаган эҥ баштапкы кижи. Оноҥ Кудай Еваны јайаган. Адам ла оныҥ ӱйи Ева Кудайдыҥ јакарузын укпай, кинчек эткен баштапкы кижилер болгондор. Оноҥ ло бери улус эмдиге кинчек эткенче. Коринфтеги серкпеге 1-кы самарада Иисус Христос «калганчы Адам» деп адалган. Баштапкы Адам ончо улустыҥ улу адазы болуп, кажы ла кижиге эт-кандуга јӱрӱм берет. Иисус Христос, калганчы Адам, Ого бӱдӱп турган ончо улуска тыннаҥ јӱрӱм берет.

АКТААРЫ – грек сӧстиҥ чике учуры: бурулу эмес деп јарлаары. Оныҥ Јаҥы Кереесте салылган учуры: Ӧрӧ турган Кудай кижиниҥ кинчектерин таштап, оны бурулу эмес деп јарлап, Бойыныҥ алдында акту деп бодойт. Кудай кижини јаҥыс ла Иисус Христоско оныҥ бӱткени учун актайт. Кудайга беринерин, акту болорын кӧр.

АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ – кара јаҥдулар анайда кулдарла, ороонныҥ кандый бир окылу ижинде туружатан улусла, анайда ок гаремдерде иштейтен улусла эдетен. Акталайтан чӱм-јаҥ еврейлерде јок болгон, нениҥ учун дезе мыны Кудай јаратпай турган.

АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ (гректеп дикайосуне) – 1. Кудай јанынаҥ учуры: Кудай јаантайын чынла, чындыкла башкарынат. 2. Кижи јанынаҥ: кижи Кудайла чын колбуда јӱрери. «Акту, акту болоры, актаары» ла «чындык» деген сӧстӧрдиҥ тазылы грек тилде андый ок. Актаарын кӧр.

АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ – Јаҥы Кереесте мындый учурлу: 1. Кудай кандый бир кижиге быйан, кандый да јакшыны эдери. 2. Кандый бир кижиге быйан эмезе ӧскӧ кижиге кандый да јакшыны этсин деп, Кудайдаҥ сураары.

АЛЛИЛУИЯ – иудейлер Кудайды алкайын дегенде, «Аллилуия» деп кыйгырыжатан. Бу еврей сӧс «Кайраканга мак» дегени.

АЛЬФА ЛА ОМЕГА – Альфа грек тилдиҥ алфавидиниҥ баштапкы таныгы болуп јат. Оныҥ учун, Иисус Кайракан – ол Альфа деп бичилгени, Ол баштапкы, ончозыныҥ бажы дегени. Иисус база Омега деп адалган, бу грек алфавиттеги калганчы танык. Иисус ончозыныҥ бажы чылап, анайда ок Ол ончозыныҥ учы; ончозы Оныҥ Бойында тӱгенип јат.

АМИНЬ – еврейлеп чынынаҥ, андый ла болзын.

АНГЕЛ – Кудайга јалчы, Оныҥ элчизи болуп, Оныҥ јакарганыла улуска болужып јӱрген амыйтан.

АНТИХРИСТ – бу сӧс антихристос деп грек сӧстӧҥ табылган. Анти деп кожулта сӧскӧ јаҥыс та «ӧштӱ, удурлажаачы» деп эмес, је база «баштапкы болорго јӱткӱӱчи» деп учур берет.

АПОСТОЛ (гректеп апостолос) – «аткарылган кижи» деп учурлу. Бу сӧстиҥ Сӱӱнчилӱ Jарда салылган учуры – Кудай талдап алган ла аткарган элчи. Ого Иисус Христостоҥ јаҥ берилген. Баштапкы апостолдор – Иисустыҥ он эки ӱренчиги.

АРАМЕЙ ТИЛ – јебрен еврей ле араб тилдерле тазылы јаҥыс тил. Иисус Христостыҥ јӱрӱми тужында иудейлер кӧп сабазында арамей тилле эрмектежетен.

АРГАДААЧЫ – Кудай ончо калыктардыҥ Аргадаачызы эдип Иисус Христосты талдап алган. Иисус Христос улусты кинчектиҥ кулданыжынаҥ, кинчек учун бурулаштаҥ ла кезедӱдеҥ – мӧҥкӱлик ӧлӱмнеҥ аргадайт.

АТ, АТ-ЈОЛ (адында, Оныҥ адында, адынаҥ ла о. а.) – бу сӧс кижи ле Кудай јанынаҥ тузаланылып, олордыҥ учурын ачат. Иисустыҥ ӱренчиктери «Иисустыҥ адына болуп», «Иисустыҥ адыла» деп айдып, оору улусты јаскылап турарда, Оныҥ кӱчи иштеп, олорды јаскан.

АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ – бу байрам Пасха ӧткӧли, јети кӱнниҥ туркунына байрамдалатан. Ол кӱндерде еврейлер ачыткы јок калаш јийтен. Анайып, олор Египеттеҥ еврейлер канайда ырбаганын эске алынатан. Олор сӱрекей тӱргендеп-сандырап барган учун ачыткыны тестеге кожотон, калашты быжырардаҥ озо тесте кӧдӱрилерин сакыйтан ӧй олордо шык јок болгон.

БАЙЗЫҤ – тайылга эдетен, Кудайга бажыратан тура. Ол Кудайдыҥ Бойы айдып берген ӱлекерле тудулган. Байзыҥныҥ кӱрентигинде турган тура эки кыпка бӧлӱлген: агару кыпка ла агарудаҥ агару кыпка. Агарудаҥ агару кыпка аҥылу мӱргӱ ӧткӱрерге јылына бир катап јӱк улу абыс кирер аргалу болгон. Бу кып агару кыптаҥ јаан кӧжӧгӧлӧ бӧлӱлген. Иисус Христостыҥ озолондыра айтканыла, Христостыҥ туулганынаҥ ала I чакта римдер Байзыҥды бӱткӱлинче јемирип койгондор.

БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ – бу байрам тушта еврейлер тӱжӱм јуунадылып калганына сӱӱнетен. Олор байкандар тургузып алып, олордо јети кӱн улай јадатан. Анайып, олор Кудай бӱдӱмјилеп койгон эл-јуртына келгенче тӧртӧн јылдыҥ туркунына куба чӧлдӧ јӱрӱп, байкандарда јаткан ада-ӧбӧкӧлӧрин эске алынатан.

БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ – бу байрамды еврейлер Пасха башталганынаҥ ала бежен кӱнниҥ бажында байрамдайтан. Ол ӧйдӧ анайда ок буудай ажын јуунадары байрамдалатан. Беженинчи кӱнде Христостыҥ ӱренчиктерине ле Оныҥ јолыла барган улуска Агару Тын тӱшкен.

БИЛДИ – кандый бир немениҥ чынын кӧргӱскен Кудайдыҥ кайкамчылу темдеги. Кудай Иисус Христос ажыра кӧп билдилер јайаган.

БӰДӰП ТУРГАН УЛУС – Ӧрӧ турган Кудайга бӱдӱп, Иисус Христос ажыра аргадаш алып, кинчектери ташталган улус.

ВААЛ – кара јаҥдулардыҥ кудайлыгыныҥ ады. Ханаан jеринде Израиль калык келердеҥ озо Ваалга бажырган улус јуртаган. Олорды ээчиде Израильдиҥ улузы Кудайдаҥ jана тӱжӱп, улай ла Ваалга бажыргандар. Ол Кудайга удура эҥ jаан кинчектердиҥ бирӱзи болгон.

ВАВИЛОН – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Вавилон каандык Израиль калыгыныҥ калју ӧштӱзи болгон. Јаҥы Кереесте «Вавилон» деп сӧслӧ бултаарта кӧрмӧстиҥ каандыгы керегинде айдылат.

ВАЛААМ – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде јуртаган кара јаҥду јарлыкчы. Ол ӧйдӧ Моав јердиҥ кааны болгон Валак Валаамды алдырып, Израильдиҥ улузын каргазын деген, је Валаам мыныҥ ордына Кудайдыҥ јакарганыла бу калыкты алкаган. Јаҥы Кереесте ол кинчектӱ јаман сӱр-кебер болуп јат.

ВАРАК – јебрендикте Израиль калыгыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол јуу-согуштарда олорды башкарып, ӧштӱлерди јеҥетен.

ВЕЕЛЬЗЕВУЛ – кӧрмӧстиҥ чоло ады. Ого Израиль калыгыла коштой јуртаган ӧскӧ уктар бажырган.

ВЕНИАМИН – Иаковтыҥ (Израильдиҥ) он эки уулыныҥ эҥ кичӱзи. Ол еврейлердиҥ он эки угыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бирӱзи болуп јат.

ГЕЕННА (еврейлеп Ге-Хинном, эмезе Хинном ӧзӧги дегени) – Иерусалимниҥ стенелери алдындагы јуука јер, сӱрее-чӧптиҥ ле кандый ла быјардыҥ чогунтызы. Олорды јоголторго туркаары от кӱйдӱретен. Јаҥы Кереесте таамыны бултаарта айтканы.

ГЕРМЕС – Јебрен Грецияда улус бажырган кудайлыктардыҥ бирӱзиниҥ ады. Ол кудайлардыҥ элчизи деп бодолгон.

ГЕДЕОН – Израиль калыгында каан јок тушта оныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон. Гедеон Кудайга тыҥ бӱдӱп, Оныҥ башкарганыла јӱрерге мӱргийтен. Бойыныҥ јуучылдарын јуу-согушка баштап апарганда, керек дезе черӱзиниҥ тоозы ас та болзо, ол ӧштӱни јеҥген, нениҥ учун дезе ого Кудай болушкан.

ГОМОРРА – јебрен Содом ло Гоморра деп атту калаларда јуртаган улустыҥ кинчектери учун Кудай отту ла кӱкӱрлӱ јаҥмыр јаадырып, экӱди јаба јоголтып койгон.

ГОРЧИЦА – ӧзӱм, оныҥ ӱрени оп-оок, је ӧзӱп бӱткен тужында јаан ӧзӱм боло берет.

ДАВИД – Израильдиҥ эҥ тоомjылу кааны. Давид Израильди улу ороон, Иерусалимди дезе оныҥ тӧс калазы эткен. Ол анайда ок билгир јуучыл ла улу ӱлгерчи болгон. «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктиҥ кӧп јарымы оныҥ јаҥарларынаҥ туруп јат. Давид бастыра jӱрегиле Кудайга баштанар, Ого чындык jалчы болгон. Оныҥ учун jаҥыс ла Давидтиҥ калдыктары Израильдиҥ каандары болор деп, Кудай ого молjу берген. Христос (Мессия) оноҥ чыгар деп, jарлыкчылар судурлап айткан.

ДИАКОН – сӧс сӧслӧ «јалчы, болушчы», серкпениҥ ишчизи.

ДИНАРИЙ – озодо Римде кӱндӱк ишјал учун бир кижиге тӧлӧлӧтӧн мӧҥӱн акча.

ЈАЙЫМДАЛАРЫ – грек тилдеҥ оныҥ учуры: тӧлӱ тӧлӧлгӧн соҥында кандый-бир јаманнаҥ јайымдаары. Јаҥы Кереесле болзо, кижини кинчектиҥ олјозынаҥ јайымдаарга тӧлӧлгӧн баа – Иисус Христостыҥ тайылгалу ӧлӱми.

ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ (гректеп пасха) – Израиль калыгыныҥ байрамы. Кудайдыҥ јакарганыла олор Египеттиҥ кулданыжынаҥ јайымдалганын байрамдап јадылар.

ЈАҤЫ КЕРЕЕС – 1. Иисус Христостыҥ ӧлӱми ле тирилгени ажыра Кудай ла кижилик ортодо тургузылган jӧп (Кереести кӧр). 2. Бичиктердиҥ јуунтызыныҥ ады, ого тӧрт Сӱӱнчилӱ Jар, Апостолдордыҥ Ижи, самаралар ла Ачылта кирген.

ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ – Байзыҥды иудейлер бистиҥ эрадаҥ озо II чакта кара jаҥду ӧштӱлеринеҥ блаайла, быjардаҥ арутаганын ла jаҥыртканын эске алгылайтан байрам.

ЈАРЛЫКЧЫ – Кудай берип турган јетирӱлерди айдаачы кижи. Ол Кудайдыҥ јакарганыла калыкка айдат. Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Кудай кӧп јарлыкчылар ийген. Олор ажыра Кудай келер ӧйдӧ не болорын ачкан. Јарлыкчылар улайын самаралар бичийтен. Кӧп судурлаштар Исаия, Иеремия, Иезекииль, Даниил, Осия ла ӧскӧ дӧ јарлыкчылардыҥ бичиктеринде бичилген. Иисус Христос туулганынаҥ кӧп јылдар озо олор Оныҥ келерин судурлап айткандар. Судур бичиктер Моисейдиҥ бичиктериле (Моисейдиҥ Јасагыла) кожо Бичик, Агару Бичик деп адалат. Јаҥы Кереесте Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып айдып турган улусты база јарлыкчылар деп адап јадылар. Олор Кудай кӧнӱ ачкан јетирӱлерди айдадылар.

ЈАСАК (Моисейдиҥ јасагы) – Израиль калыгына Кудай Моисей ажыра берген јасак. «Јасак» деп он салым-јакылтаны, эмезе ээжилердиҥ ле салым-јакылталардыҥ јуунтызын – Эртеги Кереестиҥ баштапкы беш бичигин (Беш бичикти) айдып јадылар.

ЈАСАКЧЫ – Моисейдиҥ јасагын јакшы билер кижи. Оныҥ тӧс молјузы јасакты кӧчӱрип чийери, оны шиҥдеери, јартаары ла оны бӱдӱрерин шиҥжӱге алары болгон. (Јасакчылар улусты јасакка ӱреткен.)

ЈЕЛБЕГЕН – соојыҥга кирген сӱрекей кӱчтӱ тынду, ол јаан јер-бакага тӱҥей, је анайда ок јылан деп адалат. Ачылтада јелбеген јелбистердиҥ јааны, сатананыҥ сӱр-темдеги эдип тузаланылат.

ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС – сатананыҥ јалчызы. Ол кижини Кудайдаҥ туура апарып, оны бӱткӱлинче ээлеп jат. Иисус Христос Кудайдыҥ кӱчиле кӧп улусты jелбистердеҥ jайымдаган ла Бойыныҥ ӱренчиктерине ондый ок арга берген.

ЕВА – Адамныҥ ӱйи (Адамды кӧр).

ЕВАНГЕЛИЕ – Сӱӱнчилӱ Јарды кӧр.

ЕВРЕЙ – Иаковтыҥ калдыктары (Иаковты кӧр). Кезикте «еврей» ле «иудей» дегени jаҥыс учурлу болот, jе «еврей» дегени кӧп сабазында кижиниҥ угы-тӧзи, «иудей» – jаҥдаганы керегинде айдып jат (Иудейди кӧр).

ЕГИПЕТ – Израильге коштой ороон. Израильдиҥ улузы Египетте 400 јылдыҥ туркунына кул болуп јӱрген. Је соҥында Кудай Бойыныҥ калыгын Египеттеҥ чыгарган.

ЕЛИСЕЙ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Ол Илия јарлыкчыга болушкан, оныҥ кийнинде јарлыкчыныҥ ижин бӱдӱрген.

ЕЛЛИН – грек дегени. Јаҥы Кереесте грек культураны ла тилди алынган ӧскӧ калыктардыҥ ончо чыгартулу улузы анайда адалат.

ЕПИСКОП – сӧс сӧслӧ «ајараачы, корычы». Јербойыныҥ серкпезиниҥ башкараачызы.

ИАКОВ – Исаактыҥ эки уулыныҥ бирӱзи, оны анайда ок «Израиль» дейдилер. Ол Израиль калыктыҥ улу адазы болгон. Библияда Иаков деп атту оноҥ до ӧскӧ улус туштайт, темдектезе, апостолдордыҥ бирӱзи.

ИЕРУСАЛИМ – Эртеги Кереес туштарында ол Израиль каандыгыныҥ тӧс калазы, Јаҥы Кереес туштарында Римге баш билдирткен. Иисустыҥ ӧлгӧни, тирилгени ле теҥериге кӧдӱрилгени бу каланыҥ коштойында болгон. Библия Теҥеридеги Иерусалим керегинде айдат. Оны Кудай Бойына чындык улуска туткан.

ИЕССЕЙ – Давид-каанныҥ адазы. Христос Иессейдиҥ ле Давидтиҥ калдыгы болор деп, еврейлер Исаияныҥ судурлап айтканына бӱткендер.

ИЗРАИЛЬ – 1. Иаковко Кудай берген аҥылу ат. Израиль он эки уулду болгон, олор Израильдиҥ он эки угыныҥ улу адалары боло бергендер. 2. Ороонныҥ ла калыктыҥ ады.

ИИСУС – бу еврей ат «Аргадаачы» эмезе «Кайракан аргадап јат» дегени.

ИИСУС НАВИН – Моисей ӧлӧрдӧ, оныҥ болушчызы Иисус Навин Израиль калыгыныҥ башкараачызы боло берген. Ол калыкты Кудай берер болгон Ханаан ороонго баштап апарган.

ИЛИЯ – Израильдиҥ улу јарлыкчызы. Христос (Мессия) јерге келерин Илия белетеп койор учурлу деп, Малахия јарлыкчыныҥ айткан сӧстӧрин иудейлер билетен эди.

ИОАНН – Јаҥы Кереесте Иоанн деп атту бир канча кижи учурайт. Олордыҥ эҥ учурлу дегендери ол Крестеечи Иоанн ла Иоанн апостол: 1. Крестеечи Иоанн Иисуска јол белетеп койгон јарлыкчы болгон. Ол, Илиядый јарчы бойы, Илия чылап улуска озолондыра айдып, улусты кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кычырып, креске тӱжӱрген. 2. Иоанн апостол Зеведейдиҥ уулы ла Иаковтыҥ карындажы, Иисустыҥ он эки апостолыныҥ бирӱзи болгон. Ол Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарды, Иоанныҥ самараларын, Ачылтаны бичиген.

ИОНА – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Бир катап Кудайдыҥ сӧзин јарлазын деп, оны Кудай Ниневия кала јаар ийген. Је Иона керепке отурып, ӧскӧ јаны јаар јӱскен. Айдарда, Кудай тыҥ јоткон ийген. Керептеги улус оны билип ийеле, аргаданар болуп, Ионаны талайга таштагандар. Јаан балык Ионаны јуда салган, ол балыктыҥ ичинде ӱч кӱнниҥ туркунына јӱреле, мӱргиген. Учында балык оны јаратка чыгара кустырып ийген. Иона Кудайга багып, Оныҥ сӧзин јарлап барган.

ИОСИФ – Јаҥы Кереесте мындый атту бир канча кижи керегинде айдылат, олордыҥ учурлу дегендери: 1. Иосиф, Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. 2. Иосиф, Иисус Христостыҥ энези болгон Марияныҥ ӧбӧгӧни. 3. Аримафейдеҥ Иосиф – Синедрионныҥ турчызы. Ол акту кижи болгон, Кудай Каандыгын сакыган, Иисус Христостыҥ јажытту ӱренчиги болгон.

ИРОД – 1. Улу Ирод: иудей каан. Ол бастыра Палестинаны башкарып турар ӧйдӧ Иисус Христос туулган. 2. Ирод Антиппа, Улу Иродтыҥ уулы. Ол Христос туулган соҥында 4-39 јылдарда Галилейди башкарган. 3. 1-кы Ирод Агриппа, Улу Иродтыҥ јеен балазы. Ол Палестинаны Христос туулган соҥында 41-44 јылдарда башкарган, христиандарды тыҥ истеген. Агриппаны кӧр.

ИСААК – Авраам ла Сарраныҥ уулы, Иаковтыҥ адазы. Исаак ажыра Кудайдыҥ Авраамга берген сӧзи бӱткен.

ИСАВ – Исаактыҥ тун уулы, Иаковтыҥ игис аказы. Бир катап ол аштап турала, тун уулы болгон адын Иаков карындажына бир айак ботко учун садып ийген. Исавтыҥ эмес, Иаковтыҥ калдыктары Кудайдыҥ талдап алган калыгы боло берген.

ИСАИЯ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Иисус Христос телекейге келердеҥ чик-јок озо Ол керегинде Исаия кӧпти јарлыктап айткан.

ИССОП – иудейлердиҥ мӱргӱӱл чӱм-јаҥдарында тудунатан ӧзӱм. Абыстар оныҥ јалбырагын эмезе сабын суйук немеге, темдектезе, тайылган тындуныҥ канына сугуп, оныла кижини эмезе арутайтан немени ӱрӱстейтен.

ИУДА – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи, Иуда дейтен уктыҥ ада-ӧбӧкӧзи. Оныҥ калдыктары «иудейлер», олордыҥ Израиль ороондо јуртаган тергеези «Иудей jери» деп адалган. Иерусалим кала Иудейде туруп јат. Иисус Христос ло Давид-каан Иуданыҥ угынаҥ болгон ло Иудейдеги Вифлеем калада туулган. Анайда ок Јаҥы Кереесте мындый атту Иуда Искариот ло Кайракан Иисустыҥ Иуда карындажы бар.

ИУДЕЙ – озодо Иуда угыныҥ кижизи, Jаҥы Кереестиҥ ӧйинде кандый ла еврей кижи. Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарда «иудейлер» деп сӧс кӧп сабазында еврей калыктыҥ башчыларын темдектейт.

КАИН – Адам ла Еваныҥ тун уулы, Авельдиҥ аказы. Кудай Авельдиҥ тайылгазын jууткан, jе Каиндийин jаратпаган учун, Каин карындажын ӧлтӱрип койгон. Мынаҥ улам Каин јер ӱстинеҥ сӱрдӱрип, тенип јӱрер каргышту боло берген.

КАЙРАКАН (гректеп Куриос, еврейлеп Адонай) – бу сӧс грек ле еврей тилдерде «ээ, ээлеген» деген учурлу. Библия бичилип турар ӧйлӧрдӧ бу сӧслӧ ӱй улус кезикте ӧбӧӧндӧрин адайтан, јалчылар ла кулдар дезе бойлорыныҥ ээлерине анайда баштанатан. Бу сӧсти Кудай јанынаҥ тузаланганы Ол јер-телекейди, ондо бар ончо не-немени ээлеп турганын кӧргӱзет. Јаҥы Кереесте Кайракан деп ат улайын Иисус Христос јанынаҥ тузаланылат.

КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ – Кайракан јаргы эдерге келер кӱн. Ол кӱн Кудай Иисус Христос ажыра бастыра телекейди јаргылаар. Бу кӱнди анайда ок «Јаргыныҥ Кӱни» деп адап јадылар.

КАЛАНЧЫ – калан јуур кижи. Римдер еврейлерди јуулап алала, олорды албан-кӱчле башкаргандар. Иисустыҥ ӧйинде каланчылар римдерге иштегендер. Олор еврейлер болгондор, је римдерге болужып, еврейлерди римдердиҥ черӱзине калан тӧлӧттирген. Оныҥ учун еврейлер каланчыларды јаман кӧрӧтӧн. Бого ӱзеери каланчылар акчаныҥ јарымын мензинерге, тӧлӧйтӧнинеҥ кӧп акча некейтен.

КАПКАШ БАЛУ – эт-кандагы јазылбас оору. Андый оорулу улусты быјартыган дежетен.

КАРА ЈАҤДУ – чын Кудайга эмес, чалуларга ла ӧскӧзине де бажыраачы кижи эмезе калык. Еврейлер ӧскӧ калыктарды ончозын анайда адайтан, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ јаҥыс олор бирлик Кудайга бӱткендер.

КЕРЕЕС – јӧптӧжӱ, оны тургузар тушта кажы ла јаны бойына кандый бир молју алып, сӧзин берет. Библияда Кудай ла улус ортодо тургузылган јӧптӧжӱ тӧс јерде туруп јат. Кудай ла улус ортодо тургузылган эҥ учурлу јӧптӧжӱлер – Эртеги ле Јаҥы јӧптӧжӱлер (Кереестер). Синай кырда Моисей ажыра Израиль калыгыла Кудай тургускан јӧптӧжӱни «Эртеги Кереес» дейдилер (Јасакты кӧр). Кудай ла улус ортодо Јаҥы јӧптӧжӱ болоры керегинде јарлыкчылар судурлап айдып туратан. Јаҥы Кереестиҥ бичиктеринеҥ кычырганыбыста, Јаҥы јӧптӧжӱ Иисус Христостыҥ тирилгениле јарадылып, Оныҥ каныла лапталып, Кудайга бӱдӱп турган ончо улусла тургузылган.

КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ – агаштаҥ эдилген алтындалган кайырчак. Оныҥ ичинде Кудайдыҥ он салым-јакылтазы чийилген јалбак таштар чеберлелген. Ковчег чадырдыҥ ла соҥында тудулган Байзыҥныҥ агарудаҥ агару дейтен јеринде турган. Израильдиҥ улузы оны Кайракан отургадый ширее деп туткан. Байзыҥды кӧр.

КЕРӰ АГАШ – Иисус Христостыҥ јӱрӱминиҥ ӧйинде Рим империяда улусты ӧлӱмле кезедеринде тузаланылган јазал. Ол карчый-терчий эки тоормоштоҥ турган. Керӱ агашта ӧлӧри сӱрекей шыралу ла эҥ электӱ-уйатту болгон.

КИЖИ УУЛЫ – арамей тилде бу сӧсколбу «кижи» дегени. Даниилдиҥ Эртеги Кереестеги бичигинде бу ок сӧс кудайлык Кижи јанынаҥ тузаланылат. Сӱӱнчилӱ Jарлардаҥ кычырганыбыста, Иисус Христос Бойын Кижи Уулы деп адайт. Мынызыла Ол ончо јанынаҥ, кинчектеҥ башка, ӧскӧ улустаҥ аҥыланбай турганын темдектейт.

КИНЧЕК – Кудайдыҥ јакылталарын биле-тура эмезе билбей јадып бусканы, Кудайга сӧсуккур болбозы ла бакпазы.

КОЛ САЛЫП АЛКААР – мӱргӱниҥ чӱм-јаҥы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, кол салып алкаары мындый учуралдарда тузаланылган: алкыш бергенде, аҥылу ишке учурлаганда, бӱдӱп турган кижи Кудайдаҥ аҥылу ишке јайалта алзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, кижи Агару Тынды алынзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, оору-јоболды јазар тушта.

КӦРМӦС (гректеп диаболос) – јелбистердиҥ јааны. Диавол деп сӧс грек сӧстӧҥ табылган, ол «сайгакчы» дегени, учуры јаҥыс сатана деп сӧс «ӧштӱ, удурлажаачы» дегени. Сатана ол ок кӧрмӧс.

КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ – эҥ учурлу озогы jаҥдардыҥ бирӱзи: сууга кирип, кижи арутанып, бойын Кудайга беринери. Јаҥы Кереесте креске тӱжериниҥ эки бӱдӱми керегинде айдылат.

Крестеечи Иоанн Кудайдыҥ табын бӱдӱрер кӱӱндӱ улусты кинчектерин алынзын деп jарлап, суула крестеген. Сӱӱнчилӱ Jарларда куучын шак андый креске тӱжӱш керегинде ӧдӧт.

Иисус Христостыҥ ӧлгӧни ле тирилгени кийнинде креске тӱжӱрериниҥ учуры тереҥжиген ле элбеген: кижи бойыныҥ кинчектӱ jӱрӱмин jеектеп, ого ӧлӧри ле Иисусла кожо jаҥыдаҥ јӱрерге тирилери. Креске тӱшкен кийнинде кижи Агару Тынла толотон.

КУДАЙ (еврейлеп Эл, Элохим, гректеп Теос) – Бирлик, Ӧрӧ Турган; ончо бардыҥ Јайаачызы, ончозына јаргыныҥ јӧбин чыгарар бир-јаҥыс Јаргычы.

КУДАЙГА БАШТАНАРЫ (гректеп метанойа, орустап покаяние) – гректеҥ сӧс сӧслӧ «санаа кубултар» дегени.

КУДАЙГА БЕРИНЕРИ – Кудайга чындык болоры, Ого бастыра бойын беринери, Кудайдыҥ сӧзиле јӱрери. Акту болорын, актаарын кӧр.

КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ – эмдиги ле келер телекейде улустарды ла ончо јӱргендерди Кудайдыҥ башкарары, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ табына, Оныҥ башкартузына багарына келиштире улустыҥ јӱрӱми. Иисус Христос Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кӧп ӱреткен. Бу телекейде ол бӱдӱп турган улустыҥ јӱрӱминде качан ок јӱрӱп јат, је ол учына јетире јӱк чак тӱгенген кийнинде ачылар.

КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ – анайда Крестеечи Иоанн Иисусты адаган. Кудай кинчектерин таштазын деп, иудейлер бойлорыныҥ чӱм-јаҥыла Ого берӱ эдип кураан тайатан. Кураанныҥ ӧлӱми ле оныҥ каны тӧгӱлгени кинчек эткен кижи учун толынты деп бодолотон. Кижи дезе Кудайдыҥ кӧзинче ару боло беретен. Иисус Кудайдыҥ Курааны деп адалган, нениҥ учун дезе, кинчектерис ташталзын деп, Бойыныҥ јӱрӱмин тайылгага табыштырган.

ЛАДАН – баалу-чуулу, јарык-јажыл ӧҥдӱ јараш јытту чагана. Ол Байзыҥда ӧртӧӧринде тузаланылган. Оны Аравиядаҥ ла Кӱнчыгыш Африкадаҥ экелетен. Андый ладанды Иисус-балага сый эдип судурчылар экелген.

ЛЕВИЙ – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. Кудайдыҥ јакарганыла Левий укту Ааронноҥ таркаган улус Байзыҥда абыстар болгондор, бу уктыҥ арткан улузы абыстыҥ болушчылары болуп иштегендер. Абысты кӧр.

ЛЕВИТ – Левийдиҥ угынаҥ таркаган кижи. Jаҥыс левиттер Байзыҥда абыстыҥ болушчылары болор учурлу ла jайаан-бычуулу болгон.

ЛОТ – Авраамныҥ јеени. Улузы балыр јӱрӱм јӱрген Содомды јоголтор алдында Кудай анда јуртаган Лотты аргадап, оны ла оныҥ билезин каладаҥ чыгарган.

МАЙЛААРЫ – кандый бир аҥылу ишке учурлалганныҥ темдеги эдип, кижиниҥ бажына јараш јытту майдыҥ колынтызын сӱртетен эмезе уратаны. Мындый чӱм-јаҥ каанды, абысты ла кезик учуралдарда јарлыкчыны ишке тургусканда тузаланатан. Христосты кӧр.

МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ – Кудайдыҥ ончо јандай башкартузын ла улу болгонын темдектейт. Библиядаҥ кычырганыбыста, Кудайдыҥ магы кезик учуралдарда Израиль калыгына јарык, от ло тӱдӱн чилеп ачылатан. Иисус Христостыҥ јӱрӱми, Ол эткен кайкалдар, анчада ла Оныҥ керӱ агаштагы ӧлӱми ле тирилгени – бу ончозы Кудайдыҥ Уулыныҥ магын керелеген.

МАРИЯ – Јаҥы Кереесте Мария деп атту бир канча ӱй кижи учурайт: 1. Мария, Иисустыҥ энекейи. 2. Мария Магдалина. Иисус оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети јелбисти чыгара сӱрген, ол Иисусты ээчий барган. 3. Вифаниядаҥ Мария, Марфа ла Лазарьдыҥ сыйны. Ол Иисустыҥ будыныҥ јанында отурып, Оныҥ ӱредӱзин уккан. 4. Мария, Клеопаныҥ эмеени, Иаков ло Иосияныҥ энези. Ол Иисустыҥ керӱ агажыныҥ jанында турган. 5. Мария, Марк дейтен Иоанныҥ энези. Ол керегинде Апостолдордыҥ эдип jӱрген керектеринде айдылат.

МЕЛХИСЕДЕК – Салимниҥ кааны, абыс. Ого Авраам јуу-согушта јуулап алганыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берген, мыныҥ соҥында Мелхиседек Авраамды алкаган. Мелхиседек керегинде Эртеги Кереесте «Башталганы» ла «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктерде айдылган.

МОИСЕЙ – Израильдиҥ мӱргӱӱлиндеги ле политикадагы эҥ јарлу башкараачы, улу јарлыкчы. Ол бойыныҥ эл-јонын Египеттиҥ олјозынаҥ чыгарган; ого Кудай берген јасакты калыкка јетирген. Јасакты кӧр.

МӰРГӰ – Кудайга сӧслӧ баштанганы, Кудайла куучындашканы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, Иисус Христос то, Иисустыҥ ӱренчиктери болгон он эки апостол до, бӱдӱп турган ончо улус та Кудайга ӧзӧк-тынынаҥ чыккан сӧстӧрлӧ баштанып, Кудайдаҥ каруу алып јат.

НАРД – мындый ок атту ӧзӱмниҥ јулугынаҥ эдилген јараш јытту май.

НИНЕВИЯ – Ассирия каандыктыҥ тӧс калазы. Кудай Бойыныҥ самаразын јарлазын деп, бу кала јаар Иона јарлыкчызын ийген.

НОЙ – Ӧрӧ турган Кудай јер-телекейдиҥ кинчеги кӧптӧгӧн учун оны јоголторго чайык чыгарар алдында акту болгон Ной Кудайдыҥ јакарганыла јаан кереп тудуп, ого бойыныҥ билезиле кожо кирип, ӧлӱмнеҥ аргадалган. Чайыктыҥ кийнинде Нойдоҥ кижилик бӱткен.

ОРОЗО – бойын Кудайга учурлаганныҥ темдеги эдип кандый бир ӧйдиҥ туркунына чек курсак јибей тудунары. Орозоныҥ ӧйинде Кудайдыҥ быйанын ла болужын сурап, мӱргип јадылар.

ОСАННА – «хосанна» деп еврей сӧс «сурап турум, аргада!» дегени.

ОТОК-КӰРЕЕ – иудейлердиҥ јаргы эдетен оток-кӱреези. Ол јетен кижидеҥ турган: абыстардаҥ, јасакчылардаҥ ла ӧскӧ дӧ јамылу улустаҥ. Оток-кӱрееде кӧп сабазында мӱргӱӱлдиҥ ле эл-јонныҥ сурактары кӧрӱлетен, ол оток-кӱрее анайда ок иудей калыктыҥ римдер алдындагы чыгартулузы болгон.

ПАСХА БАЙРАМЫ – еврейлерге сӱрекей јаан учурлу байрам. Пасха дегени – «кӧндӱре ӧткӧн» дегени. Бу байрамда еврейлер туку качан Египеттиҥ кулданыжынаҥ канайда јайымдалганын эске алгылайт. Ол ӧйдӧ Кудай Египеттеги кажы ла ӱйде тун туулган уул баланы ӧлтӱрерге Бойыныҥ ангелин ийер деп, озолондыра айткан. Је Ол еврейлерге бойлорыныҥ ӱйлериндеги эжиктердиҥ јаактарын кураанныҥ каныла сӱртсин деген. Ол тушта ангел канды кӧрӧлӧ, ол ӱйди кӧндӱре ӧдӱп, баланы ӧлтӱрбес. Оноҥ ло бери Пасха байрамы тушта еврейлер кажы ла ӱйде кураан сойып, каарып јадылар. Ойндо оны кожо јийдилер.

ПИЛАТ – Иисус Христос туулган соҥында 26-36 јылдарда Иудей јеринде башкарган Рим башчы.

РААВ – јебрен ӧйлӧрдӧ Иерихон калада jуртаган јӧй јӱрӱмдӱ ӱй кижи. Израильдиҥ јоны олорго Кудай берерге молјогон јерге јууктап келеделе, ӧштӱлерин канайда јеҥерин билип аларга, ол ороонды кайып кӧрӱп келзин деп, бир канча улус ийгендер. Раав кайучыларга болужып, олорды бойыныҥ айлында јажырган, оныҥ учун ол билезиле кожо аргадалган.

РАВВИ, РАВВУНИ – бу сӧс «ӱредӱчи» дегени. Еврейлер јамылу ла кӱндӱлӱ улуска анайда баштанатан.

РАЙ – бу сӧс гректеп «кеен сад» дегени. Кезикте бу атла, јер-телекей јайалып турарда, Кудай Адам ла Еваны јуртаткан кеен јер адалат. Јаҥы Кереесте рай дегени теҥери дегени, оноор Иисус Христоско бӱдӱп турган улус барып јадылар.

РАХИЛЬ – Иаковтыҥ эки абакайыныҥ бирӱзи. Оны Иаков сӱрекей сӱӱген. Ол Иосиф ле Вениаминниҥ энези болгон.

РЕВЕККА – Авраамныҥ Исаак уулыныҥ абакайы, анайда ок Исав ла Иаковтыҥ энези.

РИМ – Иисус Христос јерде јӱрген ӧйлӧрдӧ улу-јаан империя. Ол бойына кӧп ороондорды, ол тоодо Израильди де бактырган. Оныҥ тӧс калазы база Рим деп адалган.

САДДУКЕЙ – кӧп сабазында абыстардаҥ ла арга-чакту улустаҥ турган бир бӧлӱк улустыҥ кижизи. Фарисейлерге кӧрӧ, саддукейлер Кудайдыҥ сӧзи деп јӱк ле Агару Бичиктерди јарадып, jе ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥдап келген јаҥын jаратпай тургандар. Темдектезе, олор калганчы кӱнде ӧлгӧндӧр тирилип, Кудайга jаргыладар деп, бӱтпей тургандар.

САМАР ЈЕРИ – Иудей ле Галилей ортодо турган, Иудейге кирбеген таҥынаҥ эл-тергее. Иисус тушта Самар јериниҥ калыгы су-еврейлер болбогондор, нениҥ учун дезе јебрен ӧйлӧрдӧ олор ӧскӧ ороондордыҥ калыктарыла колынгандар. Иудейдиҥ еврейлери самарларды кӧрӧр кӱӱндери јок болгон.

САМСОН – јебрен ӧйлӧрдӧ каандардаҥ озо еврейлердиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол алып-баатыр болгон эди.

САМУИЛ – Израильдиҥ калганчы улу јаргычызы, Кудайдыҥ јарлыкчызы. Самуил јарлыкчыныҥ кийнинде Израильде каандар башкарып баштаган. Самуил каан эдип Саулды ла Давидти майлаган.

САРРА – Авраамныҥ абакайы, Исаактыҥ энекейи.

САРЫНДАР БИЧИГИ (Псалтырь) – Эртеги Кереестиҥ бичиктериниҥ бирӱзи. Бу бичик Кудайга учурлалган 150 мак јаҥардаҥ туруп јат. Иудейлер мак јаҥарларды Кудайга бажырар тушта сарындап айдатан эди.

САТАНА – Кӧрмӧсти кӧр.

СЕРКПЕ (гректеп экклесиа) – бу сӧс Јаҥы Кереесте эки учурлу: Иисус Христоско бӱдӱп турган бир јердеги улустыҥ бирлиги; эмезе Иисус Христоско бӱткен ончо улустыҥ бирлиги.

СИНАГОГА – иудейлер јуртаган кажы ла калада синагога болуптыр. Иудейлер синагогазында Кудайдыҥ сӧзине ӱреткендер, Агару Бичикти кычыргандар, Кудайга мӱргигендер.

СИНАЙ КЫР – Синай јарымортолыктыҥ кыры, ол Улу (Ак) теҥистиҥ тӱштӱгинде, Египет ле Израильдиҥ јери ортодо турган. Бу кырда Кудай Израиль калыгына Моисей ажыра Бойыныҥ он салым-јакылтазын берген.

СМИРНА – баалу-чуулу, јараш јытту колынты. Ол аҥылу агаштыҥ чаганазынаҥ эдилетен. Еврейлер смирнаны эмдениште ле сӧӧк салганда тузаланган; ол кижини уйуктадып, оору-сызын јоголтот, ӧлгӧн кижиниҥ эди-канына чириирге бербейт.

СМОКВА – агаштыҥ бӱдӱми. Анайда ок инжир деп адалат. Оныҥ јиилектери сӱрекей амтанду ла ток, оныҥ учун ол кӧп сабазында арга-чакту ла амыр-токыналду jӱрӱмди темдектейт.

СОДОМ – Гоморраны кӧр.

СОЛОМОН – Давид-каанныҥ уулы, Давидтиҥ кийнинде Израильдиҥ кааны. Соломон башкарып турарда, Израиль ороон тыҥ ӧзӱм алынган. Иерусалимде эҥ баштапкы Байзыҥды Соломон туткан.

СТОИКТЕР – айлаткыш санаалу Зенонныҥ јолыла барган улус. Калык бойыныҥ јӱрӱмин билгир башкарар учурлу, соот-јыргалдыҥ, эмезе кыйын-шыраныҥ камаанын тоого албай, јӱрӱм кандый болгонынча оны алынар учурлу деп, олор ӱреткендер.

СУББОТ КӰН – Jасак аайынча иудейлер Кудайга бӱткӱлинче учурлаган агару кӱн, неделениҥ jетинчи кӱни. Кудай алты кӱн јер-телекейди јайаган, оноҥ јетинчи кӱнде тыштанган (Башталганы 2:2-3 ), оныҥ учун иудейлер ол кӱнде иш-тошты токтодып, синагогада jуулыжып, Кудайга мӱргип, Агару Бичиктер кычыратан.

СӰӰНЧИЛӰ ЈАР (гректеп евангелион) – бир кижиге де, бӱткӱл калыкка да айдылган кандый ла jакшылыкту ла сӱӱнчилӱ jар. Jаҥы Кереесте Аргадаачы Христос jер-телекейге туулган деп Сӱӱнчилӱ Jарды Кудай ангелдери ажыра jарлайт. Теҥери Каандыгы jерге келгени ле Кудайдыҥ кижиликке сӱӱжи керегинде Сӱӱнчилӱ Jарды Иисус Христос Бойы jарлайт. Кудайдыҥ сӱӱжине болуп, Иисус Христос ӧлӱмге барган, jе Кудай Оны тиргискен. Бу Сӱӱнчилӱ Jар христиан бӱдӱмjиниҥ тӧзӧлгӧзи боло берген. Соҥында Сӱӱнчилӱ Jар деп Иисус Христостыҥ jӱрӱми, ӱредӱзи, ӧлӱми ле тирилгени керегинде бичилген Jаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичигин адагандар.

ТАГЫЛ – тындуларды тайатан бийиксӱ јер. Ол таштардаҥ, той-балкаштаҥ эмезе темирдеҥ јазалатан. Моисей јӱрген ӧйдӧҥ ала тагыл агару чадырда туратан, соҥында дезе – Байзыҥда. Тайылга эдер чӱм-јаҥды јаҥыс абыстар ӧткӱрер учурлу болуп калган.

ТАЙЫЛГА ЭДЕР – Израильдиҥ улузы эткен кинчектердеҥ арутанарга тындуларды тайатан, анайда ок Кудайды макка чыгарарга алкыш-быйанду берӱлер эдетен. Темдектезе, бозулар, койлор эмезе эчкилер, анайда ок кӱӱлелер, кулур, калаш тайылатан. Тайылга эдериниҥ ээжилери Моисейдиҥ jасагында чийилген. Соҥында, Јаҥы Кереестиҥ ӧйлӧринде, Иисус Христостыҥ сок јаҥыс тайылгазы кижиликтиҥ ончо кинчектерин таштаарга јеткил болгон (Кудайдыҥ кураанын кӧр).

ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ – Кудайдыҥ Каандыгын кӧр.

ТОМДОШ – эр киндиктӱ бала туулза, сегизинчи кӱнде оныҥ кору јерине кестирӱ эдери еврейлерде јаҥжыгу болгон. Мынайда этсин деп, Авраамга Кудай јакарган. Томдош Авраамныҥ калдыктарыла Кудай тургускан кереестиҥ темдеги болуп, кижи еврей укту болгонын керелейт. Еврейлерди кезикте «томдолгон улус» дежетен.

ФАРАОН – јебрен Египеттиҥ каандарын онойдо айдатан.

ФАРИСЕЙ – Саддукейлерге коштой иудейлердиҥ бир бӧлӱк улузыныҥ кижизи. Фарисейлер јаантайын Моисейдиҥ јасагы аайынча ла чактардыҥ туркунына бу јасакка улус кошкон кӧп ээжилер аайынча јӱргендер. Олор чак тӱгенген кийнинде ӧлгӧн улус тирилерине бӱткендер. Фарисейлер албаты-jон ортодо тоомjылу болгондор. Кӧп сабазында олор Кудайдыҥ килемjизине эмес, jе бойлоры тыш jанынаҥ Jасакты бӱдӱрип, ак-чек болгонына иженгендер. Оныҥ учун фарисейлерге тӱҥейлешпезин деп Иисус улуска озолодо айткан.

ФИМИАМ – Ладанга тӱҥей jараш jытту чагана. Байзыҥда фимиамды улус Кудайга мӱргип турганда, јараш јытту ыш јайылзын деп ӧртӧйтӧн.

ХАНААН – Израиль јонына Кудай береечи болуп молјогон ороонныҥ ады. Бистиҥ кӱндерде бу ороон Израиль, анайда ок Палестина деп адалат.

ХРИСТИАН – Кудайга бӱдӱп турган, Иисус Христос ажыра кинчектери ташталган, Кудай аргадаган, Христостыҥ јолыла барган кижи.

ХРИСТОС (МЕССИЯ) – Иисустыҥ тӧс ады-чабы. Бу сӧстиҥ учуры «майлалган» дегени. Абыстар Израильге каан тудар тушта Кудайдыҥ јакарганыла талдалган кижиниҥ бажын јараш јытту майдыҥ колынтызыла сӱртетен. Јаҥы Кереесте Бойыныҥ калыгын аргадаарга ла Кудайдыҥ Каандыгын тургузарга телекейге Кудай ийген Аргадаачы бу сӧслӧ адалат.

ЫЙЫК КАЛАШТАР – Кудайга тайылга эдип Байзыҥдагы аҥылу столго салатан ӧтпӧктӧр. Олорды јаҥыс абыстар јиир учурлу болгон.

ЭРТЕГИ КЕРЕЕС – 1. Кудай Израиль калыкты Египеттеҥ чыгарган соҥында олорло Синай кырда тургускан jӧп. Оныҥ тӧзӧлгӧзи Моисей ажыра берилген Jасак болгон (Кереести кӧр). 2. Эртеги Кереес деп онойдо ок еврейлердиҥ jебрен агару бичиктериниҥ јуунтызы адалат. Эртеги ле Jаҥы Кереестердиҥ бичиктери кожо Библия деп адалып jат.

Иисус Христос туштагы Палестина

Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы

Рим дӧӧн јорык

Table of Contents

Јаҥы Кереес: 2 Коринфтегилерге

Сӧс Бажы

2 Коринфтегилерге

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Сӧзлик

ААРОН
АБЫС
АВВА
АВЕЛЬ
АВРААМ
АГАРУ
АГАРУ БИЧИК
АГАРУ ТЫН
АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ
АГАРЬ
АГРИППА
АДА
АДАМ
АКТААРЫ
АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ
АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ
АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ
АЛЛИЛУИЯ
АЛЬФА ЛА ОМЕГА
АМИНЬ
АНГЕЛ
АНТИХРИСТ
АПОСТОЛ
АРАМЕЙ ТИЛ
АРГАДААЧЫ
АТ, АТ-ЈОЛ
АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ
БАЙЗЫҤ
БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ
БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ
БИЛДИ
БӰДӰП ТУРГАН УЛУС
ВААЛ
ВАВИЛОН
ВАЛААМ
ВАРАК
ВЕЕЛЬЗЕВУЛ
ВЕНИАМИН
ГЕЕННА
ГЕРМЕС
ГЕДЕОН
ГОМОРРА
ГОРЧИЦА
ДАВИД
ДИАКОН
ДИНАРИЙ
ЈАЙЫМДАЛАРЫ
ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ
ЈАҤЫ КЕРЕЕС
ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ
ЈАРЛЫКЧЫ
ЈАСАК
ЈАСАКЧЫ
ЈЕЛБЕГЕН
ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС
ЕВА
ЕВАНГЕЛИЕ
ЕВРЕЙ
ЕГИПЕТ
ЕЛИСЕЙ
ЕЛЛИН
ЕПИСКОП
ИАКОВ
ИЕРУСАЛИМ
ИЕССЕЙ
ИЗРАИЛЬ
ИИСУС
ИИСУС НАВИН
ИЛИЯ
ИОАНН
ИОНА
ИОСИФ
ИРОД
ИСААК
ИСАВ
ИСАИЯ
ИССОП
ИУДА
ИУДЕЙ
КАИН
КАЙРАКАН
КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ
КАЛАНЧЫ
КАПКАШ БАЛУ
КАРА ЈАҤДУ
КЕРЕЕС
КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ
КЕРӰ АГАШ
КИЖИ УУЛЫ
КИНЧЕК
КОЛ САЛЫП АЛКААР
КӦРМӦС
КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ
КУДАЙ
КУДАЙГА БАШТАНАРЫ
КУДАЙГА БЕРИНЕРИ
КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ
КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ
ЛАДАН
ЛЕВИЙ
ЛЕВИТ
ЛОТ
МАЙЛААРЫ
МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ
МАРИЯ
МЕЛХИСЕДЕК
МОИСЕЙ
МӰРГӰ
НАРД
НИНЕВИЯ
НОЙ
ОРОЗО
ОСАННА
ОТОК-КӰРЕЕ
ПАСХА БАЙРАМЫ
ПИЛАТ
РААВ
РАВВИ, РАВВУНИ
РАЙ
РАХИЛЬ
РЕВЕККА
РИМ
САДДУКЕЙ
САМАР ЈЕРИ
САМСОН
САМУИЛ
САРРА
САРЫНДАР БИЧИГИ
САТАНА
СЕРКПЕ
СИНАГОГА
СИНАЙ КЫР
СМИРНА
СМОКВА
СОДОМ
СОЛОМОН
СТОИКТЕР
СУББОТ КӰН
СӰӰНЧИЛӰ ЈАР
ТАГЫЛ
ТАЙЫЛГА ЭДЕР
ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ
ТОМДОШ
ФАРАОН
ФАРИСЕЙ
ФИМИАМ
ХАНААН
ХРИСТИАН
ХРИСТОС
ЫЙЫК КАЛАШТАР
ЭРТЕГИ КЕРЕЕС
Иисус Христос туштагы Палестина
Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы
Рим дӧӧн јорык